Projekt okładki i stron tytułowych Agata Muszalska

Fotografie na okładce smiltena/iStock

Wydawca Aleksandra Małek

Redaktor prowadzący Agata Kołacz

Redaktor Magdalena Mendys

Produkcja Mariola Iwona Keppel

Recenzent prof. dr hab. Marta Bogdanowicz

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN

Karol Ossowski/Woblink

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2021

ISBN 978-83-01-21935-2

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2021 r., (wyd. II)

Warszawa 2021

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Spis treści

Przedmowa do pierwszego wydania

Przedmowa do drugiego wydania

Część I
Przedmiot diagnozy

Rozdział 1. Uczenie się i kształcenie

1.1. Uczenie się

1.2. Modele uczenia się

1.3. Sprawczość i wspólnotowość ucznia

1.4. Nauczanie, wychowanie i kształcenie

Najważniejsze pojęcia rozdziału

Zalecenia

Podstawowa literatura

Rozdział 2. Diagnoza i diagnostyka edukacyjna

2.1. Paradygmaty diagnostyki edukacyjnej

2.2. Diagnoza pełna i cząstkowa

2.3. Krytyka diagnostyki edukacyjnej

Najważniejsze pojęcia rozdziału

Zalecenia

Podstawowa literatura

Rozdział 3. Diagnosta i jego praca

3.1. Diagnosta edukacyjny

3.2. Kontakt diagnostyczny

3.3. Problemy etyczne diagnostyki edukacyjnej

3.4. Postępy edukacyjnej diagnostyki rozwojowej w Polsce

Najważniejsze pojęcia rozdziału

Zalecenia

Podstawowa literatura

Część II
Metody diagnostyczne

Rozdział 4. Pomiar jako podstawa diagnostyki edukacyjnej

4.1. Skale pomiarowe

4.2. Pomiar sprawdzający i różnicujący

4.3. Narzędzia diagnozowania

4.4. Etapy przygotowań do pomiaru edukacyjnego

Najważniejsze pojęcia rozdziału

Zalecenia

Podstawowa literatura

Rozdział 5. Planowanie narzędzi diagnozowania

5.1. Operacjonalizacja celów kształcenia

5.2. Taksonomie celów kształcenia

5.3. Holizm i atomizm w planowaniu narzędzi pomiaru

Najważniejsze pojęcia rozdziału

Zalecenia

Podstawowa literatura

Rozdział 6. Konstrukcja i analiza elementów narzędzi diagnozowania

6.1. Zasady konstrukcji elementów narzędzi diagnozy

6.2. Analiza elementów

6.3. Banki elementów

Najważniejsze pojęcia rozdziału

Zalecenia

Podstawowa literatura

Rozdział 7. Analiza i ocena narzędzia diagnozowania

7.1. Hierarchia niezbędnych właściwości pomiaru pedagogicznego

7.2. Bezstronność sytuacji diagnostycznej

7.3. Dokładność punktowania elementów narzędzia

7.4. Rzetelność diagnozowania

7.5. Trafność diagnozowania

7.6. Obiektywizm diagnozy

Najważniejsze pojęcia rozdziału

Zalecenia

Podstawowa literatura

Rozdział 8. Nieformalne metody diagnostyczne

8.1. Odrębność metodologiczna nieformalnej diagnostyki edukacyjnej

8.2. Obserwacja

8.3. Nauczycielski pomiar dydaktyczny

8.4. Analiza dokumentów

8.5. Rozmowa diagnostyczna

8.6. Ankieta audytoryjna

8.7. Eksperyment

Najważniejsze pojęcia rozdziału

Zalecenia

Podstawowa literatura

Część III
Wyniki diagnozy

Rozdział 9. Diagnoza osiągnięć w dziedzinie emocjonalnej

9.1. Pozycja społeczno-ekonomiczna rodziny ucznia

9.2. Styl wychowania w rodzinie

9.3. Osobowość, lęk, samoocena i podmiotowość ucznia

9.4. Motywacja do uczenia się

9.5. Uspołecznienie i rozwój moralny

9.6. Wspólnota dydaktyczna i pozycja ucznia w zespole

Najważniejsze pojęcia rozdziału

Zalecenia

Podstawowa literatura

Rozdział 10. Diagnoza osiągnięć w dziedzinie poznawczej

10.1. Schematy, style i strategie poznawcze

10.2. Wymagania dydaktyczne

10.3. Sprawdzanie osiągnięć poznawczych

10.4. Dwa rodzaje oceniania szkolnego

10.5. Skala stopni szkolnych

10.6. Komunikowanie oceny osiągnięć poznawczych

Najważniejsze pojęcia rozdziału

Zalecenia

Podstawowa literatura

Rozdział 11. Egzaminy zewnętrzne

11.1. Rodzaje egzaminów

11.2. Standardy egzaminu doniosłego

11.3. Efekt egzaminatora

11.4. Wyniki egzaminu zewnętrznego

11.5. Edukacyjna wartość dodana

11.6. Perspektywy egzaminów zewnętrznych

Najważniejsze pojęcia rozdziału

Zalecenia

Podstawowa literatura

Rozdział 12. Diagnoza osiągnięć placówki edukacyjnej

12.1. Rozwój osiągnięć ucznia i jego wspomaganie

12.2. Wpływ szkoły na osiągnięcia uczniów

12.3. Kierowanie placówką edukacyjną

12.4. Szkoła jako instytucja samoucząca się

Najważniejsze pojęcia rozdziału

Zalecenia

Podstawowa literatura

Rozdział 13. Diagnoza osiągnięć edukacyjnych kraju

13.1. Diagnostyka edukacyjna w skali międzynarodowej

13.2. Diagnostyka rozwojowa systemów edukacyjnych

13.3. Metodologiczne problemy wielkich badań edukacyjnych

13.4. Międzynarodowe badania edukacyjne

13.5. Znaczenie porównań międzynarodowych dla rozwoju systemów edukacyjnych

Najważniejsze pojęcia rozdziału

Zalecenia

Podstawowa literatura

Rozdział 14. Ewaluacja w edukacji jako pochodna diagnozy

14.1. Pojęcie i pole działania ewaluacji

14.2. Modele ewaluacji

14.3. Ewaluator edukacyjny

Najważniejsze pojęcia rozdziału

Zalecenia

Podstawowa literatura

Bibliografia

O Autorze

Przedmowa do pierwszego wydania

Słońce świeci dla wszystkich

(myśl łacińska)

Książka zawiera autorską wersję przedmiotu diagnostyka edukacyjna, który pojawił się niedawno w programach kształcenia szkół pedagogicznych i akademickich kierunków nauczycielskich innych uczelni. W treści i formie jest wzorowana na wydawnictwach anglosaskich. Diagnostyka, jaką prezentuje, jest oparta na pomiarze pedagogicznym i ma charakter rozwojowy, co znaczy, że przyrost osiągnięć uczniów – przy każdym poziomie wyjściowym – jest w niej pierwszoplanowy.

Ponieważ pomiar pedagogiczny dotyczy zdarzeń powtarzalnych i posługuje się statystyką, dla jego uprawiania potrzebne jest opanowanie metod opisu i wnioskowania statystycznego. Włączenie elementów tych dziedzin rozsadziłoby jednak ramy podręcznika i zmieniło jego charakter, toteż nie zawiera on żadnych wzorów matematycznych ani procedur obliczeniowych. Trzeba zatem podzielić korzystających z podręcznika na dwie kategorie: (1) tych, którzy nie uczyli się statystyki, a mimo to będą mogli poznać zasady diagnostyki i uchwycić jej ducha – w tym przede wszystkim skromność diagnosty i świadomość ograniczeń wszelkich dostępnych metod – na podstawie podanych przykładów, oraz (2) tych, którzy mają za sobą solidny kurs statystyki – od porządkowania danych empirycznych do korelacji i regresji – a więc będą mogli samodzielnie analizować narzędzia i wyniki badań diagnostycznych.

Jak stwierdza wybitny znawca diagnozy psychologicznej, Władysław Jacek Paluchowski (2007, s. 1), „diagnozowanie to przetwarzanie danych, a nie rejestrowanie zachowań”. W tym przetwarzaniu kluczową rolę odgrywa wiedza diagnosty – „znajomość ogólnych prawidłowości panujących w danej dziedzinie” (tamże, s. 12). Jak z tego wynika, diagnostyka stanowi jedynie dziedzinę pomocniczą. W edukacji będzie użyteczna po połączeniu z wiedzą wychowawczą, dydaktyczno-przedmiotową lub administracyjną. Nie może zastąpić tamtej wiedzy, dlatego różni specjaliści muszą współpracować, a zarazem znać granice swojej kompetencji, co dotyczy zwłaszcza dwu bliskich sobie dyscyplin: psychologii i pedagogiki.

Trzon podręcznika stanowi kilkadziesiąt rozgałęzionych pojęć, zestawionych – wraz z ich angielskimi odpowiednikami – na końcu każdego rozdziału. Tyle też mamy ćwiczeń wdrażających do stosowania tych pojęć oraz par zaleceń będących rekapitulacją rozdziałów. Tekst podręcznika jest dwupłaszczyznowy: w warstwie zasadniczej, pisanej dużą czcionką, wprowadza główne pojęcia, a w warstwie dodatkowej, pisanej drobniejszą czcionką – poszerza je i ilustruje przykładami zagadnień i analiz.

Podręcznik jest przeznaczony dla tych nauczycieli i pedagogów, którzy będą ponosić odpowiedzialność za emocjonalny i poznawczy rozwój uczniów oraz za działalność różnego rodzaju placówek edukacyjnych. Dopóki nie wyłonią się w Polsce akademickie specjalizacje „diagnosta osiągnięć uczniów” i „ewaluator systemów edukacyjnych” – a wierzę, że prędzej czy później to nastąpi – umiejętności z tych dziedzin będą stanowić uzupełnienie ogólnych kwalifikacji pedagogicznych. Chciałbym, by sięgnęli też po tę książkę czynni nauczyciele i doradcy, dyrektorzy szkół oraz pracownicy komisji egzaminacyjnych i nadzoru pedagogicznego.

Podręcznik zawiera materiały różnego pochodzenia, krajowego i zagranicznego. Tadeusz Lewowicki i Andrzej Janowski zainspirowali mnie do zajęcia się diagnostyką. Cenne kontrowersje wniósł Krzysztof Konarzewski, a Krzysztof Kruszewski przyjaźnie sekundował postępom w pisaniu podręcznika. Wiele zawdzięczam działalności Polskiego Towarzystwa Diagnostyki Edukacyjnej i jej władzom: Henrykowi Szaleńcowi oraz Marii Krystynie Szmigel. Członkowie Towarzystwa wypełnili swoimi pracami kilkanaście tomów wydawnictw konferencyjnych, które dostarczały mi danych, niekiedy podsuwały nowe pomysły, a zawsze dawały przekonanie o celowości podjętej pracy. Z zagranicznych autorów największy wpływ mieli Beniamin Bloom z Chicago, James Popham z Los Angeles i Anthony Nitko z Pittsburga.

Osobne podziękowanie składam swojej Żonie, Adzie Sitarskiej-Niemierko, za wspólne znoszenie trudów dwuletniej pracy nad książką.

Bolesław Niemierko

Sopot – Alicante, 2007–2008

Przedmowa do drugiego wydania

Pierwsze wydanie Diagnostyki edukacyjnej spełniło swoje zadanie. Mimo naukowego charakteru podręcznik okazał się dostępny dla ogółu zainteresowanych dziedziną. Pewne partie książki – jak te dotyczące współpracy z uczniem, interpretacji jego zachowań, analizy motywacji do uczenia się – bardziej interesowały humanistów, inne zaś – poświęcone pomiarowi edukacyjnemu, wynikom eksperymentów, komputeryzacji diagnozy – bardziej interesowały przedstawicieli nauk ścisłych, ale tekst był czytelny dla jednych i drugich.

W minionej dekadzie znacznie wzrosła w naszym kraju rola psychologii społecznej w edukacji. Pojawiło się wiele wydawnictw tłumaczonych i oryginalnych, na niektórych uczelniach wyższych wyłania się specjalizacja psychologia edukacji lub psychologia wspomagania rozwoju, a w obydwu specjalizacjach tematyka kształcenia i oceniania osiągnięć uczniów jest zasadnicza. Także czynni psychologowie zatrudnieni w szkołach i poradniach pogłębiają znajomość tych dziedzin.

W krajach zachodnich wkład psychologii w edukację jest przemożny co najmniej od stulecia, ale dopiero teraz zaczęto się starać o syntezę dwu odrębnych systemów oceniania osiągnięć uczniów: wewnętrznego (bieżącego) i zewnętrznego (egzaminacyjnego). We wrześniu 2017 roku Amerykańska Krajowa Rada Pomiaru Edukacyjnego zorganizowała Nadzwyczajną konferencję na temat oceniania wewnątrzszkolnego i masowej psychometrii: Ta para musi się pogodzić! (Nitko, 2017). Hasło tego sympozjum trafia w kardynalną potrzebę edukacji, jaką jest uzyskiwanie systematycznej informacji o skuteczności uczenia się według wielu kryteriów i na każdym poziomie. Podpisuję się pod nim.

Po reformie polskiego systemu oświaty w 2017 roku nieoczekiwanej aktualności nabrał 14., ostatni rozdział publikacji, traktujący o potrzebie solidnych uzasadnień diagnostycznych takich reform i o szkodliwości silnej ingerencji politycznej w procesy edukacyjne.

Drugie wydanie podręcznika pogłębia podstawy psychologiczne diagnostyki edukacyjnej, poszerza i aktualizuje jej tematykę i literaturę, wprowadza czytelnika w zagadnienia, które się współcześnie ujawniają. Zawiera dwa nowe rozdziały (2. i 3.) oraz 60 ćwiczeń rozsianych – dla zaktywizowania Czytelnika – po całej książce. Większa część ćwiczeń wykorzystuje zapożyczone i własne opowieści o wydarzeniach edukacyjnych, ponieważ „historie mają dużą większą moc [oddziaływania] niż suche wykłady okraszone liczbami” (Staroń, 2020, s. 12). Wyobrażam sobie studentów, którzy spróbują rozwiązać te ćwiczenia po swojemu, a gdy napotkają trudności, sięgną do właściwych fragmentów tekstu podręcznika i rad wykładowcy. Uczenie się przez działanie i odkrywanie unowocześnia studia i przełamuje monopol przyswajania gotowej wiedzy. Wybrane ćwiczenia, wykonywane z wyposażeniem w podręcznik podczas wykładów, warsztatów lub poza uczelnią, mogą być podstawą zaliczenia przedmiotu.

Czytelnikom lektur obcojęzycznych przydadzą się angielskie odpowiedniki głównych pojęć zamieszczone w podsumowaniach poszczególnych rozdziałów.

Nadal korzystam z dorobku Instytutu Badań Edukacyjnych w Warszawie i bogatych doświadczeń uczestników krajowych konferencji Polskiego Towarzystwa Diagnostyki Edukacyjnej. Profesorowi Bogdanowi Wojciszke dziękuję za powołanie mnie na Wydział Psychologii Uniwersytetu SWPS, a moim studentom z tej uczelni dziękuję za zainteresowanie diagnostyką edukacyjną i za znaczący wkład twórczy w treść i metodę podręcznika.

Recenzentce nowego wydania, prof. Marcie Bogdanowicz, jestem wdzięczny za cenne uwagi pozwalające na usunięcie usterek i za porównanie mojej koncepcji diagnostyki edukacyjnej z innymi dziedzinami zastosowań psychologii.

Bolesław Niemierko

Sopot, 2020