Spis treści

Karta redakcyjna

1. Cherlakowatość

3. Ucieczki

Wykaz źródeł ilustracji

Przypisy

Tytuł oryginału:
THE GOOD GOOD PIG:
THE EXTRAORDINARY LIFE OF CHRISTOPHER HOGWOOD

Przekład: ADAM PLUSZKA

Redaktor prowadzący: ADAM PLUSZKA

Redakcja: KAROLINA IWASZKIEWICZ

Korekta: ANNA MIRKOWSKA, JAN JAROSZUK

Projekt okładki, opracowanie graficzne i typograficzne: ANNA POL

Opracowanie typograficzne, łamanie: | manufaktu-ar.com

Zdjęcie na okładce © Hans Huber / Westend61 / Corbis / FotoChannels

Copyright © 2006 by Sy Montgomery
This translation published by arrangement with Ballantine Books, an imprint of Random House, a division of Penguin Random House LLC.
Copyright © for the translation by Adam Pluszka
Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2015

Warszawa 2015
Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-64700-39-2

Wydawnictwo Marginesy
ul. Forteczna 1a,
01-540 Warszawa
tel./faks: 48 22 839 91 27, 48 696 451 127
e-mail: redakcja@marginesy.com.pl

Konwersja: eLitera s.c.

1. Cherlakowatość

Christopher Hogwood przybył do naszego domu w pudełku po butach, na moich kolanach.

Pewnego wyjątkowo deszczowego kwietniowego wieczoru, tak zimnego, że żaby siedziały cicho, tak szarego, że ledwie widzieliśmy naszą stodołę, mój mąż prowadził przerdzewiałe subaru po błotnistych drogach rozmokłych od topniejącego śniegu. Świńskie łajno zastygło na naszych butach. Zapach chorego zwierzęcia przesiąknął ubrania.

Wszystko wskazywało na to, że decyzja, by adoptować świnię, nie należała do najszczęśliwszych – a miała zmienić nasze życie.

W zasadzie cała wiosna była straszna. Mój ojciec, generał armii, bohater, którego tak uwielbiałam, że wyznałam w szkółce niedzielnej, że kocham go bardziej niż Jezusa, umierał w męczarniach na raka płuc. Przeżył bataański marsz śmierci. Przeżył trzy lata w japońskich obozach jenieckich. W ostatnich miesiącach jego życia moja cudowna, delikatna mama – zakochana w nim wciąż tak samo jak czterdzieści lat wcześniej, kiedy się poznali – odmówiła zamontowania wyciągu, wypożyczenia wózka inwalidzkiego i zatrudnienia pielęgniarki. Wierzyła, że jej mąż jest w stanie przeżyć wszystko. Ale tego nie przeżył.

Ja, jedynaczka, latałam w tę i z powrotem z New Hampshire do Wirginii, żeby spędzić z rodzicami tyle czasu, ile tylko się dało. Kiedy wracałam z tych wycieńczających psychicznie podróży, starałam się skończyć swoją pierwszą książkę, hołd dla moich bohaterek – prymatolożek Jane Goodall, Dian Fossey i Biruté Galdikas. Zbieranie materiałów okazało się wyzwaniem: w Zairze rzucił się na mnie wściekły goryl srebrnogrzbiety, w Tanzanii skrzyczała mnie Jane Goodall, na Borneo rozebrał orangutan, a na zboczu wulkanu w Rwandzie, na wysokości trzech tysięcy metrów, zagadnął o pieniądze uzbrojony partyzant. W dodatku zbliżał się termin, a słowa nie nadchodziły.

Mojego męża, który zajmuje się historią i kulturą Ameryki, całkowicie pochłonęła praca nad drugą książką. In the Memory House [W domu pamięci] opowiada o Nowej Anglii, która wówczas stanowiła nasz zakątek świata, choć tak się składało, że ów zakątek niebawem miał przestać być nasz. Po ślubie przez trzy lata mieszkaliśmy – najpierw jako najemcy, później opiekunowie – w północnym New Hampshire, w idyllicznym, studziesięcioletnim oszalowanym domu otoczonym trzema hektarami ziemi, w pobliżu gór, po których wspinał się Thoreau. Nasz dom był najmłodszy w okolicy. Mimo że agenci nieruchomości zachwalali pobliskie dwustuletnie „zabytki”, to u nas znalazłam to, czego zawsze pragnęłam: ogrodzone pastwisko, strumyki wśród drzew, trzypoziomową stodołę i czterdziestoletnie bzy przed drzwiami frontowymi. Ale dom miał zostać sprzedany. Właściciele – zaprzyjaźnieni pisarze mniej więcej w naszym wieku, którym gospodarstwo kupili rodzice – przenieśli się do Paryża i nie zamierzali wrócić. Bardzo chcieliśmy kupić tę posiadłość, ale w związku z tym, że oboje byliśmy wolnymi strzelcami, bank uznał nasze dochody za zbyt nieregularne, aby udzielić nam kredytu.

Wszystko wskazywało na to, że stracę ojca, książkę i dom.

Ale dla Christophera Hogwooda tamta wiosna okazała się jeszcze straszniejsza.

Urodził się w połowie lutego jakieś trzydzieści pięć kilometrów do naszego domu, na farmie George’a i Mary Iselinów, których poznaliśmy przez moją najlepszą przyjaciółkę, Gretchen Vogel. Gretchen wiedziała, że wiele nas łączy.

– Pokochacie ich – zapewniała mnie. – Oni mają świnie!

George hodował świnie zanim jeszcze poznał Mary. Podkuwał także konie.

– Jeśli jesteś farmerem albo hipisem – wyjaśnił mi – możesz zarobić na hodowli świń.

George i Mary to typowi rolnicy hipisi: urodzili się, jak my, w latach pięćdziesiątych, żyją ideałami przełomu lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych – pokój, radość i miłość – i oboje, pobłogosławieni urodą, promiennymi błękitnymi oczyma i blond włosami, wyglądają zawsze, jakby właśnie obudzili się ze smacznej drzemki w jakiejś kupie liści z elfami. Są zagorzałymi orędownikami powrotu do natury, żywią się tym, co rodzi ich ogród, i robią własny majonez z jaj kur biegających wolno po ich ziemi. Wierzą w ideały, ale okazali się także zaradni – nie umknęło ich uwadze, że w okolicy marnuje się sporo dobrej (i darmowej) paszy dla świń: w piekarniach, stołówkach szkolnych, sklepach spożywczych i niektórych fabrykach. Odbierają czasem telefon, że jest do wzięcia dwadzieścia kilogramów chipsów albo ciężarówka paluszków rybnych. Przeżyli szok, kiedy pewnego dnia odkryli, że ich dzieci, wychowywane na domowym organicznym jedzeniu, wymykają się do chlewika o czwartej nad ranem i wyjadają śmieciowe żarcie przeznaczone dla świń. („Wydało się, kiedy pewnego ranka zauważyliśmy, że dzieciaki są usmarowane czekoladą”, powiedziała mi Mary).

Gospodarują na niecałych siedemdziesięciu hektarach, dzikich i zarośniętych; pozyskują z nich drewno na opał i siano. Hodują nie tylko świnie, ale też konie pociągowe, króliki, kaczki, kury, kozy, owce i dzieci. Ale jak przypuszczam, ulubieńcami George’a są świnie. Tak, moimi także.

Odwiedzaliśmy ich każdej wiosny. Nie spotykaliśmy się często – nasze grafiki rzadko się pokrywały – ale dzięki prosiętom nigdy nie straciliśmy kontaktu. Ostatnim razem, gdy się widzieliśmy (to musiał być marzec, koniec sezonu cukrowego), George wygotowywał syrop klonowy. Marzec w New Hampshire to początek roztopów, kiedy wszystko wygląda nad wyraz parszywie. Tu i tam wśród błota, topniejącego śniegu i zasieków z drutu stoją rdzewiejące maszyny rolnicze w różnych stadiach rozpadu lub naprawy. Postrzępione kolorowe pranie wisi na werandach jak tybetańskie flagi modlitewne. W domach wymagających natychmiastowego odmalowania wybrzuszają się podłogi i zapadają sufity.

Tamtego ranka w kuchni zamglonej od parującego na piecu kotła natrafiliśmy na chmarę dzieciaków we flanelowych piżamach – trójkę dzieci Mary i George’a oraz kilkoro goszczących u nich kuzynów i kolegów – które zwieszały się nad niedojedzonymi plackami i czołgały po podłodze. W zlewie piętrzyły się brudne naczynia. Mary wzięła kubek z tej sterty i wspomniała, że wszyscy jakoś się poprzeziębiali. Napijemy się herbaty?

Nie, dziękujemy, odpowiedzieliśmy z Howardem pospiesznie – ale bardzo chcielibyśmy znów popatrzeć na świnie.

Chlew Iselinów nie przypominał tych z obrazów Normana Rockwella. Bardziej coś pomiędzy Normanem Rockwellem a Edwardem Hopperem. Starodawne deskowanie, zmurszały próg, przestronne wnętrze oblepione pajęczynami. Uwielbialiśmy go. Stawaliśmy w drzwiach, czekaliśmy, aż nasze oczy przyzwyczają się do półmroku, i wypatrywaliśmy prosiąt w boksach. Kiedy zlokalizowaliśmy jakąś rodzinę, właziliśmy do środka, żeby się z nimi pobawić.

Na niektórych farmach takie zachowanie mogłoby być niebezpieczne. Maciory potrafią ważyć ponad dwieście kilogramów i gryzą, jeśli uznają, że ich prosięta znalazły się w niebezpieczeństwie. Masywne szczęki z łatwością kruszą pestkę brzoskwini – albo rzepkę w kolanie. Kły są ostre jak brzytwa. Nie bez powodu: w naturze świnie muszą być silne i odważne. Prezydent Theodore Roosevelt podczas polowania w Brazylii zobaczył kiedyś jaguara rozwleczonego przez tamtejsze dzikie świnie. Mimo że świnie są zwykle dobroduszne, statystycznie zabijają więcej ludzi niż rekiny. (Co nie powinno dziwić – jak często widujecie rekiny?) Świnie hodowane na przepełnionych farmach przemysłowych torturuje się, aż tracą rozum. Słyną z tego, że zjedzą wszystko, co wpadnie do chlewa, w tym także dzieci, których rodzice są na tyle głupi, że pozwalają im wałęsać się po takich miejscach bez opieki. Dzikie świnie (w Stanach Zjednoczonych jest ich mniej więcej cztery miliony) potrafią zabić dorosłego, jeśli poczują się zagrożone. To, że świni zdarza się zjeść człowieka, zawsze traktowałam jedynie jako wyraz sprawiedliwości, biorąc pod uwagę to, o ile więcej świń zjada człowiek.

Ale lochy George’a, co do jednej, są najmilsze na świecie. Kiedy wchodziliśmy do chlewika, leżąca na boku karmiąca maciora podnosiła ogromną, siedemdziesięciokilową głowę, spoglądała łagodnie i mądrze spod długich rzęs, marszczyła przepiękny wilgotny nos, żeby wychwycić nasz zapach, i chrumkała na powitanie. Prosięta stanowiły cudowne miniaturki swoich monstrualnych rodziców – jedne różowe, inne czarne, niektóre rude albo w ciapki, jeszcze inne w urocze prążki, zupełnie jak małe dziki – i przypominały bardzo duże wiewiórki. Na początku nie były pewne, czy powinny uciekać, czy próbować nas zjeść. Podbiegały, kwiczały, po czym truchtały z powrotem na cieniutkich długich raciczkach do leżącej na boku gigantycznej matki, żeby po raz kolejny przyssać się do pełnych mleka sutków. A potem znów nas atakowały i ośmielały się na tyle, że zaczynały podgryzać buty albo rozwiązywać sznurówki. Miejscowi, którzy kupowali od George’a świnie, często opowiadali mu później, jakie się okazały fantastyczne. Mimo że większość prosiąt trafiła ostatecznie do chłodni, farmerzy rzadko wspominali, jak im smakowały w postaci szynki, kotletów czy kiełbas. Nie, zawsze mówili, że świnie George’a były niezwykle miłe.

Rok, w którym urodził się Chris, okazał się wyjątkowy, jeśli chodzi o liczebność miotów. Ponieważ nie mieliśmy wtedy do tego głowy, nie odwiedzaliśmy chlewików w lutym i marcu. Ale właśnie w tym roku, o czym nie wiedzieliśmy, George i Mary dochowali się rekordowej liczby macior – dwudziestu – i niemal wszystkie urodziły rekordową liczbę prosiąt.

– Zwykle żadna nie chce zajmować się więcej niż dziesięcioma prosiakami – wyjaśniła mi Mary. – Większość macior ma tylko dziesięć wydajnych sutków.

W sumie mają po dwanaście, ale przeważnie tylko dziesięć daje mleko. Gdy urodzi się ponad dziesięć prosiąt, któreś zawsze przegrywa – i jest to zazwyczaj cherlak.

Cherlak jest mniejszy niż pozostałe warchlaki i bardzo źle rokuje. Jeśli człowiek go nie zabierze i nie wykarmi, musi umrzeć, gdyż stanowi zagrożenie dla całej świńskiej rodziny.

– Cherlaki wydają taki straszny dźwięk: „Nyn! Nyn! Nyn!” – powiedziała mi Mary. – To po prostu straszne. I przywabia drapieżniki. Dlatego maciora często zagryza takiego prosiaka, żeby przestał kwiczeć. Ale czasami nie jest w stanie stwierdzić, który to. Może się zdarzyć, że zagryzie zdrowego albo podepcze kilka zdrowych, starając się złapać właściwego. To nie jej wina i nie można mieć jej tego za złe. Cherlak dezorganizuje cały miot.

Co roku na farmie zdarzały się jeden lub dwa cherlaki. George zabierał je do domu i karmił kozim mlekiem. Dzięki takiej opiece zwykle przeżywały. Ale w 1990 roku, kiedy przyszło na świat ponad dwieście prosiąt, trafiło się co najmniej osiemnaście cherlaków – George i Mary musieli wydzielić dla nich w chlewiku specjalny kojec.

Christopher Hogwood okazał się cherlakiem pośród cherlaków. Był najmniejszy – o połowę mniejszy od pozostałych. Jest wyjątkowym pieszczochem, opowiadała nam Mary, ma ogromne uszy, białe i czarne łaty, i czarną łatę na oku, jak Spuds MacKenzie[1], ten bulterier z reklamy piwa. Ale Mary uważała, że padnie. Bardziej humanitarnie będzie go zabić, przekonywała, niż pozwolić, by cierpiał. George powiedział jednak – często to powtarzał – że gdzie jest życie, jest i nadzieja. A prosiak jakoś się trzymał.

Ale nie rósł.

Ponieważ świnie dość często mają robaki, George i Mary zaaplikowali prosiętom leki zwalczające pasożyty, w nadziei, że dzięki temu cherlaki urosną.

– Środek na robaki mu nie pomógł – powiedziała nam Mary. – Prosiak cierpiał pewnie na wszystkie choroby, jakie można złapać w chlewiku: robaki, różyczkę, rhinopneumonitis, czyli herpeswirusowe zapalenie jamy nosowej i płuc. A mimo to nie umarł. Po prostu nie!

Mówili na niego Cętkowane Coś. Choć nie padł, było mało prawdopodobne, że znajdzie się ktoś, kto go kupi. Ludzie zwykle kupują prosięta w kwietniu – aby nieco je podtuczyć, zanim trafią do chłodni – kiedy ważą dwadzieścia, trzydzieści kilogramów. Christopher ważył siedem.

Mary suszyła głowę George’owi.

– Musisz zabić tego prosiaka.

George zabrał zwierzątko na kupę gnoju z zamiarem skrócenia jego cierpień szybkim uderzeniem szpadla w głowę. Ale kiedy na nie spojrzał – kiedy zobaczył jego wzruszające oczy, wielkie oklapnięte uszy i godną podziwu wolę życia – nie potrafił tego zrobić.

– Wysyłałam go z piętnaście razy – wspominała Mary.

W końcu George odmówił.

– Sama go sobie zabij!

Mary wzięła szpadel i zaprowadziła łaciatego cherlaka na kupę obornika. Ale także nie dała rady.

I wtedy zadzwoniła do mojego męża, Howarda. Byłam wówczas w Wirginii.

– Nie mogę uwierzyć, że proponuję ci coś, co zrujnuje ci życie – zaczęła.

Czy zajmiemy się chorym prosiakiem?

Dążyłam do wypełnienia domu wszelkiego rodzaju osieroconymi zwierzętami, a Howard nieustannie z tym walczył. Nie pozwalał mi chodzić do okolicznych schronisk, ale zdążyliśmy adoptować dwie papugi: zaniedbaną nimfę i zagrożoną bezdomnością rozellę. Kiedy właściciele naszego domu przenieśli się do Paryża, zajęliśmy się ich przemiłą szaro-białą kotką Miką, która podczas naszych spacerów chodziła za nami jak pies i przybiegała na zawołanie. Mieliśmy także dwie nierozłączki o brzoskwiniowych główkach, ale została nam jedna. Kiedy naszym zwierzętom przydarzało się coś złego, zwykle nie było mnie w domu. Któregoś ranka, gdy zajmowałam się tatą w Wirginii, Howard znalazł samczyka, Gladstone’a, martwego na dnie klatki. Jakby to było nie dość przykre, przyjrzawszy się bliżej, zauważył, że głowa ptaszka zniknęła. Samiczka, Peapack, siedziała spokojnie na żerdzi. Zmieniliśmy jej imię na Tonton Macoute[2].

To, że często podróżuję – czasami na wiele miesięcy zaszywam się w jakiejś dżungli, żeby zbierać materiały do książek albo artykułów prasowych – stanowiło jeden z argumentów Howarda przeciwko przygarnianiu kolejnych zwierząt. Raz pojechałam do Australii, gdzie przez pół roku mieszkałam pod namiotem w buszu i badałam emu. Kiedy wyjeżdżałam, mieliśmy pięć fretek. Gdy wróciłam, zastałam ich osiemnaście – i wszystkie młode gryzły się jak opętane, dopóki nie udało mi się ich okiełznać dzięki nieustannemu noszeniu blisko ciała, pod koszulką (słowo „włosienica” nabrało dla mnie nowego znaczenia). Howard, co zrozumiałe, nie chciał znów zostać sam z całą arką Noego, której pasażerowie pod moją nieobecność z pewnością zwariują, zaczną się masowo rozmnażać lub wzajemnie dekapitować.

– W zwyczajnych okolicznościach nie przekazałbym jej twojej propozycji – powiedział Howard do Mary. – Ale jej ojciec umiera i może to nie jest taki zły pomysł.

Howard wiedział, że jeśli cokolwiek może ukoić moją duszę, to jest to zwierzę. Zawsze czułam się lepiej w towarzystwie zwierząt niż wśród ludzi; ciągnie mnie do nich tak mocno, że niektórych to niepokoi. W Indiach wyskoczyłam kiedyś z jadącej ciężarówki, żeby pogłaskać trzymetrowego dzikiego pytona. (Przerażeni współpasażerowie patrzyli, jak gładzę węża, on zaś odwrócił głowę i spojrzał na mnie życzliwie).

Kilku znajomych sugerowało, nie zawsze w żartach, że jestem półzwierzęciem. I nie tylko oni: kiedy podróżowałam po świecie, szamani i wróżbiarze powtarzali mi raz za razem, że mam bardzo starą duszę, ale to moje pierwsze ludzkie wcielenie.

To chyba prawda. Zawsze wiedziałam, że jestem inna. Czasami zachowywałam się z tego powodu nieśmiało i czułam się wśród ludzi niezręcznie, jakbym ich śmieszyła. (Prawdopodobnie dlatego, że dość często nimfa, która siedziała mi na głowie, gdy pracowałam, akurat zrobiła kupę). Ale jestem inna także wewnętrznie. Podczas gdy pozostali myślą o nowej kuchni czy rejsie na Karaiby albo o tym, czy ich dziecko wygra mecz piłki nożnej, lub o tym, co włożyć na przyjęcie, ja zastanawiam się, co czuje opos, gdy zwiesza się na ogonie z gałęzi, albo czy żółw jaszczurowaty, który w zeszłym roku próbował złożyć jaja na naszym podwórku, wróci tej jesieni.

Jako nie do końca ludzkie stworzenie wśród osobników o wiele lepiej czujących się w swojej skórze, zawsze miałam wrażenie, że między mną a „bardziej normalnymi” ludźmi jest przepaść. Tamtego szarego wiosennego dnia ani Howard, ani ja nie zdawaliśmy sobie sprawy, że w leżącym na moich kolanach pudełku po butach wieziemy istotę, która przerzuci nad tą przepaścią most, choć nawet nie śniłam, że to możliwe. Ponieważ Christopher Hogwood miał na wiele sposobów udowodnić, że jest bardziej ludzki niż ja.

Ludzie chcieli wiedzieć, co zrobimy ze świnią. Szybko ich zapewniliśmy, że Christopher z pewnością nie trafi do chłodni. Ja jestem wegetarianką, Howard Żydem.

Oczywiście, że kochaliśmy świnie – kto ich nie kocha? Czy jest coś bardziej radosnego i podnoszącego na duchu? Wszystko w świniach sprawia, że człowiekowi chce się głośno śmiać: sposób, w jaki potrafią nieść swoje grubiutkie sadełko, wdzięcznie drobiąc na czubkach raciczek, skręty ich ogonków, nieprawdopodobna, niezwykle funkcjonalna ruchliwa tarczka ryja, ogromna, dzika rozkosz, jaką sprawia im jedzenie. Ale niewiele o nich wiedzieliśmy.

Kiedy jako sześcioletnia dziewczynka odwiedziłam z rodzicami mamę mojej mamy w Arkansas, spędziłam błogie popołudnie z chłopcem, który włóczył się po okolicy z całym chlewikiem swojego ojca. Świnie były duże i różowe i wydawały wspaniałe, przejmujące dźwięki. Zafascynowały mnie. Chyba uznałam je za coś w rodzaju koni (nie takie znów złe trafienie, jedne i drugie to ssaki kopytne – choć niedawne badania genetyczne wykazały, że konie są w zasadzie bliżej spokrewnione z psami niż ze świniami), ponieważ natychmiast wskoczyłam na grzbiet jednej z nich, tak jakbym dosiadała kucyka. Świnia wspaniałomyślnie pozwoliła mi na sobie jeździć. Mieszkańcy niewielkiego zakurzonego miasteczka Lexa długo mieli o czym gadać. Była to mieścina plantatorów bawełny, gdzie nie zdarzały się bardziej ekscytujące rzeczy; trudno uwierzyć, że dorastała tam moja olśniewająca matka. Później ów chłopiec nadał świni moje imię. Tak rozkoszowałam się tym zaszczytem, że choć nigdy się już nie spotkaliśmy, do dziś pamiętam, jak się nazywał; podobnie jak on, mimo że minęły cztery dekady, z pewnością pamięta moje imię – w końcu powtarzał je codziennie przez całe życie tamtej świni.

Od tego czasu moje doświadczenie ze świniami ograniczało się do wizyt u George’a i Mary i w chlewikach na lokalnych festynach rolniczych, raz spotkałam się też z wielkim brązowym knurem Benem należącym do naszego sąsiada. Niestety, wkrótce po tym spotkaniu Ben trafił do chłodni.

Mój mąż wydawał się gotowy na powiększenie rodziny. Wybrał już imię dla Cętkowanego Czegoś. Cherlak miał zostać nazwany na cześć propagatora muzyki dawnej. Ten pierwszy Christopher Hogwood był teoretykiem muzyki, dyrygentem i wskrzesicielem Academy od Ancient Music.[3] Howardowi i mnie często zdarzało się pisać przy akompaniamencie dyrygowanych przez niego koncertów w National Public Radio. Jego imię i nazwisko wydawały się odpowiednie z wielu powodów. Upodobanie świń do muzyki klasycznej jest dobrze znane; wielu hodowców starej daty gwizdało w chlewikach, żeby uspokoić zwierzęta. A jak lubi mawiać Howard – czy istnieje muzyka dawniejsza niż chrumkanie świni?

Ale pierwszej nocy Christopher Hogwood nie chrumkał. Oddychał ciężko i chrapliwie. Miał rozbiegane oczy, niespokojnie poruszał ogonem. A my nie mieliśmy żadnego lekarstwa. Nie mieliśmy nawet odpowiedniego chlewika. Nie wiedzieliśmy, ile pożyje. Nie wiedzieliśmy, jak duży urośnie. Nie zdawaliśmy sobie sprawy, w co się wpakowaliśmy.

Jak długo żyją świnie? Często słyszeliśmy to pytanie, a nasza odpowiedź zawsze wszystkich szokowała: sześć miesięcy. Większość świń hoduje się na mięso i zarzyna w młodym wieku, dosłownie, to znaczy: kiedy tylko osiągną wagę mniej więcej stu kilogramów. Nieliczne szczęśliwe maciory i knury rozpłodowe dożywają kilku lat, ale zwykle są zabijane, gdy spada ich produktywność. Sześcio- czy siedmioletnie knury idą pod nóż, ponieważ stają się tak ciężkie, że mogłyby zmiażdżyć młode maciory, a to one mają najliczniejsze mioty.

Świnia zwisłobrzucha

Niewielu ludzi trzyma świnie w charakterze zwierzątek domowych. Ci, którzy to robią, zwykle mają wietnamskie świnie zwisłobrzuche. Wietnam, w którym populacja świń sięga 11,6 miliona (jest najwyższa w całej Azji Południowo-Wschodniej), poradził sobie z ograniczeniami terytorialnymi przez wyhodowanie niezwykle małych odmian – ale „mały” to w przypadku tych zwierząt pojęcie dość względne. Dojrzała, czyli mniej więcej pięcioletnia świnka wietnamska waży zazwyczaj około siedemdziesięciu kilogramów. Naukowcom udało się wyhodować w celach doświadczalnych jeszcze mniejszą odmianę tego gatunku – mikroświnie, które ważą najwyżej trzydzieści kilogramów, mają czterdzieści centymetrów wzrostu i można trzymać je w domu. Ale wiele świń sprzedawanych jako przedstawiciele małej odmiany okazuje się mieszańcami i ku przerażeniu właścicieli szybko wyrasta z miniaturowych rozmiarów, po czym zasila schroniska takie jak Pigs without Partners (w Los Angeles) czy Lil’ Orphan Hammies (w Solvang w Kalifornii). Nawet te, które nie rosną, mogą stać się nie lada problemem. Pewna znajoma musiała oddać swoją świnkę wietnamską, samca, ponieważ gryzł za każdym razem, kiedy uznał, że ona albo jej mąż zajmują zbyt dużo miejsca w ich wspólnym łóżku.

Christopher Hogwood nie był świnką wietnamską, ale istniało całkiem spore prawdopodobieństwo, że – jak obiecywała Mary – nie urośnie zbyt duży. Tej pierwszej nocy nie potrafiliśmy sobie wyobrazić, że to drące się, wychudzone coś kiedykolwiek wyrośnie z pudełka na buty, w którym przywieźliśmy je do domu. Nie umieliśmy patrzeć aż tak daleko – a ja nawet nie chciałam. Tamtej wiosny co rano budziłam się smutna, bo każdy dzień przybliżał mnie do śmierci ojca.

Ledwo mogłam sobie pozwolić na nadzieję, że Christopher przeżyje tę noc.

Christopher Hogwood pojawia się w domu – jako dziecko przed naszą stodołą

3. Ucieczki

– Biało-czarna świnia ryje mi trawnik. To wasza?

Tego rodzaju telefonów woli się nie odbierać w niedzielę nad ranem. Ale należą one do tych, które trudno zignorować.

Świnia na wolności – nawet taka nie większa od kota – to moc, z którą należy się liczyć. Gdy Christopher przestał chorować, siła jego drobnego ryjka została uwolniona. To siła natury. Kiedy dotykał nosem ziemi, tworzyła się imponująca dziura. Po dwóch, najwyżej trzech krokach z tarczką ryja w podłożu, Chris stawał się miniaturowym buldożerem. Dziura przeobrażała się w rów, rów w rozpadlinę. Nasza świnka zdejmowała darń równie łatwo, jak zdejmuje się skórkę z banana. A że w ogrodach sąsiadów pełno było młodej sałaty, brokułów i strączków fasoli – na początku jesieni zaś miał obrodzić świński rarytas: dynie – wolałam nie wyobrażać sobie rzezi, która mogła nastąpić.

– Już lecę! – mówiłam i biegłam przez ulicę na bosaka, z rozczochranymi włosami, w koszuli nocnej, żeby złapać Christophera i zanieść go na rękach do boksu.

Zostawał tam... na chwilę. Bardzo krótką chwilę.

W jaki sposób Christopher Hogwood aranżował swoje ucieczki? Howard i ja z początku nie potrafiliśmy rozwikłać tej zagadki. Nie forsował naszej prowizorycznej bramki – nie miał odpowiedniej masy. To, co robił, okazało się bardziej niepokojące. Najpierw nauczył się rozplątywać sznurek, którym ją wiązaliśmy. Później zastosowaliśmy linkę do skoków na bungee, ale i ją umiał rozsupłać (podejrzewaliśmy, że robi to wargami, ale nigdy nie widzieliśmy). W końcu zamontowaliśmy rygiel; by trafić sworzniem w metalową obejmę, należało unieść bramkę. Świnka nauczyła się jednak wsuwać nosek i pysk między skrzydła bramy tak, żeby otworzyć rygiel od środka.

Mówiąc szczerze, byłam z niego dumna. Fascynowało mnie w zasadzie wszystko, co robił. Howard twierdził, że dałam się „zdziczyć”. Jeśli akurat nie spędzałam czasu z Chrisem albo na szukaniu Chrisa, łapałam się na tym, że podziwiam świnie tak ogólnie. Ze swojego sporego księgozbioru dotyczącego zwierząt wygrzebywałam historie o świniach i ilustracje przedstawiające ogromne leśne dziki, ważące ponad ćwierć tony włochate świnie z Afryki Wschodniej, afrykańskie świnie rzeczne o długich ryjkach i pędzelkowatych uszach i babirusy, czyli dzikie świnie z Indonezji, których pyski są niemal w całości zakryte kłami. (Kiedy pobiegłam na górę do Howarda ze zdjęciem babirusy, stwierdził, że jest „brzydka jak grzech śmiertelny”).

W końcu powiedziałam o Christopherze nawet matce. W każdą niedzielę po nabożeństwie dzwoniłam do Wirginii i starałam się jej żałobie przeciwstawiać opowieści o jego ucieczkach, o tym, co jadł i kto przyszedł go odwiedzić. Stał się gwiazdą moich cotygodniowych listów do niej. A moja matka zaczęła pytać o niego w swoich schludnych, pisanych na maszynie odpowiedziach. Nigdy jednak nie pytała o Howarda. To, że mój mąż nie jest w Wirginii mile widziany, było jasne – tak samo jak to, że i ja nieprędko się tam pojawię.

Zastanawianie się nad tym, co skłania Christophera do ucieczek, było równie frustrujące jak próby rozgryzienia jego tajemniczych metod. Nie podobało mu się w boksie? Miał tam trociny i siano, w których mógł się zakopać, żeby się ogrzać, oraz kawałek gołej ziemi, w której mógł się zakopać, gdyby chciał się ochłodzić. Miał pod dostatkiem świeżej wody i pod dostatkiem jedzenia. Co rano rozsuwaliśmy drzwi stodoły, więc w ciągu dnia promienie słońca zalewały przednią część boksu, ale w głębi zawsze dało się znaleźć cień. Na noc zamykaliśmy go dla bezpieczeństwa. Co mogło mu się nie podobać?

Może szukał nas. Z tego, jak się z nami witał, radośnie pochrumkując, z iskierkami w oczach, wywnioskowaliśmy, że cieszy go nasze towarzystwo. Co godzinę albo co dwie przychodziłam, żeby go pogłaskać lub dać mu jakiś przysmak. Wołałam do niego po drodze, choć nie było to konieczne. Słyszał kroki. W sumie, jeśli przechodząc nieopodal stodoły, nie zajrzeliśmy do niego, wrzeszczał, dopóki tego nie zrobiliśmy. Ale chyba nie wiedział, gdzie mieszkamy. Howard twardo obstawał przy tym, że nigdy nie powinien się dowiedzieć. Staraliśmy się, żeby Chris nie widział, jak wchodzimy do domu, aby pewnego dnia w poszukiwaniu naszego towarzystwa nie sforsował którychś z trojga drzwi z siatką i nie zasmakował w patroszeniu naszej lodówki. Zakładaliśmy jednak, że Christopher czuje nasz zapach nawet wtedy, gdy nas nie widzi. Z pewnością wiedział, że gdzieś tam jesteśmy, i może to tłumaczyło jego wędrówki.

A może, dumaliśmy, Christopher uciekał z tych samych powodów co inne młode samce. Może szukał browara.

Tego gorącego lata Chris często towarzyszył nam na dworze, kiedy Howard raczył się zimnym piwem. Któregoś razu mój mąż wspaniałomyślnie uznał, że da Chrisowi łyka. Pomyślał, że mu zasmakuje.

– W końcu – argumentował – piwo to nic innego niż ziarno w płynie.

Miał aż za dużo racji. Wysiorbany z butelki rolling rock posmakował Christopherowi. Potem świnka spróbowała corony – złapała szyjkę butelki wargami jak prawdziwy koneser. Także jej smakowało. Wypiła genesee cream ale. Mmmm... I wkrótce odkryła, że uwielbia piwo – do tego stopnia, że gdy zobaczyła kogokolwiek z butelką w dłoni, jakąkolwiek, goniła go, aż ten ktoś się poddawał i pozwalał jej wszystko wypić.

Howard stał się częstym gościem w pobliskim sklepie, gdzie kupował najtańszy gatunek piwa, jaki mógł znaleźć.

– To dla mojej świni – wyjaśniał sprzedawcom, żeby nie poszła plotka, że ma problem z alkoholem albo co gorsza, fatalny gust, jeśli chodzi o piwo.

Faceci ze sklepu dość szybko zaczęli go kojarzyć. Kiedy wpadał, dopytywali o wagę Christophera. (W sektorze ze świniami na jarmarku rolniczym nauczyliśmy się, jak oszacować wagę świni w funtach. Najpierw mierzy się tak zwany obwód serca, to znaczy obwód zwierzęcia tuż za przednimi nogami. Potem mierzy się długość od uszu do nasady ogona. Na koniec należy podnieść do kwadratu obwód serca, pomnożyć go przez długość świni i podzielić wynik przez czterysta). Za każdym razem, kiedy Howard pojawiał się w sklepie, sprzedawcy starali się policzyć, ile nasz prosiak powinien wypić, żeby się narąbać.

– Mój Boże, mógłby wyżłopać dwa sześciopaki! – uświadomili sobie, kiedy Chris osiągnął wagę stu piętnastu kilogramów.

Wkrótce zaczęli naszej śwince trochę zazdrościć. W końcu stwierdzili ze zgrozą, że nasza świnka umiałaby wyłoić pół kegi.

Ale pierwszego lata Christopher nie miał jeszcze takich wyników. Za to jedno stało się jasne: dzięki środkowi przeciw pasożytom połączonemu ze schlitzem już w lipcu spostrzegliśmy, że najprawdopodobniej nie spełnią się przewidywania Mary, która sądziła, że Cętkowane Coś nie urośnie.

W miarę jak Christopher rósł, rosły także nasze wątpliwości co do tego, kto tutaj rządzi. Chris nie tylko miał znacznie przewyższyć nas wagą. Musieliśmy też zmierzyć się z faktem, że nasza świnka jest niebezpiecznie, być może wręcz diabolicznie, genialna.

Mądrość świń podziwiano od wieków. Ich wyjątkowa inteligencja została potwierdzona przez takiego eksperta od zwierząt jak Charles Darwin. „Zauważyłem dużą inteligencję u świń”, napisał i zapewnił czytelników, że świnie są co najmniej tak samo bystre jak psy. (W istocie, między XI a XV wiekiem ubożsi Anglicy często wykorzystywali świnie w charakterze psów myśliwskich, także dlatego, że te ostatnie mogła posiadać wyłącznie arystokracja. W cudownej książce Jeffreya Moussaieffa Massona o życiu emocjonalnym zwierząt hodowlanych, The Pig Who Sang to the Moon [Świnia, która śpiewała do księżyca], można przeczytać o czarnej maciorze imieniem Fleja, która w połowie lat osiemdziesiątych XIX wieku żyła w New Forest w hrabstwie Hampshire i została wyszkolona, aby znajdować, wskazywać i aportować kuropatwy, bażanty, bekasy i króliki, co robiła „jak najlepszy pointer”).

Świnia Wiedzy na karcie tytułowej książki Williama Fredericka Pinchbecka The Expositor, or Many Mysteries Unravelled [Demaskator albo Tajemnice objaśnione] z 1803 roku

Niektóre świnie były tak mądre, że ludzie schodzili się z bliższych lub dalszych okolic, żeby je podziwiać. Pod koniec XVIII wieku pewien szkocki szewc nauczył czarną świnię zdumiewających sztuczek. Świnia Wiedzy, jak ją nazywał, potrafiła jego zdaniem literować, podawać czas, rozwiązywać zadania matematyczne, rozpoznawać przedmioty na planszach, a nawet czytać w ludzkich myślach – odpowiedzi literowała, wskazując ryjkiem właściwe litery. Prawdopodobnie zdobyła te umiejętności w ten sam sposób co Mądry Hans, koń, który – wbrew temu, co głosiła reklama – nie umiał rozwiązywać zadań matematycznych, potrafił jednak odczytywać niezwykle subtelne, przekazywane w zasadzie podprogowo wskazówki ukochanego właściciela, dzięki którym mógł udzielać poprawnych odpowiedzi. Świnia Wiedzy występowała w Anglii (często razem z królikiem walącym w bęben i żółwiem, który umiał aportować), a kiedy zmarła, jej nekrolog pojawił się w „Daily Universal Register”, najważniejszej gazecie codziennej tamtych czasów. Pisano w nim, że zarobiła więcej pieniędzy niż jakikolwiek współczesny jej wykonawca sceniczny – ludzki czy zwierzęcy. W 1797 roku pojawiła się kolejna Świnia Wiedzy, tym razem w Ameryce, i tak zaczął się szał na świńskich artystów. Świnie przemierzały kraj z grupami akrobatów i cyrkami; udowadniały swoją inteligencję w tawernach i budach jarmarcznych; podnosząc w pyskach dzwonki, grały Home Sweet Home; uderzały pałeczkami w ksylofony, by wydobyć z nich dźwięki Yankee Doodle Dandy i Boże, chroń królową.

Mądry Hans

Ale świński intelekt najjaśniej błyszczy w służbie samej świni. W książce Zrozumieć zwierzęta autystyczna erudytka Temple Grandin, która wykorzystała swoje ogromne talenty do projektowania humanitarnych rzeźni, pisze o świniach hodowanych na dużych farmach, gdzie karmi się je osobno w elektronicznie sterowanych małych kojcach. Zwierzęta noszą obroże z transponderami, dzięki którym otwierają się drzwi kojców (i natychmiast zamykają, żeby do środka mogło wejść tylko jedno zwierzę). Kiedy świnia jest już wewnątrz, musi zbliżyć głowę do karmidła, gdzie kolejny skaner odczytuje transponder i wydaje jedzenie. Kilka świń rozgryzło ten system, donosi Grandin. Gdy znajdą zgubioną obrożę, podnoszą ją, niosą do kojca i dostają się dzięki niej do środka – zupełnie jak ludzie używający elektronicznych kart na autostradzie albo karty miejskiej w metrze.

Równie zdumiewające okazało się jednak zachowanie tych świń, które nie rozpracowały systemu skanującego. Nabawiały się one, jak ujęła to Grandin, „przesądów” związanych z karmidłem. Zachowywały się jak bejsboliści, znani z wykonywania różnych magicznych gestów, zanim pójdą odbijać lub rzucać piłkę. Niektóre świnie „wchodziły do kojca [...], podchodziły do karmidła i zaczynały wykonywać czynności celowe, na przykład uderzały racicami o posadzkę. [...] Z całą pewnością”, konkluduje Grandin, „parę razy zdarzyło się tak, że dostały karmę, kiedy uderzały racicami, i uznały, że właśnie dzięki temu tak się stało”[6]. Umiejętność wiązania zdarzeń w ciągi przyczynowo-skutkowe (nawet niepoprawnie, jak często dzieje się w medycynie) uznawana jest za bardzo złożoną zdolność intelektualną – jedną z tych, o których wielu naukowców wolałoby twierdzić, że zwierzęta jej nie posiadają.

Ale ci, co obserwują zwierzęta, wiedzą lepiej. Noel Perrin z Nowej Anglii (znany przede wszystkim ze wspaniałej książki First Person Rural [Wieś w pierwszej osobie] i jej kontynuacji), miał raz bardzo utalentowaną świnię, której inteligencja spełniała się w sztuce. Perrin zbudował dla zwierzęcia niski chlewik, aby zapewnić mu cień na wybiegu. Żeby było ładnie, poprzyczepiał do ścian deszczułki. Pokazał świni budynek i wrócił po południu, by odkryć, że zerwała wszystkie ozdoby. Zaniósł je kawałek dalej i pieczołowicie ułożył z nich na ziemi wzór, który świnia uznała za zadowalający estetycznie.

Christopher jednak najwyraźniej miał talent nie do sztuki, a do eksploracji.

Przez telefon, na poczcie, w sklepie spożywczym – wszędzie słyszeliśmy sprawozdania z jego wycieczek po mieście. Odwiedził sąsiadów po drugiej stronie ulicy. Pobiegł przez wiadukt i wpadł z wizytą do bobrów w Moose Brook. Doszedł do drogi stanowej, żeby zobaczyć się z właścicielami sklepu, którzy mieszkali za rogiem. Czasami biegacze albo ludzie spacerujący z psami natykali się na naszą świnię przy ścieżce i odprowadzali ją do zagrody – a my dowiadywaliśmy się o tym po kilku dniach.

Niezwykłe było nie to, jak daleko Christopher odchodził – nigdy nie wypuszczał się dalej niż pół kilometra od domu – ale to, ilu ludzi spotykał i jak niezatarte wywierał na nich wrażenie. W przeciwieństwie do mnie był towarzyski i łatwo zyskiwał sobie przyjaciół. Podczas swoich wypraw był ambasadorem naszego podwórka. Jego popularność spływała na mnie. I nawet kiedy sprawiał kłopoty, prawie wszyscy go lubili.

Pewnego mglistego poranka na początku jesieni opóźnił wyjazd naszej przedstawicielki w legislaturze dla New Hampshire na sesję w Concord. Eleanor Amidon, cudowna organistka w naszym kościele, w połowie długiego, pylistego podjazdu zobaczyła przez szybę swojego kombi parę długich włochatych uszu. Drogę blokowała łaciata świnia.

Eleanor się nie bała – jej ojciec próbował kiedyś hodowli świń w North Leominster w Massachusetts, ale przerzucił się z powrotem na bydło, gdy zdał sobie sprawę, z jaką łatwością świnie uciekają – ale miała już swoje lata, była ubrana w granatowy żakiet, niebieskie czółenka i pończochy i nie chciała się spóźnić. Zrobiła więc to, co robi każda rozsądna, dobrze ubrana profesjonalistka, kiedy trafi na kłopotliwą świnię: wycofała samochód i zawołała męża.

Dick Amidon, niedawno emerytowany szef biura przewodniczącego Izby Reprezentantów New Hampshire, był w okolicy nie mniej znany niż jego żona. Co roku wiosną organizował w remizie zloty mieszkańców miasta, podczas których każdy, kto miał prawo głosu, decydował w sprawie budżetu miejskiego, był także moderatorem w naszym kościele kongregacjonalnym. Teraz pracował jako prywatny konsultant i udzielał porad w domu – i ubierał się właśnie, żeby uporać się ze świnią. Kiedy tylko wyszedł za próg, Chris zszedł z podjazdu i ruszył w kierunku swojego celu: grządki z sałatą Amidonów.

Mieli duży ogród, ale sałata rosła w strategicznych rejonach najbliżej domu – żeby Eleanor i Dick mogli cieszyć się warzywami od razu po wyrwaniu ich z ziemi. Christopherowi Hogwoodowi przyświecała widocznie ta sama myśl. Kiedy zjawiłam się na podjeździe Amidonów, zobaczyłam Dicka oplatającego ramionami łeb mojej świni i starającego się odciągnąć ją od sałaty. Chris głośno na niego burczał.

– Ze świniami trzeba ostrożnie, wiesz – powiedział mi później Dick. – Potrafią się nieźle wściec. Ale nie Christopher. W ogóle nie jest narowisty.

Wiele zwierząt potrafi ugryźć, jeśli stanie się między nimi a jedzeniem, to zrozumiałe. Chris chciał tamtej sałaty. Byłam naprawdę pod wrażeniem, że nawet nie próbował ugryźć sąsiada. Dick też.

– Wiesz – powiedział mi później – myślałem o tym jeszcze, Sy, i chyba już wiem, dlaczego tak dobrze mi się z nim układa.

Dick i Eleanor działali kiedyś dość aktywnie w Partii Republikańskiej, ale po jakimś czasie Dick stał się zwolennikiem Partii Libertariańskiej.

– Jeśli może istnieć libertariańska świnia, to jest nią Christopher – powiedział. – Jest panem swojego losu i nie życzy sobie nadmiaru przepisów: na tym właśnie zależy libertarianom. Jest wolnym duchem.

Taki był. Pewnego razu Howard wyjrzał przez okno swojego gabinetu na piętrze. „Ach, to i ta i ta”, pomyślał, zauważywszy biegaczkę. „A to samochód tego i tego... A to Chris”.

Wróć! Chris?

Oboje wypadliśmy na zewnątrz.

Na początku kariery świniopasów chcieliśmy zbudować dla Chrisa ogrodzenie. Ale ogradzanie świni jest niezwykle trudne – konstrukcja musi być bardzo mocna, aby zwierzę jej nie położyło ani się pod nią nie przecisnęło. Gretchen znów przyszła nam na ratunek. Przyniosła tylko jedną rzecz. Zjawiła się pewnego dnia z niewielkim kawałkiem siatki do ogrodzeń elektrycznych, jakimiś dwoma metrami, żeby zademonstrować nam, jak to działa.

– Ta siatka – obiecała z przekonaniem – rozwiąże wszystkie wasze problemy.

W przeciwieństwie do pojedynczego lub podwójnego drutu, którym ogradza się wybiegi dla koni, siatka elektryczna gwarantuje, że zwierzę nie przekopie się pod ogrodzeniem ani go nie przeskoczy, powiedziała Gretchen. Po pierwszym kopnięciu prądem świnie szybko uczą się szanować nowe granice. Ponieważ ogrodzenie łatwo zamontować, można dzięki niemu powiększyć chlewik i w razie potrzeby przenosić go, żeby zapewnić świni świeżą trawę.

– Czy to go zaboli? – spytałam z powątpiewaniem. – Jeśli tak, to nie chcę nawet próbować.

– Nie – zapewniła Gretchen, zagradzając siatką wyjście ze stodoły. – Wcale go nie zaboli. Tylko lekko kopnie. Dotknie siatki nosem i natychmiast się cofnie.

– Jesteś pewna?

– Od razu zrozumie – powiedziała i podpięła urządzenie. – Nie znam zwierzęcia, które by tego nie zrobiło. Nie martw się. Zobaczysz. Patrz.

Włożyła wtyczkę przedłużacza do gniazdka. Otworzyłam kojec Christophera i wyszłam poza wysokie na metr ogrodzenie.

Chris przybiegł się przywitać, dotknął siatki swoim wrażliwym nosem i kwiknął z bólu.

I nie przestawał kwiczeć. Ale się nie cofał. Naciskał na ogrodzenie mocniej i mocniej, taranując ból swoją wielką łaciatą głową. Jego wrzaski zmieniały wysokość w rytm stałego „Rii! Rii! Rii!... Rii! Rii! Rii!”.

Zareagowałam natychmiast.

– Stop! Stop! Stop! Wyłącz to!

Przez tych kilka sekund – które dla mnie rozciągnęły się w długie minuty – Chris i ja krzyczeliśmy tak, że bylibyśmy w stanie zagłuszyć nawet młot pneumatyczny. Sąsiedzi musieli myśleć, że szlachtuje nas jakiś morderca z siekierą.

Gretchen odłączyła przedłużacz. Chris, choć lekko zamroczony, czuł się dobrze, ale ja byłam wykończona.

– Ojejku – powiedziała Gretchen. – Coś mi się zdaje, że to jednak nie zadziała.

Istnieje kilka gatunków zwierząt, które po prostu nie potrafią się cofać – na przykład pancerniki długoogonowe: umieją skakać do tyłu, ale nie potrafią chodzić tyłem – ale świnie do nich nie należą. Reakcja Chrisa nie była też spowodowana nagłym ogłupieniem. To, co się stało, pozwoliło mi wysnuć ważny wniosek co do tego dziwnego małego beczkowatego stworzenia, które zmieniło nas z pary w rodzinę.

Zrozumiałam, co to znaczy być upartym jak osioł[7].

Christopher Hogwood miał swoje przekonania. Kiedy czegoś chciał, szedł na całość. A to, czego chciał – czy byliśmy to my, czy piwo, czy po prostu wolność – znajdowało się po drugiej stronie siatki.

Znam kusicielską siłę drugiej strony ogrodzenia. Spędziłam kiedyś sześć miesięcy w niemal doskonałej wolności, po drugiej stronie świata, żyjąc w warunkach, które Howard uważa za „dzikie”.

Kiedy skończyłam college i przepracowałam pięć lat w „Courier News”, ojciec podarował mi bilet do Australii. Zdecydowałam się dołączyć do ekspedycji Earthwatch. Zapłaciłam za możliwość pracy z naukowcami z Chicagowskiego Towarzystwa Zoologicznego i pomagałam im badać środowisko naturalne niezwykle rzadkiego wombata szorstkonosego Kreffta, który występuje w skrubie Australii Południowej. Tak bardzo mi się spodobało, że szefowa ekspedycji, biolożka Pamela Parker, zaproponowała mi prowadzenie własnych badań. Nie mogła mi zapłacić ani zwrócić kosztów podróży, ale zapewniła mi darmowe posiłki. Rzuciłam pracę w gazecie i wprowadziłam się do namiotu w buszu.

Gdy przyjechałam, nie wiedziałam, czym będę się zajmować. Ale pewnego dnia, kiedy zbierałam próbki roślin dla jednego z badaczy, podniosłam wzrok i jakieś piętnaście metrów dalej zobaczyłam trzy podobne do strusi półmetrowe nieloty, które zbliżały się do mnie zaciekawione. Emu. To była miłość od pierwszego wejrzenia.

Wombat szorstkonosy Kreffta

Mogły mnie zabić. Emu mają bardzo silne nogi, potrafią biegać z prędkością ponad sześćdziesięciu kilometrów na godzinę i jednym kopnięciem przecinają siatkę ogrodzeniową. Ale, o dziwo – mimo że te wielkie ptaki są bliżej spokrewnione z dinozaurami niż z ludźmi, a ja nie miałam nic, co mogłabym im dać – tolerowały moją obecność. Pozwoliły mi za sobą chodzić. Znajdowałam je codziennie, w końcu mogłam podejść do stada na kilka metrów i rejestrować wszystkie ich ruchy. Nikomu wcześniej się to nie udało.

Każda obserwacja była jak objawienie: każdy wybór jagody albo nasiona, każda zmiana położenia peryskopowej czarnej szyi, każde przeciągnięcie dziobem po piórze. Starałam się zobaczyć busz mahoniowymi oczami emu, ich wzrokiem czterdziestokrotnie lepszym niż mój. Czułam, że moje zmysły ożywają. Wkrótce tak się do tych ptaków przywiązałam, że aby ich nie zostawiać, zrezygnowałam z cotygodniowych podróży do najbliższego miasta, żeby wziąć prysznic.

Zdziczałam i jestem pewna, że było to widać. Żeby ptaki mnie rozpoznawały, nosiłam codziennie to samo ubranie: wojskową kurtkę ojca, koszulę, w której spałam, dżinsy i czerwoną bandanę. W obozie nie było żadnych luster, a ja tak długo się nie czesałam, że w końcu odkryłam z tyłu głowy gigantyczny kłąb podobny do tych, jakie widuje się w futrach bezdomnych psów. Ale kiedy wędrowałam przez surowy, pustynny świat emu, zasmarkana, w brudnych ciuchach i ze skołtunionymi włosami, czułam się pełna, a nawet, po raz pierwszy w życiu, piękna.

Nie to, że nie doskwierała mi czasem samotność. Byłam boleśnie świadoma, że Howard, fretki, papużki, rodzice i przyjaciele znajdują się po drugiej stronie kuli ziemskiej. Moje dni były ich nocami, moja zima ich latem. Nawet gwiazdy, pod którymi spaliśmy, były inne. Ale z dala od wszystkiego, co znałam, czułam się oczyszczona i otwarta. Pragnęłam wypełnić swoją pustą duszę pięknem nowego miejsca: spieczoną pomarańczową ziemią, kolczastymi akacjami i życiem obcych istot, w których głęboko i namiętnie się zakochałam.

Chris jako młodzieniec w dużej uprzęży dla psa

Po rozstaniu z emu płakałam przez wiele dni. To historia całego mojego życia: zawsze odchodziłam. W przeciwieństwie do Howarda, który mieszkał w tym samym domu na Long Island od dnia, gdy rodzice przynieśli go tam ze szpitala Huntington, nie wiedziałam, jak to jest należeć do jakiegoś miejsca. Urodziłam się w Niemczech, gdy ojciec stacjonował we Frankfurcie. Najdłużej – nieco ponad cztery lata – mieszkaliśmy w kwaterze 255 w Fort Hamilton na Brooklynie – ale dom nie należał do nas. Nawet gdy ojciec był już na emeryturze, wciąż się przeprowadzaliśmy – New Jersey, Wirginia, znów New Jersey – w miarę jak przenosił się z jednej firmy żeglugowej do drugiej. Nic dziwnego, że największym zwierzęciem mojego dzieciństwa była Molly, terierka szkocka, z którą dorastałam jak z siostrą. Wszyscy musieliśmy być mobilni. Nigdy nie czułam się wystarczająco zakorzeniona, żeby zająć się naprawdę dużym zwierzęciem.

Uwielbiałam podróże i odkrywanie, uwielbiałam dzikość. Ale w Hancock, ze świnią w stodole, znalazłam drugą część tego, do czego zawsze tęskniło moje serce: dom.

Odpuściliśmy sobie z Howardem ogrodzenie. Zamiast tego sprawiliśmy Christopherowi uprząż dla małych psów – którą później wymieniliśmy na uprząż dla średnich psów, a wreszcie na uprząż dla ogromnych psów – i uwiązaliśmy go sznurkiem na skraju lasu na tyłach kurnika przerobionego na niewielką pracownię. Nazwaliśmy ten teren Świńskim Plateau. Christopher, przywiązany do jesionu na sześciometrowej lince, mógł przebywać zarówno na słońcu, jak i w cieniu, miał też do dyspozycji trawę i krzaki – a także błotko, w którym mógł się tarzać, podmokły obszar zasilany przez Moose Brook. Tu nasza świnia mogła ryć ziemię do upadłego. Świńskie Plateau wkrótce zaczęło przypominać Wietnam po ofensywie Têt.

Chris chyba lubił swoją uprząż. Lubił swoje podwórko. Lubił także owijać linę wokół drzew w taki sposób, aby dzięki odpowiedniemu połączeniu napięcia i nacisku odpiąć metalową sprzączkę i się uwolnić.

Wolno biegające świnie są znane Amerykanom od kilkuset lat. Widywało się je nie tylko na wsi. Nazwa nowojorskiej dzielnicy finansowej pochodzi od długiej, wysokiej palisady, którą wzniesiono w 1652 roku, aby utrudnić przejście swobodnie biegającym świniom z dolnego Manhattanu, i wzdłuż której zbudowano później Wall Street. Nieuwiązane świnie widywało się kiedyś w każdym amerykańskim mieście. Zanim trafiły na stół, tuczyły się na wysypiskach śmieci. W zasadzie wszyscy je lubili, dopóki nie stały się despotyczne i nie zaczęły zganiać ludzi z chodników.

Palisada na Wall Street

Na początku istnienia naszego miasteczka „przez wiele lat osadnicy pozwalali swoim świniom chodzić wolno”, donosi The History of Hancock, New Hampshire, 1764–1889 [Historia Hancock, New Hampshire, lata 1764–1889]. „W owych dniach świnie cieszyły się niezwykłymi przywilejami, co pokazuje następujący incydent z życia Mosesa Dennisa seniora”, pisze William Willis Hayward.

Któregoś dnia Moses Dennis senior miał zawiadomić mieszkańców o dorocznych ćwiczeniach. Kiedy wszedł do jednego z domów z bali, który tonął w ciemności, ponieważ był pozbawiony okien, nagle bezceremonialnie go złapano i wyniesiono na zewnątrz, po czym równie bezceremonialnie rzucono na ziemię. Moses Dennis senior był tak zaskoczony, że z początku nie potrafił zrozumieć, czemu go tak dziwnie przyjęto. Wkrótce jednak odkrył, że przebywający w budynku wieprzek przestraszył się tego niespodziewanego najścia i rzuciwszy się do ucieczki, przebiegł między nogami Mosesa (bardzo krótkimi), wziął go na grzbiet i wywiózł na zewnątrz w sposób wyżej opisany.

W 1786 roku sytuacja świń w Hancock uległa jednak zmianie. W miasteczku pojawiła się wówczas niezwykle ważna instytucja: świński rakarz. W tamtych czasach każda osada, niezależnie od wielkości, miała przynajmniej jedną taką osobę – swego rodzaju szeryfa, do którego obowiązków należało łapanie i zaganianie do zagród świń wchodzących w szkodę. Dziesięć lat później Hancock, w którym mieszkało około sześciuset dusz, potrzebowało co najmniej sześciu rakarzy, żeby mieć wszystkie świnie pod kontrolą.

Niestety, kiedy zjawił się u nas Christopher, w Hancock od lat nie było żadnego rakarza. Na szczęście mieliśmy Eda Coughlana. Ed był szefem policji i przez jedenaście lat jedynym policjantem w mieście.

Świetnie nadawał się do tej pracy. Był stąd – pracował wcześniej jako operator lekkiego sprzętu przy budowie drogi stanowej i mieszkał w miasteczku z piękną niebieskooką żoną. Ze swoją chłopięcą grzywką, błękitnymi oczami o ujmującym spojrzeniu i dobrymi manierami był jak najdalszy od obcesowości typu „Proszę się odsunąć, ja tu rządzę”, której najwyraźniej uczą w akademiach policyjnych. Co prawda gdy awansował na komendanta, musiał na dwanaście tygodni pojechać do akademii policyjnej w Concord – ale większość jego roboty wymagała, jak mówił, wyłącznie „zdrowego rozsądku”.

– A tego mam w bród – powiedział mi kiedyś. – W sumie nie mam żadnego innego.

Na szczęście Hancock nie daje policjantowi okazji do walki z poważną przestępczością. Patrolowanie miasteczka dostarcza za to innych wyzwań. Na przykład pewna część starszych mieszkańców traci wzrok i prowadząc auta, dość często wpada na budynki i inne samochody, a czasem na ludzi. Jeden z czcigodnych sędziwych obywateli Hancock, były nauczyciel gry na fortepianie, ponaddziewięćdziesięcioletni i w zasadzie całkiem ślepy, potrącił i poważnie zranił człowieka kierującego ruchem. Czasami wjeżdżają w siebie nawzajem. Pewna słodka staruszka chciała kiedyś zaparkować przed pocztą, ale zamiast tego minęła rampę i wał i wyrżnęła w bramę prowadzącą na plażę miejską nad jeziorkiem Norway Pond. Kiedy Ed zjawił się na miejscu, zauważył na jej samochodzie odpryski pomarańczowego lakieru.

– Skąd to się wzięło? – zapytał.

– Och, stuknęłam kogoś w zeszłym tygodniu – odpowiedziała spokojnie.

Ed nie mógł być wszędzie, ale co najmniej jeden mieszkaniec miasteczka robił wszystko, żeby mu pomóc. Mieszkanka. Niska, niekiedy opryskliwa przysadzista kobieta koło trzydziestki, z ogromnymi niebieskimi oczami. Lubiła stać przed sklepem spożywczym na środku głównej ulicy i kierować ruchem. Kierowcy spoza Hancock zawsze się jej słuchali, nie zdając sobie sprawy, że powierzają siebie i swoje samochody osobie upośledzonej umysłowo. Była też w miasteczku przemiła siwowłosa dziedziczka, krępa kobieta, która snuła się po ulicach wciąż w tej samej workowatej sukience, zrolowanych skarpetkach i znoszonych ciężkich butach. Wszyscy wiedzieli, że coś jest z nią nie w porządku, ale miała złote serce. Często widywano ją na poczcie wysyłającą do rodzin zaginionych dzieci, których wizerunki umieszczano na kartonach z mlekiem, cukierki na pocieszenie, albo w sklepie, gdzie kupowała trzydzieści rolek papieru toaletowego, które sprzedawca musiał jej potem zanieść do domu.

Ed miał oko na nie i na wszystkich pozostałych. Był jak ulubiony wujek, którego wzywa się do mediacji podczas rodzinnych sprzeczek. Nawet gliniarze z wielkich miast potwierdzą, że rodzinne burdy należą do najbardziej niebezpiecznych sytuacji, z jakimi musi się mierzyć policjant, a Ed wielu takim stawił czoło. I żaden problem nie był za duży czy za mały, o czym można się przekonać, czytając kroniki policyjne w lokalnej prasie. Kilka typowych informacji: Wiewiórka w garażu na Main Street. (Zniknęła, zanim Ed tam dotarł). Żółw na środku drogi stanowej. (Według rzeczowej notatki zabrano go stamtąd o piętnastej). W jednym z domów słyszano wrzeszczące dziecko. (Nie chciało jeść kolacji). W pobliskich miasteczkach sprawy wyglądają mniej więcej tak samo. W Peterborough – donosiła niedawno kronika policyjna – ktoś zadzwonił pod 911, ponieważ w upalny dzień zobaczył zamkniętą w zaparkowanym samochodzie świnkę morską. Okno było otwarte, ale świnka nie miała wody. (Ludzie podejrzewają, że to ja dzwoniłam, ale to nieprawda).

Wygląda na to, że w naszym miasteczku zwierzęta – od bezdomnych psów po koty na drzewach – potrzebują nieustannego nadzoru policji. Pewnego lata pomocy potrzebował ryś rudy. Telefon odebrał Steve Baldwin. Na drodze numer 123 samochód potrącił samicę rysia. Policjant zgarnął z asfaltu nieprzytomne zwierzę, owinął je w koc i położył na przednim siedzeniu swojego sporego samochodu, by zawieźć je do weterynarza.

– W pewnym momencie nagle się obudziła – opowiadał Steve – i zrozumiałem, że popełniłem błąd.

Na szczęście rysica nie była w nastroju do walki. Steve’owi udało się ją dowieźć do weterynarza, gdzie zajęto się jej złamanym biodrem. Sześć miesięcy później policjant uczestniczył w wypuszczaniu zwierzęcia na wolność w tym samym miejscu, z którego je zabrał.

Ed tak często musiał odprowadzać do domu lamy, kuce i bydło, że zaczął wozić w bagażniku wiadro z ziarnem. Ale Chris okazał się pierwszą zbiegłą świnią w jego policyjnej karierze.

Pewnego ciepłego wrześniowego popołudnia Ed odebrał telefon w sprawie świnki na ulicy. Dzwoniący wiedział, czyje to zwierzę. Policjant znalazł je na drodze numer 137 na wysokości podjazdu Mike’a Cassa. Zaparkował i przywiązał linkę do szyi Chrisa, by odprowadzić go do domu.

Christopher miał jednak inne plany.

– Z początku nie chciał iść – opowiadał Ed. A to był problem, bo wtedy Chris ważył już więcej niż dorosły mężczyzna. – Nie był agresywny, ale dość stanowczy.

Kiedy stało się jasne, że świnia nie da się nigdzie zaprowadzić, Ed posłużył się swoim zdrowym rozsądkiem i postanowił zaczekać. Po kilku minutach Christopher zmienił zdanie. W zasadzie radykalnie. Poszedł w długą i pociągnął za sobą policjanta niczym narciarza wodnego.

Jakiś kierowca, wstrząśnięty widokiem umundurowanego policjanta biegnącego ulicą za młodą łaciatą świnią, zatrzymał samochód i zawołał:

– Co zamierzasz z nią zrobić?

– Ona robi, co jej się podoba – odpowiedział policjant. – Ja tylko za nią biegnę!

Na szczęście Christopher był bardziej sprinterem niż maratończykiem. Kiedy zwolnił, Ed wypatrzył zielone jabłka pod drzewem rosnącym przy skrzyżowaniu drogi numer 137 i naszej ulicy. Podniósł kilka i nakarmił nimi naszą świnkę.

Gdy zauważyliśmy Eda i Chrisa idących naszą ulicą (polecieliśmy go szukać w przeciwnym kierunku), szli razem jak starzy kumple.

Po tym zdarzeniu Ed zawsze trzymał w samochodzie także kilka jabłek.

Chris w swojej zagrodzie

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Wykaz źródeł ilustracji

s. 22, 66 – fot. Sy Montgomery

s. 57 – fot. Eva Hejda, fotos.naturspot.de

s. 60 – dzięki uprzejmości The New York Public Library

Przypisy

[1] Wkrótce po tym, jak Spuds zyskał sławę, okazało się, że chociaż w seksistowskich i uprzedmiotawiających kobiety reklamach przedstawiano go jako samca, w rzeczywistości był suczką. Po dwóch latach producent piwa postanowił wycofać Spudsa z kampanii, między innymi dlatego, że jego wizerunek zaczął przyćmiewać produkt. Suczka w rzeczywistości nazywała się Honey Tree Evil Eye. Zmarła w 1993 roku na niewydolność nerek (wszystkie przypisy pochodzą od tłumacza).

[2] W haitańskim folklorze istota, którą straszy się niegrzeczne dzieci. Tonton Macoute miał wkładać dzieci do wora, a następnie je pożerać. Nazywały się tak również niezwykle okrutne oddziały haitańskiej milicji.

[3] Sir Christopher Hogwood zmarł 24 września 2014 roku.

[6] Temple Grandin, Catherine Johnson, Zrozumieć zwierzęta, przeł. Krzysztof Puławski, Poznań 2011, s. 131–132.

[7] W oryginale pig-headed, idiom oznaczający ośli upór.