DANTE I INKSI

© Silesia Progress 2015

Tłumaczenie:

Mirosław Syniawa

Opracowanie graficzne, skład, projekt okładki:

Rafał Szyma

Wersja epub/mobi:

Łukasz Juszczak

STOWARZYSZENIE OSÓB NARODOWOŚCI ŚLĄSKIEJ

ul. Wodna 9

46-045 Kotórz Mały

tel.: +48 693 953 661

www.slonzoki.org

www.facebook.com/Slonzoki

biuro@slonzoki.org

Silesia Progress

ul. Reymonta 30, III piętro, lokal 10

45-066 Opole

tel.: +48 693 953 661

http://silesiaprogress.com

zamówienia: os@silesiaprogress.com

Dofinansowano ze środków Pro Loquela Silesiana Towarzystwa Kultywowania i Promowania Śląskiej Mowy pochodzących z 1% podatku PIT przekazanego temu Towarzystwu przez podatników. KRS: 0000297625

ISBN: 978-83-936190-5-4

JAK CZYTAĆ TĘ KSIĄŻKĘ?

W publikacji stosujemy sposób zapisu śląskiej gŏdki znany z Gōrnoślōnskigŏ ślabikŏrza. Zakłada on zachowanie przyzwyczajeń polskiej ortografii, a jednocześnie oddaje specyficzne cechy śląskiego i pozwala na odczytywanie słów zgodnie z lokalnym sposobem ich wymowy. Wprowadza przy tym kilka nowych liter:

- Ōō na oznaczenie głoski o barwie między „o” a „u”, tzw. „o” pochylonego (np. ślōnski, mōm, dochtōr, dōmb, itp.);

- Ôô – czyli „o” początkowe albo nagłosowe, które w zależności od regionu i przyzwyczajeń mowiącego, czytane jest jak „uo” lub jak normalne „o” (np. ôn, ôszkliwy, ôblyc);

- Ŏŏ we wschodniej części Górnego Śląska czytamy jak zwykłe „o”, podczas gdy wokół Opola wymawia się je „ou”, a w powiatach kozielskim i krapkowickim „au” (np. cŏłki, farŏrz, trŏwa, gŏdŏ).

- Õõ - końcówkę -õ wschód Śląska wymawia jak zwykłe „o”, natomiast zachód podobnie do polskiego „ą” (np. widzã czŏrnõ krowã).

- Ãã odpowiada polskiemu -ę na końcu wyrazu (np. jŏ idã, jŏ robiã, widzã dziołchã). Na wschodzie Górnego Śląska ã wymiawia się jak zwykłe „a”, podczas gdy na zachodzie jako „a” nosowe.

ÔD TUMACZA

Dŏwno tymu Luis Ponce de León pisoł, że tumaczynia majōm być „niy jak cojś cudzego, co prziszło zinōnd, a jak cojś, co sie urodziyło w gŏdce, na kerõ sie tumaczy, i je w niyj naturalne”. Na pytania, jeźli tumaczynia w tyj ksiōnżce sōm prawie take, jak chcioł Luis Ponce de León, jeźli dŏ sie w nich słyszeć ślōnski klang, jeźli Horacy, Du Fu, Dante, Yeats, Kawafis i inksi, znani, mynij znani i blank niyznani, mogōm zbogacić naszã ślōnskõ kulturã, ôdpedzieć bydzie se musioł sōm kożdy jedyn, co weźnie tã ksiōnżkã do rynki. Mie ôstowŏ mieć nadziejã, że w tych tumaczyniach je zatela życiŏ i niy sōm ône, jak by to pedzioł Robert Lowell, „podane na wysztopowane ptŏki”.

Dziwowoł bydzie sie im możno jyno tyn, co ciyngym słyszoł, że po ślōnsku to idzie w nojlepszym razie gŏdać wice i bŏznować, że nasza gŏdka to je mŏwa ôd prostŏkōw i sŏrōni. Jak sie ftoś do takego myślyniŏ przibadoł, to tumaczynie poezyje na naszã gŏdkã bydzie dlō niego wierzã takim Jesieninowym żyniyniym „czŏrnego chrostŏka z biołōm rōżōm”. Niy znaczy to jeszcze, że bydzie mioł prawie. Prostota z poezyjōm wcale niy muszōm sie wadzić. Ślōnskŏ gŏdka je prostŏ, to prŏwda, prŏwdōm je tyż atoli, że ô nojważniyjszych rzeczach nojlepiyj je gŏdać prostymi słowami. Tōż ôstōńmy sie przi naszych prostych słowach – to niy je żŏdno gańba.

Ftoś mōg by sie spytać: na co tumaczyć na ślōnskõ gŏdkã wiersze ôd poetōw, kerzi żyli dŏwno tymu, daleko ôd Ślōnska i – zdŏwałoby by sie – Ślōnzŏkōm niywiela majōm do pedzyniŏ? A przecã kożdy ś nich pytoł sie ô to samo, ô co my sie pytōmy, kożdego ś nich trŏpiyło to samo, co nŏs trŏpi. Tumaczynia mogōm nōm pokŏzać, że i my mogymy gŏdać ô tym wszyjskim, co dlō nŏs ważne, ô naszym bōlu, starościach, strachu, ô naszych nadziejach, miyłości i śnikach. Ku tymu niy jyno gŏdać, ale i gŏdać piyknie.

Pamiyntejmy tyż ô tym, że małe kultury, ściśniynte do rantu bez te sporsze, zawiyrajōm sie czynsto w ciasnym kōłku codziynnych szprymōw, z kerego niyrade wyłażōm. Jak se wejzdrzymy na to, co sie u nŏs pisze, to bydymy widzieli bezma same teksty ô Ślōnsku i Ślōnzŏkach, tak choćby istniało jakeś prawo, kere zakŏzuje nōm pisać ô czymś inkszym. Ku tymu, jak sie czytŏ te teksty, to niykej może sie zdŏwać, że ludzie sōm u nŏs podani na tych potympiyńcōw z dwadziestyj pieśni Dantowego „Piekła”, że „jejich gymby sōm poôbrŏcane / ku piyntōm; tymu do zadku wōm idōm, / że w przōd sie dziwać majōm zakŏzane”. Bo tyż w tych ślōnskich tekstach czytōmy zaôbycz ô dŏwnym życiu, dŏwnych zwyczajach i dŏwnych prziwiarkach. Niy chcã pedzieć, że to je niypotrzebne, dyć wiela razy mogymy suchać beraniŏ starzikōw ô tym, jak to sie kejś fajnie kulało felgi miyndzy klopsztangōm i hasiŏkym? Możno to sie dobrze przedŏwŏ na roztōmajtych „kōnkursach ślōnskij gwary”, ale je to tyż powrōz, kery sie bydzie zaciskoł tak dugo, aż kejś tã naszã kultura udŏwi. Folklor, ludowość to może być czyńść literatury, ale niy cołkŏ literatura. Jak nasza ślōnskŏ kultura mŏ przetrwać, to musi z tego placu miyndzy klopsztangōm i hasiŏkym wylyź, a tumaczynia mogōm jyj w tym pōmōż.

Podwiela co niy mōmy jeszcze swojego Keatsa i Kryłowa, swojego Dickensa i Dostojewskego. Dyć mogymy tumaczyć. Tumaczyć choćby jyno po to, coby pokŏzać nōm samym, iże po ślōnsku – tak samo jak po polsku, po czesku i pō miymiecku – idzie gŏdać i pisać ô wszyjskim. A jak już bydymy widzieli, że richtig idzie, to możno tyż znojdymy ôdpowiydź na pytanie, co robić, żeby sie ta nasza gŏdka jedyn rŏz niy straciyła.

Mirosław Syniawa

HORACY

(65 p.n.e. – 8 p.n.e.)

ODA I, XI

(Tu ne quaesieris, scire nefas, quem mihi, quem tibi)

Niy trŏp sie tym, bo niy trza, jaki mie i ciebie

Je bez bogōw pisany kōniec kajś tam w niebie.

Smōl wrōżby, lepszyj ździerzeć to wszyjsko zetrwale,

Co życie niesie. Możno ta zima, kej fale

Kruszōm skały, ôstatniŏ, możno nŏs radować

Bydzie jeszcze niyjedna? Na krōtki rachować

Czas nadzieje muszymy, a że czas uciekŏ,

Chytej tyn dziyń i niy wierz dniōm, co sōm daleko.

ODA I, XXV

(Parcius iunctas quatiunt fenestras)

Kōnsek ksiōnżki - tak na smak

LI BAI

(701 – 762)

JAK ŻECH PIŌŁ PRZI MIESIŌNCZKU

(Yuexa du zhuo)

Kōnsek ksiōnżki - tak na smak

DU FU

(712 – 770)

PAPAGAJ

(Yingwu)

Kōnsek ksiōnżki - tak na smak

PEIRE CARDENAL

(k. 1180 – k. 1278)

Kōnsek ksiōnżki - tak na smak

GUI DE CAVAILLO

(k. 1200 – 1229)

DO MANTLA MOJEGO

(Ai, mantel vil)

Kōnsek ksiōnżki - tak na smak

DANTE ALIGHIERI

(1265 – 1321)

BOSKŎ KŌMEDYJŎ

(La Divina Commedia)

PIEKŁO

PIEŚŃ I

Kōnsek ksiōnżki - tak na smak

DAFYDD AP GWILYM

(k. 1315/1320 – k. 1350/1370)

ZDRZADŁO

(Y Drych)

Kōnsek ksiōnżki - tak na smak

ABRAHAM COWLEY

(1618-1667)

PIYKNOŚĆ

(Beauty)

Kōnsek ksiōnżki - tak na smak

ANGELUS SILESIUS

(1624 – 1677)

CHERUBOWY WANDRUS

(Cherubinischer Wandersmann)

Z Piyrszyj Ksiyngi

1. Co czyste, to ôbstoji

Kōnsek ksiōnżki - tak na smak

BRIAN MERRIMAN,

irl. Brian Mac Giolla Meidhre (k. 1749 – 1805)

SŌND Ô PŌŁNOCY

(Cúirt An Mheán Oíche)

PROLOG (fragmynt)

Kōnsek ksiōnżki - tak na smak

WILLIAM BLAKE

(1757 – 1827)

ŚNIK

(A Dream)

Kōnsek ksiōnżki - tak na smak

IWAN KRYŁOW

(1769 – 1844)

KOCZKODANICA I BRYLE

(Мартышка и очки)

Kōnsek ksiōnżki - tak na smak

JOSEPH VON EICHENDORFF

(1788 – 1857)

PRZECÃ NIY CHCIELI ŻEŚCIE NIC INKSZEGO

(Ihr habt es ja nicht anders haben wollen)

Kōnsek ksiōnżki - tak na smak

JOHN KEATS

(1795 – 1821)

Ô ŚMIERCI

(On Death)

Kōnsek ksiōnżki - tak na smak

HENRY DAVID THOREAU

(1817 – 1862)

NAPIS NA DYNKMALU ŚWIATA

(Epithaph on the World)

Kōnsek ksiōnżki - tak na smak

GIACOMO ZANELLA

(1820-1888)

NAD SKAMIYNIAŁŌM MUSZLŌM W MOJYJ WERKSZTELI

(Sopra una conchiglia fossile nel mio studio)

Kōnsek ksiōnżki - tak na smak

FREDERIC MISTRAL

(1830 – 1914)

DO NASZEGO NŎRODU

(Au pople nostre)

Kōnsek ksiōnżki - tak na smak

ROSALIA DE CASTRO

(1837 – 1885)

RZYKANIE DO BANIE

(Miña Santiña)

Kōnsek ksiōnżki - tak na smak

JAROSLAV VRCHLICKÝ

(1853-1912)

SŌM MY JAK ZIŎRNIE

(Jsme jako zrní…)

Kōnsek ksiōnżki - tak na smak

JAKUB BART-ĆIŠINSKI

(1856 – 1909)

PRŎWDA I POEZYJŎ

(Prawda a poezija)

Kōnsek ksiōnżki - tak na smak

JOHANNES REINELT

pseud. Philo vom Walde (1858 – 1906)

BIYDA-LUD

(Leute-Not)

I. Fajrant (fragmynt)

Kōnsek ksiōnżki - tak na smak

KONSTANDINOS PETROU KAWAFIS

(1863 – 1933)

ZDRZADŁO W ANTRYJU

(Ο καθρέπτης στην είσοδο)

Kōnsek ksiōnżki - tak na smak

WILLIAM BUTLER YEATS

(1865 – 1939)

KLŌNTWA ADAMOWA

(Adam’s Curse)

Kōnsek ksiōnżki - tak na smak

PATRICK HENRY PEARSE

irl. Pádraig Anraí Mac Piarais (1879 – 1916)

REBELIJŎ

Kōnsek ksiōnżki - tak na smak

OSIP MANDELSZTAM

(1891 – 1938)

* * *

(Мне стало страшно жизнь отжить)

Kōnsek ksiōnżki - tak na smak

SIERGIEJ JESIENIN

(1895-1925)

PIEŚŃ Ô PSIE

(Песнь о собаке)

Kōnsek ksiōnżki - tak na smak

Zbigniew Kadłubek

O, LITERATURO!

[…] sed carmina tantum

nostra valent […]

Ecloga IX

Kōnsek ksiōnżki - tak na smak

ZDRZŌDŁA TEKSTŌW

Kōnsek ksiōnżki - tak na smak

ZESTAWIYENIE

JAK CZYTAĆ TĘ KSIĄŻKĘ?

ÔD TUMACZA

HORACY

Oda I, XI

Oda I, XXV

Oda II, VIII

Oda II, XIV

LI BAI

Jak żech piōł przi miesiōnczku

Rzōndki ô starym, jasnym miesiōnczku

Dziewiōnty z piyńdziesiyńciu dziewiyńciu staromodnych wierszy

Jak żech poszoł nawiydzić taoistycznego kapłana na gōrze daitian, alech go niy trefiōł

Ô yuan danqiu, co je w gōrach za pustelnika

Sosna u ôkna ôd połednia

Jak żech stoł nocōm przi gōrskij świōntyni

Jak żech pocieszoł sōm siebie

Wrōny po nocy krakajōm

DU FU

Papagaj

Nadzieja na zezimku

Wysiŏdka nad rzykōm

Wczas stŏwōm

Pisano dziyń po tym, jak zaczōn sie podzim

Niymocny kōń

Rzōndki ô jedbŏwnicach i zbożu

Rzōndki ô stu utrŏpach w kupie

Pieśń ô trzcinie ściepniyntyj z chałpy bez podzimny wiater

PEIRE CARDENAL

* * *

* * *

* * *

GUI DE CAVAILLO

Do mantla mojego

DANTE ALIGHIERI

BOSKŎ KŌMEDYJŎ

PIEKŁO

Pieśń I

Pieśń XVII

Pieśń XX

DAFYDD AP GWILYM

Zdrzadło

ABRAHAM COWLEY

Piykność

ANGELUS SILESIUS

Cherubowy wandrus

Z Piyrszyj Ksiyngi

1. Co czyste, to ôbstoji

2. Miyjsce wiecznego pokoju

8. Bōg niy żyje bezy mie

11. Bōg je wy mie, a jŏ w nim

13. Czowiek je wiecznościōm

14. Krześcijōn je bogaty jak Bōg

16. Miyłość przimuszŏ Boga

17. Krześcijōn je Synym Bożym

18. Czyniã jak Bōg

21. Bōg dŏwŏ siebie, jak ftoś chce

25. Boga sie niy chyci

29. Wiecznŏ śmierć

30. Śmierci niy ma

36. Niy ma śmierci bez życiŏ

59. Trza to chcieć, co chce Bōg

94. Pokora

96. Bōg bezy mie nic niy może

102. Duchowy wyrōb złota

112. Dobrze być w słōńcu

114. Słōńce styknie

115. Sōm musisz być słōńcym

120. Perła z rosy

123. Bōg narzykŏ na modõ pani

127. Przed Bogym wszyjsko jednake

137. Bōg niy potympiŏ żŏdnego

158. Fto pije ze zdrzōdła życiŏ?

161. Wieczne światło

173. Niy samym chlebym czowiek żyje

179. Zdrzōdło Boga

187. Ôbszyrność duszy

189. Czowiek tworzi czas

191. Fto mŏ widzieć Boga, musi być wszyjskim

196. Duchowŏ arka i zbōnek manny

221. Wiara

222. Nadzieja

225. Ancykryst

226. Babilōn

228. Ôszkliwość zła

253. Ôd dziecek je Krōlestwo Niybieske

274. Cufal musi iś raus

282. W Bogu nojlepszy stōn

284. Nad wszyjsko poznanie trza wylyź

288. Pōmiyrnŏ piykność

290. Ôstŏw starości Bogu

294. Bōg je bez wole

295. Przōdzij musi być w ciebie

297. Niy sagi, dyć i niy ôbleczōny

298. Krōlestwo niybieske je w nŏs

300. Pij z twojego włosnego zdrzōdła

302. Stŏć to iś do zadku

BRIAN MERRIMAN,

Sōnd ô pōłnocy

Prolog (fragmynt)

WILLIAM BLAKE

Śnik

Mōj piykny rōży krzŏk

Mały kōminiŏrz (Pieśni doświadczyniŏ)

Mały kōminiŏrz (Pieśni Niywinności)

Iwan kryłow

Koczkodanica i bryle

Świnia pod dymbym

Mrowiec

Szczuka i kot

JOSEPH VON EICHENDORFF

Przecã niy chcieli żeście nic inkszego

Spōmniynie

1

2

Zimowŏ nocka

Kej piejōm kokoty

Wegwajzer

Na ôtwartym morzu

Forbaj

Starość

JOHN KEATS

Ô śmierci

* * *

* * *

HENRY DAVID THOREAU

Napis na dynkmalu świata

GIACOMO ZANELLA

Nad skamiyniałōm muszlōm w mojyj werkszteli

FREDERIC MISTRAL

Do naszego nŏrodu

ROSALIA DE CASTRO

Rzykanie do banie

Dziouszyn pŏciyrz

JAROSLAV VRCHLICKÝ

Sōm my jak ziŏrnie

Latarnia diogynesowa

Bōg

Dante

Horacy

Angelus silesius

JAKUB BART-ĆIŠINSKI

Prŏwda i poezyjŏ

Serbskŏ mŏwa

W podzimnym powichrze

JOHANNES REINELT

Biyda-lud

I. Fajrant (fragmynt)

KONSTANDINOS PETROU KAWAFIS

Zdrzadło w antryju

Namalowane

Duszyczki ôd starzikōw

Miasto

Dōm z zŏgrodōm

Sztyry ściany mojyj izby

WILLIAM BUTLER YEATS

Klōntwa adamowa

Starziki dziwajōm sie na siã we wodzie

Bele co mie ôdciōngnōńć może

Dni tańcowanych już niy ma

Pojakymu starziki szmyrgla mieć niy majōm?

Polityka

PATRICK HENRY PEARSE

Rebelijŏ

Wandrus

Osip mandelsztam

* * *

* * *

* * *

* * *

* * *

SIERGIEJ JESIENIN

Pieśń ô psie

Chachŏr

Sztyrdziyściny

1

2

3

4

Spowiydź chahara

* * *

* * *

Czŏrny czowiek

O, LITERATURO!

ZDRZŌDŁA TEKSTŌW