Copyright © Sylwia Izabela Schab, 2023
Copyright © Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2023

Redaktorka prowadząca: Weronika Jacak

Marketing i promocja: Agata Gać

Redakcja: Ewelina Sikora-Chodakowska

Konsultacja merytoryczna: Włodzimierz Karol Pessel

Korekta: Agata Tondera, Katarzyna Dragan

Projekt typograficzny i łamanie: Grzegorz Kalisiak | Pracownia Liternictwa i Grafiki

Projekt okładki i stron tytułowych: Ula Pągowska

Fotografia na okładce: © borisimple | Alamy Stock Photo

Fotografie we wnętrzu: s. 8, 14, 26, 27, 34, 35, 90, 144, 180, 192, 224, 236, 254 (dolna fotografia), 255, 266, 271, 336 © Irmina Bloch; s. 296 © Ireneusz Bloch

Pozostałe fotografie, jeśli nie zaznaczono inaczej, pochodzą z archiwum autorki.

Zezwalamy na udostępnianie okładki książki w internecie.

ISBN 978-83-67616-44-7

Wydawnictwo Poznańskie Sp. z o.o.
ul. Fredry 8, 61-701 Poznań
tel. 61 853-99-10
redakcja@wydawnictwopoznanskie.pl
www.wydawnictwopoznanskie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Spis treści

Karta redakcyjna

Seria podróżnicza

Wstęp. Jak się dzieje w państwie duńskim?

Mały kraj z trudnym językiem

Faluje pagórkami, dolinami

Ojczyzna buka

Łąki, plaże, góry

Zła pogoda nie istnieje...

Wypychają słowa, jakoby kaszląc

Wzór do naśladowania?

Danish dynamite

Patent na szczęście

Kontrola jest dobra, ale zaufanie tańsze

Model duński

Awangarda ekologii

Wyjątkowy... jak Duńczyk

Niesforny młodszy brat

Ludzki wymiar

Źle się dzieje w państwie duńskim

Duńscy niewolnicy

Kolonializm arktyczny

Ksenofobiczny jak Duńczyk

Fucking flink – zajebiście życzliwi

Lekko cię popchnę

Uprzejmość w 100 dni

Takt i ton

Dziewczyny, wiedźmy, siostry

Herstoria dla każdego

Władczynie

Artystki

Naukowczynie

Wiedźmy

Dania jest kobietą?

Nie myśl, że znasz hygge

Bekon, Gammel Dansk i mrówki

Królestwo wieprzowiny

Przy wspólnym stole

Szlachetne zdrowie

Skål!

Nacjonalizm na talerzu

Glony, mrówki i ziemia

Każdy ma głos

Sztuka śpiewania chórem

Kraj małych cudów

UNESCO poleca

Śladami historii... i wikingów

Bliżejnatury

Miasto przyszłości

Przepis na duńskość?

10 wartości dla społeczeństwa przyszłości

Państwodobrobytu

Wolność

Tolerancja

Chrześcijańskie dziedzictwo kulturowe

Czy można stać się Duńczykiem?

Po drugiej stronie Bałtyku

Matka królów

Buraczani Polacy

Emigracja marcowa

Pracownicy ze Wschodu

Jak nas widzą...

Podróż po bibliotece. Propozycje dalszej lektury

Historia i polityka

Literatura z lat siedemdziesiątych

Polska–Dania

Grenlandia

Wyspy Owcze

Hygge, szczęście, duński model wychowania i styl życia

Film i sztuki wizualne

Literatura piękna

Zamiast zakończenia

Podziękowania

Przypisy

Wiemy, że wiele podróży zaczyna się w domu, w zaciszu wygodnego fotela z książką w dłoni. Dlatego stworzyliśmy serię podróżniczą, w której dzielimy się osobistymi opowieściami o miejscach bliskich i dalekich. Wydajemy książki pełne lokalnych smaków i niezapomnianych zapachów. Przybliżamy kulturę, język i historię danego kraju. Poruszamy tematy zaangażowane społecznie i politycznie, a jednocześnie pokazujemy codzienne życie mieszkańców oraz niezwykłe miejsca, których nie znajdziecie w przewodnikach.

Dzięki naszym książkom każdy dzień jest podróżą.

W SERII PODRÓŻNICZEJ WYDAWNICTWA POZNAŃSKIEGO DOTYCHCZAS UKAZAŁY SIĘ:

Natalia Kołaczek I cóż, że o Szwecji

Anna Kurek Szczęśliwy jak łosoś. O Norwegii i Norwegach

Maciej Brencz Farerskie kadry. Wyspy, gdzie owce mówią dobranoc

Magdalena Genow Bułgaria. Złoto i rakija

Aleksandra Michta-Juntunen Finlandia. Sisu, sauna i salmiakki

Mikołaj Buczak Sobremesa. Spotkajmy się w Hiszpanii

Agnieszka Kamińska Szwajcaria. Podróż przez raj wymyślony

Agnieszka Krawczyk Rumunia. Albastru, ciorba i wino

Damian Hadaś Alaska. Przystanek na krańcu świata

Katarzyna Łoza, Ukraina. Soroczka i kiszone arbuzy

Izabela Nowek, Albania. W szponach czarnego orła

.

WSTĘP.
JAK SIĘ DZIEJE W PAŃSTWIE DUŃSKIM?

Ta książka wzięła się z niedosytu. A w każdym razie z tego, co sama postrzegam jako brak. I z zazdrości. Długo – i nadaremnie – czekałam na to, żeby Dania wzbudziła zainteresowanie polskich autorów; z zazdrością patrzyłam na rosnące stosy publikacji o Szwecji, Norwegii czy Islandii. Na polskim rynku wydawniczym dostępne są co prawda książki zahaczające o Danię, a także tłumaczenia popularnych pozycji zagranicznych (o czym więcej w rozdziale Podróż po bibliotece), brak jednak poczytnych reportaży, trudno też znaleźć szersze objaśnienie, z czym się Danię je. Metafora kulinarna nie jest tu przypadkowa. Gra słów „dania” – „Dania” dała już kiedyś asumpt do powtarzanego jako żart lapsusa tłumaczeniowego, w którym polskie „dania z kurczaka” przełożono na angielski jako... Denmark from chicken!

Ta książka wzięła się też z fascynacji i wdzięczności. Całe moje życie zawodowe jest związane z Danią, dzięki niej spotkało mnie bardzo dużo dobrego – zresztą nie tylko zawodowo. Najpewniej mam po prostu szczęście – do spotykania na swojej drodze Dunek i Duńczyków, którzy utwierdzają mnie w przekonaniu, że kraj, z którym przeplatają się moje ścieżki, to miejsce, do którego przystaję. W którym się odnajduję. I które wciąż mnie intryguje.

Tytułowe „Jak się dzieje w państwie duńskim?” jest nawiązaniem do chyba najbardziej rozpoznawalnej frazy dotyczącej Danii, czyli „Źle się dzieje w państwie duńskim”. Co ciekawe, polski odpowiednik Szekspirowskiego Something is rotten in the state of Denmark nie jest dokładnym tłumaczeniem, jakie można znaleźć w polskich wydaniach Hamleta (rotten znaczy „zgniły”), a anonimowym przekładem, który – nie wiedzieć czemu – zadomowił się w polszczyźnie[1]. Hamlet jest nie tylko Szekspirowskim bohaterem, lecz także postacią z legendy. Historia pochodzącego z Jutlandii Amleda (bo tak brzmi jego imię w rodzimej wersji) przetrwała dzięki dwunastowiecznemu kronikarzowi znanemu jako Saxo Gramatyk (jego Gesta Danorum wydano drukiem w Paryżu w 1514 roku). Zbieżności w przebiegu akcji oraz imion postaci (Hamleta i jego matki Gertrudy) nie pozostawiają wątpliwości co do tego, skąd Szekspir zaczerpnął inspirację do dramatu. Przesunął co prawda miejsce wydarzeń z położonej w północnojutlandzkiej cieśninie Limfjorden wyspy Mors do zamku w Elsynorze (Helsingør), ale to już temat na inną opowieść...

Z tym małym krajem o trudnym języku – jak często bywa określana Dania – zetknęłam się po raz pierwszy podczas studiów w Katedrze Skandynawistyki Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Wstyd się przyznać, ale rozpoczynając naukę na filologii duńskiej, o Danii, jej mieszkańcach i języku nie wiedziałam niemal nic. I to jest właściwy powód, dla którego odpowiedź na pytanie, co mnie skłoniło do uczenia się języka duńskiego, jest... no tak, rozczarowująca. Szczęśliwy zbieg okoliczności, nic ponad to. Przypadek, który nigdy nie odbił mi się czkawką. Eksperyment, który – również dzięki spotkaniu na mojej drodze wspaniałych ludzi i znakomitych nauczycieli: Jensa, Sørena i Ingrid – stał się moim życiowym wyborem oraz źródłem wielu pozytywnych emocji i doświadczeń.

Mój pierwszy pobyt w Danii – w 1994 roku na kursie letnim organizowanym przez Międzynarodowy Uniwersytet Ludowy w Helsingør – był nie tylko okazją do poznania wielu osób współpraktykujących zawiłości języka duńskiego (wśród nich i takich, z którymi do dziś utrzymuję przyjacielski kontakt, i takich, które spotkałam po latach na kursie tłumaczy i tłumaczek literatury duńskiej), lecz także pierwszym z cyklu doświadczeń formujących, otwierających i motywujących do bliższego poznania małego kraju na Północy. Kursy wakacyjne w kolejnych latach na uniwersytetach ludowych (folkehøjskoler), ośmiomiesięczny kurs w Brandbjerg Højskole, wielomiesięczne pobyty stypendialne na Uniwersytecie Kopenhaskim, niezliczone krótsze i dłuższe wyjazdy konferencyjne i prywatne, godziny studiowania języka i kultury, czytania, przygotowywania konwersatoriów i wykładów, pisania artykułów i książek, mnóstwo rozmów: z Dunkami i Duńczykami – nie tylko o Danii, zaś o Danii – nie tylko z nimi, utwierdziły mnie w przekonaniu, że wybrałam pracę, a zarazem pasję, która nigdy się nie znudzi, nigdy nie wyczerpie. I która – jak się po latach przekonuję – daje mi klucz do kolejnych drzwi, zarówno w sensie zawodowym, jak i osobistym.

Dania jest w moim życiu miejscem magicznym, do którego entuzjastycznie powracam, w którym czuję się jak w domu, o którym często myślę i które mnie inspiruje. Chciałabym, żeby zainteresowała i zainspirowała także was.

I taki zamysł przyświeca niniejszej książce: marzy mi się przeflancowanie na nasz grunt pozytywnego konotowania wspólnotowości, umiejętności współdziałania praktykowanej w ćwiczeniach codzienności, zbliżona do duńskiej umiejętność prowadzenia publicznej debaty, kultura konsensusu, a nade wszystko odnalezienie również i przez nas tego, co jest najważniejszym zasobem naturalnym, prawdziwym złotem Duńczyków – zaufania społecznego. Zachwyt i niewątpliwie ciepłe uczucia, którymi darzę Danię, nie muszą czynić mnie ślepą na niewygodne (z punktu widzenia przyjętej przez Duńczyków narracji narodowej) elementy jej historii i kultury. W tej książce poświęcam im osobny rozdział, a i w innych fragmentach wskazuję to, co dyskusyjne, gładkie jedynie na powierzchni.

Mam jednak przede wszystkim nadzieję, że potraktujecie tę książkę jako lekki w formie wstęp do dalszej podróży. Że zachęci was do odkrywania na własną rękę tego, co czyni z Danii całkiem przyjemne miejsce na ziemi.

Nowa dzielnica Kopenhagi – Nordhavn (Port Północny)

MAŁY KRAJ Z TRUDNYM JĘZYKIEM

Danmark er et lille land med et svært sprog – „Dania to mały kraj z trudnym językiem” – od tej frazy rozpoczyna się wiele tekstów o królestwie Małgorzaty II. Wybrzmiewają w niej dwa elementy charakterystyczne dla duńskiej samoświadomości: mikrość terytorialna, która jest jednocześnie kompleksem Duńczyków, i nieprzystępność języka, ta jest niczym szybolet dający wstęp do kręgu nielicznych wtajemniczonych, którym udało się wygrać na etnicznej loterii. O tym, jak bardzo powszechne są to przekonania, świadczy chociażby fakt, że wielokrotnie padały z ust moich duńskich znajomych w rozmaitych rozmowach. Często też powtarzane są w debatach publicznych – jako argumenty przemawiające za duńską wyjątkowością, którą należy chronić.

Dania jest krajem niewielkim – jeśli pod uwagę bierzemy Danię właściwą, a nie Wspólnotę Królestwa (Rigsfællesskabet), obejmującą również Grenlandię i Wyspy Owcze. Jej powierzchnia wynosi około czterdziestu trzech tysięcy kilometrów kwadratowych. Składa się na nią Półwysep Jutlandzki, najbardziej na północ wysunięta część Niziny Niemieckiej, oraz ponad czterysta (niektóre źródła podają, że blisko pięćset) wysp i wysepek – w większości niezamieszkałych, a nawet nienazwanych. Największe to Zelandia (na której mieści się stołeczna Kopenhaga), Thy, czyli północna część Półwyspu Jutlandzkiego, oddzielona od niego cieśniną Limfjorden, Fionia, Lolland oraz Falster. Najdłuższa duńska rzeka – Gudenå (jej nazwa oznacza „strumień poświęcony bogom”) – płynie na długości niespełna stu sześćdziesięciu kilometrów. Co do najwyższego wzniesienia nie ma jednomyślności, niektóre źródła podają, że to Yding Skovhøj (z kurhanem z epoki brązu na szczycie), inne, że Ejer Bavnehøj, bądź Møllehøj – tak czy siak najwyższy punkt Danii znajduje się niecałe sto siedemdziesiąt trzy metry nad poziomem morza.

Duńska politolożka Sara Binzer Hobolt, pisząc o swoich rodakach, wskazuje na sprzeczność, która jest jedną z cech charakterystycznych ich tożsamości: „Narodową autoidentyfikację Duńczyków można opisać jako ambiwalentną mieszaninę świadomości własnej niewielkości i statusu małego państwa z dumą z naszej świetlanej przeszłości i nadal istniejącej przewagi”[1]. Kokietowanie skromnością obszaru, przy aktywnym niepamiętaniu, że częścią Wspólnoty Królestwa (Rigsfællesskabet) jest największa na świecie wyspa – Grenlandia – o powierzchni liczącej ponad dwa miliony kilometrów kwadratowych, to zapewne strategia kreowania obrazu własnego kraju jako skromnego i nieśniącego o potędze (a jednocześnie o dużym znaczeniu politycznym). Żeby mieć wyobrażenie, o jakich wielkościach mowa w przypadku samej Danii, bez Grenlandii i Wysp Owczych, warto uzmysłowić sobie, że jest ona ponad siedem razy mniejsza od powierzchni Polski, a z uwzględnieniem tych terenów – niemal siedem razy większa. Natomiast język duński, wbrew ocenie samych Duńczyków oraz powtarzanym przez obcokrajowców mitycznym opiniom, wcale nie jest taki trudny, o czym jeszcze spróbuję was przekonać.

Faluje pagórkami, dolinami

Jest taki piękny kraj

Postawny rozłożystymi bukami

Przy słonym bałtyckim brzegu

Faluje pagórkami, dolinami

Imię jego – wielowieczna Dania[1*]

Tak brzmi pierwsza strofa jednego z duńskich hymnów narodowych (a istnieją dwa oficjalne[2*]), wiersza Der er et yndigt land (Jest taki piękny kraj), napisanego w 1819 roku przez głównego przedstawiciela duńskiego romantyzmu Adama Oehlenschlägera. Wokół zawartej w tym utworze wizji osnuty jest cały dziewiętnastowieczny obraz duńskiej przestrzeni geograficznej i mentalnej. Obraz, który nie stracił na aktualności. Przedstawia Danię jako kameralną, przytulną krainę, gdzie krajobraz kształtuje się harmonijnie, łagodnie faluje, pluszowo roztacza się nad kwietnymi łąkami, połaciami koniczyny i polami z łanami dojrzewającego zboża, przy przyjaznym szumie morskich fal i szemrzących tu i ówdzie strumyków. Górują nad nim wiekowe buki, a o dawnych dziejach przypominają dolmeny – neolityczne kamienne grobowce, tak zintegrowane z krajobrazem, że wydają się należeć do porządku natury, nie kultury.

Dolmeny są nieodłączną częścią duńskiego krajobrazu. Tutaj na obrazie z 1839 roku autorstwa Johana Thomasa Lundbye’a, „Prehistoryczny grobowiec w pobliżu Raklev na Refsnæs”. Żródło: Wikimedia

Te motywy powtarzają się w wielu Danmarkssange – pieśniach o Danii, nawiązujących do jej krajobrazu, historii, a także mentalności i stosunku Duńczyków do ojczyzny. Rozpoznać je można także w malarstwie nurtu romantyzmu narodowego, którego twórcy świadomie przedstawiali przestrzeń geograficzną w wystylizowany sposób, na przykład przeskalowując nabrzeżne klify albo zestawiając elementy, które w naturze obok siebie nie występowały, by stworzyć typowy, wspólny, duński „krajobraz narodowy”[2]. W dziewiętnastym wieku zainteresowanie przyrodą było decydującym elementem w rozumieniu, czym jest ojczyzna, i jedną z naczelnych form patriotyzmu. Język, kultura, historia i krajobraz współtworzyły jedność wyrażającą ducha ludu/narodu (folkeånd). W przestrzeń zewnętrzną wpisane zostały też wyobrażenia o jedności i wspólnocie oraz związane z nimi emocje: poczucie przynależności i miłości do tego, co może i niezbyt wyrafinowane, ale za to swojskie. I wreszcie – krajobraz stał się jednym z najistotniejszych czynników wyjaśniających duński charakter narodowy – zgodnie z koncepcją głoszącą, że charakter człowieka jest pochodną ukształtowania terenu, przyrody i klimatu, w jakim ów egzystuje. Duński badacz Hans Christian Ørsted, odkrywca elektromagnetyzmu i aluminium, znana osobistość swoich czasów i aktywny uczestnik debaty publicznej, pisał w 1843 roku o charakterze Duńczyków właśnie w takim tonie:

Otacza nas przyroda, której żadna z przemożnych sił nie wykazuje szczególnej przewagi. Nawet morze, które obmywa nasze wybrzeże, tylko na najmniej zaludnionych odcinkach jest szczególnie gwałtowne w swoich ruchach. Wulkany nam nie grożą, trzęsienia ziemi znamy tylko w najmniejszych natężeniach, powodzie nawiedzają jedynie niewielkie odcinki kraju.

I o ile nie ma on strzelistych gór i rwących rzek, to jego powierzchnia faluje uroczymi pagórkami, ożywiają ją przejrzyste jeziora, zwieńczają lasy o obfitym listowiu, ubiera najwspanialsza zieleń. Otaczające morze, które czasem swoją gładką powierzchnią odzwierciedla błękit nieba, czasem pomarszczone przez wiatr przesuwa statki szybko do i od brzegu, a niekiedy wzburzone przez sztormy przybiera groźny wyraz – to daje bogactwo różnorodności.

Czyż nie odpowiada to przyjaznej, spokojnej, a jednak sprawczej równowadze charakteru? [...] Panuje zgoda co do uznawania skromności, opanowania, dobroduszności i radosnego usposobienia jako duńskich cech narodowych – i to współgra z cechami przyrody[3] (wyróżnienie autorki).

Obecnie takich przekonań nie traktuje się już jako teorii naukowych, ale ślady podobnego toku rozumowania są nadal dostrzegalne w duńskiej codzienności, na przykład w celebrowaniu hygge – tego, co nieekstremalne, niewyszukane, radosne i jakże duńskie!

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

Wstęp. Jak się dzieje w państwie duńskim?

[1] Pisze o tym Jerzy Jarniewicz w artykule Gdzie jest tłumacz?, „Tygodnik Powszechny”, https://www.tygodnikpowszechny.pl/gdzie-jest-tlumacz-17062 (data dostępu: 10.12.2022).

Mały kraj z trudnym językiem

[1] S. Binzer Hobolt, Lokal orientering, w: Danskernes særpræg, red. P. Gundelach, København 2004, s. 334.

[2] Taką diagnozę stawia historyczka kultury Inge Adriansen w książce Nationale symboler i Det Danske Rige 1830–2000, København 2004.

[3] H.C. Ørsted, Betragtninger over den danske karakter, 1843, w: Danskernes identitetshistorie. Antologi til belysning af danskernes selvforståelse, red. T. Borup Jensen, København 1993, s. 145–147.

[1*] A. Oehlenschläger, Der er et yndigt land, tłum. własne. Jeśli nie zaznaczono inaczej, wszystkie przekłady z języków obcych są tłumaczeniami autorki.

[2*] Der er et yndigt land (Jest taki piękny kraj) i tak zwana pieśń królewska Kong Christian stod ved højen mast (Król Chrystian przy maszcie stał), wykonywana tylko w obecności członków rodziny królewskiej.