Bezpłatny fragment

Odliczanie do końca

DEPRESJA. METAFORA JAKO CHOROBA Eliza Kącka

BEZPIECZNE MIEJSCE Piotr Froń

Z KRYJÓWEK Piotr Froń

CZASY ŻYWE Marzena Sadocha

WYWIAD Z KASANDRĄ Marzena Sadocha

TO NIE JEST KRAJ DLA KOBIET, CZYLI ZAMROŻONE PŁATKI ŚNIEGU Natalia Lemann

KRÓLOWIE POLSCY Marek Beylin

Pęknięcie czasu

HARMONIA CISZY Lola Blasco, przełożyła Paulina Eryka Masa

PRZESZŁOŚĆ ZAWSZE POWRACA Lola Blasco. Przełożyła Paulina Eryka Masa

STAŁO SIĘ COŚ CZY SIĘ NIC NIE STAŁO? Piotr Morawski

Monologi z Ewą

BUNT W IMIĘ CODZIENNOŚCI Przemysław Czapliński

P.A.N.D.E.M.I.A

WAŁBRZYCH: MONODRAMATYCZNY SEZON Katarzyna Lemańska

SEZON ZAWIRUSOWANY Anna Jazgarska, Justyna Landorf, Henryk Mazurkiewicz, Barbara Pitak-Piaskowska, Paweł Stangret

Zmiana ustawienia

OBRAZY DIALOGU Ewa Hevelke

MÓJ PERCEVAL Jacek Sieradzki

LIKWIDACJA RZEK Justyna Drath

Białoruś: minął rok

GŁOSY NOWEJ BIAŁORUSI Andriej Kuriejczyk, przełożył Dariusz Jezierski

NOWY SOJUSZ Henryk Mazurkiewicz

Wyobraźnia dźwiękowa

MIĘDZY PRAKTYKĄ A KOMPOZYCJĄ Antoni Michnik

Varia

NOWE SZTUKI

Z BIBLIOTEKI

Z AFISZA

WWW.DIALOG-PISMO.PL

Contents

Odliczanie do końca

• ELIZA KĄCKA •
• PIOTR FROŃ •
• MARZENA SADOCHA •
• NATALIA LEMANN •

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Depresja. Metafora jako choroba

• ELIZA KĄCKA •

Depresja niejedno ma imię. W przedwojennej encyklopedii i mojej pamięci widnieje na absurdalnym kadrze obok wszelkich innych form powierzchni Ziemi, w sąsiedztwie zapadliska tektonicznego, grabenu i estuarium – ma się rozumieć, na samym dole. W tle piętrzą się kształty pozytywne: turnie, wulkany, płaskowyże i tym podobne. Ktoś, kto nazwał depresją zjawiska polityczne, ekonomiczne, a zwłaszcza z zakresu stanów psychicznych, posłużył się metaforą. W tym ostatnim przypadku mowa o samopoczuciu obniżonym wobec przyjętej średniej: ofiara tej sytuacji spada na dół obrazka, a mówiąc potocznie, łapie doła. Przenośnia oznacza tu stan negatywnie odbiegający od normy, zarazem go symbolizując. Jak wiemy od Susan Sontag, choroba jest poza wszystkim także metaforą – w przypadku depresji metafora jest chorobą. Medykalizacji uległa dość niedawno: przedtem była grzeszną acedią, melancholią w roli temperamentu, splinem w sferach wyższych, chandrą w niższych, zniechęceniem w małżeństwie wedle Van De Velde’a i niemożnością u Gombrowicza. Stąd pytanie, czy depresja w perspektywie nieklinicznej, lecz egzystencjalnej, jest w ogóle chorobą? Odpowiedź brzmi: dotknięta bądź dotknięty depresją nie cierpi na schorzenie. Cierpi na metaforę.

Autorka jest recenzentką i czytelniczką literatury najnowszej, pracuje na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Wydała książki: Stanisław Brzozowski wobec Cypriana Norwida (2012), Lektura jako spotkanie. Brzozowski – tekst – metoda (2017), a także prozę Elizje (2017) i Po drugiej stronie siebie (2019).

ORCID: 0000-0001-9589-936X

Acedia, jak wiadomo, żarła anachoretów, melancholia – tytanów artystycznego ducha, splin snobów, chandra telegrafistów z prowincji, zniechęcenie – damy z pieskiem na deptaku w Jałcie, a niemożność – pedagogów. Od czasów pani Bovary uczulonej na ceratę i męża konowała (vide pamiętny kawałek u Ericha Auerbacha), pani Emilii – na jałowe życie w dworku nad Niemnem, pani Barbary – na żmudne noce i dnie w serbinowskim majątku, Róży pani Kuncewiczowej – na niedostępny jej palcom koncert skrzypcowy Brahmsa, czyli za sprawą dziedzictwa romantyzmu, depresja stała się emblematyczną przypadłością kobiet. Panowie wpadają w nią jak w studnię. Jeden – święty patron depresji – z chwili na chwilę redukuje kontakt ze światem do zwrotu „Wolałbym nie”, drugi z dnia na dzień porzuca dobrze prosperujący sklep na Krakowskim Przedmieściu, trzeci traci zainteresowanie rzeczywistością po wyrwaniu mu zęba, czwarty tak nienawidzi swego fachu komiwojażera, że budzi się pewnego ranka w ciele „potwornego robaka”. U pań zaś gęstnieje to z wolna, ich świat niepostrzeżenie mrocznieje, zmierzają w stronę dna metr za metrem niby batyskaf bez okien.

TEATR DEPRESJI

Słowem, doświadczenie depresji to dla kobiet mniej lub bardziej świadome uleganie jej, poddawanie się beznadziei, ustępowanie krok po kroku z czynnego życia, stopniowe osnuwanie obolałej świadomości kokonem bądź opancerzanie duszy skorupą, na zewnątrz której pozostają – do czasu – tylko obowiązki. Proces ten potrafi nigdy nie dobiec końca, czyli ustać dopiero wraz z własnowolną śmiercią, jednakże zasadniczo wiedzie do chwili klasycznej anagnorisis, rozpoznania siebie w jaskrawym świetle stanu rzeczy. W tym punkcie każda z ofiar depresji potwierdzić może spostrzeżenie Carla Gustava Junga, iż „To co się dzieje z kimś, kto treści dotąd nieświadome włącza do świadomości, jest wprost nie do opisania. Tego można tylko doświadczyć”[1]. Z taką, czyli niemożliwą, materią literacką mierzyć się muszą relacje.

Jak z tego wynika, depresja kobiet za punkt wyjścia ma odjętą sprawczość. A więc tak – myśli ofiara – podam jeszcze, powiedzmy, dwanaście tysięcy obiadów, dwa i pół tysiąca razy spełnię obowiązek małżeński, przeżyję tyle a tyle porodów, remontów, przeprowadzek, cudzych ślubów, chrzcin i pogrzebów, nim zapracuję na własny. I z każdym rokiem ubywać będzie sił. Co można na to poradzić? Nic nie można poradzić. „Takie jest życie”, „Tak się ułożyło”, a na koniec dwa słowa, którymi zatyka się rozpacz jak palcem dziurę w tamie: „Trzeba” i „Trudno”. Mężczyźni mogą przynajmniej liczyć na katastrofę. Kobiet z pichcenia, służenia swym ciałem, niańczenia, krzątactwa, pocieszeń i pożegnań nic nigdy nie zwalnia. Zdaje się, w żadnej kulturze.

MELANCHOLIA, REŻ. LARS VON TRIER, 2011.

Każdy z niestandardowych stanów świadomości ma własny teatr. Tylko dawna histeria bywała raczej cyrkiem. Groźne spektakle odgrywa tak zwana zbiorczo schiza – umyślnie przywołuję tu nazewnictwo ludowe – zwłaszcza ataki manii prześladowczej, napady dzikich fobii i malowniczych urojeń. Na tym tle depresja jawi się jako teatr intymny. Limituje ekspresję, ogranicza dialogi, odstręcza protagonistów. Rozgrywa się głównie w przestrzeni wewnętrznej, z zewnątrz tak dobrze, jak niedostępnej, od wewnątrz niejasnej, bezkierunkowej, gęstej od głosów, urazów i przeczuć. Znamy ją, tę przestrzeń, w której odbywa się spektakl zstępowania – to limbo spod korzeni realności, jakie opisał Bruno Schulz w sławnym siedemnastym rozdziale Wiosny. „Jesteśmy u końca naszych słów, które już tu stają się majaczliwe, bredzące i niepoczytalne. A jednak dopiero za ich rubieżą zaczyna się to, co […] jest nieogarnięte i niewypowiedziane.”[2] Droga wiedzie wciąż w dół, w ciasne przełazy domysłów, przestwory lęków bez tchu, na drugą stronę rzeczy. „Tak rozgałęziamy się w głębi anamnezą, wzdrygając się od podziemnych dreszczów”[3], wypatrując oparcia i obawiając się dna. W tej przestrzeni, o której blade pojęcie dają zdrowym bezsenne noce pełne natrętnych myśli, opukujących teraźniejszość i przeszłość, obracających słabości, błędy, katastrofy, dno jednak umyka, jest niewidzialne, zamurowane, jest kryptą. Przestrzeń depresji to escape room, z którego wyjście prowadzi przez kryptę, jakiej zaledwie możemy się domyślać.

W tym punkcie spektakl depresyjnej introspekcji przybiera kształt filmu grozy. Roi się od widm, sylwetek duchów, rozbrzmiewa głosami sprzed lat. „Tępa jest” – słyszy się jakąś ciotkę od zawsze bez twarzy. „Nic z niej nie będzie” – oświadcza nauczycielka. „Kto ją zechce?” – powtarza zza grobu fantom ojca. I: „Znowu się zbłaźniłaś”, i: „A ty co tu jeszcze robisz?”, i: „Jak mogłaś, jak mogłaś!”. Gdzieś za tym wszystkim majaczy raczej niż tkwi pierwsza przyczyna, feler osobowości, synekdocha biografii, pech pierworodny, do którego nie sposób się zbliżyć, a który trzeba odkopać, wniknąć weń, przeżyć raz jeszcze, tylko świadomie, i przekląć, i wyśmiać, i zapomnieć. O ile to możliwe. Zwykle niemożliwe.

TŁO PIERWSZOPLANOWE

Niemożliwe, mało tego: najściślej indywidualne umasowiło się niedawno, jakby rzeczywistość polska zamieniła się na miejsca ze szpitalem Salpêtrière, pełnym histeryczek. Taką wizję funduje Olga Hund w Psach ras drobnych (2018). Główna bohaterka jest tam regularną bywalczynią oddziałów zamkniętych, ale nie tylko mury Kobierzyna zdają się zainfekowane szaleństwem i podminowane beznadzieją. Efekt szpitala na tym polega, że w pewnym momencie nie ma w nim już zdrowych, a depresyjność zdaje się nieredukowalnym kontekstem i tłem biografii kobiecej w ogóle. Tłem – bo nie idzie o konkretne bóle i schorzenia, lecz o coś, czego nie da się wyleczyć: o depresyjny stan świadomości.

Myślą […], że na oddziałach psychiatrycznych znajdują się tylko seryjne morderczynie, wiedźmy, mówiące językami szeptuchy, chore na pląsawicę i wściekliznę potomkinie zwierząt urodzone z zębami i szóstym palcem. To też. Ale większość dziewczyn na oddziałach nie jest aż tak szalona i pamięta, co robili im ojcowie, wujkowie, mężowie, matki, co robił im Kościół, ZUS i rynek pracy[4].

OLGA HUND PSY RAS DROBNYCH, TEATR DRAMATYCZNY, WARSZAWA, 2021. REŻ. IWONA KEMPA.FOT. KRZYSZTOF BIELIŃSKI.

Ta milcząca – bo czasem tylko drąca się – większość to w gruncie rzeczy kobieta zbiorowa; kolektywne ciało upokorzone, które dopiero teraz, w przesileniu depresyjnym, doświadcza skali własnej niemocy. Psy ras drobnych to kobiety, które trafiają w lej depresji, bo niewystarczająco dobrze poradziły sobie w życiu. Zepsuły się, a zatem oddaje się je do remontu. Bohaterki prezentowanych przez Olgę Hund fabuł depresyjnych skądinąd same siebie postrzegają jako egzemplarze uszkodzone. Emocjonalna wsobność depresji eliminuje zresztą inną perspektywę, lokującą winę po stronie systemu. Co symptomatyczne, narratorka jest jednym z głosów doświadczających przymusu analizy kobiecego losu, przymusu eksplorowania bolesnej prawdy o złamanych biografiach. Matowych i zbędnych. Gdyż dla pokolenia autorki siermiężna codzienna szarpanina, zwielokrotniająca bezsens czy jałowość przeciętnego losu, nie jest zwykłością, lecz metonimią depresji. Pokolenie to bowiem raptem mocniej, gwałtowniej odczuło swoją prekariacką – zazwyczaj – kondycję jako pułapkę. Im mocniej zapragnęło samorealizacji, tym po odkryciu nędzy swoich oraz ogólnych uwarunkowań głębiej dorobiło się depresyjnego cienia.

Zaczyna się bowiem od wcale wysokich pragnień, choćby i przepuszczonych przez deheroizujący, obniżający filtr prekariackiego snu. „«Przecież zasłużyłam na cud» – myślałam sobie. Kroczyłam, wspominając niedawną tragedię, aż nagle zaczęło padać”[5] – tak relacjonuje swoje zmagania bohaterka opowiadania „opartego na prawdziwej historii”, otwierającego Dropie Natalki Suszczyńskiej (2019). Bohaterka ta zamieszka w altance śmietnikowej i „zatrudni się” w bankomacie, a i to do czasu, gdyż z posadami i możliwościami krucho. Śmiejemy się, czytając, póki widzimy w tym rebelię gorzkawego antysystemowego humoru. Jeśli jednak obrócić tę historyjkę wokół innej osi, to widzimy od razu lot w dół złudzenia, któremu nie udało się długo utrzymać. Prekariackość głównej bohaterki jest bowiem nie tylko odbiciem realnej kondycji młodych, lewicujących kobiet, lecz także figurą egzystencji z góry skazanych na porażkę. A porażka nie musi tu być synonimem kompletnego wynicowania, lecz utraty złudzeń.

Postanowiłam także spełnić moje dawne marzenie i zrealizować film w technologii 3D. Będzie to podnosząca na duchu opowieść o sukcesach naszego kraju z dużą ilością dowcipów, wybuchów, pięknych aktorek i aktorów. […] W przyszłości natomiast chętnie zrealizuję dramat dotyczący moich przeżyć. Prawdopodobnie jednak dopiero na starość. Grać będą w nim ludzie z ulicy, dialogów będzie mało, kamera z ręki i niewyraźne kadry. Liczę na prestiżową nagrodę. Poważni ludzie lubią przecież takie opowieści blisko życia. Póki co, nie chcę jednak sięgać po wątki autobiograficzne.[6]

Opowieści, które lubią poważni ludzie, mogą odebrać resztki chęci na zabawę lusterkiem absurdu. Może to być skok w smutek, z którego nie da się już katapultować. „Tylko we własnej tragedii da się być, o cudzej da się zaledwie myśleć”[7] – zdaniem ze Szczelin istnienia Jolanty Brach-Czainy można lapidarnie podsumować ową różnicę między ogólnodepresyjnym oglądem świata z możliwością dystansu a pochłonięciem przez stan, który nie nadaje się do obróbki w 3D.

Inaczej nieco formuła filozofki działałaby przyłożona do Potopu Salci Hałas (2019), poematu prozą, gdzie depresję pewnej Zośki obracać w głowie łatwiej niż apokalipsę ogólną, rychły koniec, który przecież zapowiada każda całostka tego pisanego czcionką melancholii tekstu. „No dobrze, ale co wtedy, / jak ktoś ma otchłań w ogródku naprawdę, / spytała Zośka innych depresantów, też w internecie. / Ale nie otrzymała odpowiedzi. / Została przez tych depresantów całkowicie zignorowana. / A potem usunięta za głupie żarty z poważnej choroby.”[8] Motyw żartowania sobie „z poważnej choroby”, smutno-zabawny w tym wypadku, wystawia chorobę samą na test realności, na empiryczny sprawdzian porządnego nieszczęścia i faktycznej otchłani. Co tu jest metaforą?

Przestrzeń prekariacka, zabetonowana monotonią drobnych klęsk, funduje inny rodzaj klaustrofobii niż przestrzeń szpitalna czy wreszcie przestrzeń sanatoryjna, o czym przekonywał w 2019 roku Zdrój Barbary Klickiej. Dotkliwość i opresyjność sanatoryjnych regulacji w zderzeniu z podmiotowością wrażliwej dziewczyny działa analogicznie do przemocowości przestrzeni szpitalnej: w pewnym momencie następuje efekt urealnienia i odrealnienia zarazem. Ląduje się bowiem bliżej ciała, nie tylko własnego zresztą – bliżej jego lęków, potrzeb i, najprościej – materii. Przy czym zamknięcie w świecie-szpitalu, w świecie-sanatorium powoduje wycofanie w boczną odnogę depresyjnego czasu, oderwanie od zwykłych praw życia, lewitację.

Śnią mi się ludzie, myślę. […] Mają plan, myślę. Sądzą, że im wolno. Że czas i miejsce będą się zgadzać ze sobą i w zgodzie rozwiną przed nimi trakt aksamitny jak strużka rozlanego jogurtu, rozwiną go i szepną: nic się nie martw, ruszaj. […] Myślę, że myślą: przed nami zawroty głowy, tak silne, że trzeba będzie z pewnością oprzeć się o najbliższą ścianę. Tylko że ja nie śnię żadnej ściany.[9]

Brak ściany, niepokojący sygnał utraty oparcia, granicy nie zamyka tego onirycznego obrazu ot tak sobie. Jest w pewnym sensie kluczowy, gdyż – za pomocą innej niż w Dropiach metafory – demonstruje konieczność dotkliwej deziluzji. Nie ma asekuracji i nie ma troski ze strony świata. Zostaje ciało, które skądinąd trudno oswoić – i psyche, która nie jest u siebie, a jeśli chwilami bywa, to kosztem bolesnych cesji. Zatem i to „u siebie” to lichy przyczółek ocalony w negocjacjach z losem, nędzny powidok wczesnych tęsknot i nadziei, złudzeń wyjątkowości.

DOTKNIĘCIE PUSTKI

W Jak pokochać centra handlowe (2016) Natalia Fiedorczuk daje, jak w późniejszej Uldze (2018), wyrazisty portret chorowania w rodzinie, w macierzyństwie, depresji uwikłanej w dorosłość. „Miałam w swoim życiu wiele przyjaciółek, które znienacka znikały”[10], relacjonuje bohaterka, świadoma już tego, jak rzeczywistość pożera sny o życiu ze szwungiem, z dziewczyńską energią, z przyzwoleniem na marzycielstwo. Przejście progu dorosłości okazuje się dla tej dziedziczki schedy bowaryzmu inicjacją w depresję, czyli w utratę złudzeń o zawsze otwartym horyzoncie realizacji. Życie jest już zamknięte, chociaż – z innej perspektywy – rzec by można, iż właśnie się otwarło. Pojawia się dziecko, nowy kontekst społeczny i towarzyski, nowe zadania. I nowa pustka, bo rytuały codzienności okazują się bardziej stereotypowe, jałowe i obciążające, niż się wcześniej zdawało. I tu właśnie wkracza reżyserka depresja, rozpisując role. W głowie bohaterki odgrywają się nie tylko monologi czy gonitwy myśli na jednoosobowej scenie. Najciekawsze są bodaj całe projekty scen małżeńskich, w których kolejne stadia narastającej wściekłości, następcze etapy pretensji przepowiada się sobie po kolei z rzadko spotykaną intensywnością. Jak taka scysja domowa:

Jeżeliby to zrobił – myślę – jeżeliby to zrobił, to jebnęłabym tym talerzem o ścianę. Jeżeli ona jebnie tym talerzem o ścianę, to przewrócę krzesło i wybiegnę na szluga – myśli mój mąż, widząc mój nieestetyczny, czerwonawy, płaczliwy gniew. Stoję z podpartym biodrem, stoję nad nim, drugą ręką oparta o stół[11].

Ta „hipotetyczna kłótnia” – projektowana sekwencja z dramatu życia codziennego, scena, którą odtwarza w głowie wiele nieszczęśliwych kobiet, uświadamia potrzebę eskalacji, rozładowania, potrzebę wrzasku. Więcej: potrzebę samowyzwolenia się kobiety i tego wyzwolenia niemożność. To jest bowiem stawką, a nie wolność od antydepresantów.

Wolność duchowo-emocjonalną jednak równie trudno sobie wywalczyć, jak udać się na pustynię, choćby w braku prawdziwej tylko na Pustynię Błędowską. I bądź tu pustelnicą! W autobiografizującym Życiu Adelki (2018), której nic tak dobrze nie wychodzi, jak ćwiczone pilnie spierdalanie, a zatem permanentna ucieczka od wejścia w obezwładniającą dorosłość (chociaż scenariusz rodziny z dzieckiem mniej jej, w związku z orientacją, zagraża), znajduje się taki epizod z pożądaniem pustyni. „Moja przygoda z pustynią zaczęła się i skończyła, gdy miałam siedemnaście lat. W tym wieku zapragnęłam filmowych przygód.”[12] Jak nietrudno się domyślić, „filmowość” wypala się w tym epizodzie błyskawicznie, ustępując miejsca melancholicznym obrazkom z prowincji: z noclegu w pokoju zmarłej dziewczynki, której to biedaczce w swoim czasie udało się jeszcze wygrać kilka konkursów ortograficznych, i z krótkiej wyprawy w teren z upośledzonym synem właścicielki domu. W trakcie tego ostatniego doświadczenia „Zajrzałam w głąb siebie i zrozumiałam, jak bardzo spieszę się na najbliższy autobus. Nie znalazłam tego, czego szukałam. Gdy wracałam do domu, było już ciemno. Kosmos, kosmos, kosmos. Jak co wieczór”[13]. Kosmos jako stan świata i umysłu, kiedy gasną nadzieje na spektakularność, ba, na jasność w jakimkolwiek aspekcie. Sprawy zaszły zbyt daleko, by obyć się bez rozwiązania i właśnie dlatego obywają się bez rozwiązania. Więc wokół osoby z depresją obraca się kosmos kobiecy, w którym na wzór regulacji egzystencjalnych dawnego poematu Różewicza, „spada się poziomo”[14].

SŁOWA KLUCZOWE:

Depresja, melancholia, polska proza kobieca

[1] Carl Gustav Jung Podróże, w tegoż Wspomnienia, sny, myśli. Spisane i podane do druku przez Anielę Jaffé, przełożyli Robert Reszke i Leszek Kolankiewicz, Wrota, Warszawa 1993, s. 339.

[2] Bruno Schulz Wiosna, w tegoż Opowiadania. Wybór esejów i listów, opracował Jerzy Jarzębski, Ossolineum, Wrocław 1989, s. 157.

[3] Tamże, s. 158.

[4] Olga Hund Psy ras drobnych, Ha!art, Kraków 2018, s. 49.

[5] Natalka Suszczyńska Dropie, Ha!art, Kraków 2019, s. 10.

[6] Tamże, s. 22.

[7] Jolanta Brach-Czaina Nietykalność, w tejże Szczeliny istnienia, Fundacja Instytutu Reportażu, Warszawa 2018, s. 129.

[8] Salcia Hałas Potop. Poemat przewlekły o końcu świata, W.A.B., Warszawa 2018, s. 136.

[9] Barbara Klicka Zdrój, W.A.B., Warszawa 2019, s. 34-35.

[10] Natalia Fiedorczuk Jak pokochać centra handlowe, Wielka Litera, Warszawa 2016, s. 83.

[11] Tamże, s. 90.

[12] Adelajda Truścińska Życie Adelki, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2018, s. 27.

[13] Tamże, s. 28.

[14] Por.: Tadeusz Różewicz Spadanie, czyli o elementach wertykalnych i horyzontalnych w życiu współczesnego człowieka (1963), w: Twarz trzecia, Czytelnik, Warszawa 1968.

PIOTR FROŃ

Bezpieczne miejsce

OSOBY:

• ADAM

• KINGA

Hiperbiografia jest biografią kolektywną. Polem, które wytwarzane jest ze wspólnych doświadczeń, przeżyć pokoleniowych, refleksji i światoobrazów. „Bezpieczne miejsce” jest hiperbiografią, a praca nad poniższym tekstem (jak i praca nad przedstawieniem) obejmowała szereg spotkań, rozmów, lektur i seansów, które nadawały kierunek myśli dramaturgicznej. Tak jak aranżacja literacka zgromadzonego materiału to efekt mojej pracy, tak sam rdzeń sensów jest dziełem kolektywu. Mając na uwadze niejednoznaczność tego, czym we współczesnym teatrze jest autorstwo tekstu, chciałbym wymienić tutaj osoby zaangażowane w budowanie znaczeń, poszukiwanie obrazów, eksplorację wspomnień – Adama Borysowicza, Kingę Bobkowską i Tomasza Fryzła ‒ bez których nie byłoby żadnego „Bezpiecznego miejsca”.

1. Lustro

ADAM Jak się czujesz?

KINGA (mówi, jak się czuje) A ty, Adaś, jak się czujesz?

Adam mówi, jak się czuje.

KINGA Myśli o ułożeniu swoich stóp.

ADAM Myśli o tym, jak stykają się z podłożem. Myśli też o swoich nogach.

RAZEM Łydkach. Kolanach. Udach.

KINGA Myśli o swoich lędźwiach.

ADAM O wygięciu w lędźwiach.

KINGA Czy jak nabiera powietrza, to wzdyma się klatka piersiowa czy brzuch.

ADAM Sprawdza, czy boli go brzuch.

KINGA Próbuje poczuć swój zapach. Próbuje też wyczuć przestrzeń, którą zajmują jej włosy.

ADAM Sprawdza położenie swojej brody.

KINGA I głowy.

ADAM I ust.

KINGA Zastanawia się, czy ma rozluźnioną twarz, czy robi jakąś minę.

ADAM Czy oczy wolałyby być zamknięte…

KINGA …czy otwarte. Myśli teraz o tym, jak wypełnia sobą swoją skórę.

ADAM Jest zaraz za swoją skórą. Gdyby była trochę cieńsza, wszystko byłoby zza niej widać. To też takie uczucie, jakby skóra była luźniejsza w niektórych miejscach. Jakby można było zmienić w niej swoje położenie.

KINGA To wszystko, co czuje, to ona.

ADAM To on. Myśli o sobie w trzeciej osobie.

KINGA Ona też. Wzięła głęboki oddech.

ADAM On też. I patrzy na siebie.

Patrzy na siebie. Myśli o tym, co widzi.

ADAM Patrzy na siebie i widzi dziwnego zeza. Dziwnego. Ma zeza czy nie? Małe oczy i duże źrenice.

KINGA Widzi swoje duże, podkrążone oczy.

ADAM Patrzy sobie w oczy.

KINGA Włosy. Są nieogarnięte. Nie jakieś super tłuste. Takie na pograniczu.

ADAM Ciemne, kręcone. Nigdy nie potrafi ich ułożyć. Wkurza go pryszcz na środku czoła.

KINGA Jakiś jeden pryszcz czasami się znajdzie. Pod nosem.

ADAM Gruby podbródek. Grube, spierzchnięte usta. Co myśli osoba, która go całuje? Odechciewa się jej.

KINGA Rozluźnia twarz. Tak, żeby nie wyrażała żadnej emocji.

ADAM Jakie jest naturalne ułożenie jego głowy?

KINGA Nie nosi jakiegoś mocnego makijażu. Czasami czuje, że powinna. Ale lubi malować brwi. Lubi, jak są wyraźne.

ADAM Nigdy nie będzie miał zarostu, stracił już nadzieję.

KINGA Skóra ziemista, szara, zmęczona. Sucha. Bez życia. Kiedy ciągnie za swoje policzki, to boi się, że nie wrócą na miejsce, tylko zawisną na kościach i już tak zostaną.

Sprawdza, która część ciała jest najzimniejsza.

ADAM Stopy.

KINGA Nos. Czubek nosa.

Ma orli nos. Delikatnie. Ostatecznie myśli, że jest całkiem ładna. Mogłaby być bardziej, ale nic z tym nie robi.

Zęby. Są dość równe.

ADAM Ma wszystkie zęby. Są równe. Żółtawe. Czasem wieczorem nie chce mu się ich myć, to pewnie przez to. Śmierdzi mu z ust? Nie jest pewien.

KINGA Nie lubi swoich łokci. Wystają. Czuje się trochę źle, że jest taka chuda.

ADAM Za dużo tłuszczu. Dlaczego zbiera się w takich dziwnych miejscach? I brzydka postawa. Takie wygięcie w lędźwiach.

Cały jest krzywy. Po prostu.

KINGA Mały biust. Bez sensu.

ADAM Ma małego penisa? Chwilę o tym myśli.

KINGA Dołek między piersiami. Jego też nie lubi.

ADAM Myje się codziennie, ale jest w nim coś takiego, jakby nie mógł się nigdy domyć. Czasami czuje swój pot, ale inni chyba nie.

Pachnie chyba jak mokra gąbka do tablicy.

Zastanawia się, gdzie w sobie się teraz znajduje.

KINGA Za mostkiem.

ADAM W brzuchu. Siedzi tam. Po turecku.

2. Stan

Myśli o tym, jak się tutaj czuje.

ADAM Gdzie ona jest?

KINGA U siebie.

ADAM Co teraz robi?

KINGA Obudziła się. Leży w łóżku. Patrzy w sufit. A on?

ADAM Jest trzynasta. Leży w łóżku. Czuje pustą przestrzeń w brzuchu. Czuje w sobie mnóstwo wolnego miejsca. Jakby mu ktoś w nocy wyjął wnętrzności i gdzieś schował.

Albo coś jak kisiel. Wiesz, jak wrzucisz łyżeczkę w kisiel i się tak…

KINGA A, że się tak zatapia…

ADAM No.

KINGA O czym myśli?

ADAM Że dzień stracony.

KINGA To jego pierwsza myśl?

ADAM Tak. Po spojrzeniu na telefon. Jest późno. Wcześniej już nie będzie, może być tylko później. Najlepiej, gdyby teraz zasnął i obudził się jutro.

A ona?

KINGA Ona to czuje.

ADAM Jakie to u niej jest?

Pauza.

KINGA Ciężkie. Po przebudzeniu spływa na nią razem z niedokończonym snem: w ręce, wzdłuż rąk, w nogi i lędźwie.

ADAM O czym myśli?

KINGA Myśli, że po prostu nie będzie dzisiaj wychodzić. Niczego to nie zmieni. W pierwszym momencie to nawet przyjemne. W sensie: ta decyzja.

ADAM A potem?

Pauza.

KINGA Potem myśli o tym, że to źle. I że to źle, że tak myśli.

ADAM Ale robi coś z tym?

KINGA Nie. Po prostu jest jej dobrze i źle jednocześnie.

ADAM Powiedziała o tym komuś?

KINGA Nie.

ADAM Jak podniósł telefon, to zobaczył jakieś powiadomienia.

KINGA I jak mu z tym?

ADAM Już mu nic nie robią. W sensie: to są zawsze nie te, które mogłyby być.

KINGA Sprawdza?

ADAM Nie. Jak wyświetli wiadomości, to wszyscy na zewnątrz będą wiedzieć, że już nie śpi.

KINGA Aż tak?

ADAM No. Tak to czuje. Musiałby wtedy ożyć.

KINGA A dlaczego nie chce?

ADAM Po prostu jest mu milej, kiedy tego nie robi.

KINGA A co lubi?

ADAM Lubi sobie tak być. Tak, jak teraz. Dobrze mu z tym. I ciągle myśli, czy to dobrze, że mu dobrze.

KINGA Ona też została w tym bezpiecznym.

ADAM Czyli?

Pauza.

KINGA W swoim mieszkaniu. W pokoju. I wiesz. Dochodzi do niej, że nie będzie się musiała dzisiaj z nikim konfrontować. Nikogo widzieć.

ADAM I jak jej z tym?

KINGA Lekko. Zostaje w łóżku, pod kołdrą z laptopem na kolanach. Słucha muzyki.

ADAM Czego na przykład?

KINGA Jakichś spokojnych, melancholijnych rzeczy. No. Ogląda też jakieś rzeczy na Netfliksie.

Gdzie on jest?

ADAM W swoim pokoju. Słyszy odgłosy i głosy współlokatorów z kuchni. No, ale w jego obecnym stanie są jak sygnały z innych światów. I czasów.

Pauza.

KINGA Co jeszcze słyszy?

ADAM Za oknem ktoś boruje ulicę młotem pneumatycznym. Teraz to już na pewno nie zaśnie.

KINGA Ona została w łóżku. Leży. Czuje ciężar swojego ciała. I takie migotanie w głowie.

Czas mija. W końcu w takim kokonie z kołdry idzie do kuchni zrobić sobie coś do picia.

Budzi się na podłodze. Zimne kafelki. Nie wie, ile tam leżała.

ADAM Czyli zemdlała?

KINGA Tak. Chyba obudził ją ból głowy. Czuje go, ten konkretny punkt. To wszystko tam teraz jest.

ADAM To.

KINGA Spędziła w łóżku cały dzień. Potem następny. To się samo dzieje.

Pauza.

ADAM Jak by to nazwała?

KINGA Stopniowo wypełnia sobą tę przestrzeń. I wszystko jest nią. I wszystko jest tym bólem głowy, i zapadaniem się w sobie. Oddala się od świata.

ADAM To znaczy?

KINGA Wiesz, to jest taki stan. Stan skupienia, w którym jest. Generalnie robi to, co inni, ale tak… Wiesz, jakbyś powtarzał coś, co ktoś robi, nie wiedząc, po co to robi. I ona tak ma. Wie, że to wszystko po nic. Bo tam nic nie ma. I nie ma mowy o nadziei, że coś się pojawi.

Dziwne to jest bardzo. I straszne, może… Ale ona poza naturalnym niepokojem przyjmuje to ze spokojem. Bez sensu trochę.

ADAM Ale to prawda.

KINGA Całkowicie.

ADAM On myśli, że nie ma celu.

KINGA A miewał cele?

ADAM Miał kiedyś cel dostać się na studia, ale potem się dostał.

KINGA I teraz nic?

ADAM Cokolwiek by wymyślił, to nigdy nie będzie to. Więc dochodzi do wniosku, że tego nie ma. Tego celu. Jest stan. To tak, jakby płynąć łódką, patrzeć przez lunetę w horyzont i dostrzec, że to krawędź. I że dalej nic nie ma.

KINGA O czym teraz myśli?

ADAM O końcu. Że może ma raka.

KINGA Co?

ADAM Że może jakby miał raka, to sens życia by się nagle ujawnił. Może mu za dobrze w życiu? Czuje się winny. Przeprasza.

Ale nadal wyobraża sobie, że ma tego raka.

Często śpi na podłodze. Lubi łapać te momenty przed snem, kiedy już przychodzą do głowy dziwne myśli. Wszystko pędzi. Tylko on jest nieruchomy.

KINGA Często myśli o końcu?

ADAM Tak.

KINGA Ona też.

3. Myślenie o tym, kogo tutaj nie ma

Myśli o osobie, której tu nie ma.

ADAM Jest tutaj sam.

KINGA Jest tutaj sama.

ADAM Myśli o osobie, której tutaj z nim nie ma.

KINGA Myśli o osobie, którą chciałaby tutaj mieć.

ADAM Myśli o osobie, którą spotkał jako ostatnią przed wejściem tutaj.

KINGA Myśli o osobie, która nie mogła tu z nią wejść.

ADAM Myśli o osobie, która nigdy nie będzie mieć tutaj wstępu.

KINGA Myśli o osobie, która nigdy nie będzie chciała tu wejść.

ADAM Myśli o osobie, która kiedyś tu była, ale już jej nie ma.

KINGA Myśli o osobie, która nie wie o tym miejscu.

4. Miejsce

Myśli o tym miejscu.

KINGA Jej miejsce ma jej kolory i dźwięki.

ADAM Jego miejsce go opisuje. Totalnie. I w ogóle: wszystko tutaj wygląda jak on, w ciepłym, żółtym świetle.

Wyobraża sobie, że jego miejsce jest dla niego jak namiot rozbity w lesie.

KINGA Wyobraża sobie siebie, jako jakieś małe leśne stworzenie. Że jest bohaterką filmu przyrodniczego. I wyobraża sobie głos, który opowiada z szacunkiem i zaciekawieniem o jej zwyczajach. Ale jej samej nie widać. Tylko kamera przez kilkanaście godzin obserwuje z ukrycia jej kryjówkę.

ADAM I w końcu udaje jej się ją uchwycić?

KINGA Tak. Ale tylko na sekundę.

Jak wygląda ten namiot w lesie?

Pauza.

ADAM Jakby miał go sobie wyobrazić, to byłby to taki włóczykijowy trójkątny domek. Siedzi w nim. Słyszy jak pada deszcz. Widać krople na ściankach. Ale namiot jest nieprzemakalny.

Wyobraża sobie też, że ktoś wie, że on siedzi w tym namiocie. Że ten ktoś spaceruje codziennie po lesie i mija ten namiot. Ale nie stanowi zagrożenia. Nie ma złych zamiarów, nie chce wejść do namiotu. Po prostu go mija. I myśli o nim – siedzącym w namiocie. Myśli o nim dobrze.

KINGA Myśli, że świat poza kryjówką nie ma tak naprawdę znaczenia. Że wszystko, czego tu nie ma, nie istnieje.

ADAM Dla niej.

KINGA No, czyli nie istnieje.

Bardzo jest jej z tym dobrze. I czuje ciepło, kiedy myśli o tym miejscu. To dla niej przestrzeń rozszerzonego odczuwania.

ADAM W środku zebrane jest wszystko, co nie jest mu obojętne.

5. Rzeczy

KINGA Melisa. Wypiła raz. Wtedy. Nie piła nigdy wcześniej, więc już zawsze będzie jej się kojarzyć z wtedy. Nigdy jej nie wypije.

ADAM Kubek. Dostał go w tamte urodziny. Pije z niego, kiedy nikt nie widzi. Nikt inny nie może z niego pić.

KINGA Kilka pustych flakoników po perfumach. Używała ich wtedy. Czasem zbiera się na odwagę i je wącha.

ADAM Tamten numer telefonu. Jest zapisany tylko tutaj, na tej kartce.

KINGA Tamten film.

ADAM Film. Przerwany wtedy w połowie. Nigdy niedokończony.

I przybijanie piątki. Ostatni raz przybił komuś piątkę, kiedy to się stało.

KINGA Baśń, którą pisała, kiedy miała osiem lat. Widać miejsce, w którym była, kiedy to się stało.

ADAM Pocztówka stamtąd.

KINGA Fioletowe Airwaves.

ADAM Niewysłany list.

KINGA Nienapisany list.

ADAM Jest tutaj taka rzecz, której nie nosi ze sobą na co dzień. To znaczy pewnie mógłby, ale nie robi tego.

KINGA Wstydzi się?

ADAM Właśnie nie. Po prostu… To jest taki zwykły przedmiot. Tylko był w odpowiednim miejscu i odpowiednim czasie. I ktoś go dał. A on go dostał. I ten czas, miejsce. Tamten ktoś. No, to wszystko sprawia, że tego nie wyrzuci. To już tutaj jest.

KINGA I nie można tego wyrzucić?

ADAM Nie. Stąd chyba niczego nie można wyrzucić.

KINGA Czyli to się wiąże z jakimś wydarzeniem?

ADAM Tak. Ze zmianą w życiu.

KINGA Coś ze szkołą?

ADAM Nie.

KINGA To coś z Kościołem.

ADAM No, no.

KINGA Z komunią?

ADAM Nie, później.

KINGA To z bierzmowaniem. Pamiątka z bierzmowania?

ADAM Krzyżyk. Taki mały, drewniany. Od biskupa.

KINGA Taaak. Ona ma tu mnóstwo takich rzeczy. Obrazki z kolędy, różańce, medaliki.

ADAM Cała szuflada.

KINGA Obrazek z komunii. Taki wiesz…

ADAM …tak, tak, taki z ostatnią wieczerzą…

KINGA Tak. Taki bladoróżowy. Też obrazek z Matką Boską. Obrazek anioła, przeprowadzającego dzieci przez jakąś rzeczkę w lesie.

Nie można tego wyrzucić.

ADAM Nie wolno.

KINGA Obrazki wisiały kiedyś na ścianach, stały na półkach. Ona je pewnego dnia zdjęła z tych półek i ścian. Teraz na ścianie ma dziury po gwoździach, pod którymi wiszą jasne prostokąty. Świecą na brudnej tapecie.

ADAM Ale ich nie wyrzuciła? Tych obrazków?

KINGA Schowała.

ADAM Do pudełka.

Pauza.

KINGA Nie można ich wyrzucić. Schowała je do pudełka, pudełko wsunęła pod łóżko.

Ma tu takie coś. Robi jej się ciepło, jak o tym myśli.

ADAM A to jest pamiątka?

KINGA Nie, nie. To jest rzecz z dzieciństwa. Bardzo czuła.

ADAM Miś.

KINGA Nie. Ale to przywodzi na myśl miłe wspomnienia.

ADAM I to nie jest ani zabawka, ani pamiątka?

KINGA Właściwie… Trudno powiedzieć, czy to jest bardziej rzecz, czy to, co się z nią robi.

ADAM Dostała to?

KINGA Nie. Sama zrobiła.

ADAM Kurczę. Czyli to jest związane z jakąś czynnością…

KINGA Jest szereg czynności, które musisz zrobić, żeby to powstało. I chyba niewiele osób w ogóle to zna.

ADAM To jakiś tajemniczy rytuał?

KINGA No, coś takiego. Mocno dziewczyński chyba.

Pauza.

ADAM A gdzie się to robi?

KINGA Pamięta ten konkretny pod tamtym drzewem. I to jest pamiątka po nim. Ta rzecz.

ADAM A co się robi w tym rytuale?

KINGA Jak powiem ci, jak to się robi, to będziesz wiedział, co to jest.

ADAM Trudno. Dawaj.

KINGA Szuka się kawałka szkiełka. I to zazwyczaj było takie wypukłe szkiełko. Zrywa się parę kwiatków, najczęściej mleczy albo stokrotek. Później idzie się w jakieś miejsce, które się lubi, kopie się mały dołek, wkłada tam kwiatki, przykrywa szkiełkiem i zasypuje ziemią. I to się nazywa „sekret”. I ona robiła go wiele razy, ale tutaj jest ten, który robiła wtedy, pod tamtym drzewem. Może ostatni raz. Nie pamięta. Nie ma tu tych, które robiła później.

ADAM Łał. On ma tutaj dom narysowany na ulicy.

KINGA W sensie…

ADAM No, w sensie plan domu. Rysujesz na ziemi ściany domu: pokoje, drzwi, korytarze. I potem możesz po nim chodzić. Albo siedzieć w swoim pokoju.

Pauza.

KINGA Jest tutaj taka rzecz, która się raz wydarzyła. Wiesz ‒ jak wydarzają się rzeczy – i później też tego nie użyła już nigdy. Ale chyba przez to właśnie. I przez to tu to jest.

ADAM A gdzie jest?

KINGA W szafie.

ADAM Czyli to jest ubranie jakieś?

KINGA Tak. Związane z wydarzeniem.

ADAM Biała koszula z matury.

KINGA Tak! Ma zdjęcie, jak ubrana w nią stoi na tle granatowej kotary w szkole. Z napisem: „matura”.

ADAM Straszne.

To on ma podobne coś.

KINGA Garnitur.

ADAM No. Ale ze studniówki. Tragedia.

On ma tutaj zdjęcie. Jego rodzice na schodach nowo wybudowanego domu. Mają po dwadzieścia lat. Mama w spódnicy w ostrym różu, tata w wysoko podciągniętych spodniach z koszulą włożoną w te spodnie ‒ czarną w kolorowe kwiaty. Tata trzyma niemowlaka. To on, ale jeszcze go w tym niemowlaku nie widać.

Pauza.

KINGA Lubi to zdjęcie?

ADAM Za każdym razem, kiedy na nie patrzy, ma wrażenie, jakby oglądał zdjęcie sprzed jakiejś katastrofy.

KINGA To wszystko, to ona.

ADAM To wszystko, co tutaj zgromadził, to on.

KINGA Ona nie potrafi tym nie być.

ADAM Ona nie potrafi być czymś innym niż to.

6. Wiersz o końcu świata

ADAM Jak się tam czujesz?

KINGA (mówi, jak się tam czuje) A ty jak się tutaj czujesz?

ADAM (mówi, jak się tutaj czuje) O czym myślisz?

KINGA O tym, jak ona mogłaby wyobrażać sobie koniec.

ADAM On wyobraża sobie koniec.

KINGA Ona też.

ADAM

Dziwnie rozświetlone nieba

KINGA

Dzień się z nocą pozamieniał

ADAM

Jakbyś chciała

KINGA

Chciał się Słońcu skarżyć

ADAM

To go nie ma

KINGA

Jakieś zaćmienia

ADAM

Coś ciepło

Mgły tego ranka nie będzie na pewno

KINGA

Podnosisz rękę

ADAM

Nad ręką inne od dzisiaj niebo

KINGA

Wydłużone cienie pośród których ja

RAZEM

Leśne stworzenie

ADAM

Coś się zmienia

Ziemia

A nad nią element zaskoczenia

KINGA

Wielki zegar

ADAM

Końca scena

KINGA

To się dzieje

ADAM

Zawsze

KINGA

To się dzieje teraz

ADAM

Polany i trawy

KINGA

Ktoś zawył

ADAM

Skulone kształty

Których spojrzenia

Błyszczą nad czarnym stawem

KINGA

W wypełnionych czekaniem

Dziuplach i jamek sieniach

ADAM

Siedzą skulone leśne stworzenia

KINGA

Czekają w swoich siedliskach

ADAM

Wypatrują końca

KINGA

Czekają na ogniska

Zapowiedzi końca który zobaczyć chcą z bliska

ADAM

Dziwny lęk

KINGA

Strach

ADAM

To już miało miejsce

KINGA

Zdarzało się nieraz

ADAM

Ale teraz jakby było większe

KINGA

Drżenie

ADAM

Trema

KINGA

Czekanie na to wielkie

„Teraz”

ADAM

Ja dzielę z nimi te dziwne nieba

I w ostatnią noc świata słyszę

KINGA

Polanę wypełnioną życiem

ADAM

Ognisko

Łagodnie płoną trawy

Drzewa gdyby nawet mogły to nie chciałyby uciekać

KINGA

Nie chciałyby się zbawić

ADAM

Wszystko

KINGA

Wszystkiemu życia starczy jeszcze na chwilę

ADAM

Akurat na godzinę

RAZEM

Żeby się dopalić

KINGA

Kryjówki wypełnione wszystkim co potrzebne

ADAM

Wszystko płonie

Pod tym nowym nieboskłonem

KINGA

Wszystko robi wszystko, co nieboskłon powie

ADAM

Noc nim szczelnie zakryta

KINGA

Żeby nie zmarzła

ADAM

Żeby ucichła

KINGA

A ranek?

ADAM

Ranek tu się nie wybiera

KINGA

Drzewa grzeją się przy ognisku teraz

ADAM

Las cały postanawia, że nie ucieknie, że będzie tutaj leżeć

I sypiąc z próchnem siebie

Będzie mówić ostatnie pacierze

KINGA

Będzie mówić sobie

RAZEM

Do widzenia

KINGA

Trzymając wciąż w swoich sieniach

Uśpione leśne stworzenia

ADAM

Dziwnie rozświetlone nieba

KINGA

Dzień się z nocą pozamieniał

ADAM

Jakbyś chciała

KINGA

Chciał stąd teraz wyjście znaleźć

ADAM

To go nie ma

KINGA

Płonie las

Płoną drzewa

ADAM

Niektóre

KINGA

Niektórzy próbują uciekać

ADAM

Wierzą, że stąd wyjście jest

KINGA

A go nie ma

Nie ma go teraz

ADAM

W wypełnionych strachem sieniach

Leśne stworzenia czekają, aż minie im czas

KINGA

Zniknie w końcu lęk

ADAM

Zniknie strach

KINGA

A To tutaj przyjdzie

Pogłaszcze

ADAM

Uściśnie

KINGA

Gdy będzie dopalał się świat

ADAM

A kiedy w końcu się dopali

Niebo ostatni raz zabłyśnie

KINGA

A potem zgaśnie

ADAM

I wtedy właśnie zgaśniemy z nim my cali

KINGA

A ono ujawni

Prawdziwe wyjście

ADAM

Później już się nic nie zmieni

KINGA

Wszystko jedno

ADAM

Wszystko jednym

Pauza.

KINGA

Gdyby był tu ktoś żeby powiedzieć

Gdzie jest koniec nieba

Gdzie początek Ziemi

Toby nie umiał stwierdzić

Ale nikogo nie ma, więc nawet tego nikt nie stwierdzi

Pauza.

ADAM

Gdzieś w tej czerni

W miejscu czerni

Było kiedyś życie

Były głosy, które w nocy przerywały każdą ciszę

Ale teraz głuchej czerni nic nie zmieni

Już niczego nie usłyszę

KINGA

To wszystko to wyjście

Wszystko jedno – wszystko jednym

Rozmyte wszystkie opozycje

ADAM

Wszystko jednym

KINGA

Wszystko jedno

ADAM

W środku ty

Czujesz?

KINGA

Sedno

ADAM

Cały świat wewnątrz

RAZEM

Koniec

KINGA

Na pewno

7. Myślisz, że kiedyś tutaj nie wrócisz?

KINGA Zastanawiasz się czasami, czy kiedyś tutaj nie wrócisz?

ADAM Tak. Cały czas właściwie.

KINGA I co?

ADAM I nic. Zawsze wracam.

KINGA Zawsze znajduję powód, żeby się tutaj ukryć.

ADAM No właśnie.

8. Katastrofizm

ADAM Boi się?

KINGA Ona czuje, że to się zbliża. Odkąd pamięta myśli o końcu.

ADAM On pamięta te momenty, po których wiedział, że to To jest nieuchronne.

KINGA Koniec?

ADAM Koniec. Katastrofa. Że wszystko powoli kończy się. Dopala.

KINGA Nie pamięta, żeby kiedyś przyszłość była lepsza od przeszłości.

ADAM Tak. To takie ciągłe uczucie spadania. Że wcześniej jest zawsze wyżej niż teraz.

KINGA Jest lepsze niż teraz i lepsze niż później.

ADAM Tak. Ma wrażenie, że cokolwiek by się działo, i tak będzie coraz gorzej. To znaczy z jednej strony ma nadzieję, że to nieprawda, ale z drugiej wie, że tak jest. To ma sens?

KINGA Nie wiem. Ale tak jest.

ADAM No. Na przykład zawsze bardzo przerażał go wybór nowego papieża.

KINGA Co?

ADAM Pamiętasz pogrzeb papieża?

KINGA Tak.

ADAM On pamięta go dokładnie. Siedzi w dużym pokoju. Dookoła rodzina. Patrzą w telewizor. Tam niesiony jest papież. Jego ciało. Słychać, jak kardynałowie śpiewają po łacinie litanię do wszystkich świętych. I niosą go. W nieskończoność. Za każdym razem jak o tym myśli, to jest przekonany, że ten pochód z papieżem trwał godziny. On wtedy siedział na kanapie. W sumie nie wiedział, czy ma siedzieć, czy może powinien stać. Czy może iść siku, czy nie powinien…

KINGA Ona bardzo dobrze pamięta, jak wróciła ze szkoły i mama jej powiedziała, że był atak terrorystyczny w USA. Że samoloty uderzyły w dwa wieżowce. I też to, jak oglądała to wtedy w telewizji.

ADAM On pamięta wyskakujących z okien ludzi.

KINGA Ona też. I to jest dziwne, bo w ogóle nie pamięta świata przed tym. To znaczy z jednej strony dobrze wie, że to było zaskoczenie i że po tym świat już nie był taki sam, ale z drugiej ma wrażenie, że był taki od zawsze. Nie zna innego świata.

ADAM Mówi się, że kiedyś był inny. Ale on go nie zna.

Pamięta, jak wszedł do pokoju swojej prababci. Miał może z pięć lat. Pyta: „Babciu, a ile ty masz lat?”. A prababcia odpowiada, że to nieważne, bo niedługo i tak będzie umierać.

KINGA Pamięta, jak codziennie musiała powiedzieć swoim dziadkom „dobranoc”, bo bała się, że jeśli tego nie zrobi, to umrą we śnie.

ADAM Pamięta sprzątanie pokoju dziadka po jego śmierci. I rzeczy po nim.

KINGA Pamięta ogromną burzę i przewrócone drzewa.

ADAM Pamięta wielkie gradobicie. Babcię z gromnicą, pradziadka z wodą święconą.

KINGA Pamięta strach przed każdą podróżą.

ADAM Pamięta, jak liczył wiek członków rodziny, żeby wiedzieć, kto umrze pierwszy.

KINGA Pamięta, jak bała się, kiedy widziała pogrzeb.

ADAM Zawsze myślał, że dobrze by było umrzeć we śnie.

KINGA Zawsze czuła się dziwnie, oglądając stare zdjęcia, na których byli ludzie, którzy już nie żyją.

ADAM Pamięta, jak bał się, że nie zdąży pójść do spowiedzi przed śmiercią. Nie chciał iść do piekła.

KINGA Nigdy nie chodziła boso.

ADAM Dlaczego?

KINGA Bo to przyciąga pioruny.

ADAM To wszystko, to on.

KINGA To wszystko, to ona.

ADAM Jest tutaj. W tym depozycie siebie. Patrzy na świat.

KINGA Patrzy na swój świat.

ROZMOWA Z
PIOTREM FRONIEM

Z kryjówek

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

MARZENA SADOCHA

Czasy żywe

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZMOWA Z
MARZENĄ SADOCHĄ

Wywiad z Kasandrą

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

To nie jest kraj dla kobiet, czyli zamrożone płatki śniegu

• NATALIA LEMANN •

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Felieton Po bandzie

Królowie polscy
• MAREK BEYLIN •

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pęknięcie czasu

• LOLA BLASCO •

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

LOLA BLASCO
PRZEŁOŻYŁA PAULINA ERYKA MASA

Harmonia ciszy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZMOWA Z
LOLĄ BLASCO

Przeszłość zawsze powraca

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Felieton Ustanowienia

Stało się coś czy się nic nie stało?
• PIOTR MORAWSKI •

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Monologi z Ewą

• PRZEMYSŁAW CZAPLIŃSKI •

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Bunt w imię codzienności

• PRZEMYSŁAW CZAPLIŃSKI •

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

P.A.N.D.E.M.I.A

• KATARZYNA LEMAŃSKA •
• ANNA JAZGARSKA, JUSTYNA LANDORF, HENRYK MAZURKIEWICZ,BARBARA PITAK-PIASKOWSKA, PAWEŁ STANGRET •

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Wałbrzych: monodramatyczny sezon

• KATARZYNA LEMAŃSKA •

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Rozmowa Anny Jazgarskiej, Justyny Landorf, Henryka Mazurkiewicza, Barbary Pitak-Piaskowskiej i Pawła Stangreta

Zawirusowany sezon

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Zmiana ustawienia

• EWA HEVELKE •
• JACEK SIERADZKI •

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Obrazy Dialogu

• EWA HEVELKE •

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Mój Perceval

• JACEK SIERADZKI •

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Felieton Bajki zwierzęce

Likwidacja rzek
• JUSTYNA DRATH •

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Białoruś: minął rok

• ANDRIEJ KURIEJCZYK •
• HENRYK MAZURKIEWICZ •

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ANDRIEJ KURIEJCZYK
PRZEŁOŻYŁ DARIUSZ JEZIERSKI

Głosy nowej Białorusi

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Nowy sojusz

• HENRYK MAZURKIEWICZ •

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Wyobraźnia dźwiękowa

• ANTONI MICHNIK •

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Między praktyką a kompozycją
DRAMATURGIA I PERFORMATYKA SPACERÓW DŹWIĘKOWYCH ORAZ AUDIALNYCH

• ANTONI MICHNIK •

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Varia

• NOWE SZTUKI •
• Z BIBLIOTEKI •
• Z AFISZA •

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

• Nowe sztuki •

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

• Z biblioteki •

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

• Z afisza •

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Contents

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.