© Copyright by Lucyna Pachocka i Mirosław Jarosz, Warszawa 2005

© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2005

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Redaktor ds. publikacji popularnonaukowych: Agata Góra

Redaktor merytoryczny: Teresa Materkowska

Korekta: Zespół

Strony tytułowe zaprojektowała: Katarzyna Aderek

Autorzy dziękują pani Renacie Gajowiak za pomoc w przygotowaniu manuskryptów do druku.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2015 r., (wyd. I)

Warszawa 2019

ISBN 978-83-200-5857-4

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

email: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: mobisfera.pl

REDAKCJA NAUKOWA SERII:

prof. dr hab. med. Mirosław Jarosz

prof. dr hab. med. Jan Dzieniszewski

Spis treści

Od autorów

Dna moczanowa – rys historyczny

Przyczyny i mechanizmy dny

Rodzaje dny

Czynniki ryzyka dny

Uwarunkowania genetyczne

Uwarunkowania chemiczne

Hiperlipidemia

Nadwaga

Alkoholizm

Objawy kliniczne dny

Choroby współistniejące

Otyłość

Choroby nerek wywołane zaburzeniami przemiany purynowej

Nefropatia dnawa

Ostra niezapalna niewydolność nerek

Kamica nerkowa

Rozedma płuc

Miażdżyca i choroba wieńcowa

Wyprysk

Rozpoznanie dny

Zasady postępowania i żywienia w dnie moczanowej

Podstawy postępowania

Zalecenia dietetyczne

Zawartość puryn w produktach spożywczych

Przykładowe jadłospisy

Dieta niskoenergetyczna – 1200 kcal

Dieta niskoenergetyczna – 1500 kcal

Dieta podstawowa około 1800–1900 kcal

Sposób przyrządzania potraw

Leczenie farmakologiczne

Podręczny słowniczek

Piśmiennictwo

Od autorów

Dna (diathesis urica), zwana też skazą moczanową lub podagrą, to rodzaj zapalenia stawów, którego przyczyną jest nadmierne stężenie kwasu moczowego (tzw. hiperurykemia) we krwi, spowodowane zaburzeniami przemiany materii, a dokładnie zaburzeniami katabolizmu puryn.

Jeszcze kilka lat temu zastanawiano się, czy wytrącanie się soli kwasu moczowego w stawach, chrząstkach i narządach wewnętrznych zależy od spożycia produktów spożywczych zawierających związki purynowe. Twierdzono, iż odkładanie soli moczanu sodu prawdopodobnie następuje nie w tkankach zdrowych, lecz już w uprzednio chorobowo zmienionych. Dziś wiemy, że odżywianie nie jest sprawą drugorzędną i współczesna nauka widzi w nim potężny środek oddziaływania na stan zdrowia, zdolność do pracy, jak również przebieg wielu procesów, w tym przemiany materii. Pełnowartościowe żywienie jest ważnym warunkiem naszego zdrowia, prawidłowego rozwoju dzieci i młodzieży. Natomiast wadliwe odżywianie hamuje wzrost i rozwój młodych ludzi, zmniejsza odporność organizmu oraz zwiększa śmiertelność. Badania Pewznera dowiodły, że w 85% przypadków różnych schorzeń stawów, serca i wątroby uzyskano poprawę stanu zdrowia za pomocą samej diety. Leczenie dietetyczne może wpływać na skuteczność innych metod leczniczych i na działanie środków farmakologicznych. Można powiedzieć, że tam, gdzie nie było leczenia dietą, nie zastosowano wszystkich możliwości wyleczenia chorego. Poza tym, każdy przyzna, że zawsze należy eliminować przyczynę choroby, a tym bardziej jej zapobiegać, a w przypadku jej istnienia, zmniejszyć dolegliwości. Dodatkowo warto podkreślić, że leczenie dietetyczne jest nieinwazyjne i mało kosztowne.

Dna niezwykle rzadko występuje u ludzi młodych, zwłaszcza kobiet przed menopauzą, ale wyniesione z domu złe nawyki żywieniowe wpływają na stan zdrowia w późniejszym okresie życia. Większość cierpiących na skazę moczanową to mężczyźni w średnim wieku, „zapracowani” i nie przykładający wagi do sposobu żywienia. Nieodpowiedni styl życia, w tym brak czasu na spożycie posiłków, które są źle zbilansowane pod względem zawartości składników odżywczych, prowadzą do powstania chorób metabolicznych.

Obecnie dna zaliczana jest do chorób cywilizacyjnych, związanych z nieprawidłowym sposobem żywienia, polegającym na nadmiernym spożyciu potraw tłustych, bogatych w białko oraz zbyt dużym spożyciu kawy i alkoholu. Z tego powodu skaza moczanowa bywa nazywana „chorobą bogaczy”, aczkolwiek czynnikiem wyzwalającym dnę mogą być także przesadne i źle przeprowadzone kuracje głodowe – tzw. głodówki lub diety oczyszczające.

Aby nie dopuścić do choroby, należy stosować profilaktykę zdrowotną i przestrzegać reguł zdrowego stylu życia od najmłodszych lat. Natomiast osoby chore na dnę muszą bezwzględnie przestrzegać odpowiedniej diety, opracowanej indywidualnie dla każdego pacjenta, i uwzględnić umiarkowaną aktywność fizyczną, zwykle umożliwiającą uniknięcie napadów skazy moczanowej i jej powikłań. Aby zmniejszyć wysokie stężenie kwasu moczowego – częste w ostrych atakach choroby – niezbędne jest leczenie farmakologiczne. Trzeba również pamiętać, że diagnoza i ustalenie kuracji należy do lekarza, natomiast dietetyk jest osobą odpowiedzialną za zalecenia żywieniowe i opracowanie stosownej diety. Dlatego najlepsze efekty w leczeniu chorób metabolicznych uzyskuje się w zespołach interdyscyplinarnych, współpracujących ze sobą, składających się z lekarza, dietetyka, a w przypadku otyłości – dodatkowo z rehabilitanta i psychologa.

Dna moczanowa – rys historyczny

Dna moczanowa należy do najwcześniej opisanych w literaturze chorób, zaś kolchicyna (stosowana w jej leczeniu) jest jednym z najstarszych leków.

Mimo że dna jest chorobą wrodzoną, to pierwsze jej objawy, w postaci bólu, zaczerwienienia skóry oraz podwyższonej temperatury w okolicy chorego stawu, występują u osób w wieku dojrzałym.

Duże znaczenie leczeniu dietetycznemu nadał, żyjący w latach 460–377 p.n.e., Hipokrates, zwany ojcem medycyny. Twierdził on, że leczenie powinno sprowadzać się do zapewnienia choremu odpowiednich warunków życia i zastosowania diety. Zwracał jednak uwagę, iż „uboga i ograniczona dieta jest niebezpieczna w chorobach przewlekłych” (cyt. za Pewznerem), a pokarm spożyty wtedy, kiedy jest się zdrowym, może być szkodliwy w czasie choroby.

Także wielu innych filozofów przykładało wielką wagę do zdrowego stylu życia. Pitagoras, grecki filozof, już 500 lat p.n.e. pisał: „nie zaniedbuj zdrowia cielesnego – utrzymuj miarę w jedzeniu, piciu i w ćwiczeniach cielesnych; właściwą miarą nazywam to, co ciebie nigdy nie zmęczy. I wiedz także, że cierpienia ludzi są ich własnym dziełem”. Znane są słowa Sokratesa: „nie należy żyć, aby jeść, ale jeść, aby żyć”, które są ciągle aktualne i nie straciły nic ze swej mądrości.

Najwięcej wiadomości o leczeniu dietą przekazał żyjący za czasów Augusta i Tyberiusza A.C. Celsus (r. 57 p.n.e.–7 p.n.e.). W księdze III De re medicina libri octo pisał:

„…najlepszym zaś lekarstwem jest pokarm w stosowną chwilę podany (…), jest bowiem obowiązkiem lekarza nie obciążać chorego zbyt obfitym pokarmem, ani też nie gubić sił bardziej pozbawionego głodem (…), wstrzemięźliwość (w pokarmach i napojach) leczy chorobę bez żadnego niebezpieczeństwa (…)”.

W czasach nowożytnych pierwsze wzmianki o leczeniu dietą w dnie znajdujemy u lekarza Thomasa Sydenhama (1624–1689), zwanego angielskim Hipokratesem. Mikołaj Rej (1505–1569) w „Żywocie człowieka poczciwego” pisał, iż w wieku XVI szlachta spożywała zbyt wiele pokarmów, przez co cierpiała na dnę i kamicę żółciową. Na dnę chorowali królowie polscy Zygmunt III Waza (1566–1632) i Jan I Kazimierz (1609–1672).

W roku 1903 Oskar Minkowski napisał, że dna występuje u 0,33% populacji ogólnej. W roku 1914 Brugsch ustalił częstość jej występowania na 1%. W okresie pogarszania się warunków żywieniowych podczas I wojny światowej i tuż po niej zmniejszyła się do 0,2%. Tuż przed II wojną światową zwiększyła się, a podczas niej znów uległa zmniejszeniu. Po wojnie wartość ta stopniowo wzrastała.

Obecnie przyjmuje się, że w Europie około 0,3% ludności cierpi na dnę. Choroba dotyczy 2% osób po 40. roku życia. W Niemczech dna występuje u 1–2% społeczeństwa. Częstość hiperurykemii, włączając w to przypadki zaawansowanej dny, oceniana jest w krajach wysoko rozwiniętych na 4,5–12% ogólnej populacji, przy czym u mężczyzn występuje 20 razy częściej niż u kobiet. Napad podagry jako pierwszy objaw choroby występuje u około 50% chorych z dną, natomiast u 90% chorych pojawia się okresowo w przebiegu choroby.