Spis treści

Karta redakcyjna

Seria „Esej”

Wstęp
Dług jest dobry
Czyli historia o bogaczu, biednym sztetlu i banknocie studolarowym, który zmienił wszystko. Choć przecież był fałszywy.

Rozdział 1.
Dług. Największa innowacja w dziejach
W którym dowiecie się, że trwający przez ostatnie 800 lat proces „taniejącego pieniądza” (a więc i taniejącego długu) nie był wynaturzeniem. Ani żadnym szwindlem. Przeciwnie. To przejaw kolektywnej mądrości oraz innowacja społeczna na miarę wynalezienia koła. To dług sprawił, że udało nam się stworzyć takie zdobycze cywilizacyjne jak państwo dobrobytu. To dzięki długowi możliwe stało się sfinansowanie postępu technologicznego (tak po stronie prywatnej, jak i państwowej). I to dzięki niemu możliwa była sprawna odbudowa po zniszczeniach szeregu krwawych wojen. I odwrotnie. Ilekroć nadchodziła moda na „walkę z długiem”, kończyło się to fatalnie. Wojnami, biedą, bezrobociem i zbrodniami na społecznej tkance.

Rozdział 2.
Dług to (nie jest) grzech
Wielu chce nam wmówić, że dług jest zły, grzeszny i niegodny. Nie słuchajcie ich. W tym rozdziale dowiecie się dlaczego. Zobaczycie, kto i po co próbuje nas długiem nastraszyć. A także jak funkcjonuje współczesne hodowanie długu. A więc wykorzystywanie zadłużenia do utrzymywania kontroli nad słabszymi. Dług ma być jak uciekający horyzont. Dłużnik powinien za nim cały czas gonić. Ale nie może mu się nigdy w pełni poszczęścić, by tego długu się wyzbyć. Nie wolno nam jednak popełnić błędu. To nie dług jest winien. Winni są ci, co używają zadłużenia jak smyczy do niewolenia wolnych ludzi – a nieraz i całych społeczeństw. Czy to w relacjach bogatej Północy z biednym Południem. Czy też w ramach (coraz częściej niestety zaprzeczającej swoim własnym wartościom) Unii Europejskiej.

Rozdział 3.
Długi polskie, długi gierkowskie
„Gierek zadłużył Polskę, a my do dziś spłacamy jego kredyty”. To jeden z najbardziej rozpowszechnionych, a jednocześnie najbardziej kłamliwych mitów naszych czasów. Kto ten mit zbudował? Komu dobrze służył? A może nadal służy? Odpowiedzi na te pytania poznacie właśnie w tej części książki. Dowiecie się również, co by było, gdyby „Duży Paul” Volcker nie zaczął się bawić w ekonomicznego Johna Rambo i nie postanowił ogniem i mieczem zbijać inflacji w Stanach Zjednoczonych. Po przeczytaniu tego rozdziału nawet największy sceptyk powinien choć trochę bardziej docenić te 557 nowych fabryk, które pozwoliły nam po 1989 roku awansować w kapitalistycznych łańcuchach wartości dodanej. Może ów sceptyk zechce też łaskawszym okiem spojrzeć na 2,5 miliona mieszkań, w których nadal mieszkamy. Albo na szereg kluczowych polskich elektrowni, bez których byłoby nam dziś ciemno i zimno. One wszystkie powstały właśnie w czasie gierkowskiej dekady. Także za „gierkowski dług”.

Rozdział 4.
Parabanki, chwilówki, lombardy.Czyli bebechy polskiego długu
Tu nie będzie ronienia krokodylich łez nad tym, jak bardzo zadłużeni są w Polsce najbiedniejsi. Owszem, oni mają długi. I tak! – oni byli i są przez firmy pożyczkowe obdzierani z ostatnich 50 złotych. Ale przecież obwinianie sektora parabankowego za „chwilówkowe Eldorado”, którym była Polska lat 2008-2015, jest myleniem skutków z przyczynami. Nie lichwiarze są winni zadłużeniu. I nie mikrodług jako taki ponosi odpowiedzialność za szereg ludzkich tragedii związanych z popadnięciem w spiralę niewypłacalności. Winny jest nieludzki i arcyliberalny model naszego kapitalizmu, który sobie po roku 1989 stworzyliśmy. I dopiero jego reforma może przynieść poprawę losu chwilówkowiczów.

Rozdział 5.
Jak hipoteka nauczyła Polaków ogrywać kapitalizm?
Większość Polaków – mówiąc o kredycie hipotecznym – lubi odwoływać się do... fatum. Kredyt ma być kołem młyńskim uwieszonym u szyi, zobowiązaniem spędzającym sen nad ranem albo przynajmniej ogromną przeszkodą niepozwalającą prowadzić życia pełnego i kolorowego. Tak mówią zakredytowani hipotecznie. Ale coraz częściej myślą... coś zupełnie innego. Od lat kredyt hipoteczny jest przez nich traktowany jako użyteczne narzędzie. Do poprawy swojego losu, realizacji życiowych planów, a nawet do tego, by poczuć się... naprawdę dorosłym. Bo coraz więcej wskazuje na to, że Polacy nauczyli się grać z kapitalizmem. I to na jego polu. Nawet momentami ten kapitalizm ogrywać. A to poprzez drobną spekulację, a to znów „flipping” czy „familiaryzację kwestii mieszkaniowej”. Zaskoczeni? Nie tego się spodziewaliście po rozdziale o kredycie hipotecznym? I bardzo dobrze. Bo przecież nie chodzi o to, by mówić wam to, co już doskonale wiecie.

Rozdział 6.
Dług na sześć zer
Biznes zna dług jak zły szeląg. Dług jest tu chlebem powszednim. W tym rozdziale poznacie ludzi, którzy zrobili w krótkim czasie kilka milionów długu. Upadali, ukrywali się, nie odbierali listów poleconych. Ale potem się podnosili. Znowu byli w dużej grze. Znowu – jeśli trzeba było – posiłkując się długiem. Bo przedsiębiorcy patrzą na dług inaczej. Trochę jak żołnierz na śmierć. Owszem – zrobi wszystko, by jej uniknąć. Ale cóż byłby z niego za żołnierz, gdyby samo ryzyko padnięcia na polu walki powstrzymywało go przed wyjściem z okopu?

Rozdział 7.
Przyszłość długu w XXI wieku
Stoi przed nami wiele wyzwań. W zasadzie każdy miesiąc dopisuje kolejne. Jeszcze niedawno wydawało się, że największym problemem naszych czasów był kryzys finansowy 2008 roku. „Tragedia, która zdarza się raz na 100 lat” – powiadano. Czy ktoś o tym jeszcze pamięta? Od tamtej pory mieliśmy przecież kolejne zawały. Pandemia COVID-19, katastrofa klimatyczna, kryzys energetyczny, agresja rosyjska na Ukrainę, inflacja. Bóg jeden wie, co dalej. Pewne jest tylko jedno. To dług będzie kluczowym mechanizmem, który może nam pomóc poradzić sobie z tymi wszystkimi kryzysami. Pytanie tylko, czy będziemy umieli skorzystać z szansy, jaką daje.
O tym właśnie jest ta książka.

Zakończenie

Od autora

Rafał Woś, Dług jest dobry,
Kraków 2024

Copyright © for this edition by the Author, 2023

Redaktor prowadzący · Artur Sobiela

Redakcja · Artur Sobiela

Korekta · Krystian Rajzer

Projekt okładki · Michalina Jurczyk

Skład i łamanie · Krystian Rajzer

Wydanie I

ISBN 978-83-67713-13-9

529. publikacja wydawnictwa

Wydawnictwo Ha!art
ul. Konarskiego 35/8, 30-049 Kraków
tel. 795 124 207
wydawnictwo@ha.art.pl
www.ha.art.pl

Wydawnictwo Ha!art

@wydawnictwohaart

@wydhaart

@wydhaart

Konwersja: eLitera s.c.

Seria ESEJ

· Michał Tabaczyński, Pokolenie wyżu depresyjnego

· Łukasz Łuczaj, Seks w wielkim lesie

· Dawid Kujawa, Pocałunki ludu. Poezja i krytyka po roku 2000

· Magdalena Okraska, Nie ma i nie będzie

· Wojciech Jóźwiak, Nasze zwierzęta mocy

· Adrianna Alksnin, Na coś trzeba umrzeć. Kolejna książka o raku

· Derek Jarman, Współczesna natura, przełożył Paweł Świerczek

· Paul Kingsnorth, Wyznania otrzeźwiałego ekologa i inne eseje,
przełożył Tomasz Sikora

W PRZYGOTOWANIU

· Judith Schalansky, Rozchwiane kanarki,
przełożył Kamil Idzikowski

· Mo Wilde, Dzika kuracja,
przełożył Tomasz Sikora

· Denis Kazanski, Marina Worotyncewa, Jak Ukraina traciła Donbas,
przełożył Maciej Piotrowski

WSTĘP: Dług jest dobry

Przenieśmy się do małego sztetla. Gdzieś na kresach II Rzeczpospolitej. Do miasteczka przyjeżdża bogaty religijny Żyd. Staje w jedynej gospodzie i oddaje właścicielowi na przechowanie banknot studolarowy. Tłumaczy, że wiara nie pozwala mu na noszenie pieniędzy w szabas. Ale następnego dnia o świcie bogacz musi pilnie wyjechać. Robi się zamieszanie – jak to przy nagłym pospiesznym wyjeździe. Banknot przez nieuwagę zostaje u oberżysty.

Karczmarz czeka parę dni. W końcu jest człowiekiem uczciwym, co to nie swojego nie bierze. Ale w końcu myśli sobie: „Pal licho, on już tu nie wróci”. Bierze więc banknot i idzie uregulować swój dług u rzeźnika. W końcu od miesięcy jest ciężko, więc trochę się tego nazbierało. Rzeźnik cieszy się szalenie i daje pieniądz żonie, która idzie zapłacić zaległe zobowiązania u szwaczki. W końcu od miesięcy jest ciężko i trochę się tego nazbierało. Szwaczka płaci banknotem zaległe komorne. Od miesięcy trochę się tego nazbierało. I tak dalej. W ciągu zaledwie kilkudziesięciu godzin banknot trafia z powrotem do oberżysty, któremu ktoś w miasteczku też był coś tam „krewny”. W końcu od miesięcy jest cieżko i trochę się tego nazbierało.

Następnego dnia do sztetla zjeżdża znów ten sam bogaty religijny Żyd. Staje w gospodzie, a oberżysta oddaje mu banknot. „Ach tak, zupełnie o tym zapomniałem” – mówi przybysz i bierze swoją stówkę. Po czym... odpala od niej grube cygaro. W jednej chwili z setki zostaje tylko popiół. Oberżysta nie wierzy własnym oczom. „Co się pan tak patrzysz? I tak był fałszywy” – wyjaśnia bogacz oniemiałemu karczmarzowi.

Ta anegdota – pochodząca od wielkiego polskiego ekonomisty Michała Kaleckiego – pokazuje wielkie sprzeczności i ogromne szanse kryjące się w starym jak świat mechanizmie zwanym długiem. Mechanizmie wcześniejszym niż wszystkie inne sposoby formalnego regulowania zobowiązań międzyludzkich. Historycy gospodarki podkreślają, że dług jest w zasadzie tak stary jak pieniądz. A pewnie nawet i starszy. W ostatnich latach pisał o tym sporo (zmarły w 2020 roku) ekonomista i antropolog David Graeber. W swoim dziele Dług. Pierwsze pięć tysięcy lat przekonująco rozprawia się z pewnym użytecznym mitem, do którego wielu do dziś się odwołuje. Był to mit barteru – przekonanie, że na samym początku ludzie wymieniali się na towary. Ryba za drewno. Chleb za mięso. I tak dalej. Ten mit współcześni powtarzają w ślad za wielkim ekonomistą Adamem Smithem. Smith stworzył tę popularną do dziś bajeczkę w 1776 roku, pisząc swoje najsłynniejsze dzieło, czyli Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów. Mit barteru miał rzekomo wynikać z prastarej i naturalnej potrzeby. Z tej ludzkiej predylekcji Smith wywodził cały swój system filozoficzny, którego filarami stały się: sakralizacja rynku i handlu, szacunek dla własności prywatnej, bez której nie będzie społecznego ładu, czy podział pracy. Filozofia Smitha z biegiem czasu stała się kamieniem węgielnym ekonomii liberalnej, która od XIX wieku pretendować będzie do monopolu na prawdziwą wykładnię rzeczywistości społecznej i gospodarczej. A na przełomie XX i XXI wieku będzie tego monopolu bardzo bliska. Wraz z nią ukształtowało się nasze rozumienie długu.

Tylko, że badacze, tacy jak Graeber, pokazują, że barter to wymysł. I nie ma żadnych prac, które by potrafiły opisać realnie istniejące społeczności funkcjonujące w oparciu o barter. Nie chodzi o to, że barteru w ogóle nie ma i nigdy nie było. Najczęściej jest on jednak używany do obsługi kontaktów z obcymi. Tymi, którym się nie ufa. Ze swoimi – oraz tymi, których już trochę poznaliśmy – rozliczano się raczej przy pomocy długu. Zresztą nie dało się inaczej. Zwłaszcza, że nawet najbardziej prymitywne formy wymiany obejmować muszą nie tylko towary (ryba za chleb, chleb za mięso), ale także usługi. Świadczone czasem tu i teraz. A czasem odłożone w czasie. Na przykład w formie... no właśnie, wypowiedzianego lub niewypowiedzianego długu. Czasem usankcjonowanego tradycją i poczuciem obowiązku, innym znów razem kalkulacją. Zrobię coś dla ciebie dziś. Nie zapłacisz? Trudno, kiedyś mi się jakoś odwdzięczysz. Tak to przez tysiące lat działało. I tak działa do dziś. Nie ma sensu udawać, że tak nie jest.

W tym sensie dług jest czymś bardziej pierwotnym niż pieniądz i przeróżne papiery wartościowe. Albo inaczej – dług jest ich ojcem lub dziadkiem. Pieniądz i dług łączy to, że oba te narzędzia oparte są na zaufaniu. Ale to dług jest starszy. Bo dług poprzedzał nawet sam handel i związane z nim nieuchronne utowarowienie relacji między ludźmi. Czego wdzięcznym przypomnieniem jest przecież obecne nawet w naszym polskim języku sformułowanie „być komuś coś krewnym”. Co jest gwarowym i archaicznym nawiązaniem do epoki wspólnoty rodowej, czasu, kiedy osoby pochodzące od jednego przodka były powiązane więzami krwi. A ród miał obowiązek każdego swego członka żywić; w razie śmierci także go pomścić. Ponadto stąd wynikała koncepcja odpowiedzialności za winy i zobowiązania swoich „krewnych”. Czyli też za ich długi. Jeszcze nawet ośmiotomowy Słownik języka polskiego (1900–1927), zwany warszawskim, pod redakcją Karłowicza, Kryńskiego i Niedźwiedzkiego, wyjaśnia gwarowy przymiotnik „krewny” jako „winien, dłużny”.

Ale w historii z Żydem i karczmarzem chodzi o coś więcej. Z jednej strony pokazuje ona, że dług to mechanizm potencjalnie dość niebezpieczny, a nawet niszczący. Zanim do miasteczka przybywa bogacz, jest ono pogrążone w głębokim marazmie. Również, a może właśnie dlatego, że każdy jest tam zadłużony u każdego. W związku z czym wszyscy żyją w ciągłym strachu przed niewypłacalnością dłużnika, ponieważ pociągnie to za sobą ich własną niewypłacalność. Ów sztetl to nie jest więc miejsce pełne nadziei i prosperity. Przeciwnie. Od dawna nieremontowana oberża. Żyjący nad wyraz oszczędnie i nigdy „ponad stan” mieszkańcy, których i tak na nic nie stać. Egzystencja odarta z koloru i jakichkolwiek perspektyw na rozwój. To miejsce, gdzie długiem straszy się dzieci. I mówi się im, że dług to grzech. Wina, przejaw słabości. Dno.

Z drugiej strony dokładnie ten sam dług pojawia się w tej historii jako... wybawienie. To instrument, przy pomocy którego do sztetla wraca życie. To jakby dowód na prawdziwość (pozornie przecież absurdalnej) opowieści barona Münchhausena przekonującego, że sam wyciągnął się za włosy z bagna. I tu też tak było. Uwolnieni od wzajemnych zobowiązań mieszkańcy mogą znów z nadzieją spojrzeć w przyszłość. Jak im się to udało? Właśnie przez ów banknot. Kawałek papieru z nadrukowanym wizerunkiem jakiegoś dawno zmarłego dżentelmena. Świstek papieru. A jednak to ta studolarówka tchnęła życie w zadłużony sztetl. A potem się nagle okazało, że nie miała żadnej wartości. Była fałszywa. A nawet gdyby nie była, to też można ją bez trudu spopielić. Ot tak. Ale przecież to nie ma dla naszej historii żadnego znaczenia. Fałszywa czy prawdziwa, nieważne. Ważne, że banknot przyniósł realną zmianę. Zresetował. Tchnął życie. Wyciągnął z bagna. To metafora tego, jak działa dług. Czyli podstawowy mechanizm rozwoju społecznego. Największa innowacja w dziejach, bez której biedni na zawsze pozostaliby biedni. A inwestować, rozwijać się i marzyć mogliby tylko ci, co już mają dostęp do kapitału. Znaczy ci, co już są bogaci.

Żyjemy w czasach, który swój rozmach i olbrzymie sukcesy na wielu polach zawdzięcza temu, że używa długu. Nasze wynalazki technologiczne, postępy zdrowia publicznego, względnie trwały pokój albo spójność społeczna. Wszystkie te zdobycze naszych czasów były, są i będą finansowane długiem. Tak publicznym, jak i prywatnym.

Ale jednocześnie dług przyprawia nas o drżenie serca. Bywa też raz po raz tematem zbiorowej medialnej histerii. Dzieje się tak dlatego, że dług jest totalnie zdemonizowany. Nazywa się go „życiem na koszt przyszłych pokoleń”. Kolejne generacje polityków, publicystów i aktywistów robią kariery namawiając do jego spłacania. Choćby nie wiem co. Choćby waliło się i paliło. Choćby bolało. A może właśnie żeby bolało. Jak gdyby współczesne społeczeństwa – choć tak chętnie demonstrujące swoją laicyzację – zachowały jakąś przedziwną skłonność do religijnych kategorii. Do grzechu i do bolesnej pokuty. Wielu uważa więc dług wręcz za grzech. Obrzydliwe moralne zło. Normą jest też to, byśmy – zamiast z niego korzystać – ciągle się go wstydzili i za niego przepraszali.

Nie zgadzam się z tym.

Uważam, że dług jest... dobry. I właśnie o tym będzie ta książka. Chcę pokazać w niej różne oblicza długu. Zwłaszcza tego współczesnego: rynek chwilówki, problem zadłużenia hipotecznego i dług przedsiębiorstw. A także różnicę pomiędzy długiem prywatnym i publicznym. Tak we współczesnej Polsce, jak i innych krajach. Zarówno biedniejszych, jak i bogatszych od nas. Nie chcę jednak tylko biadać, ronić łezki, oburzać się.

Celem tej książki jest coś więcej. Chodzi o to, by pokazać, że bez długu nasz świat nie może istnieć. Bo dług jest zwyczajną konsekwencją funkcjonowania w ramach złożonych społeczeństw i gospodarek. A każdy, kto przekonuje was, że jest inaczej – kto was długiem straszy i twierdzi, że w imię kompulsywnego unikania długu macie zrezygnować z życia „tu i teraz” – ten albo się myli, albo chce was wprowadzić w błąd.

Zamiast więc z długiem kompulsywnie walczyć oraz za wszelką cenę go unikać, należy zacząć czerpać z niego korzyści. Nie tylko indywidualne, ale także społeczne. Dla siły państwa oraz dla dobrobytu jego obywateli. Wszystkich lub przynajmniej licznych. A nie tylko najbogatszych.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki