Wydawnictwo Literackie

Kraków 2012

Spis treści

Karta redakcyjna

Motto

Rozdział 1

Przypisy

Opieka redakcyjna, redakcja: KATARZYNA KRZYŻAN-PEREK

Adiustacja i korekta: HENRYKA SALAWA, DOROTA TRZCINKA, EWA KOCHANOWICZ, MAŁGORZATA WÓJCIK

Opracowanie graficzne: ROBERT KLEEMANN

Na okładce wykorzystano elementy projektu okładki włoskiego wydania Dziewczynki w czerwonym płaszczyku oraz fotografie z archiwum Autorki

Redakcja techniczna: BOŻENA KORBUT

Skład i łamanie: Scriptorium „TEXTURA”

© Copyright by Roma Ligocka
© Copyright by Wydawnictwo Literackie, Kraków 2012

W książce zamieszczono zdjęcia z archiwum Autorki (fot. Andrzej Moskwian) oraz rysunki Romy Ligockiej powstałe w latach 50. XX w.

ISBN 978-83-0805019-4

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
tel. (+48 12) 430 00 96
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
Księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Darkowi, bez którego nie byłoby tej książki i który „zdążył przed Panem Bogiem”.

„Nasza przeszłość jest zawsze
tylko teraźniejszością naszą”.

(S. Brzozowski)

BIAŁE ŻAGLÓWKI POD JASKRAWONIEBIESKIM niebem. Wielkie białe statki na horyzoncie. Słońce odbija się w wodzie tysiącem srebrnych, migoczących kropel. Kołyszą się wielkie palmy – zielone, wyblakłe od słońca.

Siedzę w porcie, nad samym brzegiem Río de la Plata, którą tu nazywają morzem, przy kawiarnianym stoliku, przy filiżance pierwszego espresso. Za mną cała noc podróży.

Pozwalam słońcu wędrować po mojej skórze, rozlewać się po niej falą ciepła. Powoli pozbywam się zimowych ubrań. Zdejmuję płaszcz, potem sweter, pończochy. Śmiesznie tak siedzieć z gołymi nogami. Przyjechałam ze środka zimy. Przyjechałam z Europy.

Przymykam oczy, żeby je ochronić przed falą kolorów, blasków migotania. Wkładam ciemne okulary. Jestem bliżej słońca, w środku lata.

Patrzę na zegarek. Która godzina? Na pewno inna niż w Europie. Tutaj widać, jak nieważny jest czas. Może czas jest osobą? Trochę despotyczną, trochę złośliwą? Może tylko kpi sobie z nas, a my traktujemy go poważnie?

Czekam.

Za chwilę zaprzyjaźniony szofer przyjedzie i zabierze mnie do miejsca, gdzie zamieszkam na chwilę. Znowu tylko na chwilę. Ma na imię Ángel.

Tu, w Buenos Aires, trzeba uważać, nie można wsiadać do byle jakiej taksówki. Nauczyłam się już tego – jestem tu nie po raz pierwszy. Parę razy udało mi się spędzić tu zimę. Ángel i ja zdążyliśmy się już zaprzyjaźnić.

Zanim przyjedzie, przebije się przez ruch uliczny tego szalonego miasta, będę mogła trochę odpocząć.

Oddycham głęboko. Wchłaniam inne powietrze, obce zapachy, upał.

Witaj, Argentyno.

Przede mną kolorowe, jaskrawo pomalowane domy. Natłok kolorów. Na placu w oddali szumi fontanna. Na czerwonym murze kamienicy obok ktoś napisał niezgrabnymi literami: yo también te amo.

Czytam ten napis bezmyślnie kilka razy, zanim dotrze do mnie jego treść: ja też cię kocham!

Dawno nikt tak do mnie nie powiedział. Jak dawno? Może nigdy. Pewnie dlatego, że nikt nigdy tak naprawdę mnie nie kochał. Tak mi się przynajmniej wydaje.

Umiem tylko kochać. Nie umiem być kochana. Nigdy nie umiałam – nawet jako dziecko. Prosiłam, modliłam się o czyjąś czułość, o uwagę – zawsze dostawałam jej za mało. Byłam tylko samotną dziewczynką w obcym świecie i chyba ciągle nią jestem. Dopiero jako dorosła kobieta zrozumiałam, że ta dziewczynka nie opuści mnie już nigdy. Nie muszę jej szukać. Nie muszę już przyglądać się obcym, podobnym dzieciom, żeby ją sobie przypomnieć.

Przyjechała wraz ze mną nawet tutaj – na drugi koniec świata. Trzynaście tysięcy kilometrów od Krakowa. Teraz wiem, że nigdy nie byłam nikim innym. Najpierw była mała dziewczynka w getcie. Nigdy nie miała domu ani nawet własnego nazwiska – kazano jej zapomnieć, jak się nazywa. Kazano nauczyć się nowego nazwiska, kupionego za pieniądze. Po to żeby przeżyć. Do dziś, kiedy się przedstawiam, mam dziwne uczucie, wiem, że moje nazwisko tak naprawdę nie jest moje, a to prawdziwe moim być przestało.

Przyglądam się jej codziennie. Widzę ją w lustrze. Podrosła przez ten czas. Ma teraz jakieś dwanaście, trzynaście lat. Coraz więcej o niej wiem. Coraz lepiej ją znam. Drobna dziewczynka, trochę niezgrabna, z ciasno splecionymi cienkimi warkoczykami. Szczupła, nerwowa – pełna lęków i nieuświadomionej rozpaczy.

Smutne dziecko. Nieśmiałe.

Nigdy nie umiała się bawić, cieszyć, głośno śmiać. Do dziś nie umie. Nauczono ją tylko uciekać, bronić się, ukrywać. Zawsze uciekać. Do końca. Bo trzeba przeżyć, cokolwiek by nas spotkało. I tylko to się liczy.

Przeżyć.

I nigdy nie dać się złapać.

Moja mama, dawno temu, kiedy była młodą dziewczyną, zakochała się w moim ojcu. Był pięknym mężczyzną. Mama marzyła o tym, żeby mieć z nim dużo dzieci. Co najmniej pięcioro. Ale miała tylko mnie.

Ja z kolei zawsze marzyłam o domu z ogródkiem, takim jak na dziecinnych rysunkach – czerwony dach, białe ściany, kwiaty dookoła.

Nigdy nie miałam domu.

Były tylko pokoje, mieszkania, hotele.

Zamiast tego podróżuję – niestrudzona, wiecznie zmęczona, wszędzie trochę obca. Szalona... samotniczka...

Przeżyć, nie dać się. Nie okazywać słabości...

– Hola, Roma, te sentís mal?[1]

Otwieram oczy. Chyba zdrzemnęłam się w tym upale. Mój opalony kruczowłosy taksówkarz pochyla się nad stolikiem.

– Hola, Ángel. Todo bien. Vamos[2].

Pakujemy moje bagaże do jego starej, rozklekotanej taksówki.

Za chwilę spotkam syna – moją jednoosobową rodzinę. Przycupnę u niego na jakiś czas. Znów będę go kochać za bardzo. On będzie zachwycony, ale też trochę mu to będzie przeszkadzać. Sama nie wiem.

Nigdy nie miałam pełnej rodziny – nawet nie potrafię jej sobie wyobrazić. Nigdy nie siedziałam przy stole wraz z rodzicami, dziadkami, rodzeństwem, aby porozmawiać, pożartować, po prostu być razem. Nie wiem, czy potrafiłabym ich kochać. Czy wytrzymałabym ich nieustanną, żywą obecność.

Przyjechałam tu, żeby pracować. Napisać książkę. Niedawno zrozumiałam, że właśnie wtedy, w tych trudnych czasach, w początku lat pięćdziesiątych działy się dla tej dziewczynki rzeczy najważniejsze – nie wszystko, co do dziś we mnie tkwi, co nie pozwala mi żyć spokojnie, odpocząć, wydarzyło się tylko w krakowskim getcie. Ból, lęk, samotność wzmagały się wraz z wiekiem, dojrzewały wraz ze mną... Myślę, że najtrudniejszy był ten czas, kiedy miałam dwanaście, trzynaście lat...

Może tu, w upalnym argentyńskim słońcu, uda mi się wyraźnie zobaczyć tamten zimny, ponury Kraków lat pięćdziesiątych. Może uda mi się zobaczyć z bliska dziewczynkę, którą byłam, jestem, i która nigdy nie trafiła do domu.

Napiszę o niej. Opowiem o niej. Przypomnę sobie tamten świat i tamten ból. Bo tylko to potrafię – widzieć i opisywać. Bo pewnie tylko do tego się nadaję. Bo może tylko to mi wolno.

Nasza teraźniejszość jest przecież naszą przeszłością – zbudowaną tylko z trochę innych kamieni.

Dwunastoletnia Roma z mamą.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

[1] Cześć, Roma, źle się czujesz?

[2] Cześć, Ángel, wszystko w porządku. Idziemy.