Spis treści

- „MŁODY, GENIALNY…” – ZAMIAST WSTĘPU

- Z WIKTORA ZYSMANA – BRUNO JASIEŃSKI. ZAKAMARKI BIOGRAFII

- CUDOWNE DZIECKO – „POPRAWIĆ MICKIEWICZA, POPRAWIĆ WYSPIAŃSKIEGO”…

- ŚWIADEK REWOLUCJI. MOSKWA 1914-1918

- SIELANKA I TRAGEDIA. ŚMIERĆ SIOSTRY I ROZPAD RODZINY

- FUTURYSTA W NATARCIU

- TAJEMNICZY DEBIUT – - DWA BUTY W BUTONIERCE?

- SŁYNNY MONOKL… I INNE CZĘŚCI GAHDEHOBY

- „SZCZAĆ WE WSZYSTKICH KOLORACH”. PORNOGRAF. OBRAZOBURCA. SKANDALISTA.

- NATYCHMIASTOWA FUTURYZACJA ŻYCIA

- NOŻEM W BRZUCH – POETYKA SKANDALU

- „POEMAT PISZE MIASTO”

- ŁAGODNY ZAKRĘT W LEWO. OSTATNIE LATA W POLSCE 1923-1925

- „WYDOBYĆ SIĘ Z TEJ ZAPADŁEJ DZIURY”, CZYLI POWODY WYJAZDU Z POLSKI

- FUTURYSTA NA PARYSKIM BRUKU…

- KRWAWY SZELA I KOLEJNE ROZCZAROWANIE

- AGITATOR Z MONOKLEM:SPALIĆ PARYŻ!

- PERSONA NON GRATA

- …VIA BERLIN

- W OJCZYŹNIE REWOLUCJI

- PIERWSZE NIEGROŹNE KONFLIKTY

- ZMIANA SKÓRY I UPRAGNIONA SŁAWA

- WIELKA CZYSTKA

- BRUNONA JASIEŃSKIEGO ŻYCIE POŚMIERTNE

- ZAMKNIĘCIE OSOBISTE – ZAMIAST POSŁOWIA

- KALENDARIUM ŻYCIA I TWÓRCZOŚCI

- ADRESY BRUNONA JASIEŃSKIEGO

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Opracowanie graficzne i projekt okładki: Andrzej Barecki

Redakcja: Przemysław Kutnyj Korekta: Bogusława Jędrasik

Opracowanie indeksu: Krzysztof Jaworski

Copyright © by Krzysztof Jaworski, 2009

Copyright © by Wydawnictwo Iskry, Warszawa 2009

Wykorzystane w książce fotografie pochodzą z Muzeum im. Adama Mickiewicza w Warszawie i archiwum prof. Zdzisława Jerzego Adamczyka.

Fotografia młodego Brunona Jasieńskiego pochodzi ze spuścizny Anatola Sterna w zbiorach Biblioteki Narodowej, Akc. 14362.

Wydawnictwo dołożyło wszelkich starań, by skontaktować się z twórcami zamieszczonych w książce zdjęć. W kilku przypadkach okazało się to niemożliwe, dlatego twórców, z którymi nie zostały podpisane umowy, prosimy o pilny kontakt z sekretariatem wydawnictwa.

ISBN 978-83-244-0114-7

Wydawnictwo Iskry

ul. Smolna 11 00-375 Warszawa

tel./faks (0-22) 827 94 15

e-mail: iskry@iskry.com.pl

www.iskry.com.pl

Idę młody genialny, trzymam ręce w kieszeniach / stawiam kroki milowe zamaszyste, jak świat”, pisząc te słowa w rok swojego debiutu, dwudziestoletni Bruno Jasieński nie mógł chyba przypuszczać, jak zamaszysty krok przyjdzie mu postawić na literackiej i osobistej mapie życia – Klimontów, Kraków, Warszawa, Lwów, Paryż, Berlin, Leningrad, Moskwa, wyjazdy na Daleki Wschód, szczyty gór Pamiru i głębiny Morza Kaspijskiego (tak, wybrał się tam kiedyś z ekspedycją morską) i wreszcie mała miejscowość oddalona 30 kilometrów od Moskwy – Butowo, nazywane „rosyjską Golgotą” – gdzie strzałem w tył głowy zakończono jego tragiczną i fascynującą podróż.

„Nie ma chyba nic gorszego, niż napisanie nudnej biografii człowieka, który wiódł ciekawe życie”. Po uzmysłowieniu sobie tej bolesnej prawdy pióro samo wypada z rąk. Bo jakkolwiek wyda się to banalne, Jasieński wiódł niezwykle ciekawe życie, lecz właśnie ta niezwykłość spowodowała, że była to droga zawiła i pogmatwana. A wyjaśnianie takich zawiłości bywa często nużące. Wiele bowiem w życiorysie autora Buta w butonierce zagadek, nieścisłości, przeinaczeń wynikających z różnych względów, przede wszystkim politycznych. O Jasieńskim, jako ofierze stalinowskiego terroru, nie można było wspominać latami, dopiero rozpad Związku Radzieckiego i wgląd w tajne archiwa tego państwa uchylił rąbka długo skrywanej tajemnicy (często była to tajemnica poliszynela). Zresztą sam Jasieński, który pod koniec życia uważał się nie tylko za tzw. „człowieka radzieckiego” i autora piszącego wyłącznie po rosyjsku (co nie do końca pokrywa się z faktami), był również politykiem piastującym wysokie stanowiska na szczytach komunistycznej władzy, skrzętnie skrywającym te fragmenty swojej biografii, które mogłyby go w oczach owej władzy pogrążyć. Dziś wydaje się to niedorzeczne, ale w czasach, w których żył Jasieński, przyznanie się na przykład do autorstwa futurystycznego wiersza mogło skończyć się tragicznie, oczywiście nie chodziło o sam utwór, ale pretekst, do zdyskredytowania autora, pozbawienia go partyjnej funkcji, a nierzadko i życia. Toteż Jasieński niewygodne fakty pomijał, inne przeinaczał ze względów propagandowych (na przykład czas spędzony we Francji, gdzie rzekomo z biedy miał mieszkać pod mostami, pracować w fabryce samochodów pod zmienionym nazwiskiem, przebywać długi czas w szpitalu dla obłąkanych i tak dalej). Pisarz stworzył wokół siebie szczególną legendę – mieszaninę półprawd i politycznych wyolbrzymień lub przemilczeń, które dziś trudno skorygować. Bo na świadome zacieranie po sobie biograficznych śladów nakłada się jeszcze niełatwa i poplątana historia rodzinna, w której można znaleźć chociażby powody zmiany nazwiska pisarza (z pierwotnego Zysman na Jasieński).

Jako autor jego biografii nie chciałbym snuć przed Czytelnikami iluzji, że po kilkunastu latach poszukiwań wszystko w niej jest dla mnie jasne i przejrzyste, że potrafię właściwie zrozumieć i zinterpretować dość kontrowersyjne wybory życiowe, jakich dokonywał jej bohater, że znajdzie się w tej książce rozstrzygająca odpowiedź na każde pytanie. Nie chciałbym również wszystkich ustaleń tłumaczyć samą biografią bądź przeciwnie – samą twórczością w myśl idei, że ta wytłumaczy wszystko,i nabudować portret psychologiczny pisarza mijający się z prawdą. Jasieński zbyt mocno związał swoją twórczość literacką z życiem politycznym, w którym tkwił wyjątkowo silnie, by możliwe były proste odpowiedzi na pytania typu: „Z jakich pobudek wybrał komunizm – koniunkturalnych czy ideowych?, „Dlaczego tak fanatycznie (nie on jeden przecież) wierzył w system i umacniał ideę, która pochłonęła miliony ofiar, z nim samym włącznie?”. Często nie będzie więc pożądanej w takich wypadkach jedno – znaczności, a i pytań może być więcej niż odpowiedzi, ale wydawało mi się, że przyszedł czas, aby je wreszcie zadać, może gdzieś znajdzie się jeszcze ktoś, kto na nie odpowie, zapoznawszy się dokładnie zarówno z tym, co o Jasieńskim wiadomo, jak i z tym, co wiadome nie jest. Chciałbym także krótko wytłumaczyć się z brzmienia tytułu. Otóż słowo „dandys” jest aluzją do inwektyw, jakimi często obrzucano Jasieńskiego w prasie literackiej, surowi krytycy jego poezji bowiem postrzegali go właśnie jako „dandysa” lub „figurkę woskową z panoptikum Oscara Wilde’a”, widząc w nim pozera poetyckiego, intelektualnego, światopoglądowego, przesadnie dbającego o swój wygląd kunktatora, który z zimną krwią dobija się o sławę literacką i powodzenie życiowe, które mu się nie należą. W tej książce słowo tytułowe nie jest traktowane jak inwektywa, raczej – metafora. Jak powszechnie wiadomo, Oscar Wilde uchodził za mistrza literackiego paradoksu, Jasieński zaś do mistrzostwa doprowadził paradoks życiowy. I dla jednego, i dla drugiego żonglowanie własnym losem miało wymiar na wskroś tragiczny. W wypadku Jasieńskiego bardziej chyba przejmujący – z uwagi na okrutny finał.

W pracy nad biografią przez kilkanaście lat pomagało mi tak wiele osób, że wymienienie ich wszystkich mogłoby przerosnąć zawartość tej publikacji, toteż serdecznie chciałem podziękować przede wszystkim tym, którzy wspierali mnie najdłużej, pani profesor Alinie Kowalczykowej za wiele cennych rad, których od lat mi udzielała i udziela, zwłaszcza w kwestiach stylu mojego pisania i trudnej sztuki relacji autora z czytelnikiem, panu profesorowi Zdzisławowi J. Adamczykowi, który był moim opiekunem naukowym od początku zainteresowań Jasieńskim i przekazał mi materiały biograficzne, o jakich nikomu się wówczas nie śniło; dziękuję Henrykowi Citce, bez którego pomocy nie istniałby „epizod francuski” w biografii Jasieńskiego, członkom Stowarzyszenia Miłośników Twórczości Brunona Jasieńskiego, szczególnie Piotrowi Banasiakowi za pomoc przy dotarciu do materiałów dotyczących ojca Jasieńskiego – doktora Jakuba Zysmana; cenne uwagi na temat moskiewskich dokumentów Jasieńskiego uzyskałem pod koniec pisania tej książki od pana profesora Jerzego W. Borejszy, jak również pani Marcii Shore, która zechciała podzielić się wynikami swoich poszukiwań korespondencji pisarza w Moskwie, nieocenioną pomoc okazał w korzystaniu z archiwaliów polskich pan Paweł Libera; a wreszcie nie mniejsze podziękowania pragnę złożyć osobie, bez której ta książka w ogóle nie ujrzałaby światła dziennego, a która była jej bezpośrednią inspiracją, autorowi słów o „pisaniu nudnych biografii” i jednocześnie jej wydawcy, panu Prezesowi Wiesławowi Uchańskiemu.

Pisząc tę książkę, korzystałem z wielu źródeł archiwalnych, dokumentów, fotografii, które ukazują się tu po raz pierwszy drukiem, jednak, jak wspomniałem, biografią i twórczością Jasieńskiego zajmuję się kilkanaście lat, toteż przywołuję tu również ustalenia z moich wcześniejszych prac – Bruno Jasieński w Paryżu (2003) i Bruno Jasieński w sowieckim więzieniu (1995), tam również czytelnik może znaleźć szczegółową bibliografię, na którą w tej pracy brakło miejsca; ponieważ z założenia ma ona mieć charakter zbliżony do popularnego, starałem się również ograniczyć do minimum przypisy w tekście.

I uwaga ostatnia: biografię pisarza można z grubsza podzielić na trzy etapy: pierwszy z nich, lata 1918-1925, obejmuje działalność literacką w Polsce, drugi – działalność we Francji (głównie w Paryżu) w latach 1925-1929 i wreszcie ostatni – działalność w ZSRR, którą wyznaczają daty 1929-1938. Starałem się zatem utrzymać ten porządek chronologiczny wywodu, dodatkowo zaopatrując całą pracę w krótkie kalendarium życia i twórczości Jasieńskiego, które pozwoliłoby czytelnikowi na szybsze zorientowanie się nie tylko w samej biografii pisarza, lecz także w kontekście historycznym.

Bruno Jasieński

w czasach futurystycznej młodości.

Lata dwudzieste XX wieku.

•

Fotografia Brunona Jasieńskiego

wykonana przez Feliksa Zwierzchowskiego

w latach trzydziestych XX wieku.

Bruno Jasieński, ZSRR,

połowa lat trzydziestych XX wieku.

•

Irena Jasieńska,

przedwcześnie zmarła siostra poety,

lata dwudzieste XX wieku.

•

Eufemia Maria Zysman, matka poety.

Jasieński miał ze sobą jej zdjęcie,

przebywając już na stałe w ZSRR.

Bruno Jasieński,

lata trzydzieste XX wieku.

•

OBOK

Bruno Jasieński najprawdopodobniej podczas jednej

ze swych licznych podróży po ZSRR,

lata trzydzieste XX wieku.

NA POPRZEDNICH STRONACH

Bruno Jasieński (drugi od lewej)

wśród członków organizacji literackiej RAPP, której przewodniczył

Leopold Awerbach (drugi od prawej), za Jasieńskim siedzi najprawdopodobniej

Anna Berziń (obejmująca go ramieniem).

ZSRR lata trzydzieste XX wieku.

•

Bruno Jasieński w ZSRR, lata trzydzieste XX wieku.

Wizerunek przykładnego pisarza proletariackiego.

•

OBOK

Bruno Jasieński z psem, którego otrzymał ponoć w prezencie

od Włodzimierza Majakowskiego. Jedno z nielicznych

niepozowanych zdjęć Jasieńskiego

(poeta nałożył psu swój beret…)

ZSRR, lata trzydzieste XX wieku.

Ostatnia strona ostatniego zeznania

dla NKWD.

•

OBOK

Świadectwo urodzenia Brunona Jasieńskiego.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

„MŁODY, GENIALNY…” – ZAMIAST WSTĘPU

Z WIKTORA ZYSMANA –

BRUNO JASIEŃSKI. ZAKAMARKI BIOGRAFII

Wydawać by się mogło, że sprawy tak podstawowe, jak chociażby ustalenie daty urodzin i śmierci czy imienia i nazwiska twórcy żyjącego w pierwszej połowie XX wieku nie powinny nastręczać większych kłopotów. Tymczasem przypadek Jasieńskiego wymaga zabiegów iście detektywistycznych. Oto istnieją aż trzy wersje daty urodzenia przyszłego autora Słowa o Jakubie Szeli: 17 lipca, 19 lipca i 21 lipca 1901 roku. Nie wszyscy badacze mają również pewność co do imienia oraz brzmienia nazwiska pisarza. Można natknąć się na mozaikę przeróżnych wariantów, wśród których podaje się, że jego prawdziwe imię i nazwisko brzmiało: „Artur Zysman”, „Bruno Zyskind”, „Wiktor Bruno Zysman”, czasem forma nazwiska przybiera postać „Zyssman” (przez dwa „s”), „Süssman”, „Suessman” lub nawet „Suesser”; niektórzy nazwisko „Jasieński” traktują jako pseudonim literacki, niektórzy za pseudonim uznają imię „Bruno”.

Ten informacyjny, a raczej dezinformacyjny chaos można uporządkować, sięgnąwszy po klimontowską Księgę urodzin, ślubów i zgonów z 1901 roku. Jej wiarygodność i zapis tam poczyniony nie powinny budzić wątpliwości co do daty przyjścia na świat przyszłego poety:

Nr 55. Klimontów. Wiktor Zysman. Działo się to w osadzie Klimontów 21 lipca tysiąc dziewięćset pierwszego roku. O szóstej wieczorem stawił się Jakub Zysman, czterdziestoletni lekarz żyjący w miejscowości Klimontów w obecności świadków […] okazał dziecię płci męskiej, oświadczając, że urodzone zostało 17 lipca bieżącego roku [1901] o trzeciej po południu przez prawowitą jego małżonkę trzydziestoczteroletnią Eufemię Marię z Modzelewskich. Dziecięciu temu przy chrzcie świętym udzielonym tego dnia przez tutejszego księdza […] nadano imię Wiktor […][1].

Tak więc na początek kilka pewnych ustaleń z wiarygodnego źródła: data urodzenia 17 lipca 1901, imię dane na chrzcie – Wiktor, nazwisko – Zysman, data chrztu – 21 lipca (mylona z datą urodzenia). Lecz na tym temat bynajmniej się nie wyczerpuje, a niemałe zamieszanie wprowadza, wydawałoby się niewinny dopisek drobnym drukiem na marginesie tejże księgi; brzmi on:

Wiktor Zysman postanowieniem Kowieńskiej Kaziennoj Pałaty na posiedzeniu odbytym 25 sierpnia 1908 roku (nr sprawy 27157), od 26 sierpnia 1908 został usynowiony przez […] Jana Ludwikowa Jasieńskiego i jego żonę Anielę Adamownę. Nadano mu nazwisko Jasieński.

Oto okazuje się, że od 26 sierpnia 1908 roku siedmioletni Wiktor Zysman stał się Wiktorem Jasieńskim. Cytowana w dokumencie Kazionna Pałata była odpowiednikiem izby skarbowej, urzędem, w którym można było dokonywać tzw. usynowienia – a ściślej „przysposobienia”, bo taką formułę nosił ten zabieg w języku urzędowym. Obowiązujące wówczas prawo wyznaczało ściśle reguły „przysposobienia” – Kodeks cywilny określał je dokładnie w rozdziale VIII „O przysposobieniu i opiece dobrowolnej”, w paragrafie 308 i następnych. Podawano na przykład wiek osoby „przysposabiającej” dziecko i szereg skrupulatnych podpunktów, omawiających sposób dziedziczenia i inne następstwa tego kroku. Zgodnie z prawem Jan Jasieński, syn Ludwika, i jego żona Aniela, córka Adama, powinni mieć ukończone 50 lat i być w chwili „przysposabiania” bezdzietni. Oprócz siedmioletniego Wiktora „usynowienie” i zmiana nazwiska miały miejsce w wypadku jego rodzeństwa: Jerzego (lat 11) i dziewięcioletniej siostry Ireny (Reni) – z tym że w ich wypadku proces ten miał miejsce rok wcześniej (1907).

Otwarte pozostaje pytanie o powód „przysposobienia” trójki dzieci Zysmanów, przeprowadzony w rocznym odstępie. Biografowie Jasieńskiego, powołując się jedynie na przekazy ustne, sugerowali, że rodzice dokonali tego, by ukryć ich żydowskie pochodzenie, w tym celu wybrali rodzinę szlachecką o odpowiednio brzmiącym nazwisku. Istnieje też sugestia, znów oparta wyłącznie na ustnych relacjach, w której matka Jasieńskiego Eufemia Maria miałaby jakoby pochodzić z rodziny szlacheckiej (Modzelewskich), a ślub z Jakubem Zysmanem (lekarzem pochodzenia żydowskiego) był dla niej rodzajem mezaliansu i przez zmianę nazwiska dzieci chciała je „przywrócić do rodowego klejnotu”. Z tym że żadne jak dotąd badania źródłowe nie potwierdzają faktu, że Eufemia z Modzelewskich była szlachcianką, wręcz przeciwnie, najprawdopodobniej również pochodziła z rodziny żydowskiej. Mało tego, jak dotąd nie udało się dotrzeć do żadnej wzmianki o mieszkającej w Kownie szlacheckiej rodzinie Jana i Anieli Jasieńskich.

Tropiąc te zawiłości rodzinne, można również natknąć się i na wersję podtrzymywaną przez Ksawerego Jasieńskiego (potomka Jasieńskich z Sandomierszczyzny). W jednym z listów wspomina on, że według tradycji rodzinnej: „Nazwisko [Jasieński] Wiktor-Bruno i jego brat [Jerzy] otrzymali z nadania […] Józefa Jasieńskiego, syna Władysława. Józef Jasieński miał dwa majątki Sadłowice i Studzianki w okolicy Opatowa, niedaleko Klimontowa i stąd jego znajomość i przyjaźń z dr. Jakubem Zysmanem – lekarzem klimontowskim, leczącym liczne potomstwo Józefa”. Dodawał również, że „Jan Jasieński i jego żona Aniela […] w ogóle nie figurują w kronikach rodzinnych”[2]. Stąd wysunięta została ostatnio sugestia o fałszerstwie przytoczonych wyżej dokumentów – i fikcyjności samego procesu „przysposobienia” – Jan i Aniela wedle tej teorii mieli być jedynie figurantami lub osobami w ogóle nieistniejącymi[3]. Trudno dziś rozstrzygnąć z braku dodatkowych i wiarygodnych źródeł, czy bardziej wierzyć zapiskowi urzędowemu, czy ustnej legendzie rodzinnej, przekazanej przez Ksawerego Jasieńskiego, tym trudniej wreszcie udowodnić fałszowanie dokumentów.

Istnieje wszak jeszcze jeden aspekt tej skomplikowanej historii – dokument, którym Jasieński posługiwał się w Moskwie, a jest nim wypis z księgi urodzin, sporządzony we Lwowie w 1925 roku. W dokumencie tym widnieje zapis, dodatkowo gmatwający i tak już zaciemnioną kwestię nazwiska – w rubryce „imię i nazwisko ojca” figuruje „Jakub Jasieński [!], lekarz w osadzie Klimontów”[4]. Zgodnie z wcześniejszymi dokumentem z Kowna zapis powinien brzmieć: „Jan Jasieński” (z uwzględnieniem urzędowego „przysposobienia”) – lub – „Jakub Zysman, lekarz w osadzie Klimontów”, bo doktor Jakub Zysman nigdy nazwiska (ani też imienia) nie zmienił i do końca życia pracował jako lekarz w Klimontowie.

Jasieński pozostawia zatem po sobie pierwszą niewiadomą w swojej biografii – powód zmiany nazwiska z wszelkimi tego znanymi, bądź nie, konsekwencjami.

Nie nastręcza natomiast większych trudności wyjaśnienie kwestii imienia poety. Jak wiadomo, na chrzcie otrzymał imię Wiktor, i takim też imieniem posługiwał się we wszelkiego rodzaju papierach urzędowych: świadectwach szkolnych, zapisach na studia, listach meldunkowych (jedynie przebywając w Paryżu, używał francuskiego odpowiednika tego imienia – Victor). Wiktorem właśnie, a nie Brunonem, pozostawał do końca we wspomnieniach rówieśników, jako Wiktora zapamiętali go mieszkańcy Klimontowa; i wreszcie swój debiut literacki – dwa wiersze umieszczone w krakowskim czasopiśmie „Formiści” również podpisał jako Wiktor Jasieński[5]. Dopiero po tej publikacji prasowej, mniej więcej od połowy roku 1920, zaczął podpisywać się przybranym imieniem Bruno – takie też imię i nazwisko – Bruno Jasieński – widnieje na jego pierwszej książce poetyckiej But w butonierce. Dlaczego poeta wybrał tak a nie inaczej brzmiące imię, trudno dziś stwierdzić, nie pozostawił po sobie żadnego wytłumaczenia. Ponoć imię Bruno jest pochodzenia germańskiego i wywodzi się od słowa „brunatny”, oznacza kogoś „silnego jak niedźwiedź” (jego łacińskim odpowiednikiem jest forma Brunon); w końcu Jasieński był postawnym mężczyzną, liczącym sobie ponad 180 cm wzrostu, a i dla polskiej historii literatury nie było to imię aż tak egzotyczne. Znanymi Brunonami pozostali wszak Bruno Schulz czy Bruno Winawer.

Te żmudne i zagmatwane rozważania na temat imienia i nazwiska pozostaje zakończyć próbą wyjaśnienia ostatniej kwestii rodzinnej, a mianowicie sygnalizowanej już kwestii wyznania. Bruno Jasieński pochodził z rodziny żydowskiej, jego ojciec Jakub Zysman urodził się w 1861 roku. Kiedy Jakub Zysman miał 28 lat, zmienił wyznanie na ewangelicko-augsburskie. Potwierdza to zapis w spisie neofitów sporządzony przez Teodora Jeske-Choińskiego:

Zysman Jakub (Szulim), lat 28, syn Hersza Bera Zysmana i Łai z Przysucherów [zmienił wyznanie] w roku 1889[6].

Na marginesie wypada odnotować, że Jakub Zysman był postacią równie niezwykłą co syn, i w Klimontowie Bruno żył zupełnie w jego cieniu, nawet po śmierci obu do dziś bardziej pamięta się o dokonaniach „doktora Judyma z Klimotowa”, jak nazywano ojca, niż o literackiej karierze syna Brunona. Ze skrupulatnych ustaleń bio graficznych wynika, że Jakub był człowiekiem o skomplikowanym i charyzmatycznym charakterze[7]. Wcześnie stracił matkę (w wieku dwóch lat), i może tragedia ta sprawiła, że był niezwykle ambitny. Uczęszczał na przykład do renomowanego gimnazjum gubernialnego w Płocku, w którym na jedno miejsce przypadało dziesięciu kandydatów. Uczył się znakomicie (medale i wyróżnienia), a w gronie jego kolegów z lat szkolnych znaleźć można takie nazwiska jak Ludwik Krzywicki czy Ignacy Mościcki. Po ukończeniu Wydziału Medycznego Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego około roku 1890 osiedlił się właśnie w Klimontowie. I przez cały czas pobytu usilnie starał się odcinać od swoich żydowskich korzeni – założył na przykład w miasteczku „sklep katolicki” (Klimontów zamieszkiwało wówczas 80% ludności pochodzenia żydowskiego) – którego zadaniem było zwalczanie „żydowskiej lichwy”. Potwierdzają to liczne relacje mieszkańców Klimontowa. W ich oczach Jakub był raczej zasymilowanym Niemcem niż Żydem, a dla większości ludzi, którym niósł pomoc, po prostu człowiekiem, żegnanym po śmierci szczerymi słowami żalu: „Umarł wielki Obywatel Klimontowa, który nie uznawał żadnej religii, ani na papierze, ani zapisywanej ongiś w rubryce wyznanie. Jego religią był człowiek, każdy człowiek, który potrzebował pomocy”[8].

Kiedy przyszedł na świat jego syn Wiktor, jak wynika z przedstawianych dokumentów, został ochrzczony w klimontowskiej parafii, tak więc Jakub musiał zdecydować, że syn będzie wyznania rzymskokatolickiego i odbierze wychowanie w duchu tej religii. Lecz kiedy Bruno Jasieński miał 24 lata, a więc był mniej więcej w wieku swojego ojca, zachował się podobnie jak on w czasach swojej młodości – zmienił wyznanie – z tym, że nie chciał odcinać się od jakichkolwiek (żydowskich czy niemieckich) korzeni, chciał odciąć się od religii w ogóle, w sposób ostateczny – przeszedł na „bezwyznaniowość”. Potwierdza to dopisek ze świadectwa urodzenia wydanego we Lwowie 14 września 1925 roku:

Uwaga. Wypis z aktu duplikatu aktów stanu cywilnego parafii Klimontów. Akt urodzenia nr 55 1901. Zgłosił przejście na bezwyznaniowość w Starostwie dnia 11 IX 1925.

Tak zwana „bezwyznaniowość” nie była wcześniej znana mieszkańcom terenów dawnego zaboru rosyjskiego, a więc na terenach, na których urodził się Jasieński. Umożliwiało ją dopiero uchwalenie polskiej konstytucji z 1921 roku, gwarantującej w art. 111 i 112 „całkowitą wolność sumienia i wyznania”, no ale w końcu Jasieński był przez kilka miesięcy studentem prawa, więc zapewne orientował się w procedurach. Poza tym – co ważniejsze – lata 1924-25 są wspominaną przez pisarza datą graniczną, latami, w których doświadczył poważnego kryzysu „twórczego” i „światopoglądowego”. O jaki dokładnie „kryzys” chodziło, nie da się prawdopodobnie ustalić, wkrótce zresztą pisarz na zawsze opuści Polskę, by do niej nigdy nie wrócić, ale rozważania o wyjeździe wypada odłożyć na później.

CUDOWNE DZIECKO – „POPRAWIĆ MICKIEWICZA,

POPRAWIĆ WYSPIAŃSKIEGO”…

Mianem „cudownych dzieci” określa się często osobowości pokroju Leonarda da Vinci, Mozarta czy Chopina. Iw tym zestawieniu kilkuletni Wiktor Jasieński nie wygląda może nad wyraz „cudownie”, ale z pewnością jawił się najbliższym i otoczeniu jako chłopiec niezwykle utalentowany i sprawiał zapewne, że rodziców przepełniała duma z najmłodszej pociechy. Przekazy rodzinne głoszą, że talent do sztuk pięknych odziedziczył po matce – już jako malec świetnie grał ponoć na pianinie, cymbałkach, nauczył się czytać, mając cztery latka, zgrabnie malował i rysował (matka Jasieńskiego zajmowała się malarstwem, ale raczej w rozumieniu amatorskim, pozostawiła po sobie kilkanaście obrazów, głównie pejzaży okolic Klimontowa, które jednak uległy rozproszeniu, bo nie przypadły do gustu rodzinie). Ciągły kontakt z matką nie trwał zbyt długo, już w szóstym roku życia Wiktor został wysłany na naukę do Warszawy, którą, jak wspominał jego brat Jerzy, „rozpoczął od przedszkola”[9], zjawiał się więc Klimontowie jedynie na wakacje i przerwy świąteczne.

W roku 1909 Wiktor Jasieński zaczął uczęszczać do prestiżowej szkoły im. Mikołaja Reja w Warszawie. Tu odkrył w sobie powołanie literackie, pisywał nienagannie rymowane wiersze (Nasze hasła, Wiosna), tłumaczył poezję obcą (Rękawiczkę Fryderyka Schillera), zabłysnął również jako „redaktor i wydawca” własnej gazetki szkolnej, dwutygodnika „Sztubak”, w którym swoje wszystkie dokonania publikował. W zbiorach prywatnych zachował się jedyny numer pisemka z 9 marca 1914 roku[10]. Trzynastoletni Wiktor, „wydając” gazetkę, musiał się rzeczywiście sporo napracować, wykazać niemałą cierpliwością i talentem plastycznym (okładkę zdobią rysunki, wymyślne liternictwo), gazetka odbijana była bowiem techniką hektograficzną – jest to żmudny proces powielania tekstów i rysunków kreskowych, w którym jako formy do wykonania odbitek używano matrycy, pokrywanej potem specjalną masą, reprodukowany oryginał wykonywany był zaś odpowiednim tuszem hektograficznym (odbitki „Sztubaka” zachowały po dziś dzień kolor fioletowy).

Gazetka Wiktora Jasieńskiego liczyła szesnaście stron i, jak głosił napis na okładce: kosztowała „10 groszy”, cały zaś dochód miał wspomóc szlachetny cel – sfinansowanie „Samopomocy” uczniowskiej przy gimnazjum im. Mikołaja Reja; „Samopomoc” była organizacją powołaną w celu pomocy najuboższym uczniom – prowadzono na przykład sklepik szkolny, który miał za zadanie dostarczać materiałów piśmiennych, przyborów szkolnych czy podręczników niezamożnym kolegom[11].

Jeśli dziś warto tę młodzieńczą, dziecięcą właściwie, publikację wspomnieć, to z kilku co najmniej powodów. Młody Wiktor zdradził po raz pierwszy zamiłowanie do pełnienia funkcji „redaktora i wydawcy” – w niedalekiej przyszłości „dojrzały” już Jasieński będzie redaktorem i wydawcą najważniejszych jednodniówek futurystycznych, jak na przykład bulwersującego opinię publiczną całej Polski Noża w bżuhu (1921), następnie zajmie stanowisko redaktora naczelnego nieco frywolnego jak na owe czasy, choć niepozbawionego zamysłu literackiego, lwowskiego tygodnika „poświęconego kobiecie w życiu, sztuce i anegdocie” pod tytułem „Winnica” (1924), a wreszcie z pobudek czysto politycznych obejmie redakcję antyklerykalnego i z gruntu antypolskiego, choć ukazującego się w języku polskim w Moskwie czasopisma „Kultura Mas” (1931).

W młodzieńczych wierszach Jasieńskiego kryje się również niepostrzeżenie przyszły futurystyczny bunt, towarzysząca całej jego dojrzałej twórczości – chęć poprawiania mistrzów, porównania się z najlepszymi, a w tym młodzieńczym wypadku – zmierzenia się z samym Adamem Mickiewiczem. Wiktor, publikując w „Sztubaku” swój przekład Rękawiczki Schillera, musiał się liczyć z niechybną konfrontacją przekładów, lub nawet ją prowokował. Translatorska rywalizacja nie wypada najgorzej, dla porównania kilka pierwszych wersów w tłumaczeniu trzynastoletniego Jasieńskiego oraz poddanego próbie Wieszcza:

Jasieński:

Mickiewicz:

Przed swym zwierzyńcem, na balkonie,

W baronów i dam dworskich gronie I mniszek, Galii król potężny,

Na dwór rycerzy patrzył mężny, Czekając igrzysk swych ciekawie. Za królem – tłum w cyrkowej nawie.

Chcąc być widzem dzikich bojów, Już u zwierzyńca podwojów Król zasiada.

Przy nim książęta i panowie Rada, A gdzie wyniosły krążył ganek, Rycerze obok kochanek.

Kilka lat później, już jako dziewiętnastoletni student Uniwersytetu Jagiellońskiego, Jasieński przyjedzie na letnie wakacje do Klimontowa i spróbuje sił z innym wielkim Polakiem – Stanisławem Wyspiańskim. Stanowczo stwierdzi, że należałoby Wyspiańskiego poprawić, i dopisze do dramatu Wesele swój własny monolog – wystąpi nawet w amatorskim przedstawieniu, które sam wyreżyseruje, i jako Widmo Krzyku zarecytuje go ze sceny owinięty w płachtę z czerwonego sukna[12]. W dojrzałej twórczości programowej i artystycznej relacje między Jasieńskim a Wieszczami mocno się jednak ochłodzą i poecie zamarzy się w jednym z manifestów, by „zwoźić taczkami z placuw, skweruw i ulic ńeświeże mumie mickiewiczuw i słowackih” (1921).

I wreszcie juwenilia Jasieńskiego zdradzają cechę charakteru, o którą znawcy jego dojrzałej twórczości (choćby słynnego antymilitarystycznego wiersza Marsz), mogli zupełnie go nie podejrzewać, tą skrywaną w późniejszej twórczości i poglądach życiowych cechą jest – szczery patriotyzm. W młodzieńczym, można powiedzieć „programowym” wierszyku, który otwiera „Sztubaka”, znajdują się płomienne, pełne emfazy, jak przystało na trzynastoletniego twórcę, strofy:

NASZE HASŁA

Dziś, kiedy Polska w łańcuch skuta bratni

Wzywa swych synów do dzieła, do pracy

To wiedzmy przecież, żeśmy nie ostatni

I my, sztubacy!

Niech pismo nasze zdobi wspólna praca

Niech z hasłem wiary, ojczyzny miłości

Myślą i czynem ojczyźnie dziś spłacę

Swój dług wdzięczności!

Niech się w nim siła rozwija i karność

W usłudze orłów i ojczyzny sprawie

Niech je popiera moc i solidarność

Na szkolnej ławie!

Niech je uwieńczy plon oczekiwany

Bo ono w przyszłość swej ojczyzny wierzy

Może jej w części rozkujem kajdany

I my, młodzieży!

Ten żarliwy młodzieńczy apel wyszedł spod pióra młodego Wiktora w marcu, za kilka miesięcy w sierpniu 1914 roku wybuchnie jeden z najbardziej krwawych konfliktów czasów nowożytnych – I wojna światowa. Kto wie, czy młodemu Jasieńskiemu, wiernemu tradycji swojej szkoły i nastawionemu tak patriotycznie, nie przyszłoby do głowy rzucić naukę i wyruszyć na front, jak zrobiło wielu wychowanków gimnazjum im. Reja[13]. Los chciał jednak inaczej – ojciec Jasieńskiego – Jakub Zysman otrzymał powołanie do wojska i cała rodzina Jasieńskich wyjechała do Moskwy. Po powrocie do Polski w 1919 roku miłość Jasieńskiego do ojczyzny wyraźnie osłabła, aw końcu przerodziła się w rodzaj wrogości (antypolskie akcenty w powieści Palę Paryż). Patriotyczne uczucia uleciały już podczas odbywania obowiązkowej służby wojskowej w Chełmnie na Pomorzu w roku 1920. tam bowiem za zorganizowanie w jednostce wieczoru futurystycznego poeta dostał się do karceru, niechętny dalszej służbie wojskowej, przebywając w Paryżu w roku 1926, „podarł i spalił swój paszport”, a dodatkowo zrażony do środowiska emigracji nie chciał mieć nic wspólnego z tą – jak napisał w jednym z listów – „gówniarzerią polską”. Ostatecznie odciął się od Polski w ZSRR, gdzie przebywał od 1929 roku, i gdzie stwierdził, że „nie jest już Polakiem” i w „języku, w którym mówił Lenin”, spłodził wyjątkowo antypolskie opowiadanie Główny winowajca (1936).

Tymczasem opuszcza Polskę jako szczery patriota i w 1914 roku trafia po raz pierwszy do Moskwy.

ŚWIADEK REWOLUCJI. MOSKWA 1914-1918

Jak wspomniano, Jasieński w Warszawie nie skończył edukacji. W sierpniu 1914 roku, co potwierdzają wspomnienia ustne, Jakuba Zysmana powołano do wojska jako lekarza. Nie wiadomo jednak, jakie były wojenne losy rodziny Zysmanów. Gdzie zatrzymali się w Moskwie, co działo się ze starszym rodzeństwem Wiktora, Ireną i Jerzym, czy ojciec widywał ich na co dzień, jaką dokładnie pełnił funkcję w wojsku (w czasie wybuchu wojny miał 53 lata i stwierdzone poważne schorzenie – gruźlicę kości – co w normalnych warunkach dyskwalifikowałoby go jako żołnierza). Jedynie Jerzy podzielił się króciutką informacją, że w ostatnich chwilach wojny jego ojciec pełnił funkcję „lekarza baraków epidemicznych w Jagotinie, Połtawskiej guberni”[14] (współcześnie tereny te należą do środkowo-wschodniej Ukrainy, a historia miasta rzeczywiście potwierdza istnienie tam w latach 1917-1918 dużego szpitala wojskowego). Wszystko wskazuje więc na to, że rodzina była rozdzielona.

Kilka ocalałych dokumentów potwierdza natomiast, że Wiktor Jasieński uczęszczał wówczas w Moskwie do Szkoły Polskiej i tam 4 maja 1918 roku uzyskał maturę z odznaczeniem:

8-klasowa Szkoła Polska, utrzymywana przez Centralny komitet obywatelski Królestwa Polskiego w Moskwie. Matura z odznaczeniem: Jasieński Wiktor, urodzony dn. 17 lipca 1901 w Klimontowie, wyznania rzymskokatolickiego […] w ciągu roku szkolnego 1917/18 skończył pełny kurs nauk według programu […] filologicznego […] otrzymując na zasadzie uchwały Rady pedagogicznej z dnia 4 maja 1918 r. niniejszą maturę.

Uzupełnia ten dokument zaświadczenie wystawione później w Warszawie (w roku 1925) przez Gimnazjum Męskie Kazimierza Kulwiecia, które uzyskanie tejże matury potwierdza:

Zaświadczenie. Niniejszym zaświadczam, że Jasieński Wiktor w 8-io klasowej szkole męskiej Centralnego Komitetu obywatelskiego w Moskwie w r. szk. 1917/18 skończył kurs klas ośmiu oddziału filologicznego z odznaczeniem z następującymi stopniami: […] jęz… polski 5, jęz… francuski 4, jęz… niemiecki 5, […] jęz… łaciński 5 […].

Przy czym oceny opisowe z dokumentu moskiewskiego („celujące”) zostały przełożone na obowiązującą wówczas skalę ocen – „5”. Zaświadczenie warszawskie omija jedynie ocenę celującą z języka rosyjskiego. Ze skali ocen można wywnioskować, że Jasieński, którego zdolności językowe będą w przyszłości przedmiotem sporów, zwłaszcza jeśli chodzi o genezę powieści Palę Paryż i znajomość niuansów języka francuskiego, ze wszystkich języków obcych (łaciny, niemieckiego, rosyjskiego) uzyskał oceny celujące (5), oprócz właśnie francuskiego, z którego naukę zaliczył na ocenę dobrą (4). I prawdopodobnie ta właśnie ocena sprawiła, wedle wspomnień kolegi z klasy, przyszłego cenionego architekta, Bohdana Lacherta, że Jasieński uzyskał maturę z odznaczeniem „srebrnym”. Niemniej jednak Lachert przyznawał, że Wiktor uczył się wyjątkowo sumiennie. A to, co działo się wówczas w Moskwie, zapewne nie pomagało w rzetelnym ślęczeniu nad książkami. Młody Jasieński nie dał się jednak porwać rewolucyjnemu wrzeniu, które dokonywało się przed jego oczami na ulicach Moskwy – zapewne niejednokrotnie obserwował wydarzenia rewolucyjne, najpierw w lutym, potem w październiku 1917 roku, ale co równie ważne – był świadkiem jeszcze jednej rewolucji – „rewolucji sztuki”. Jednak młodzieńcowi z Klimontowa jeszcze nie w głowie była rewolucja, uczył się więc pilnie i zaczął ponownie zdradzać wrażliwość poetycką. Lachert zapamiętał wiersz, który młodziutki poeta wygłosił na wieczorku maturalnym:

Niebieskie ptaki w powietrzu białym

Na tło obłoków rzucone freską…

Ja jeden tylko myśl ich słyszałem,

Ich myśl słyszałem bladoniebieską.

Niech mędrcy trawią bytu legendę

Ja w samym sobie jej treść poznałem.

Rękoma duszy mej łowić będę

Niebieskie ptaki w powietrzu białym.

Zastanawiająco spokojnie brzmi ta młodzieńcza, melancholijna nutka przedstawiona w delikatnym obrazie „niebieskich ptaków” w porównaniu z jakże potężnie brzmiącą nutą historii tamtych burzliwych czasów. Istny wodospad nazwisk musiał zalewać umysł młodego, wrażliwego człowieka zaintrygowanego poezją i sztuką: Majakowski, Jesienin, Chlebnikow, Kamieński, Siewierianin, Wertyński, Meyerhold, Malewicz, by poprzestać na najważniejszych. Jasieński nigdy w przyszłości nie zwierzył się ani nie pozostawił żadnych wspomnień z pierwszego pobytu w Moskwie. Z jednym wyjątkiem – w roku 1924 ukazał się w „Kurierze Lwowskim” krótki artykuł, którego kilka akapitów było poświęconych przeżyciom moskiewskim. Jasieński, który w opinii polskich krytyków nosił już piętno niemal „plagiatora poezji Majakowskiego” (tak odebrano wydaną dwa lata wcześniej Pieśń o głodzie), poczynił zaskakujące zwierzenie – to nie Majakowski urzekł go w Moskwie, to jedna z jego recytatorek poezji, pochodząca ze Lwowa Helena Buczyńska. Jasieński bez ogródek przyznaje się do fascynacji jej właśnie osobą:

Widziałem Buczyńską po raz pierwszy w Moskwie, o ile się nie mylę, na „Choince Futurystów” w roku 1917 i byłem oczarowany. Buczyńska stworzyła nową dziedzinę sztuki, syntezę słowa, muzyki i tańca. Są słowa, których nie można mówić, ani krzyczeć – trzeba je tańczyć, są inne, które można tylko śpiewać[15].

Tę nową dziedzinę sztuki, syntezę słowa, muzyki i tańca zapożyczoną od Buczyńskiej nazwie Jasieński „słowoplastyką” i wkrótce zapragnie wykorzystać jej założenia przy recytacjach własnych poezji, wielu wieczorom futurystycznym Jasieńskiego towarzyszyli znani aktorzy i znane aktorki, tak jak Buczyńska towarzyszyła Majakowskiemu „od Kijowa i Odessy do Archangielska i Irkucka […] obwoziła swoje kapitalne koncepcje słowoplastyczne i swoje jedyne, nie do naśladowania orientalne kostiumy, genialny konglomerat wszystkich epok i stylów” – zachwycał się pisarz.

Na marginesie wypada może odnotować, że genialna muza rewolucyjnych poetów, Helena Buczyńska, zwana pieszczotliwie „Gulą” (z racji kształtnych zaokrągleń) równie dobrze dawała sobie radę na spotkaniach towarzyskich. Już po powrocie do Polski, kiedy zaczęła pracę w teatrze „Ateneum” w Warszawie, zjawiała się czasem na takich imprezach, urzekając widzów „słowoplastyką” w wydaniu domowym, tak to zabawnie przedstawił jeden z uczestników jednego z pokazów, Józef Wittlin, przedstawiciel tzw. „ostatniej cyganerii warszawskiej”, czyli środowiska satyrycznego „Cyrulika Warszawskiego”:

Po mnóstwie wódek i wina jesteśmy ociężali jak bąki. Żarcie skończone. Odsuwanie krzeseł […] i wracamy do salonu. Chudy Olaf Feldman gra na fortepianie jakąś własną kompozycję. Okulary podskakują mu na nosie […]. Pod jego muzykę Gula Buczyńska jako Zulejka – Perła Haremu wykonuje parodię wschodniego tańca bajadery. Wznosi ręce, wysoko nad głową splata dłonie i zaczyna wykonywać taniec brzucha. Klaszcze w dłonie do taktu. Gula stąpa na palcach, potrząsa ramionami, kręci łonem i kuprem, aż nagle przerywa pląsy i wybiegając z pokoju woła w pośpiechu:

– Bardzo was przepraszam, ale zawieszam występy i muszę was opuścić, bo zaraz posikam się ze śmiechu[16].

Takiego oblicza Heleny Buczyńskiej Jasieński najprawdopodobniej nie znał. Z podanych jednak mimochodem wyrywkowych wspomnień wynika jednak, że kilkunastoletni Wiktor oglądał wystąpienia samego Majakowskiego, które odbywały się m.in. w sali moskiewskiego Muzeum Politechnicznego, i zapewne słuchał przywódcy futuryzmu rosyjskiego, wygłaszającego płomienny Obłok w spodniach czy Flet kręgosłupa, odczuwał na własnej skórze, jak na te wiersze reaguje publiczność (sam je potem tłumaczył na język polski), obserwował działania zrewoltowanych grup literackich, czytał futurystyczne manifesty i odezwy, podpatrywał, jak działają kawiarnie literackie. Wątpliwe, by Majakowski nie zaimponował mu wówczas swoją postawą, nie zachwycił osobowością, temperamentem poetyckim. Na polskich poetach, zarówno twórczość, jak i osoba „barda rewolucji” robiła oszałamiające wrażenie. Julian Tuwim tak na przykład opisywał pierwsze wrażenia po zetknięciu z jego poezją:

Kamień na kamieniu nie został z praw i dogmatów estetycznych, na jakich się wychowałem. Do tzw. świątyni sztuki […] wdarł się jakiś wspaniały rokoszanin, ktoś na miarę Herkulesa czy Samsona, porozwalał słupy kanonów, kopnął nogą uprzykrzone znicze czy ołtarze – i […] krzyczy o żywym życiu, sławi nowe piękno, gromi zbutwiałe formy ustroju i obyczaju, w błoto potężną girą wdeptuje obmierzłe mieszczaństwo, w figę układa palce potężnej łapy, nielitościwymi prztykami bije w żółte dzioby lirycznych kanarków, a przy tym wszystkim – jakie w nim bezmiary czułości dla człowieka! Jaka czysta tęsknota za ukochaną kobietą! Anioł z kastetem w zaciśniętej gniewnie pięści![17]

Anatol Stern, rówieśnik Jasieńskiego, także długo nie mógł ochłonąć po przelotnym spotkaniu „Anioła z kastetem”:

Wysiadł z wagonu olbrzymi, rozpierający sobą przestrzeń […]. Przywitał nas serdecznie swym stalowym basem. Kiedy zamknęły się za nim drzwi goszczącej go ambasady, pozostało nam wrażenie czegoś olbrzymiego, co nas owionęło swym płonącym oddechem. Jak gdyby kawał dalekiej ziemi rosyjskiej, skalistą górą, Kaukazem, przeszedł pomiędzy nami[18].

To było wrażenie, jakie wywierał Majakowski na dojrzałych poetach, co dopiero mówić o siedemnastoletnim Jasieńskim. A jednak centralne miejsce w jego wczesnych moskiewskich wspomnieniach zajmuje, jakby na przekór, nie tyle sam Majakowski, ile właśnie recytacje delikatnej i zjawiskowej Buczyńskiej:

Pamiętam rok 1918, zapełnioną po brzegi ogromną salę moskiewskiego Muzeum Politechnicznego. Publiczność tłumem zajmowała estradę, pozostawiając jedynie pośrodku maleńką wolną przestrzeń, gdzie stojąc na krześle, aby móc wszystkim być widoczną, Buczyńska interpretowała jakieś wiersze, zdaje się Kamieńskiego. Przypatrywałem się tej publiczności, która spędziwszy przed chwilą z estrady Majakowskiego, teraz rżała z entuzjazmu. Podziwiałem, jak ona, Polka, (wychowała się we Lwowie) – potrafi oczarować obcy naród jego własnym słowem[19].

Jednak poza tymi strzępkami reminiscencji o pobycie w Moskwie przyszłego autora Palę Paryż niewiele wiadomo. Ze spisanych wspomnień brata poety, Jerzego Jasieńskiego, można odtworzyć jedynie sam moment powrotu rodziny do Polski – w liście skierowanym do redakcji Polskiego słownika biograficznego napisał po prostu:

Wróciliśmy z Brunonem, matką i siostrą (poza ojcem, który był lekarzem armii rosyjskiej podczas wojny) – z radzieckiej Moskwy w maju 1918 r.

[1] Oryginał w języku rosyjskim.

[2] Ksawery Jasieński w liście do autora tej pracy z 18 marca 1996 roku. Do dziś dnia podtrzymuje on wersję rodzinną.

[3] Zob. B. Jasieński, Poezje zebrane, wstęp, opracowanie i komentarze B. Lentas, współpraca M. Ogonowska, Gdańsk 2008, s. 521-522. Chociaż według spisów w odpowiednich księgach istniały wówczas na Litwie co najmniej trzy rodziny o nazwisku „Jasieński” pieczętujące się herbem szlacheckim.

[4] Świadectwo urodzenia Wiktora Jasieńskiego (wypis z księgi urodzin) zostało wystawione we Lwowie 14 września 1925 roku.

[5] Były to wiersze Panienki w lesie i Café, napisane kolejno w styczniu i lutym 1920 roku, opublikowane w czasopiśmie „Formiści” 1920, z. 2, s. 10 z podpisem Wiktor Jasieński. W lekko zmienionej formie weszły do debiutanckiego Buta w butonierce (1921).

[6] Zob. T. Jeske-Choiński, Neofici polscy. Materiały historyczne, Warszawa 1904, s. 223.

[7] Szczegółowych informacji biograficznych na temat Jakuba Zysmana udzielił mi Piotr Banasiak, który przygotowuje książkę o życiu i działalności społecznika z Klimontowa. Dalsze fragmenty pracy poświęcone Zysmanowi wiele zawdzięczają jego ustaleniom.

[8] J. Oleszak, Moje wspomnienia, Sandomierz, maszynopis ze zbiorów prof. Z.J. Adamczyka, s. 11-12.

[9] J. Jasieński, Moje wspomnienie o bracie Brunonie Jasieńskim, spisane w Krakowie 11 lutego 1956 roku, maszynopis (siedem stron) przechowywany w Dziale Rękopisów Biblioteki Narodowej.

[10] Gazetka zachowała się w zbiorach profesora Witolda Kuli.

[11] S. Konarski, M. Ornowski, Szkoła im. Mikołaja Reja w Warszawie, Warszawa 1993, s. 64.

[12] Ten utwór młodego Jasieńskiego znany jest wyłącznie z wersji zapamiętanej przez brata poety Jerzego (grającego w przedstawieniu rolę Pana Młodego). Podawał on również dwie różne daty wystawienia amatorskiego Wesela (wakacje 1919 lub lato 1920). Janina Oleszak (grająca w tym samym przedstawieniu) podaje datę: „wakacje 1919”. Pierwotnie tekst Prologu ukazał się drukiem w „Życiu Literackim” 1958, nr 29, s. 7.

[13] Więcej o tradycjach patriotycznych szkoły i udziale „Rejaków” w walce o niepodległość Polski w: S. Konarski, M. Ornowski, dz.cyt., rozdział „Dzieje szkoły w latach 1906-1918”, s. 17-28.

[14] Zob… list Jerzego Jasieńskiego do redakcji Polskiego Słownika Biograficznego z 14 czerwca 1963 roku; dokument w redakcji PSB, Kraków, ul. Sławkowska 17, teczka osobowa: „Jasieński Bruno”, s. 4.

[15] Zob. B. Jasieński, Teatr w Krakowie, „Kurier Lwowski” 1924, nr 3 [5 stycznia], s. 3-4. Wcześniej Jasieński poświęcił Buczyńskiej artykuł w jednodniówce Nuż w bżuhu (1921).

[16] T. Wittlin, Ostatnia cyganeria, Warszawa 1989, s. 299.

[17] J. Tuwim, Notatka liryczno-biograficzna, „Odrodzenie”, 1949, nr 45, s. 2.

[18] A. Stern, Spotkanie z Majakowskim, „Kuźnica”, 1948, nr 46, s. 4.

[19] B. Jasieński, Teatr., s. 4.

20 Zob… list Jerzego Jasieńskiego do redakcji PSB, s. 4.

21 Jasieński rozpoczął studia najpierw na Wydziale Filozoficznym (od semestru letniego 1918/1919), potem przeniósł się na Wydział Prawa (od semestru zimowego 1920/1921), ale ostatecznie w 1923 roku powrócił na Wydział Filozoficzny.

22 Wiersz cytowany z pamięci przez Jerzego Jasińskiego.

23 J. Oleszak, dz. cyt., s. 5-7.

24 W 1993 roku po raz pierwszy opublikował ją warszawski miesięcznik „Karta” (nr 11, s. 60).

25 Warszawę jako miejsce śmierci siostry podaje także Jerzy Jasieński w liście do Zarządu Banku Spółdzielczego w Klimontowie z 1963 roku (list w zbiorach Stowarzyszenia Miłośników Twórczości B. Jasieńskiego).

26 J. Oleszak, dz. cyt., s. 10.

27 Ostatnio sugestia ta pojawiła się w objaśnieniach do książki: B. Jasieński, Poezje zebrane., s. 417.

28 J. Kurek, Mój Kraków, Kraków 1978, s. 124.

29 Nekrolog ukazał się w „Kurierze Warszawskim” 1921, nr 127 [9 maja].

30 Książkę zapowiadał w listopadowej jednodniówce Nuż w bżuhu, wspominał o niej również w liście z 9 listopada 1929 r. (RGASPI, fond 495/123/130), nazywając zbiorem poezji „antyreligijnych”.

31 Tak przynajmniej przekazują rodzinne wspomnienia, zob. J. Jasieński, Zbrodnia w majestacie prawa. Klara Arem-Jasieńska (1902-1938), „Zdanie” (Kraków) 1995, nr 2, s. 37-39.

32 Rozmowy z Anną Cupisz nagrywała w 1983 roku na taśmę magnetofonową Cecylia Chodkowska. Nagranie w zbiorach Stowarzyszenia Miłośników Twórczości Brunona Jasieńskiego.

33 List Jerzego Jasieńskiego do redakcji PSB…, s. 1.

34 Data śmierci Eufemii Zysman została ustalona na podstawie akt pochówków znajdujących się na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie.

35 A. Mieszkowska, Ja, kabareciarz. Marian Hemar. Od Lwowa do Londynu, Warszawa 2006,s. 28.

36 Odpowiedzi od redakcji, „Skamander” 1920, z. 2, s. 128 b [luty].

37 B. Jasieński, Futuryzm polski (bilans), „Zwrotnica” 1923, nr 6, tekst datowany: „Kraków, 3 IX 1923”; przedruk w: Antologia polskiego futuryzmu i Nowej Sztuki, Wrocław 1978, s. 58.

38 „Formiści” (Kraków) 1920, z. 2, s. 10.

39 T. Wittlin, dz. cyt., s. 117.

40 J. Kurek, dz. cyt., s. 124-125.

41 M. Giergielewicz, Słowo o Brunonie Jasieńskim, „Wiadomości” (Londyn) 1971, nr 26.

42 J. Jasieński, Wspomnienie o Brunonie Jasieńskim 1919-1923, Dział Rękopisów Biblioteki im. Ossolińskich we Wrocławiu, sygn. 15523/ II Pol 1963.

43 W najnowszej biografii Ewy K. Czaczkowskiej, Kardynał Wyszyński, Warszawa 2009, znajduje się informacja, że od czerwca 1920 roku Stefan Wyszyński przebywał w domu, „lecząc gruźlicę” (s. 41-42).

44 Chociaż na karcie tytułowej podano „stron 96”, nie jest to wyliczenie zgodne z obowiązującą normą (od pierwszej karty do stopki książki); zgodnie z zasadami zapisu bibliograficznego książka ma dziewięćdziesiąt trzy strony, a nie dziewięćdziesiąt sześć.

45 List Brunona Jasieńskiego do Sekcji KPP przy Kominternie, RGASPI, fond 495/123/130; list cytuję dzięki uprzejmości p. Marcii Shore.

46 J. Tuwim, Sprawozdanie z książki Brunona Jasieńskiego „But w butonierce”, „Szczutek” (Lwów) 1921, nr 26, s. 9.

47 Zob. Polska poezja rewolucyjna 1878-1945, wybór i oprac. S. Klonowski, Warszawa 1966, s. 699.

48 M.Sz. [Marian Szyjkowski], Więdnące kwiaty, „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1921, nr 148, s. 3.

49 Zob… list Brunona Jasieńskiego do Sekcji KPP przy Kominternie, RGASPI, fond 495/123/130.

50 B. Jasieński, Wiosenno, „Formiści” (Kraków) 1921, z. 4, s. 10 [kwiecień].

51 B. Jasieński, Im, Szczutek (Lwów) 1924, nr 9, s. 7 [28 lutego].

52 S. Młodożeniec, U narodzin krakowskiej awangardy, „Orka” 1958, nr 34, s. 4.

53 „Rozwój” (Łódź) 1921, nr 50, s. 5.

54 H. Balk, Pozer humanitaryzmu, „Świat Kobiecy” (Warszawa-Lwów) 1929, nr 16, s. 360 [15 sierpnia].

55 J. Kurek, dz.cyt., s. 126-127.

56 Zob. „Kurier Łódzki” 1921, nr 278, s. 6 [30 października].

57 J. Lechoń, Dzienniki, Warszawa 1992, t. 2, s. 356, zapis pod datą 3 lutego 1952 roku.

58 B. Jasieński, Jan Lechoń, „Szczutek” 1923, nr 48/49, s. 4, z cyklu: „Epitaphia Wielkich Polaków. Niestety żyjących”.

59 B. Liwszyc, Półtoraoki strzelec, Warszawa 1995, s. 100.

60 H. Gotlib, Bruno Jasieński w Paryżu. (Garść wspomnień), „Przegląd Kulturalny” 1957, nr 49, s. 3. Wspomnienia datowane przez autora: „Londyn, listopad 1957 roku”.

61 Zob. W. Rabski, „Kurier Warszawski” 1921, nr z 21 lutego.

62 Ch. Baumgart, Futuryzm, Warszawa 1987, s. 60.

63 B. Jasieński, Moja nieśmiertelność, „Szczutek” 1924, nr 22, s. 4.

64 B. Jasieński, [I zdaje mi się…], „Szczutek” 1922, nr 50, s. 3.

65 Zob. Ostatnie zachowane zeznanie Brunona Jasieńskiego z 11 stycznia 1938 roku, w: K. Jaworski, Bruno Jasieński w sowieckim więzieniu. Aresztowania, wyrok, śmierć, Kielce 1995, s. 149-150.

66 Zob. Pam-Bam. Jednodniówka najmłodszych futurystów Polskich, Warszawa 1921, s. 1.

67 J. Brzękowski, Szkice literackie i artystyczne 1925-1970, Kraków 1978, s. 120.

68 B. Jasieński, Futuryzm polski., s. 58.

69 W cytatach z jednodniówek zrezygnowano z pisowni futurystycznej.

70 W.J. Dobrowolski, „Cicot” i „Poltea”, w: Cyganeria i polityka. Wspomnienia krakowskie 1919-1939, Warszawa 1964, s. 344.

71 Cyt. za K. Irzykowski, Słoń wśród porcelany, Gdańsk 2000, s. 101.

72 J. Kurek, dz. cyt., s. 131.

73 J. Przyboś, „Zwrotnica” Tadeusza Peipera, w: Cyganeria…, s. 26.

74 W tej samej jednodniówce T. Czyżewski nawoływał z kolei do „kochania elektrycznych maszyn, żenienia się z nimi i płodzenia Dynamo-dzieci”.

75 K. Irzykowski, Kultura murzyńska w Polsce, „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1922, nr 37, s. 2-3.

76 Palec w Nośe. Jednodńuwka polskich Rupturystuw, „Szczutek” 1921, nr 53, s. 11 [29 grudnia].

77 J. Brzękowski, Wyobraźnia wyzwolona, Kraków 1976, s. 103-104.

78 Cytowane fragmenty w: „Szczutek” 1921, nr 16, s. 6; nr 17, s. 4.

79 M. Wierzbiński, Głupota czy zbrodnia, „Rzeczpospolita” 1921, nr 341.

80 S.I. Witkiewicz, O skutkach działalności naszych futurystów, w: Teatr, Kraków 1923. Witkacy sparodiował jednodniówki futurystyczne w publikacji Papierek lakmusowy (1922).

81 Palec w Nośe…, s. 11.

82 Tytuły zaczerpnięte z czasopisma „Przegląd Światowy” (Warszawa) 1922, nr 1 i 2.

83 S. Baczyński, Syty Paraklet i głodny Prometeusz, Kraków 1924, s. 18-19.

84 List Brunona Jasieńskiego do Sekcji KPP…

85 B. Jasieński, Futuryzm polski.., s. 183.

86 B. Jasieński, Coś w rodzaju autobiografii, przeł. E. Balcerzan, w: B. Jasieński, Utwory poetyckie, manifesty, szkice, oprac. E. Balcerzan, Kraków 1972, s. 248.

87 Ostatnie zachowane zeznanie., s. 139.

88 S, Żeromski, Snobizm i postęp, Warszawa 1922, s. 44-46, 51.

89 M.Sz. [Marian Szyjkowski], Poezja burzy i naporu, „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1922, nr 142, s. 3; S. Młodożeniec, Pieśń o głodzie,„Zwrotnica” 1922, z. 2, s. 46.

90 Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 142-143.

91 Zob… list Jerzego Jasieńskiego do redakcji Polskiego Słownika Biograficznego…, s. 3.

92 B. Jasieński, Futuryzm polski. (Bilans), „Zwrotnica” 1923, nr 6.

93 Zob. W. Woroszylski, Zycie Majakowskiego, Warszawa 1965, s. 224.

94 Cyt. za B. Jasieński, Nogi Izoldy Morgan i inne utwory, Warszawa 1966, s. 15-16.

95 B. Jasieński, Nogi Izoldy Morgan., s. 16.

96 Tamże,s 17.

97 Tamże.

98 Tamże, s. 23.

99 Tamże, s. 24.

100 Obszerną recenzję powieści wydrukował Hemar w „Gazecie Lwowskiej” w roku 1923 w numerach: 153., 156., 157.

101 Powieść Hemara ukazała się w sierpniu 1923 roku w „Szczutku”.

102 Noweli przez długi czas nie odnotowywały żadne biografie ani też słownik zawierający biogram pisarza. Tekst utworu przypomniałem w publikacji Dwa zapomniane utwory Brunona Jasieńskiego w: „Slavic Almanach” (Pretoria) 2002, nr 8, s. 75. W formie książkowej utwór ukazał się w roku 2005 w wydawnictwie „Jirafa Roja”.

103 Zob. B. Jasieński, Potestas clavium, „Kurier Lwowski” 1923, 165-168 [15-18 lipca].

104 Legendę tę przytoczył Piotr Mitzner w artykule Śmierć futurysty, „Karta” 1993, nr 11, s. 64.

105 B. Jasieński, Coś w rodzaju autobiografii…, s. 248.

106 A. Wat, Mój…, s. 34.

107 Adolf Langer – Ostap Dłuski (1892-1964), działacz komunistyczny od 1918 roku, po 1945 członek KC PZPR, poseł na Sejm PRL I, II i III kadencji, późniejszy laureat Leninowskiej Nagrody Pokoju (1960).

108 Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 143.

109 Tamże, s. 146, 147.

110 „Książka” została ostatecznie zamknięta przez władze w 1929 roku. Dokładniej o wydawnictwie w: K. Dolindowska, „Książka ” i „Tom”. Z dziejów legalnych wydawnictw KPP1918-1937, Warszawa 1977.

111 A. Wat, Mój…, Warszawa 1990, s. 31-32.

112 Zob. M. Piechal, Łódź jako źródło doznań artystycznych, „Prądy” (Łódź) 1931, nr 1, s. 4 [marzec].

113 Manifest cytował po raz pierwszy Andrzej K. Waśkiewicz, W kręgu futuryzmu i awangardy, Wrocław 2003, s. 266-267.

114 Zob. A. Wat, Przeciw zdziczeniu, „Wiadomości Literackie” 1924, nr 11, s. 3 [16 III].

115 Czasopismo ukazywało się w Warszawie od lipca 1923 do września 1924 roku jako kontynuacja zlikwidowanej w maju 1923 roku komunistycznej „Kultury Robotniczej”.

116 Utwory ukazywały się w „Nowej Kulturze” w roku 1924 w numerach 8-10.

117 List Brunona Jasieńskiego do Sekcji KPP…

118 Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 145.

119 A. Wat, Mój…, Warszawa 1990, t. 1, s. 32.

120 Zob. „Wiek Nowy” (Lwów) 1924, nr 6778 [29 stycznia].

121 Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 145.

122 Publikację tę wraz z rysunkami przypomniałem w artykule Dwa zapomniane utwory Brunona Jasieńskiego, w: „Slavic Almanach” (Pretoria) 2002, nr 8, s. 75. W zmienionej formie typograficznej utwór ukazał się również w: B. Jasieński, Poezje zebrane, Gdańsk 2008, s. 296-301.

123 List Brunona Jasieńskiego do Sekcji KPP…

124 Zob. Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 149-150.

125 Zob. Z. Jarosiński, Wstęp, w: Antologia Polskiego Futuryzmu i Nowej Sztuki, Wrocław 1978, s. XXXVIII-XXXIX; tekst wiersza Sterna, tamże, s. 205-206. Jarosiński podaje, że Stern przesiedział w areszcie trzy miesiące. Natomiast O. Missuna w swojej książce o najgłośniejszych procesach literackich międzywojnia pisze, że było to sześć miesięcy (O. Missuna, Warszawski pitaval literacki, Warszawa 1960, s. 55).

126 Zob. R.M. Groński, Kabaret Hemara, Warszawa 1989, s. 19.

127 Recital Brunona Jasieńskiego, „Wiek Nowy” 1924, nr 6758, s. 8.

128 K. Bukowski, Wieczór „słowoplastyki” Brunona Jasieńskiego, „Wiek Nowy” 1924, nr 6761, s. 9.

129 J. Mig, Wieczór autorski Mariana Hemara i Brunona Jasieńskiego, „Ilustrowany Kurier Codzienny” (Kraków) 1924, nr 91, s. 3.

130 Pierwodruk: „Szczutek” (Lwów) 1924, nr 22,s. 5 [29 maja].

131 Dokument ze zbiorów profesor A. Kowalczykowej, obecnie w zbiorach BN Warszawie.

132 Dokumenty (absolutorium oraz świadectwo urodzenia) w zbiorach profesora Z.J. Adamczyka.

133 List Jerzego Jasieńskiego do redakcji PSB…

134 Pobyt Jasieńskiego we Francji był tematem mojej książki Bruno Jasieński w Paryżu, Kielce 2003. Stąd niektóre wcześniejsze ustalenia biograficzne zostały w tym rozdziale wykorzystane, niektóre uzupełnione o nowe fakty.

135 Pierwodruk: „Wiek Nowy” (Lwów) 1925,nr7301, s.3 [24 października], z cyklu: „Przez mój monokl” podpisany pseudonimem „la von Tamten”.

136 Pisał o tym lwowski „Wiek Nowy” 1927, nr 7804, s. 8 [27 lipca]: „Okazało się, że uprawnienia wojewodów w sprawie wydawania paszportów ulgowych spowodowały silny wzrost wyjeżdżających za granicę”.

137 „Ilustrowany Kurier Codzienny” (Kraków) 1924, nr 19, s. 3.

138 B. Jasieński, List z Paryża, „Wiek Nowy” 1927, nr 7696, s. 3.

139 Wątpliwe, by rodzeństwo Czapskich było wówczas przyjaciółmi Jasieńskich; w żadnym ze swoich spisanych wspomnień Józef Czapski nie wymienia postaci Brunona i Klary.

140 List Pawła Kleczkowskiego do Stanisława Kalinowskiego z 10 września 1927 roku; dokument w Bibliotece Polskiej w Paryżu, Dział rękopisów, Akc. 3370.

141 Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 158.

142 A. Wat, Mój…, Warszawa 1990,1.1, s.33.

143 Jasieński pominął „Gazetę Poranną”, mimo iż dysponował dokumentem stwierdzającym, że jest korespondentem tego dziennika.

144 Nie zachował się żaden ze wspomnianych załączników.

145 Podanie Brunona Jasieńskiego do Pawła Kleczkowskiego z października 1925 roku. Dokument w Bibliotece Polskiej w Paryżu, Dział rękopisów, Akc. 3371.

146 Karta poczty pneumatycznej z 22 października 1925 roku – B. Jasieński do P. Kleczkowskiego. Dokument w Bibliotece Polskiej w Paryżu, Dział rękopisów, Akc. 3371.

147 Świadczy o tym kwit pocztowy przesyłki poleconej z 24 października 1925 roku. Dokument w Bibliotece Polskiej w Paryżu, Dział rękopisów, Akc. 3370.

148 Obecnie Institut National des Langues et Civilisations Orientales (INALCO) – Państwowy Instytut Języków i Cywilizacji Wschodu.

149 Protokół z dorocznego walnego zgromadzenia Związku Zawodowego korespondentów i dziennikarzy Polskich w Paryżu z 30 grudnia 1925 roku, s. 1. Dokument w Bibliotece Polskiej w Paryżu, Dział rękopisów, Akc. 3370.

150 Karta poczty pneumatycznej z 27 stycznia 1926 roku – B. Jasieński do P. Kleczkowskiego. Dokument w Bibliotece Polskiej w Paryżu, Dział rękopisów, Akc. 3371.

151 Lista obecności członków ZZKPP z 21 lipca 1926 roku. Dokument w Bibliotece Polskiej w Paryżu, Dział rękopisów, Akc. 3371.

152 Protokół z Walnego Zebrania [ZZKPP] z dn[ia] 21 lipca 1926 r[oku], Biblioteka Polska w Paryżu, Dział rękopisów, Akc. 3370.

153 A. Mikułko, Dwa listy…, s. 4.

154 Tamże.

155 Wszystkie dokumenty znajdują się w Bibliotece Polskiej w Paryżu, Dział rękopisów, Akc. 3370.

156 Dénombrement de la Population 1926, Paris 18e, [rejon] Goutte d’Or, s. 1278, dokument w Archives de Paris, sygn. D2 M8 Art. 299. Następny spis ludności miał miejsce w 1931 roku.

157 S. Brucz opublikował swoje wspomnienia w piśmie „Osnowa” w 1963 roku.

158 A. Wat, Mój…, s. 32-33.

159 Informację potwierdziła pani Anna Posner wParyżu podczas mojej rozmowy z niąw czerwcu 1995 roku.

160 Siderski zdobył popularność dzięki swojemu przekładowi na francuski Dwunastu Aleksandra Błoka; tłumaczył także Palę Paryż, powieść Jasieńskiego drukowaną w odcinkach w komunistycznej „l’Humanité”, choć jego nazwisko nie figuruje pod tłumaczeniem.

161 Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 156.

162 Zob. J. Strzałkowski, Słownik medalierów polskich i z Polską związanych 1508-1965. (Materiały), Warszawa 1982, s. 40.

163 S. Brucz, Szela w Paryżu, „Osnowa” (Łódź) 1963, s. 116-117.

164 List Brunona Jasieńskiego do Sekcji KPP przy Kominternie…

165 S. Brucz, Szela…, dz.cyt., s. 120.

166 A. Mikułko, Dwa Listy…, s. 4.

167 Qius. [J. Tuwim], Słowo o Kubie Rozpruwaczu („Jakub Szelka”), „Cyrulik Warszawski” 1926, nr 26.

168 Dokładniej o przedstawieniu Jakuba Szeli na łódzkiej scenie robotniczej zob. H. Karwacka, Witold Wandurski, Łódź 1968, s.375.

169 A. Mikułko, dz. cyt., s. 4.

170 Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 152.

171 B. Jasieński, Spotkanie Jakuba Szeli z Panem Jezusem w r. 1846, „Świt” (Moskwa) 1927, nr 8 (45), s. 2 [28 lutego].

172 Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 152-155.

173 Nie udało się odnaleźć tych numerów gazety. „Trybuna Radziecka” ukazywała się w Moskwie (w języku polskim) od kwietnia 1927 roku w miejsce „Świtu”.

174 Dokumenty w Archives Nationales (Paryż), karton 62 AJ 27.

175 W innym miejscu zeznań Jasieński dodaje: „Przy centralnym organie FPK, gazecie «l’Humanité», ukazywała się cotygodniowa polska gazeta, która co jakiś czas była zawieszana przez policję i kilka razy w roku zmieniała swoją nazwę” (zob. Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 155-156). Nie udało się ustalić,o jaką gazetę chodziło.

176 Pseudonimy Zygmunta Modzelewskiego i Mariana Pakulskiego.

177 Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 156.

178 O związku studentów „Życie” donosi anonimowy raport policji z grudnia 1927 roku, dokument w Archives Nationales (Paryż), karton F7 13469 – Les émigrés polonais en France et la propagande communiste.

179 Nie udało się ustalić autora tego wiersza.

180 Dokument w Archives Nationales (Paryż), karton F7 13469 – Les émigrés polonais en France et la propagande communiste.

181 B. Jasieński, Paryż w hołdzie Słowackiemu, „Wiek Nowy” (Lwów) 1927, nr 7793.

182 B. Jasieński, Ekshumacja prochów Słowackiego w Paryżu, „Wiek Nowy” (Lwów) 1927, nr 7796.

183 B. Jasieński, Echa pogrzebu Słowackiego w Paryżu, „Wiek Nowy” (Lwów) 1927, nr 7814.

184 B. Jasieński, O pomnik Mickiewicza w Paryżu, „Wiek Nowy” (Lwów) 1927, nr 7825.

185 B. Jasieński, Pomnik Mickiewicza w Paryżu stanie wkrótce nad brzegiem Sekwany, „Wiek Nowy” (Lwów) 1927, nr 7839.

186 B. Jasieński, Miejsce i przyszłość Polski, „Wiek Nowy” (Lwów) 1927, nr 7807.

187 B. Jasieński, O przyszłość osadnictwa polskiego we Francji, „Wiek Nowy” (Lwów) 1927, nr 7829.

188 B. Jasieński, Polski Paryż, „Wiek Nowy” (Lwów) 1927, nr 7845.

189 B. Jasieński, Książki o Polsce po francusku, „Wiek Nowy” (Lwów) 1927, nr 7854.

190 B. Jasieński, Sztuka Polska w Paryżu, „Wiek Nowy” (Lwów) 1927, nr 7901.

191 B. Jasieński, Dlaczego Amerykanie się rozwodzą, „Wiek Nowy” (Lwów) 1927, nr 7841.

192 Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 158-159.

193 Karta poczty pneumatycznej z 7 lipca 1927 roku – B. Jasieński do P. Kleczkowskiego. Dokument w Bibliotece Polskiej w Paryżu, Dział rękopisów, Akc. 3371.

194 H. Gotlib, Bruno Jasieński w Paryżu. (Garść wspomnień), „Przegląd Kulturalny” 1957, nr 49, s. 3. Wspomnienia datowane przez autora: Londyn, listopad 1957 roku.

195 B. Jasieński, Serce polskiego Paryża, „Kurier Paryski” 1927, nr 1; egzemplarz gazety pochodzi z Biblioteki Polskiej w Paryżu.

196 Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 160-161.

197 Aneks listu do ministra spraw wewnętrznych nr 1383 z 10 lutego 1928 roku, dokument w Archives Diplomatiques (Quai d’Orsay). Europe 1918-1929: Pologne (Série Z), teczka 282 – Polonais en France. Dossier général, 1918-1929, karta 72.

198 Ostatnie zachowane zeznanie…,s. 157.

199 Zob. Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 156.

200 Zob. B. Jasieński, Coś w rodzaju autobiografii, w: Utwory poetyckie, manifesty, szkice, oprac. E. Balcerzan, Wrocław 1972, s. 50.

201 B. Jasieński, W więzieniu Santé (urywek z niedrukowanej powieści „Palę Paryż”), „Trybuna Radziecka” (Moskwa) 1928, nr 3.

202 Od bliskich i dalekich. Korespondencja do Władysława Broniewskiego 1915-1930, opracowała Feliksa Lichodziejewska, s. 392-393.

203 A. Stern cytuje w swojej biografii o Jasieńskim odpis listu Dąbala do Barbusse’a. Niestety w archiwach francuskich nie udało się odnaleźć oryginału tej korespondencji.

204 Ukazało się w sumie pięćdziesiąt dziewięć odcinków powieściowych, ostatni 13 listopada 1928 roku.

205 Zob. B. Jasieński, PalęParyż…, s. 290-291.

206 B. Jasieński, Pest über Paris, „Arbeiter Illustrierte Zeitung” (Berlin) 1929, numery 27-44.

207 K. Jaworski, Od bliskich i dalekich…, s. 460.

208 List ministra spraw zagranicznych do ministra spraw wewnętrznych z 9 października 1929 roku. Dokument w Archives Nationales (Paryż), karton F7 13469- Les émigrés polonais en France et la propagande communiste.

209 A. Stern, Dla proletariatu – ale nie dla proletariatu umysłowego, „Wiadomości Literackie” 1928, nr 9 (217), s. 4 [28 lutego]. Stern polemizował z wcześniejszym artykułem Pawła Hulki-Laskowskiego: „Paweł Hulka-Laskowski zalicza mnie oraz mojego towarzysza pracy Jasieńskiego do wspólnej grupy poetów «proletariackich» wraz z poetami Broniewskim, Standem i Wandurskim. Uważam za niezbędne stwierdzenie, że jako przedstawicieli nowej sztuki w Polsce z grupą «Trzech salw» nie łączy nas nic prócz pewnych tendencji społecznych”.

210 Pierwszy artykuł Pawła Hulki-Laskowskiego zatytułowany Poezja szlachetnego nieporozumienia ukazał się w „Wiadomościach Literackich” 1928, nr 1 (209), s. 1 [1 stycznia]; kończył się konkluzją: „[…] poezję proletariacką odczuwają tylko snobi literaccy. Proletariat jej nie rozumie”. Kolejny artykuł Hulki-Laskowskiego (polemika z wypowiedzią Władysława Broniewskiego Wczoraj i jutro poezji w Polsce, „Wiadomości Literackie” 1928, nr 4 (212), s. 1, z 22 stycznia) nosił tytuł O tzw. „poezję proletariacką”. Teoria a rzeczywistość, „Wiadomości Literackie” 1928, nr 7 (215), s. 1 [ 12 lutego]. Tym razem Hulka-Laskowski pisał: „U Standego, Jasieńskiego, Sterna, Wandurskiego, Broniewskiego nie brak pięknych strof, mających siłę ewokacji, ale na ogół panuje nad tą poezją pewna maniera nieporozumienia”.

211 B. Jasieński, Solidarność z poetami proletariackimi, „Wiadomości Literackie” 1928, nr 16.

212 Taka była geneza Rzeczy gromadzkiej, której trzy pierwsze akty złożyły się na wystawiane przez teatr robotniczy w Paryżu widowisko Jakub Szela. Zob. B. Jasieński, Polska scena robotnicza w Paryżu, „Kultura Mas” (Moskwa) 1929, nr 1/2, s. 37.

213 Ostatnie zachowane zeznanie…,s. 157.

214 O działalności tej wcześniejszej formacji zwanej „Sceną Robotniczą w Paryżu” informuje list prefekta policji do ministra spraw wewnętrznych Francji z 31 lipca 1926 roku. Dokument w Archives Nationales (Paryż), karton F7 13469 – Les émigrés polonais en France et la propagande communiste.

215 Zob. B. Jasieński, Polska…, s. 33.

216 Tamże.

217 Tamże, s. 36. Po raz pierwszy Rzecz gromadzka ukazała się drukiem w 1930 roku w Moskwie (nakładem „Centralnego Wydawnictwa Ludów ZSRR”). Wcześniej fragmenty publikowała „Kultura Mas”(1929, nr 1/2) z informacją: „«Rzecz gromadzka». Widowisko w 4 aktach (7 odsłonach), grane po raz pierwszy przez polską Scenę Robotniczą w Paryżu (Pierwsze trzy akty pt. «Jakub Szela» […]”.

218 Właściwy tytuł: Jakub Szela.

219 W oryginale: „[…] marié avec Arémowna Claire, née le 23 Août 1902 a Zliwska (Pologne) […]”.

220 Anonimowy raport policyjny z 5 sierpnia 1928 roku. Dokumentw Archives Nationales (Paryż), karton F7 13469 – Les émigrés polonais en France et la propagande communiste.

221 Zob. B. Jasieński, Coś w rodzaju autobiografii, tłum. E. Balcerzan, w: B. Jasieński, Utwory poetyckie, manifesty, szkice, Wrocław 1972, s. 251.

222 Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 158.

223 Por. B. Jasieński, Polska…, s. 36: „Po trzech miesiącach «Nowa Scena Robotnicza» mogła już wystąpić po raz pierwszy przed audytorium robotniczym i przedstawić mu z dumą rezultaty swej pracy”.

224 Ta niejasność wynika z faktu, że dwa różne źródła podają dwie daty – być może tego samego zebrania: o 26 sierpnia mówi list prefekta Seine-et-Oise do MSW z 7 września 1928 roku, a o 27 sierpnia – list MSW do prefektury policji z 5 września 1928 roku. Bardziej prawdopodobna jest data 26 sierpnia, ponieważ była to niedziela. Nie można wykluczyć jednak tego, że zebranie mogło odbyć się po raz drugi nazajutrz – 27 sierpnia.

225 O raporcie z 30 sierpnia 1928 roku mówi publikowany w tej pracy list prefekta Seine-et-Oise do ministra spraw wewnętrznych z 7 września 1928 roku.

226 Anons o przedstawieniu zamieściło „Ognisko” 1928, nr 343.

227 „Nouvelle Observateur” 19 października 1989. Roger Leray był Mistrzem Loży w latach 1979-1981 i 1984-1987.

228 Korespondent „Naszego Przeglądu” Michał Weinzieher w opublikowanym na łamach tego pisma artykule pt. Sensacje polityczne na scenach paryskich (1928,nr 278,9 października) podaje, że przedstawienie Jakuba Szeli w sali Grand Orient miało miejsce w początkach października 1928 roku, widzamibyli robotnicy, a sztuka zakończyła się „chóralną Międzynarodówką”. Jeśli Weinzieher nie myli się co do daty przedstawienia, to należy przyjąć, że w sali Grand Orient scena paryska występowała przynajmniej dwukrotnie.

229 Chodzi zapewne o raport z 10 czerwca 1927 roku lub pismo sporządzone na jego podstawie.

230 List poufny ministra spraw wewnętrznych do prefekta policji w Paryżu z 5 września 1928 roku. Dokument w Archives Nationales (Paryż), karton F7 13469 – Les émigrés polonais en France et la propagande communiste.

231 Wspomniany raport z 30 sierpnia 1928 roku nie zachował się w archiwach.

232 List prefekta Seine-et-Oise do ministra spraw wewnętrznych z 7 września 1928 roku. Dokument w Archives Nationales (Paryż), karton F7 13469 – Les émigrés polonais en France et la propagande communiste.

233 Informacje uzyskane dzięki uprzejmości archiwum loży Grand Orient de France w Paryżu.

234 Dokument w Archives Nationales (Paryż). Saisie de journaux polonais en France. Tracts polonais. Dissolution d’associations polonaises en France. Ecoles polonaises en France.

235 Wspomniany raport z 26 września 1928 roku nie zachował się w archiwach.

236 Raport z 13 września 1928 roku nie zachował się w archiwach.

237 Zebranie miało miejsce 26 i/lub 27 sierpnia 1928 roku.

238 Anonimowy raport policyjny z 27 lub 28 września 1928 roku. Dokument w Archives Nationales (Paryż), karton F7 13469 – Les émigrés polonais en France et la propagande communiste.

239 Streszczenie niezwykle uproszczone i pobieżne. W I akcie Szela rozmawia (w żadnym razie nie „wymienia uwag natury politycznej”) kolejno z: Panem z Miasta, Paniusią, Akademikiem, Księdzem, Oficerem Żandarmerii, Żandarmem oraz Namiestnikiem. Zob. B. Jasieński, Rzecz gromadzka, wstęp i oprac. S. Klonowski, Warszawa 1960.

240 Zasygnalizowany w tym miejscu treści „wychwalających ZSRR” nie ma w Rzeczy gromadzkiej. Być może stwierdzenia takie padały ze sceny, w każdym razie w tekście drukowanym nie ma po nich śladu.

241 Wdrukowanej wersji Rzeczy gromadzkiej tytuł Powstanie (VI odsłona) się nie pojawia. Innejest również zakończenie streszczonego tu III aktu sztuki – chłopi uzbrojeni w widły i kosy stoją przed widownią, demonstrując swojągotowość odebrania panom ziemi. Inaczej kończył się Jakub Szela – jak pisał Jasieński: „Widowisko kończy się sceną zbiorowego buntu chłopów przeciw rządowi i szturmem do środkowych wrót, skąd przez próg historycznego półwiecza, na spotkanie ich wysypuje się masa robotnicza niosąca na czerwonym sztandarze «Ziemię chłopom bez wykupu»” (zob. B. Jasieński, Polska…, „Kultura Mas” (Moskwa) 1929, nr 1/2, s. 37).

242 Najprawdopodobniej osobą tą był Z. Modzelewski.

243 Anonimowy raport policyjny z 30 września 1928 roku. Dokument w Archives Nationales (Paryż), karton F7 13469 – Les émigrés polonais en France et la propagande communiste.

244 B. Jasieński, Polska scena…, „Kultura Mas” (Moskwa) 1929, nr 1/2, s. 34.

245 Zob… list MSW do prefekta policji z 11 października 1929 publikowany poniżej.

246 Wspomniany dokument z 9 października 1928 roku nie zachował się w archiwach.

247 List poufny ministra spraw wewnętrznych do prefekta policji w Paryżu z 11 października 1928 roku. DokumentwArchives Nationales (Paryż), karton F7 13469 – Les émigrés polonais en France et la propagande communiste.

248 Zob. S.Pr. [Stefan Priacel], Un théâtre prolétarien polonais à Paris. Le dit de Jacob Chela, „Monde” 1928, nr 19, s. 10 [13 października].

249 „Journal Officiel” 1925 z 14/15 września, s. 9007.

250 Do prośby o kartę należało dołączyć cztery fotografie (en face i bez nakrycia głowy) oraz wypełnić wniosek (w dwóch egzemplarzach). We wniosku należało podać następujące dane: nazwisko i imię, imiona rodziców, datę i miejsce urodzenia; zawód, narodowość, sytuację rodzinną; nazwisko, wiek i narodowość współmałżonka; imiona i wiek dzieci powyżej piętnastu lat; ostatnie miejsce zamieszkania poza granicami Francji.

251 Prefektura policji francuskiej w odpowiedzi na listy z maja i czerwca 1995 roku w sprawie istnienia takiego biura i zawartych w nim informacji o Brunonie Jasieńskim bądź jego żonie Klarze Arem stwierdziła, że nie ma żadnych danych na ten temat.

252 Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 158.

253 Zob… dokumenty na stronach 165 i 169 tej książki.

254 Właściwie Liga Praw Człowieka.

255 B. Jasieński, Coś w rodzaju autobiografii, tłum. E. Balcerzan, w: B. Jasieński, Utwory…, s. 251-253.

256 Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 162-163.

257 Taki adres widnieje w liście Jasieńskiego do „towarzysza” Hodżibajewa, zob. List Brunona Jasieńskiego do towarzysza Hodżibajewa z 28 stycznia 1929 roku. Dokument w Archiwum Akt Nowych (Warszawa), teczka osobowa B. Jasieńskiego nr 9328.

258 „Les Cahiers des Droits de L’Homme” 1930, nr 12, s. 282-283. Czasopismo znajduje się Archiwum Ligi Praw Człowieka w Paryżu.

259 B. Jasieński, Polska scena robotnicza w Paryżu, „Kultura Mas” (Moskwa) 1929, nr 1/2, s. 37.

260 Bruno Jasieński, écrivain révolutionnaire polonais expulsé de France par ordre de l’ambassade pilsudskyste, „l’Humanité” 1929, 6 maja, s. 2-3 [nota niepodpisana].

261 S. Brucz, Szopka bolszewicka, „Polonia Nova” (Paryż) 1929, 20 stycznia.

262 Ambasada RP w Paryżu mieściła się wówczas przy 12, Quai de Tokyo; od 3 grudnia 1924 roku ambasadorem RP był Aleksander Chłapowski. Zob. Annuaire diplomatique et consulaire 1924-1930, s. 460; rocznik w Archives Diplomatiques (Quai d’Orsay).

263 List Brunona Jasieńskiego do towarzysza Hodżibajewa z28 stycznia 1929 roku. Dokument w Archiwum Akt Nowych (Warszawa), teczka osobowa B. Jasieńskiego nr 9328.

264 List redakcji „l’Humanité” do Brunona Jasieńskiego z 6 lutego 1929 roku; List redakcji „Monde’u” do Brunona Jasieńskiego z 7 lutego 1929 roku. Dokumenty w Archiwum Akt Nowych (Warszawa), teczka osobowa B. Jasieńskiego nr 9328.

265 „Les Cahiers des Droits de L’Homme” 1930, nr 12, s. 282-283 [30 kwietnia].

266 Cyt. za A. Słonimski, Moja podróż do Rosji, Waraszawa, 1997, s. 17.

267 Zob. „Dziennik Lwowski” 1929, nr 76.

268 Zob. „IKC” 1924, nr 32.

269 Zob. „Dziennik Lwowski” 1929, nr 74, s. 11 [rubryka „Komunikat”].

270 Rozdział ten jest zmienioną i znacznie rozszerzoną wersją tekstu, który ukazał się jako wstęp w mojej książce Bruno Jasieński w sowieckim więzieniu. Aresztowanie, wyrok, śmierć, Kielce 1995.

271 T. Dąbal, Bruno Jasienskij prijezżajet w SSSR. Bolszewik wpoezii i bor’bie, „Litieraturnaja Gazieta” 1929, nr 5; por. tegoż, Kprijezdu Bruno Jasienskogo, „Prawda” 1929, nr 115.

272 Polski pisarz bolszewicki w Moskwie, „Rzeczpospolita” (Warszawa) 1929, nr 139, s. 5 [nota niepodpisana].

273 Zob… np. E. Radziński, Stalin, Warszawa 1996, s. 279 i nast.

274 B. Jasienskij, Pobieda kommuny. Nieopublikowannyj wariant gławy romana „Ja żgu Pariż” w pieriewodie awtora, „Litieraturnaja Gazieta” 1929, nr 5 [20 maja].

275 K. Sierocka, Polonia radziecka 1917-1939. Z działalności kulturalnej i literackiej, Warszawa 1969, s. 218-219.

276 M. Żiwow, Bruno Jasienskij. (K jego prijezdu w Sowietskij Sojuz), „Izwiestija” 1929, 21 maja.

277 Majakowskiego piętnowano za „indywidualizm” oraz „szkodliwą, mętną i neoburżuazyjną ideologię”. W tymże 1927 roku powstała nawet osobna, napastliwa broszura pt. Majakowski w całej okazałości. Z biegiem czasu ataki te przybrały na sile, stając się przyczyną nieustannych upokorzeń poety. Dokładniej o tej sprawie W. Woroszylski, Zycie Majakowskiego, Warszawa 1965, rozdz. LEF czy Bluff?, s. 584 i nast.

278 Anegdotę przytaczają: K. Sierocka za M. Ziwowem (zob. K. Sierocka, Polonia…, s. 219) oraz G. Lasota za Anną Berziń (zob. G. Lasota, Wat, Jasieński i inni, „Polityka” 1987, nr 40, s. 7).

279 A. Hidas, Wspomnienia o Brunonie Jasieńskim, tłum. H. Kuźniarska, „Literatura na Świecie” 1975, nr 11, s. 150.

280 Zob. „Izwiestija” 1929, nr 115.

281 J. Siekierska, Wspomnienia o Bruno Jasińskim, w: Akta Jadwigi Siekierskiej, AAN Warszawa, sygn. 41, k. 66-71.

282 Zob. Bruno Jasienskij w Moskwie, „Litieraturnaja Gazieta” 1929, nr 6 [27 maja].

283 B. Jasienskij, Bandosy. Otrywok iz romana, Moskwa-Leningrad 1932. Podaję za: B. Prut-cew, BrunoJasieński, s. 277, bibliografia, poz. 44-a. Pozycji tej nie odnotowuje na przykład Słownik współczesnych pisarzy polskich, red. E. Korzeniewska, t. 2, Warszawa 1964, hasło: Jasieński Bruno. W warszawskim „Miesięczniku Literackim” (1931, nr 15, s. 704, dział „Kronika”) znajduje się zapis: „Br[uno] Jasieński kończy powieść Bandos [!] z życia polskich górników we Francji”.

284 Protokółzebrania Biura Polskiej Sekcji WOAPP, „Kultura Mas” 1929, nr 1/2, s. 100.

285 Zob… pismo dotyczące Brunona Jasieńskiego wydane przez Komitet Fabryczny Związku Zawodowego Pracowników Poligrafii ZSRR w końcu 1929 lub na początku 1930 roku, w: K. Jaworski, Bruno Jasieński…,s. 61.

286 Zob. Deklaracja Międzynarodowego Zjednoczenia Teatrów Robotniczych, „Kultura Mas” 1930, nr 3/4, s. 11.

287 Zob. Aleksander Fewralski, Majakowski, Wandurski, Jasieński, „Dialog” 1962, nr 9, s. 136-141. A. Fewralski zaznacza, że Majakowski zabrał się nawet do „aktualizowania” sztuki, ale pracy nigdy nie ukończył; zresztą 14 kwietnia 1930 roku popełnił samobójstwo.

288 W latach 1924-1929 miały miejsce w KPP ostre konflikty wewnątrzpartyjne, szczególnie po przewrocie majowym 1926 roku dochodziło do sporów w kierownictwie między tzw. „mniejszością” i „większością” (zob. B. Kolebacz, KomunistycznaPartiaPolski 1923-1929, Warszawa 1984). Zrozumiałe, że Jasieński, nienależący do KPP, nie był w te rozgrywki zamieszany.

289 Ostatnie zachowane zeznanie…,s. 167.

290 Tamże, s. 108. Por. też Pismo Brunona Jasieńskiego do Władimira Stawskiego z 3 maja 1937 roku, w: K. Jaworski, Bruno Jasieński…,s. 167.

291 Zob. K. Sierocka, Polonia Radziecka 1917-1939. Z działalności kulturalnej i literackiej, Warszawa 1968.

292 Zob. Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 166.

293 Zob. K. Sierocka, Polonia…, s. 89.

294 B. Jasieński, O rewolucję językową, „Kultura Mas” 1929, nr 1/2, s. 12.

295 Chodzi o artykuł Szljachipolśkogo proletarśkogo tieatru, opublikowany 25 maja 1930 roku na łamach „Proletariackiej Prawdy”, w którym Jasieński bronił Wandurskiego jako kierownika teatru polskiego w Kijowie przed zarzutami o błędy ideologiczne. Szerzej o tej sprawie w: H. Karwacka, Witold Wandurski, Łódź 1986, s. 339-347.

296 Protokół przesłuchania BrunonaJasieńskiego z 17 września 1937 roku w: K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 128.

297 Zob. Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 168.

298 Zob. H. Karwacka, Witold…, s. 342.

299 Tamże, s. 341.

300 Zob. K. Sierocka, Polonia…, s. 119-134. Tam też dokładniej o sprawie „nacjonal-bolszewizmu”.

301 Zob. Ostatnie zachowane zeznanie…,s. 171.

302 Druga Światowa Konferencja Literatury Rewolucyjnej odbyła się w Charkowie i trwała od 6 do 15 listopada 1930 roku (zob. Druga Switowa Konfieriencija Riewoljucijnoj Litieraturi, „Chart” 1930, nr 10/11, s. 222-226). Jasieński otrzymał wtedy zadanie objęcia redakcji wydawanej w czterech językach „Litieratury Mirowoj Riewolucyi”.

303 Pierwszy zjazd polskich pisarzy proletariackich w Mińsku odbył się 17 sierpnia 1931 roku.

304 Rosyjski wybór utworów poetyckich Jasieńskiego ukazał się w Moskwie w maju 1931 roku, poprzedzony wstępem autora zatytułowanym Wrodie awtobiografii.

305 Chodzi o Prolog do poematu, jeden z pierwszych wierszy napisanych przez Jasieńskiego po rosyjsku.

306 Zob. Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 175-177.

307 K. Symonolewicz, Kilka uwag o mniejszości polskiej w BSRR, „Biuletyn Klubu Urzędników Polskiej Służby Zagranicznej” (Warszawa) 1932, nr 1, s. 44 [grudzień].

308 Zob. Ostatnie zachowane zeznanie…,s. 178-179.

309 Zob. Ostatnie zachowane zeznanie…,s. 171.

310 Cyt. za A. Słonimski, Moja podróż do Rosji, Literackie Towarzystwo Wydawnicze, Warszawa 2005, s. 46.

311 Jasieński jeszcze 12 czerwca 1932 roku w piśmie do Komisji KWMK posługiwał się tym właśnie numerem legitymacji partyjnej (zob. K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 65).

312 Zob. Pismo frakcji sekretariatu MORP w sprawie Brunona Jasieńskiego wydane 17 kwietnia 1931 roku w: K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 63-64.

313 Tym numerem legitymacji Jasieński posłużył się 2 maja 1937 roku w piśmie do Nikołaja Jeżowa. Zob. K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 100.

314 B. Jasienskij, 1. Wozwraszczenije Szeli. 2. Piesnia mużikow. 3. Naputstwije Szeli, tłum. M. Żi-wow, N. Asiejew, E. Bagricki, w: Sowriemiennaja riewolucyionnaja poezija Zapada, Moskwa 1930.

315 Przekład na język rosyjski: N. Asiejew, E. Bagricki, A. Romm, M. Swietłow i inni. W tym samym roku kolejne wydanie książkowe w wydawnictwie „GIChL” (Moskwa-Leningrad 1932), w tłumaczeniu na język rosyjski pod zbiorową redakcją E. Bagrickiego i A. Romma, ze wstępem T. Dąbala.

316 A. Łunaczarskij, Priedisłowie, w: B. Jasienskij, Bał maniekienow, Moskwa-Leningrad 1931; toż samo w: „Litieraturnaja Gazieta” 1931, nr 18 [4 kwietnia].

317 B. Jasienskij, Stichi, [wstęp autora:] Wrodie aftobiografii, [wyd.] „Ogoniok” (Biblioteka „Ogoniok” nr 7), Moskwa 1931; w tym samym roku kolejne wydanie, tym razem bez wstępu (Biblioteka „Ogoniok” nr 613).

318 Zob. E. Balcerzan, Styl i poetyka twórczości dwujęzycznej B. Jasieńskiego. Z zagadnień teorii przekładu, Wrocław 1968; W. Parniewski, Majakowski – fascynacja i opór. Z dziejów recepcji w Polsce, Łódź 1981.

319 W nocie wydawniczej poprzedzającej dwa wydania Palę Paryż (z 1929 i 1931 roku) stwierdza się: „W paru miejscach opuściliśmy drobne ustępy tekstu, co zaznaczyliśmy kropkami, ściśle odpowiadającymi ilości opuszczonych wierszy”. Ocenzurowano rozdziały IV iV ostatniej części powieści, zastępując kropkami zarówno pojedyncze wyrazy „Piłsudski”, „Polska”, jak również fragmenty dotyczące Polski. Pominięto również (o czym nie wspomniano) dedykację Jasieńskiego dla Dąbala.

320 Zob. G. Strumiłło-Miłosz, Szczyt Brunona Jasieńskiego, „Perspektywy” 1971, nr 16. Dziś nie udało się jednak potwierdzić, by istniał w Pamirze szczyt B. Jasieńskiego.

321 (Zob. B. Jasienskij, Kak ja rabotaju nad filmom „Czełowiek mieniajet kożu”, „Izwiestija” 1936, nr 19, 20 lutego). W 1982 roku w wytwórni Tadżykfilm ZSRR na podstawie powieści zrealizowano serial telewizyjny w pięciu odcinkach.

322 Pierwodruk w języku rosyjskim: B. Jasienskij, Czełowiek mieniajet kożu, t. 1, 2, „Nowyj Mir” 1932, nr 10-12; 1933, nr 5-10. Pierwodruk w języku polskim: B. Jasieński, Człowiek zmienia skórę, tłum. A. Lorie, Warszawa 1934 (wyd. „Mewa”) – przekład i wydanie bez zgody i upoważnienia autora.

323 J. Kaden-Bandrowski, Człowiek zmienia skórę [rec.], „Gazeta Polska” 1934, nr 145.

324 B. Prutcew, Bruno…, s. 124.

325 Tamże, s. 127.

326 B. Jasieński, Człowiek zmienia skórę, tłum. J. Brzęczkowski, Warszawa 1961, s. 8. Wszystkie cytaty według tego wydania.

327 Tamże.

328 Tamże, s. 10.

329 Tamże, s. 14.

330 Tamże, s. 206.

331 A. Wat, Klucz i hak, (w:) Świat na haku i pod kluczem, oprac. K. Rutkowski, Warszawa 1991, s. 21.

332 Tamże.

333 Cyt. za: W. Woroszylski, Zycie…, s. 437.

334 Nikołaj Jeżow (1895-1940) – od 26 września 1936 roku ludowy komisarz spraw wewnętrznych ZSRR. 16 stycznia 1936 roku przesłał Stalinowi raport potwierdzający wykrycie siatki szpiegowskiej POW, której przewodzić miał Dąbal. 11 sierpnia 1937 roku wydał rozkaz nr 00485 o aresztowaniu Polaków należących do POW.

335 Zob. K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 104.

336 Ch. Löw, Żydzi w poezji Odrodzonej Polski. II Futuryści. Bruno Jasieński, „Miesięcznik Żydowski” (Warszawa) 1934, z. 1, s. 57.

337 „Tygodnik Ilustrowany” (Warszawa) 1934, nr 19, s. 372.

338 „Pion” 1934, nr 42 (55), s. 7 [20 października].

339 Zob. B. Prutcew, Bruno…, s. 88.

340 Tamże, s. 88-91.

341 S. Klonowski, Wstęp, w: B. Jasieński, Rzecz gromadzka, Warszawa 1960, s. 23.

342 B. Jasienskij, Mieżdunarodnyj prolietariat dołżien znat’ gierojew socialisticzeskogo stro-itiel’stwa, „LOKAF” (Litieraturnoje Objedinienije Krasnoj Armii i Fłota) 1931, nr 11, s. 134-143. Cyt. za: B. Prutcew, Bruno…, s. 159.

343 Zob. T. Kizny, Biełomorkanał imienia Stalina, „Karta” 1994, nr 13, s. 87; Słownik pisarzy rosyjskich, red. F. Nieuważny, Warszawa 1994, hasło: „łagrowe piśmiennictwo”, oprac. H. Owsiany, s. 223-228.

344 Zob. B. Jasienskij, Czełowieczeskaja łaboratorija, „Litieraturnaja Gazieta” 1933, nr 54, s. 4 [23 listopada].

345 Podróż tę opisuje m.in. Frank Westerman w książce Inżynierowie dusz, Warszawa 2007, rozdz. „Biełomor”, s. 53-70.

346 Dokładnie o budowie kanału Białomorskiego w: T. Kizny, Biełomorkanał…, „Karta” 1994, nr 13, s. 84-102.

347 Dokument w Archiwum Wschodnim, oryginał w języku rosyjskim, papier firmowy formatu A4 z nadrukiem w języku rosyjskim i tadżyckim: „Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się! ZSRR. Tadżycka Socjalistyczna Republika Związkowa. Centralny Komitet Wykonawczy Rad”.

348 B. Jasienskij, Mużestwo, „Nowyj Mir” 1935, nr 2. Pierwodruk w języku polskim: B. Jasieński, Męstwo, tłum. G. Lasota, „Walka Młodych” 1958, nr 31, 32.

349 B. Jasienskij, Nos, „Izwiestija” 1936, nr 41 [17 lutego]. Kolejne publikacje książkowe w języku rosyjskim w wydawnictwach: „Sowietskij Pisatiel” (Moskwa 1936) oraz „Zurgazobiedinienie” (1937). Pierwodruk w języku polskim: B. Jasieński, Nos, tłum. W. Komarnicka, „Sztandar Młodych” 1956, nr 198, 204, 210.

350 B. Jasienskij, Gławnyj winownik, „Nowyj Mir” 1936, nr 6. Pierwodruk w języku polskim: B. Jasieński, Główny winowajca, tłum. G. Lasota, „Polityka” 1958, nr 30.

351 Chodzi o Zmowę obojętnych. Pierwodruk rosyjski: B. Jasienskij, Zagowor rawnodusznych. Pierwaja czast’ niedokonczennogo romana, „Nowyj Mir” 1956, nr 5, 6, 7. Pierwodruk w języku polskim: B. Jasieński, Zmowa obojętnych. Nieukończonej powieści część pierwsza, tłum. W. Melcer, „Nowa Kultura” 1956, nr 23-29.

352 Podanie Brunona Jasieńskiego do Wydawnictwa Dziecięcego z 8 grudnia 1936 roku. Dokument z CGALI w Moskwie udostępniony mi ze zbiorów prof. Z.J. Adamczyka.

353 Podanie Brunona Jasieńskiego do Wydawnictwa Dziecięcego z 17 marca 1937 roku. Dokument z CGALI w Moskwie udostępniony mi ze zbiorów prof. Z.J. Adamczyka. Oryginałw języku rosyjskim, papier podaniowy, pismo odręczne Brunona Jasieńskiego. Dopisek w lewym górnym roku: „Przedłużyć do 15 lipca 1937 r[oku]”.

354 Chodzi o numer „Litieraturnoj Gaziety” z 10 maja 1930 roku.

355 Zapowiedź sensacyjnego procesu prasowego w Warszawie. Pisarz sowiecki Babel przeciwko redakcji „ Wiadomości Literackich”. Dzieje pewnej rozmowy, „Wiadomości Literackie” 1930, nr 31 (344), s. 1.

356 B. Jasienskij, Uniwermag idieołogii, „Wiestnik Inostrannoj Litieratury” 1929, nr 5, s. 164-177. Zob… też J.-P. Morel, Le Roman insupportable. L’internationale littéraire et la France (1920-1932), Paris 1985, s. 282; B. Prutcew, Bruno…, s. 159.

357 Zob. N. Kolesnikoff, Bruno Jasieński – His Evolution from Futurism to Socjalist Realism, Waterloo 1982, s. 91.

358 B. Jasienskij, Monde Direkteur: Henri Barbusse, „Litieratura Mirowoj Riewolucyi” 1932, nr 2, s. 67-77. Zob… też B. Prutcew, Bruno…, s. 159.

359 KWMK – Komitet Wykonawczy Międzynarodówki Komunistycznej.

360 Zob… pismo Brunona Jasieńskiego do Komisji KWMK do spraw przebudowy MORP z 12 czerwca 1932 roku w: K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 73.

361 ZPR – Związek Pisarzy Radzieckich.

362 Zob… pismo Brunona Jasieńskiego do Władimira Stawskiego z 3 maja 1937 roku, w: K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 109-110.

363 Wypis z protokołu nr 10 posiedzenia Biura Politycznego KC WKP(b) z 8 lipca 1934 roku, dokument w Archiwum Wschodnim. Zob… też. K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 35. Brojdo nazajutrz zamieścił stosowne oświadczenie prasowe; zob. G. Brojdo, Pismo w redakciju, „Litieraturnaja Gazieta” 1934, nr 86 [9 lipca].

364 23 lipca 1934 roku opublikował na łamach „Prawdy” pochlebny artykuł m.in. o Jasieńskim pt. O pisarzach – komunistach (zob. P. Judin, O pisatieljach – kommunistach, „Prawda” 1934, nr 201). 16 sierpnia 1934 roku Jasieński (wraz z innymi) skrytykował działalność Judina jako członka komitetu organizacyjnego ZPR w liście do sekretariatu KC partii. W artykule z 23 kwietnia 1937 roku w „Prawdzie” Judin oskarżył Jasieńskiego o odchylenia od linii partii, co doprowadziło do usunięcia pisarza z partii i ZPR.

365 Zet., Sprawa Bruno [!] Jasieńskiego, „Kurier Wileński” 1937, nr 132 (4094), s. 3.

366 Bruno Jasieński i jego kariera, „Warszawski Dziennik Narodowy” 1937, nr 137, s. 3.

367 [Anonimowa notatka o Brunonie Jasieńskim], „Prosto z mostu” (Warszawa) 1937, nr 25 (133), s. 4.

368 Zob. N. Pietrow, Polska…, s.25.

369 Były oczywiście wyjątki. Tak np. bezpośrednie represje ominęły działacza komunistycznego Feliksa Kona(1846-1941), przebywającego w ZSRR od 1917 roku, w latach 1924-1927 redaktora „Trybuny Radzieckiej”. Zdjęto gojedynie z zajmowanych dotychczas stanowisk politycznych.

370 Organizacja utworzona przez J. Piłsudskiego w 1914 roku. Jej zadaniem było prowadzenie konspiracyjnej działalności niepodległościowej. Formalnie po 1918 roku przestała istnieć. (Dokładniej o POW w: P. Mitzner, Widmo POW, „Karta” 1993, nr 11, s. 21-23).

371 Zob. P. Mitzner, Śmierć futurysty, „Karta” 1993, nr 11, s. 67.

372 Właśc. „Trybuna Radziecka na kółkach”. Organ Korosteńskiego KO KP(b)U, OKW i ORZZ. Wydawnictwo „Centralnej Polskiej Robotniczej Gazety Trybuna Radziecka”. Korosteń 1930. Redaktor: Bruno Jasieński. O innych redakcjach wędrownych w okresie kolektywizacji także w: K. Sierocka, Polonia…, s. 54.

373 Zob. Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 167-168.

374 Krasiński od marca 1930 roku wchodził również w skład rady polityczno-repertuarowej Moskiewskiego Teatru-Studium. Jasieński był przewodniczącym komisji repertuarowej tego teatru. Zob. K. Sierocka, Polonia…, s. 148.

375 Dokument w Archiwum Wschodnim.

376 Zob… pismo Brunona Jasieńskiego do Komitetu Partyjnego WKP(b) ZPR z 5 lutego 1937 roku w: K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 80.

377 Zob. R. Włast-Matuszak, Posłowie, w: L. Trocki, Moje życie. Próba autobiografii, tłum. J. Barski i S. Łukomski, Warszawa 1990, s. 666.

378 Organizacja pisarzy powstała w styczniu 1925 roku, rozwiązano ją 23 kwietnia 1932 roku postanowieniem KC WKP(b), tak jak i inne organizacje pisarzy, które weszły w skład ZPR.

379 Zob… list Brunona Jasieńskiego do Józefa Stalina z 25 kwietnia 1937 roku, w: K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 88-94.

380 Tak Jasieński nazwał Stalina w przemówieniu na I Zjeździe ZPR.

381 Zob… list Brunona Jasieńskiego do Józefa Stalina z 28 kwietnia 1937 roku, w: K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 94-97.

382 Zob. Anna Berziń do Stalina – dwa listy z maja 1937 roku, w: K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 119-121.

383 Zob… list Brunona Jasieńskiego do Lwa Mechlisa z 28 kwietnia 1937 roku, w: K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 98-99.

384 Zob… pismo Brunona Jasieńskiego do Nikołaja Jeżowa z 2 maja 1937 roku, w: K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 100-104.

385 Pismo Brunona Jasieńskiego do Władimira Stawskiego z 3 maja 1937 roku, w: K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 105.

386 Zob. A. Mikułko, Dwa listy Brunona Jasieńskiego, „Karta” (Wilno) 1936, nr 1, s. 4.

387 Jasieński przybył do Tadżykistanu w maju 1934 roku wraz z innymi pisarzami rosyjskimi (m.in. A. Łachutim, P. Wasiljewem) w celu „odkrycia młodych kadr pisarzy”, jak również „podwyższania kwalifikacji początkujących literatów”. Prowadzono seminaria literackie, wykłady o poezji i dramacie. Zob. B. Prutcew, Bruno Jasieński i Tadżykistan, tłum. E. Bazela, „Przegląd Humanistyczny” 1974, nr 11, s. 127.

388 Czyli Duszanbe, stolicy Tadżykistanu.

389 Ten, który palił Paryż…, „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1937, nr 139, s. 4 [21 maja] [nota niepodpisana].

390 L. Welten, Tragedia Brunona Jasieńskiego, „Dziennik Ludowy” (Warszawa) 1937, nr 138 (125), s. 4.

391 Z. Mitzner, Bruno Jasieński musi być uwolniony!, „Dziennik Ludowy” (Warszawa) 1937, nr 143 (130), s. 3.

392 „Tempo Dnia” (Kraków) 1937, nr 146 (1482), s.2 [29 maja].

393 Anonimowa notatka o Brunonie Jasieńskim, „Prosto z mostu” (Warszawa) 1937, nr 25 (133), s. 4.

394 W oskarżeniach przeciw Jasieńskiemu, tych prasowych sprzed aresztowania i tych późniejszych podczas prowadzonego śledztwa, nie wypominano mu natomiast jego wcześniejszego pobytu w Rosji. A przecież,jak wspomniano, Jasieński przebywał tu z rodziną w latach 1914-1918. W Moskwie ukończył szkołę i uzyskał maturę. Pretekstem do oskarżenia były listy, jakie pisał z Paryża w 1926 roku, i które opublikowane zostały przez Anatola Mikułkę w wileńskiej „Karcie”.

395 Odpis przesłuchania z 5 lipca 1937 roku, dokument w Archiwum Wschodnim.

396 Odpis przesłuchania z 1 czerwca 1937 roku, dokument w Archiwum Wschodnim.

397 Zob… pismo B. Jasińskiego, [Do Narkoma Spraw Wewnętrznych ZSRR towarzysza Jeżowa od pisarza Brunona Jasieńskiego podejrzanego z celi 21 więzienia butyrskiego], w: P. Mitzner, „Karta” 1993, nr 11, s. 71-72.

398 N. Pietrow, Polska…, s. 27-29; tam też pełny tekst rozkazu.

399 Dezinformator Kiczigin, tłum. i oprac. P[iotr] M[itzner], w: P. Mitzner, „Karta” 1993, nr 11, s. 47.

400 Zob… pismo Brunona Jasieńskiego do Nikołaja Jeżowa z21 września 1937 roku, w: K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 130-131.

401 O podobnej taktyce opowiada A. Wat, wielokrotnie więziony i przesłuchiwany przez NKWD: „[…] starałem się zachować granice, aby ludziom nie zaszkodzić, to znaczy mówić tylko to, tylko takie negatywne rzeczy o ludziach, które były absolutnie wszystkim wiadome, które były czarno na białym”. A. Wat, Mój wiek, cz. 1, s. 297.

402 O tragicznych losach pierwszej żony Brunona Jasieńskiego pisał Juliusz Jasieński w: Zbrodnia w majestacie prawa…

403 Zob… orzeczenie Prokuratora Wojskowego ZSRR do sprawy Brunona Jasieńskiego wydane 17 grudnia 1955 roku, dokument w Archiwum Wschodnim, w: K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 188.

404 Bruno Jasieński rozstrzelany? Marny koniec skomunizowanego pisarza, „Warszawski Dziennik Narodowy” 1938, nr 259, s. 2.

405 Zob. E. Balcerzan, Wstęp, w: B. Jasieński, Utwory…, s. 26: data śmierci – 16 grudnia 1939 roku;M. Podkowiński, Odkrycia w Tadżykistanie, „Literatura” 1978, nr 26: informacja, że rosyjski leksykon podaje datę śmierci – sierpień 1941 roku; Kratkaja Litieraturnaja Encikłopedija, t. 8, Moskwa 1975, s. 1122: data śmierci – 20 października 1941 roku; Handbuch der Sowjetliteratur, Leipzig 1975, s. 238: data śmierci – 20 października 1942 roku.

406 Tekst dokumentu potwierdzającego wykonanie wyroku na Jasieńskim ogłosił po raz pierwszy P. Mitznerw „Karcie” 1993, nr 11, s. 76.

407 Stowarzyszenie „Memoriał” powstało w listopadzie 1987 roku jako ruch społeczny działający w państwach byłego ZSRR. Polski „Memoriał” rozpoczął działalność w styczniu 1993 roku, przejmując obowiązki przedstawicielstwa „Memoriału” w Polsce, istniejącego od kwietnia 1992 roku. Zajmuje się m.in. poszukiwaniami informacji o Polakach, ofiarach sowieckiego terroru. Zob. Informator Ośrodka „Karta”, s. 10.

408 Na liście rozstrzelanych znajduje się również T. Dąbal (B. l.12/582). Więzienne fotografie Wandurskiego, Dąbala i Szymkiewiczów zamieściła „Karta” 1993, nr 11, kolejno na s. 44, 67, 70.

409 Orzeczenie Prokuratora Wojskowego ZSRR do sprawy Brunona Jasieńskiego wydane 17 grudnia 1955 roku (dokumentwArchiwumWschodnim): „Informacja dodatkowa: Niniejsząspra-wę rozpatrywano w związku ze skargą obywatelki Berziń A[nny] […] mieszkającej pod adresem ASRR Komi, osada Żelieznodorożnyj, ul. Kommunisticzeskaja nr 6, m[ieszkania] 6”, w: K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 193.

410 D. Gałaj, Przedmowa, w: B. Jasieński, Słowo o Jakubie Szeli, Łódź 1946, s. 10-11.

411 Druk Słowa… nie zaszkodził karierze politycznej Gałaja, był on kolejno prorektorem uczelni, marszałkiem Sejmu PRL, członkiem Rady Państwa, zmarł w 2000 roku.

412 Por. Z. Żmigrodzki, Wykaz książek podlegających niezwłocznemu wycofaniu i X 1951 r., Wrocław 2002.

413 C. Budzyńska, List w sprawie Brunona Jasieńskiego, AAN (Warszawa), teczka osobowa B. Jasieńskiego nr 9328.

414 Pomijam tu te wersje śmierci, które pojawiały się w fantastycznych legendach o tym, jakoby Jasieński poległ w walce z Niemcami na froncie w roku 1941 lub został przez nich spalony żywcem na szpitalnym łóżku, lub też w syberyjskim lesie zjadły go wilki (tak!), lub jakoby miał zapaść na chorobę umysłową w obozowym szpitalu, a zgromadziwszy wokół siebie rzeszę wiernych wyznawców, odgrywać wśród nich rolę proroka.

415 Zob. Archiwum Zbigniewa Herberta. Inwentarz, Biblioteka Narodowa, Warszawa 2008, s. 137. Fragment utworu cytuję dzięki uprzejmości Henryka Citki.

416 Zwrócił na to uwagę S. Sterna-Wachowiak w książce Miąższ zakazanych owoców, „Pomorze”, Bydgoszcz 1985, s. 59 i nast.

417 Człowiek zmienia skórę, reż. R. Kaczmarek, TVP 2001.

418 A. Gide, Powrót z ZSRR, Warszawa 1937, s. 22-23.

419 Rasstrielnyje spiski. Moskwa 1937-1941. „Kommunarka”, Butowo, Moskwa 2000, s. 467.

[1] Oryginał w języku rosyjskim.

[2] Ksawery Jasieński w liście do autora tej pracy z 18 marca 1996 roku. Do dziś dnia podtrzymuje on wersję rodzinną.

[3] Zob. B. Jasieński, Poezje zebrane, wstęp, opracowanie i komentarze B. Lentas, współpraca M. Ogonowska, Gdańsk 2008, s. 521-522. Chociaż według spisów w odpowiednich księgach istniały wówczas na Litwie co najmniej trzy rodziny o nazwisku „Jasieński” pieczętujące się herbem szlacheckim.

[4] Świadectwo urodzenia Wiktora Jasieńskiego (wypis z księgi urodzin) zostało wystawione we Lwowie 14 września 1925 roku.

[5] Były to wiersze Panienki w lesie i Café, napisane kolejno w styczniu i lutym 1920 roku, opublikowane w czasopiśmie „Formiści” 1920, z. 2, s. 10 z podpisem Wiktor Jasieński. W lekko zmienionej formie weszły do debiutanckiego Buta w butonierce (1921).

[6] Zob. T. Jeske-Choiński, Neofici polscy. Materiały historyczne, Warszawa 1904, s. 223.

[7] Szczegółowych informacji biograficznych na temat Jakuba Zysmana udzielił mi Piotr Banasiak, który przygotowuje książkę o życiu i działalności społecznika z Klimontowa. Dalsze fragmenty pracy poświęcone Zysmanowi wiele zawdzięczają jego ustaleniom.

[8] J. Oleszak, Moje wspomnienia, Sandomierz, maszynopis ze zbiorów prof. Z.J. Adamczyka, s. 11-12.

[9] J. Jasieński, Moje wspomnienie o bracie Brunonie Jasieńskim, spisane w Krakowie 11 lutego 1956 roku, maszynopis (siedem stron) przechowywany w Dziale Rękopisów Biblioteki Narodowej.

[10] Gazetka zachowała się w zbiorach profesora Witolda Kuli.

[11] S. Konarski, M. Ornowski, Szkoła im. Mikołaja Reja w Warszawie, Warszawa 1993, s. 64.

[12] Ten utwór młodego Jasieńskiego znany jest wyłącznie z wersji zapamiętanej przez brata poety Jerzego (grającego w przedstawieniu rolę Pana Młodego). Podawał on również dwie różne daty wystawienia amatorskiego Wesela (wakacje 1919 lub lato 1920). Janina Oleszak (grająca w tym samym przedstawieniu) podaje datę: „wakacje 1919”. Pierwotnie tekst Prologu ukazał się drukiem w „Życiu Literackim” 1958, nr 29, s. 7.

[13] Więcej o tradycjach patriotycznych szkoły i udziale „Rejaków” w walce o niepodległość Polski w: S. Konarski, M. Ornowski, dz.cyt., rozdział „Dzieje szkoły w latach 1906-1918”, s. 17-28.

[14] Zob… list Jerzego Jasieńskiego do redakcji Polskiego Słownika Biograficznego z 14 czerwca 1963 roku; dokument w redakcji PSB, Kraków, ul. Sławkowska 17, teczka osobowa: „Jasieński Bruno”, s. 4.

[15] Zob. B. Jasieński, Teatr w Krakowie, „Kurier Lwowski” 1924, nr 3 [5 stycznia], s. 3-4. Wcześniej Jasieński poświęcił Buczyńskiej artykuł w jednodniówce Nuż w bżuhu (1921).

[16] T. Wittlin, Ostatnia cyganeria, Warszawa 1989, s. 299.

[17] J. Tuwim, Notatka liryczno-biograficzna, „Odrodzenie”, 1949, nr 45, s. 2.

[18] A. Stern, Spotkanie z Majakowskim, „Kuźnica”, 1948, nr 46, s. 4.

[19] B. Jasieński, Teatr., s. 4.

20 Zob… list Jerzego Jasieńskiego do redakcji PSB, s. 4.

21 Jasieński rozpoczął studia najpierw na Wydziale Filozoficznym (od semestru letniego 1918/1919), potem przeniósł się na Wydział Prawa (od semestru zimowego 1920/1921), ale ostatecznie w 1923 roku powrócił na Wydział Filozoficzny.

22 Wiersz cytowany z pamięci przez Jerzego Jasińskiego.

23 J. Oleszak, dz. cyt., s. 5-7.

24 W 1993 roku po raz pierwszy opublikował ją warszawski miesięcznik „Karta” (nr 11, s. 60).

25 Warszawę jako miejsce śmierci siostry podaje także Jerzy Jasieński w liście do Zarządu Banku Spółdzielczego w Klimontowie z 1963 roku (list w zbiorach Stowarzyszenia Miłośników Twórczości B. Jasieńskiego).

26 J. Oleszak, dz. cyt., s. 10.

27 Ostatnio sugestia ta pojawiła się w objaśnieniach do książki: B. Jasieński, Poezje zebrane., s. 417.

28 J. Kurek, Mój Kraków, Kraków 1978, s. 124.

29 Nekrolog ukazał się w „Kurierze Warszawskim” 1921, nr 127 [9 maja].

30 Książkę zapowiadał w listopadowej jednodniówce Nuż w bżuhu, wspominał o niej również w liście z 9 listopada 1929 r. (RGASPI, fond 495/123/130), nazywając zbiorem poezji „antyreligijnych”.

31 Tak przynajmniej przekazują rodzinne wspomnienia, zob. J. Jasieński, Zbrodnia w majestacie prawa. Klara Arem-Jasieńska (1902-1938), „Zdanie” (Kraków) 1995, nr 2, s. 37-39.

32 Rozmowy z Anną Cupisz nagrywała w 1983 roku na taśmę magnetofonową Cecylia Chodkowska. Nagranie w zbiorach Stowarzyszenia Miłośników Twórczości Brunona Jasieńskiego.

33 List Jerzego Jasieńskiego do redakcji PSB…, s. 1.

34 Data śmierci Eufemii Zysman została ustalona na podstawie akt pochówków znajdujących się na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie.

35 A. Mieszkowska, Ja, kabareciarz. Marian Hemar. Od Lwowa do Londynu, Warszawa 2006,s. 28.

36 Odpowiedzi od redakcji, „Skamander” 1920, z. 2, s. 128 b [luty].

37 B. Jasieński, Futuryzm polski (bilans), „Zwrotnica” 1923, nr 6, tekst datowany: „Kraków, 3 IX 1923”; przedruk w: Antologia polskiego futuryzmu i Nowej Sztuki, Wrocław 1978, s. 58.

38 „Formiści” (Kraków) 1920, z. 2, s. 10.

39 T. Wittlin, dz. cyt., s. 117.

40 J. Kurek, dz. cyt., s. 124-125.

41 M. Giergielewicz, Słowo o Brunonie Jasieńskim, „Wiadomości” (Londyn) 1971, nr 26.

42 J. Jasieński, Wspomnienie o Brunonie Jasieńskim 1919-1923, Dział Rękopisów Biblioteki im. Ossolińskich we Wrocławiu, sygn. 15523/ II Pol 1963.

43 W najnowszej biografii Ewy K. Czaczkowskiej, Kardynał Wyszyński, Warszawa 2009, znajduje się informacja, że od czerwca 1920 roku Stefan Wyszyński przebywał w domu, „lecząc gruźlicę” (s. 41-42).

44 Chociaż na karcie tytułowej podano „stron 96”, nie jest to wyliczenie zgodne z obowiązującą normą (od pierwszej karty do stopki książki); zgodnie z zasadami zapisu bibliograficznego książka ma dziewięćdziesiąt trzy strony, a nie dziewięćdziesiąt sześć.

45 List Brunona Jasieńskiego do Sekcji KPP przy Kominternie, RGASPI, fond 495/123/130; list cytuję dzięki uprzejmości p. Marcii Shore.

46 J. Tuwim, Sprawozdanie z książki Brunona Jasieńskiego „But w butonierce”, „Szczutek” (Lwów) 1921, nr 26, s. 9.

47 Zob. Polska poezja rewolucyjna 1878-1945, wybór i oprac. S. Klonowski, Warszawa 1966, s. 699.

48 M.Sz. [Marian Szyjkowski], Więdnące kwiaty, „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1921, nr 148, s. 3.

49 Zob… list Brunona Jasieńskiego do Sekcji KPP przy Kominternie, RGASPI, fond 495/123/130.

50 B. Jasieński, Wiosenno, „Formiści” (Kraków) 1921, z. 4, s. 10 [kwiecień].

51 B. Jasieński, Im, Szczutek (Lwów) 1924, nr 9, s. 7 [28 lutego].

52 S. Młodożeniec, U narodzin krakowskiej awangardy, „Orka” 1958, nr 34, s. 4.

53 „Rozwój” (Łódź) 1921, nr 50, s. 5.

54 H. Balk, Pozer humanitaryzmu, „Świat Kobiecy” (Warszawa-Lwów) 1929, nr 16, s. 360 [15 sierpnia].

55 J. Kurek, dz.cyt., s. 126-127.

56 Zob. „Kurier Łódzki” 1921, nr 278, s. 6 [30 października].

57 J. Lechoń, Dzienniki, Warszawa 1992, t. 2, s. 356, zapis pod datą 3 lutego 1952 roku.

58 B. Jasieński, Jan Lechoń, „Szczutek” 1923, nr 48/49, s. 4, z cyklu: „Epitaphia Wielkich Polaków. Niestety żyjących”.

59 B. Liwszyc, Półtoraoki strzelec, Warszawa 1995, s. 100.

60 H. Gotlib, Bruno Jasieński w Paryżu. (Garść wspomnień), „Przegląd Kulturalny” 1957, nr 49, s. 3. Wspomnienia datowane przez autora: „Londyn, listopad 1957 roku”.

61 Zob. W. Rabski, „Kurier Warszawski” 1921, nr z 21 lutego.

62 Ch. Baumgart, Futuryzm, Warszawa 1987, s. 60.

63 B. Jasieński, Moja nieśmiertelność, „Szczutek” 1924, nr 22, s. 4.

64 B. Jasieński, [I zdaje mi się…], „Szczutek” 1922, nr 50, s. 3.

65 Zob. Ostatnie zachowane zeznanie Brunona Jasieńskiego z 11 stycznia 1938 roku, w: K. Jaworski, Bruno Jasieński w sowieckim więzieniu. Aresztowania, wyrok, śmierć, Kielce 1995, s. 149-150.

66 Zob. Pam-Bam. Jednodniówka najmłodszych futurystów Polskich, Warszawa 1921, s. 1.

67 J. Brzękowski, Szkice literackie i artystyczne 1925-1970, Kraków 1978, s. 120.

68 B. Jasieński, Futuryzm polski., s. 58.

69 W cytatach z jednodniówek zrezygnowano z pisowni futurystycznej.

70 W.J. Dobrowolski, „Cicot” i „Poltea”, w: Cyganeria i polityka. Wspomnienia krakowskie 1919-1939, Warszawa 1964, s. 344.

71 Cyt. za K. Irzykowski, Słoń wśród porcelany, Gdańsk 2000, s. 101.

72 J. Kurek, dz. cyt., s. 131.

73 J. Przyboś, „Zwrotnica” Tadeusza Peipera, w: Cyganeria…, s. 26.

74 W tej samej jednodniówce T. Czyżewski nawoływał z kolei do „kochania elektrycznych maszyn, żenienia się z nimi i płodzenia Dynamo-dzieci”.

75 K. Irzykowski, Kultura murzyńska w Polsce, „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1922, nr 37, s. 2-3.

76 Palec w Nośe. Jednodńuwka polskich Rupturystuw, „Szczutek” 1921, nr 53, s. 11 [29 grudnia].

77 J. Brzękowski, Wyobraźnia wyzwolona, Kraków 1976, s. 103-104.

78 Cytowane fragmenty w: „Szczutek” 1921, nr 16, s. 6; nr 17, s. 4.

79 M. Wierzbiński, Głupota czy zbrodnia, „Rzeczpospolita” 1921, nr 341.

80 S.I. Witkiewicz, O skutkach działalności naszych futurystów, w: Teatr, Kraków 1923. Witkacy sparodiował jednodniówki futurystyczne w publikacji Papierek lakmusowy (1922).

81 Palec w Nośe…, s. 11.

82 Tytuły zaczerpnięte z czasopisma „Przegląd Światowy” (Warszawa) 1922, nr 1 i 2.

83 S. Baczyński, Syty Paraklet i głodny Prometeusz, Kraków 1924, s. 18-19.

84 List Brunona Jasieńskiego do Sekcji KPP…

85 B. Jasieński, Futuryzm polski.., s. 183.

86 B. Jasieński, Coś w rodzaju autobiografii, przeł. E. Balcerzan, w: B. Jasieński, Utwory poetyckie, manifesty, szkice, oprac. E. Balcerzan, Kraków 1972, s. 248.

87 Ostatnie zachowane zeznanie., s. 139.

88 S, Żeromski, Snobizm i postęp, Warszawa 1922, s. 44-46, 51.

89 M.Sz. [Marian Szyjkowski], Poezja burzy i naporu, „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1922, nr 142, s. 3; S. Młodożeniec, Pieśń o głodzie,„Zwrotnica” 1922, z. 2, s. 46.

90 Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 142-143.

91 Zob… list Jerzego Jasieńskiego do redakcji Polskiego Słownika Biograficznego…, s. 3.

92 B. Jasieński, Futuryzm polski. (Bilans), „Zwrotnica” 1923, nr 6.

93 Zob. W. Woroszylski, Zycie Majakowskiego, Warszawa 1965, s. 224.

94 Cyt. za B. Jasieński, Nogi Izoldy Morgan i inne utwory, Warszawa 1966, s. 15-16.

95 B. Jasieński, Nogi Izoldy Morgan., s. 16.

96 Tamże,s 17.

97 Tamże.

98 Tamże, s. 23.

99 Tamże, s. 24.

100 Obszerną recenzję powieści wydrukował Hemar w „Gazecie Lwowskiej” w roku 1923 w numerach: 153., 156., 157.

101 Powieść Hemara ukazała się w sierpniu 1923 roku w „Szczutku”.

102 Noweli przez długi czas nie odnotowywały żadne biografie ani też słownik zawierający biogram pisarza. Tekst utworu przypomniałem w publikacji Dwa zapomniane utwory Brunona Jasieńskiego w: „Slavic Almanach” (Pretoria) 2002, nr 8, s. 75. W formie książkowej utwór ukazał się w roku 2005 w wydawnictwie „Jirafa Roja”.

103 Zob. B. Jasieński, Potestas clavium, „Kurier Lwowski” 1923, 165-168 [15-18 lipca].

104 Legendę tę przytoczył Piotr Mitzner w artykule Śmierć futurysty, „Karta” 1993, nr 11, s. 64.

105 B. Jasieński, Coś w rodzaju autobiografii…, s. 248.

106 A. Wat, Mój…, s. 34.

107 Adolf Langer – Ostap Dłuski (1892-1964), działacz komunistyczny od 1918 roku, po 1945 członek KC PZPR, poseł na Sejm PRL I, II i III kadencji, późniejszy laureat Leninowskiej Nagrody Pokoju (1960).

108 Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 143.

109 Tamże, s. 146, 147.

110 „Książka” została ostatecznie zamknięta przez władze w 1929 roku. Dokładniej o wydawnictwie w: K. Dolindowska, „Książka ” i „Tom”. Z dziejów legalnych wydawnictw KPP1918-1937, Warszawa 1977.

111 A. Wat, Mój…, Warszawa 1990, s. 31-32.

112 Zob. M. Piechal, Łódź jako źródło doznań artystycznych, „Prądy” (Łódź) 1931, nr 1, s. 4 [marzec].

113 Manifest cytował po raz pierwszy Andrzej K. Waśkiewicz, W kręgu futuryzmu i awangardy, Wrocław 2003, s. 266-267.

114 Zob. A. Wat, Przeciw zdziczeniu, „Wiadomości Literackie” 1924, nr 11, s. 3 [16 III].

115 Czasopismo ukazywało się w Warszawie od lipca 1923 do września 1924 roku jako kontynuacja zlikwidowanej w maju 1923 roku komunistycznej „Kultury Robotniczej”.

116 Utwory ukazywały się w „Nowej Kulturze” w roku 1924 w numerach 8-10.

117 List Brunona Jasieńskiego do Sekcji KPP…

118 Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 145.

119 A. Wat, Mój…, Warszawa 1990, t. 1, s. 32.

120 Zob. „Wiek Nowy” (Lwów) 1924, nr 6778 [29 stycznia].

121 Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 145.

122 Publikację tę wraz z rysunkami przypomniałem w artykule Dwa zapomniane utwory Brunona Jasieńskiego, w: „Slavic Almanach” (Pretoria) 2002, nr 8, s. 75. W zmienionej formie typograficznej utwór ukazał się również w: B. Jasieński, Poezje zebrane, Gdańsk 2008, s. 296-301.

123 List Brunona Jasieńskiego do Sekcji KPP…

124 Zob. Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 149-150.

125 Zob. Z. Jarosiński, Wstęp, w: Antologia Polskiego Futuryzmu i Nowej Sztuki, Wrocław 1978, s. XXXVIII-XXXIX; tekst wiersza Sterna, tamże, s. 205-206. Jarosiński podaje, że Stern przesiedział w areszcie trzy miesiące. Natomiast O. Missuna w swojej książce o najgłośniejszych procesach literackich międzywojnia pisze, że było to sześć miesięcy (O. Missuna, Warszawski pitaval literacki, Warszawa 1960, s. 55).

126 Zob. R.M. Groński, Kabaret Hemara, Warszawa 1989, s. 19.

127 Recital Brunona Jasieńskiego, „Wiek Nowy” 1924, nr 6758, s. 8.

128 K. Bukowski, Wieczór „słowoplastyki” Brunona Jasieńskiego, „Wiek Nowy” 1924, nr 6761, s. 9.

129 J. Mig, Wieczór autorski Mariana Hemara i Brunona Jasieńskiego, „Ilustrowany Kurier Codzienny” (Kraków) 1924, nr 91, s. 3.

130 Pierwodruk: „Szczutek” (Lwów) 1924, nr 22,s. 5 [29 maja].

131 Dokument ze zbiorów profesor A. Kowalczykowej, obecnie w zbiorach BN Warszawie.

132 Dokumenty (absolutorium oraz świadectwo urodzenia) w zbiorach profesora Z.J. Adamczyka.

133 List Jerzego Jasieńskiego do redakcji PSB…

134 Pobyt Jasieńskiego we Francji był tematem mojej książki Bruno Jasieński w Paryżu, Kielce 2003. Stąd niektóre wcześniejsze ustalenia biograficzne zostały w tym rozdziale wykorzystane, niektóre uzupełnione o nowe fakty.

135 Pierwodruk: „Wiek Nowy” (Lwów) 1925,nr7301, s.3 [24 października], z cyklu: „Przez mój monokl” podpisany pseudonimem „la von Tamten”.

136 Pisał o tym lwowski „Wiek Nowy” 1927, nr 7804, s. 8 [27 lipca]: „Okazało się, że uprawnienia wojewodów w sprawie wydawania paszportów ulgowych spowodowały silny wzrost wyjeżdżających za granicę”.

137 „Ilustrowany Kurier Codzienny” (Kraków) 1924, nr 19, s. 3.

138 B. Jasieński, List z Paryża, „Wiek Nowy” 1927, nr 7696, s. 3.

139 Wątpliwe, by rodzeństwo Czapskich było wówczas przyjaciółmi Jasieńskich; w żadnym ze swoich spisanych wspomnień Józef Czapski nie wymienia postaci Brunona i Klary.

140 List Pawła Kleczkowskiego do Stanisława Kalinowskiego z 10 września 1927 roku; dokument w Bibliotece Polskiej w Paryżu, Dział rękopisów, Akc. 3370.

141 Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 158.

142 A. Wat, Mój…, Warszawa 1990,1.1, s.33.

143 Jasieński pominął „Gazetę Poranną”, mimo iż dysponował dokumentem stwierdzającym, że jest korespondentem tego dziennika.

144 Nie zachował się żaden ze wspomnianych załączników.

145 Podanie Brunona Jasieńskiego do Pawła Kleczkowskiego z października 1925 roku. Dokument w Bibliotece Polskiej w Paryżu, Dział rękopisów, Akc. 3371.

146 Karta poczty pneumatycznej z 22 października 1925 roku – B. Jasieński do P. Kleczkowskiego. Dokument w Bibliotece Polskiej w Paryżu, Dział rękopisów, Akc. 3371.

147 Świadczy o tym kwit pocztowy przesyłki poleconej z 24 października 1925 roku. Dokument w Bibliotece Polskiej w Paryżu, Dział rękopisów, Akc. 3370.

148 Obecnie Institut National des Langues et Civilisations Orientales (INALCO) – Państwowy Instytut Języków i Cywilizacji Wschodu.

149 Protokół z dorocznego walnego zgromadzenia Związku Zawodowego korespondentów i dziennikarzy Polskich w Paryżu z 30 grudnia 1925 roku, s. 1. Dokument w Bibliotece Polskiej w Paryżu, Dział rękopisów, Akc. 3370.

150 Karta poczty pneumatycznej z 27 stycznia 1926 roku – B. Jasieński do P. Kleczkowskiego. Dokument w Bibliotece Polskiej w Paryżu, Dział rękopisów, Akc. 3371.

151 Lista obecności członków ZZKPP z 21 lipca 1926 roku. Dokument w Bibliotece Polskiej w Paryżu, Dział rękopisów, Akc. 3371.

152 Protokół z Walnego Zebrania [ZZKPP] z dn[ia] 21 lipca 1926 r[oku], Biblioteka Polska w Paryżu, Dział rękopisów, Akc. 3370.

153 A. Mikułko, Dwa listy…, s. 4.

154 Tamże.

155 Wszystkie dokumenty znajdują się w Bibliotece Polskiej w Paryżu, Dział rękopisów, Akc. 3370.

156 Dénombrement de la Population 1926, Paris 18e, [rejon] Goutte d’Or, s. 1278, dokument w Archives de Paris, sygn. D2 M8 Art. 299. Następny spis ludności miał miejsce w 1931 roku.

157 S. Brucz opublikował swoje wspomnienia w piśmie „Osnowa” w 1963 roku.

158 A. Wat, Mój…, s. 32-33.

159 Informację potwierdziła pani Anna Posner wParyżu podczas mojej rozmowy z niąw czerwcu 1995 roku.

160 Siderski zdobył popularność dzięki swojemu przekładowi na francuski Dwunastu Aleksandra Błoka; tłumaczył także Palę Paryż, powieść Jasieńskiego drukowaną w odcinkach w komunistycznej „l’Humanité”, choć jego nazwisko nie figuruje pod tłumaczeniem.

161 Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 156.

162 Zob. J. Strzałkowski, Słownik medalierów polskich i z Polską związanych 1508-1965. (Materiały), Warszawa 1982, s. 40.

163 S. Brucz, Szela w Paryżu, „Osnowa” (Łódź) 1963, s. 116-117.

164 List Brunona Jasieńskiego do Sekcji KPP przy Kominternie…

165 S. Brucz, Szela…, dz.cyt., s. 120.

166 A. Mikułko, Dwa Listy…, s. 4.

167 Qius. [J. Tuwim], Słowo o Kubie Rozpruwaczu („Jakub Szelka”), „Cyrulik Warszawski” 1926, nr 26.

168 Dokładniej o przedstawieniu Jakuba Szeli na łódzkiej scenie robotniczej zob. H. Karwacka, Witold Wandurski, Łódź 1968, s.375.

169 A. Mikułko, dz. cyt., s. 4.

170 Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 152.

171 B. Jasieński, Spotkanie Jakuba Szeli z Panem Jezusem w r. 1846, „Świt” (Moskwa) 1927, nr 8 (45), s. 2 [28 lutego].

172 Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 152-155.

173 Nie udało się odnaleźć tych numerów gazety. „Trybuna Radziecka” ukazywała się w Moskwie (w języku polskim) od kwietnia 1927 roku w miejsce „Świtu”.

174 Dokumenty w Archives Nationales (Paryż), karton 62 AJ 27.

175 W innym miejscu zeznań Jasieński dodaje: „Przy centralnym organie FPK, gazecie «l’Humanité», ukazywała się cotygodniowa polska gazeta, która co jakiś czas była zawieszana przez policję i kilka razy w roku zmieniała swoją nazwę” (zob. Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 155-156). Nie udało się ustalić,o jaką gazetę chodziło.

176 Pseudonimy Zygmunta Modzelewskiego i Mariana Pakulskiego.

177 Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 156.

178 O związku studentów „Życie” donosi anonimowy raport policji z grudnia 1927 roku, dokument w Archives Nationales (Paryż), karton F7 13469 – Les émigrés polonais en France et la propagande communiste.

179 Nie udało się ustalić autora tego wiersza.

180 Dokument w Archives Nationales (Paryż), karton F7 13469 – Les émigrés polonais en France et la propagande communiste.

181 B. Jasieński, Paryż w hołdzie Słowackiemu, „Wiek Nowy” (Lwów) 1927, nr 7793.

182 B. Jasieński, Ekshumacja prochów Słowackiego w Paryżu, „Wiek Nowy” (Lwów) 1927, nr 7796.

183 B. Jasieński, Echa pogrzebu Słowackiego w Paryżu, „Wiek Nowy” (Lwów) 1927, nr 7814.

184 B. Jasieński, O pomnik Mickiewicza w Paryżu, „Wiek Nowy” (Lwów) 1927, nr 7825.

185 B. Jasieński, Pomnik Mickiewicza w Paryżu stanie wkrótce nad brzegiem Sekwany, „Wiek Nowy” (Lwów) 1927, nr 7839.

186 B. Jasieński, Miejsce i przyszłość Polski, „Wiek Nowy” (Lwów) 1927, nr 7807.

187 B. Jasieński, O przyszłość osadnictwa polskiego we Francji, „Wiek Nowy” (Lwów) 1927, nr 7829.

188 B. Jasieński, Polski Paryż, „Wiek Nowy” (Lwów) 1927, nr 7845.

189 B. Jasieński, Książki o Polsce po francusku, „Wiek Nowy” (Lwów) 1927, nr 7854.

190 B. Jasieński, Sztuka Polska w Paryżu, „Wiek Nowy” (Lwów) 1927, nr 7901.

191 B. Jasieński, Dlaczego Amerykanie się rozwodzą, „Wiek Nowy” (Lwów) 1927, nr 7841.

192 Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 158-159.

193 Karta poczty pneumatycznej z 7 lipca 1927 roku – B. Jasieński do P. Kleczkowskiego. Dokument w Bibliotece Polskiej w Paryżu, Dział rękopisów, Akc. 3371.

194 H. Gotlib, Bruno Jasieński w Paryżu. (Garść wspomnień), „Przegląd Kulturalny” 1957, nr 49, s. 3. Wspomnienia datowane przez autora: Londyn, listopad 1957 roku.

195 B. Jasieński, Serce polskiego Paryża, „Kurier Paryski” 1927, nr 1; egzemplarz gazety pochodzi z Biblioteki Polskiej w Paryżu.

196 Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 160-161.

197 Aneks listu do ministra spraw wewnętrznych nr 1383 z 10 lutego 1928 roku, dokument w Archives Diplomatiques (Quai d’Orsay). Europe 1918-1929: Pologne (Série Z), teczka 282 – Polonais en France. Dossier général, 1918-1929, karta 72.

198 Ostatnie zachowane zeznanie…,s. 157.

199 Zob. Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 156.

200 Zob. B. Jasieński, Coś w rodzaju autobiografii, w: Utwory poetyckie, manifesty, szkice, oprac. E. Balcerzan, Wrocław 1972, s. 50.

201 B. Jasieński, W więzieniu Santé (urywek z niedrukowanej powieści „Palę Paryż”), „Trybuna Radziecka” (Moskwa) 1928, nr 3.

202 Od bliskich i dalekich. Korespondencja do Władysława Broniewskiego 1915-1930, opracowała Feliksa Lichodziejewska, s. 392-393.

203 A. Stern cytuje w swojej biografii o Jasieńskim odpis listu Dąbala do Barbusse’a. Niestety w archiwach francuskich nie udało się odnaleźć oryginału tej korespondencji.

204 Ukazało się w sumie pięćdziesiąt dziewięć odcinków powieściowych, ostatni 13 listopada 1928 roku.

205 Zob. B. Jasieński, PalęParyż…, s. 290-291.

206 B. Jasieński, Pest über Paris, „Arbeiter Illustrierte Zeitung” (Berlin) 1929, numery 27-44.

207 K. Jaworski, Od bliskich i dalekich…, s. 460.

208 List ministra spraw zagranicznych do ministra spraw wewnętrznych z 9 października 1929 roku. Dokument w Archives Nationales (Paryż), karton F7 13469- Les émigrés polonais en France et la propagande communiste.

209 A. Stern, Dla proletariatu – ale nie dla proletariatu umysłowego, „Wiadomości Literackie” 1928, nr 9 (217), s. 4 [28 lutego]. Stern polemizował z wcześniejszym artykułem Pawła Hulki-Laskowskiego: „Paweł Hulka-Laskowski zalicza mnie oraz mojego towarzysza pracy Jasieńskiego do wspólnej grupy poetów «proletariackich» wraz z poetami Broniewskim, Standem i Wandurskim. Uważam za niezbędne stwierdzenie, że jako przedstawicieli nowej sztuki w Polsce z grupą «Trzech salw» nie łączy nas nic prócz pewnych tendencji społecznych”.

210 Pierwszy artykuł Pawła Hulki-Laskowskiego zatytułowany Poezja szlachetnego nieporozumienia ukazał się w „Wiadomościach Literackich” 1928, nr 1 (209), s. 1 [1 stycznia]; kończył się konkluzją: „[…] poezję proletariacką odczuwają tylko snobi literaccy. Proletariat jej nie rozumie”. Kolejny artykuł Hulki-Laskowskiego (polemika z wypowiedzią Władysława Broniewskiego Wczoraj i jutro poezji w Polsce, „Wiadomości Literackie” 1928, nr 4 (212), s. 1, z 22 stycznia) nosił tytuł O tzw. „poezję proletariacką”. Teoria a rzeczywistość, „Wiadomości Literackie” 1928, nr 7 (215), s. 1 [ 12 lutego]. Tym razem Hulka-Laskowski pisał: „U Standego, Jasieńskiego, Sterna, Wandurskiego, Broniewskiego nie brak pięknych strof, mających siłę ewokacji, ale na ogół panuje nad tą poezją pewna maniera nieporozumienia”.

211 B. Jasieński, Solidarność z poetami proletariackimi, „Wiadomości Literackie” 1928, nr 16.

212 Taka była geneza Rzeczy gromadzkiej, której trzy pierwsze akty złożyły się na wystawiane przez teatr robotniczy w Paryżu widowisko Jakub Szela. Zob. B. Jasieński, Polska scena robotnicza w Paryżu, „Kultura Mas” (Moskwa) 1929, nr 1/2, s. 37.

213 Ostatnie zachowane zeznanie…,s. 157.

214 O działalności tej wcześniejszej formacji zwanej „Sceną Robotniczą w Paryżu” informuje list prefekta policji do ministra spraw wewnętrznych Francji z 31 lipca 1926 roku. Dokument w Archives Nationales (Paryż), karton F7 13469 – Les émigrés polonais en France et la propagande communiste.

215 Zob. B. Jasieński, Polska…, s. 33.

216 Tamże.

217 Tamże, s. 36. Po raz pierwszy Rzecz gromadzka ukazała się drukiem w 1930 roku w Moskwie (nakładem „Centralnego Wydawnictwa Ludów ZSRR”). Wcześniej fragmenty publikowała „Kultura Mas”(1929, nr 1/2) z informacją: „«Rzecz gromadzka». Widowisko w 4 aktach (7 odsłonach), grane po raz pierwszy przez polską Scenę Robotniczą w Paryżu (Pierwsze trzy akty pt. «Jakub Szela» […]”.

218 Właściwy tytuł: Jakub Szela.

219 W oryginale: „[…] marié avec Arémowna Claire, née le 23 Août 1902 a Zliwska (Pologne) […]”.

220 Anonimowy raport policyjny z 5 sierpnia 1928 roku. Dokumentw Archives Nationales (Paryż), karton F7 13469 – Les émigrés polonais en France et la propagande communiste.

221 Zob. B. Jasieński, Coś w rodzaju autobiografii, tłum. E. Balcerzan, w: B. Jasieński, Utwory poetyckie, manifesty, szkice, Wrocław 1972, s. 251.

222 Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 158.

223 Por. B. Jasieński, Polska…, s. 36: „Po trzech miesiącach «Nowa Scena Robotnicza» mogła już wystąpić po raz pierwszy przed audytorium robotniczym i przedstawić mu z dumą rezultaty swej pracy”.

224 Ta niejasność wynika z faktu, że dwa różne źródła podają dwie daty – być może tego samego zebrania: o 26 sierpnia mówi list prefekta Seine-et-Oise do MSW z 7 września 1928 roku, a o 27 sierpnia – list MSW do prefektury policji z 5 września 1928 roku. Bardziej prawdopodobna jest data 26 sierpnia, ponieważ była to niedziela. Nie można wykluczyć jednak tego, że zebranie mogło odbyć się po raz drugi nazajutrz – 27 sierpnia.

225 O raporcie z 30 sierpnia 1928 roku mówi publikowany w tej pracy list prefekta Seine-et-Oise do ministra spraw wewnętrznych z 7 września 1928 roku.

226 Anons o przedstawieniu zamieściło „Ognisko” 1928, nr 343.

227 „Nouvelle Observateur” 19 października 1989. Roger Leray był Mistrzem Loży w latach 1979-1981 i 1984-1987.

228 Korespondent „Naszego Przeglądu” Michał Weinzieher w opublikowanym na łamach tego pisma artykule pt. Sensacje polityczne na scenach paryskich (1928,nr 278,9 października) podaje, że przedstawienie Jakuba Szeli w sali Grand Orient miało miejsce w początkach października 1928 roku, widzamibyli robotnicy, a sztuka zakończyła się „chóralną Międzynarodówką”. Jeśli Weinzieher nie myli się co do daty przedstawienia, to należy przyjąć, że w sali Grand Orient scena paryska występowała przynajmniej dwukrotnie.

229 Chodzi zapewne o raport z 10 czerwca 1927 roku lub pismo sporządzone na jego podstawie.

230 List poufny ministra spraw wewnętrznych do prefekta policji w Paryżu z 5 września 1928 roku. Dokument w Archives Nationales (Paryż), karton F7 13469 – Les émigrés polonais en France et la propagande communiste.

231 Wspomniany raport z 30 sierpnia 1928 roku nie zachował się w archiwach.

232 List prefekta Seine-et-Oise do ministra spraw wewnętrznych z 7 września 1928 roku. Dokument w Archives Nationales (Paryż), karton F7 13469 – Les émigrés polonais en France et la propagande communiste.

233 Informacje uzyskane dzięki uprzejmości archiwum loży Grand Orient de France w Paryżu.

234 Dokument w Archives Nationales (Paryż). Saisie de journaux polonais en France. Tracts polonais. Dissolution d’associations polonaises en France. Ecoles polonaises en France.

235 Wspomniany raport z 26 września 1928 roku nie zachował się w archiwach.

236 Raport z 13 września 1928 roku nie zachował się w archiwach.

237 Zebranie miało miejsce 26 i/lub 27 sierpnia 1928 roku.

238 Anonimowy raport policyjny z 27 lub 28 września 1928 roku. Dokument w Archives Nationales (Paryż), karton F7 13469 – Les émigrés polonais en France et la propagande communiste.

239 Streszczenie niezwykle uproszczone i pobieżne. W I akcie Szela rozmawia (w żadnym razie nie „wymienia uwag natury politycznej”) kolejno z: Panem z Miasta, Paniusią, Akademikiem, Księdzem, Oficerem Żandarmerii, Żandarmem oraz Namiestnikiem. Zob. B. Jasieński, Rzecz gromadzka, wstęp i oprac. S. Klonowski, Warszawa 1960.

240 Zasygnalizowany w tym miejscu treści „wychwalających ZSRR” nie ma w Rzeczy gromadzkiej. Być może stwierdzenia takie padały ze sceny, w każdym razie w tekście drukowanym nie ma po nich śladu.

241 Wdrukowanej wersji Rzeczy gromadzkiej tytuł Powstanie (VI odsłona) się nie pojawia. Innejest również zakończenie streszczonego tu III aktu sztuki – chłopi uzbrojeni w widły i kosy stoją przed widownią, demonstrując swojągotowość odebrania panom ziemi. Inaczej kończył się Jakub Szela – jak pisał Jasieński: „Widowisko kończy się sceną zbiorowego buntu chłopów przeciw rządowi i szturmem do środkowych wrót, skąd przez próg historycznego półwiecza, na spotkanie ich wysypuje się masa robotnicza niosąca na czerwonym sztandarze «Ziemię chłopom bez wykupu»” (zob. B. Jasieński, Polska…, „Kultura Mas” (Moskwa) 1929, nr 1/2, s. 37).

242 Najprawdopodobniej osobą tą był Z. Modzelewski.

243 Anonimowy raport policyjny z 30 września 1928 roku. Dokument w Archives Nationales (Paryż), karton F7 13469 – Les émigrés polonais en France et la propagande communiste.

244 B. Jasieński, Polska scena…, „Kultura Mas” (Moskwa) 1929, nr 1/2, s. 34.

245 Zob… list MSW do prefekta policji z 11 października 1929 publikowany poniżej.

246 Wspomniany dokument z 9 października 1928 roku nie zachował się w archiwach.

247 List poufny ministra spraw wewnętrznych do prefekta policji w Paryżu z 11 października 1928 roku. DokumentwArchives Nationales (Paryż), karton F7 13469 – Les émigrés polonais en France et la propagande communiste.

248 Zob. S.Pr. [Stefan Priacel], Un théâtre prolétarien polonais à Paris. Le dit de Jacob Chela, „Monde” 1928, nr 19, s. 10 [13 października].

249 „Journal Officiel” 1925 z 14/15 września, s. 9007.

250 Do prośby o kartę należało dołączyć cztery fotografie (en face i bez nakrycia głowy) oraz wypełnić wniosek (w dwóch egzemplarzach). We wniosku należało podać następujące dane: nazwisko i imię, imiona rodziców, datę i miejsce urodzenia; zawód, narodowość, sytuację rodzinną; nazwisko, wiek i narodowość współmałżonka; imiona i wiek dzieci powyżej piętnastu lat; ostatnie miejsce zamieszkania poza granicami Francji.

251 Prefektura policji francuskiej w odpowiedzi na listy z maja i czerwca 1995 roku w sprawie istnienia takiego biura i zawartych w nim informacji o Brunonie Jasieńskim bądź jego żonie Klarze Arem stwierdziła, że nie ma żadnych danych na ten temat.

252 Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 158.

253 Zob… dokumenty na stronach 165 i 169 tej książki.

254 Właściwie Liga Praw Człowieka.

255 B. Jasieński, Coś w rodzaju autobiografii, tłum. E. Balcerzan, w: B. Jasieński, Utwory…, s. 251-253.

256 Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 162-163.

257 Taki adres widnieje w liście Jasieńskiego do „towarzysza” Hodżibajewa, zob. List Brunona Jasieńskiego do towarzysza Hodżibajewa z 28 stycznia 1929 roku. Dokument w Archiwum Akt Nowych (Warszawa), teczka osobowa B. Jasieńskiego nr 9328.

258 „Les Cahiers des Droits de L’Homme” 1930, nr 12, s. 282-283. Czasopismo znajduje się Archiwum Ligi Praw Człowieka w Paryżu.

259 B. Jasieński, Polska scena robotnicza w Paryżu, „Kultura Mas” (Moskwa) 1929, nr 1/2, s. 37.

260 Bruno Jasieński, écrivain révolutionnaire polonais expulsé de France par ordre de l’ambassade pilsudskyste, „l’Humanité” 1929, 6 maja, s. 2-3 [nota niepodpisana].

261 S. Brucz, Szopka bolszewicka, „Polonia Nova” (Paryż) 1929, 20 stycznia.

262 Ambasada RP w Paryżu mieściła się wówczas przy 12, Quai de Tokyo; od 3 grudnia 1924 roku ambasadorem RP był Aleksander Chłapowski. Zob. Annuaire diplomatique et consulaire 1924-1930, s. 460; rocznik w Archives Diplomatiques (Quai d’Orsay).

263 List Brunona Jasieńskiego do towarzysza Hodżibajewa z28 stycznia 1929 roku. Dokument w Archiwum Akt Nowych (Warszawa), teczka osobowa B. Jasieńskiego nr 9328.

264 List redakcji „l’Humanité” do Brunona Jasieńskiego z 6 lutego 1929 roku; List redakcji „Monde’u” do Brunona Jasieńskiego z 7 lutego 1929 roku. Dokumenty w Archiwum Akt Nowych (Warszawa), teczka osobowa B. Jasieńskiego nr 9328.

265 „Les Cahiers des Droits de L’Homme” 1930, nr 12, s. 282-283 [30 kwietnia].

266 Cyt. za A. Słonimski, Moja podróż do Rosji, Waraszawa, 1997, s. 17.

267 Zob. „Dziennik Lwowski” 1929, nr 76.

268 Zob. „IKC” 1924, nr 32.

269 Zob. „Dziennik Lwowski” 1929, nr 74, s. 11 [rubryka „Komunikat”].

270 Rozdział ten jest zmienioną i znacznie rozszerzoną wersją tekstu, który ukazał się jako wstęp w mojej książce Bruno Jasieński w sowieckim więzieniu. Aresztowanie, wyrok, śmierć, Kielce 1995.

271 T. Dąbal, Bruno Jasienskij prijezżajet w SSSR. Bolszewik wpoezii i bor’bie, „Litieraturnaja Gazieta” 1929, nr 5; por. tegoż, Kprijezdu Bruno Jasienskogo, „Prawda” 1929, nr 115.

272 Polski pisarz bolszewicki w Moskwie, „Rzeczpospolita” (Warszawa) 1929, nr 139, s. 5 [nota niepodpisana].

273 Zob… np. E. Radziński, Stalin, Warszawa 1996, s. 279 i nast.

274 B. Jasienskij, Pobieda kommuny. Nieopublikowannyj wariant gławy romana „Ja żgu Pariż” w pieriewodie awtora, „Litieraturnaja Gazieta” 1929, nr 5 [20 maja].

275 K. Sierocka, Polonia radziecka 1917-1939. Z działalności kulturalnej i literackiej, Warszawa 1969, s. 218-219.

276 M. Żiwow, Bruno Jasienskij. (K jego prijezdu w Sowietskij Sojuz), „Izwiestija” 1929, 21 maja.

277 Majakowskiego piętnowano za „indywidualizm” oraz „szkodliwą, mętną i neoburżuazyjną ideologię”. W tymże 1927 roku powstała nawet osobna, napastliwa broszura pt. Majakowski w całej okazałości. Z biegiem czasu ataki te przybrały na sile, stając się przyczyną nieustannych upokorzeń poety. Dokładniej o tej sprawie W. Woroszylski, Zycie Majakowskiego, Warszawa 1965, rozdz. LEF czy Bluff?, s. 584 i nast.

278 Anegdotę przytaczają: K. Sierocka za M. Ziwowem (zob. K. Sierocka, Polonia…, s. 219) oraz G. Lasota za Anną Berziń (zob. G. Lasota, Wat, Jasieński i inni, „Polityka” 1987, nr 40, s. 7).

279 A. Hidas, Wspomnienia o Brunonie Jasieńskim, tłum. H. Kuźniarska, „Literatura na Świecie” 1975, nr 11, s. 150.

280 Zob. „Izwiestija” 1929, nr 115.

281 J. Siekierska, Wspomnienia o Bruno Jasińskim, w: Akta Jadwigi Siekierskiej, AAN Warszawa, sygn. 41, k. 66-71.

282 Zob. Bruno Jasienskij w Moskwie, „Litieraturnaja Gazieta” 1929, nr 6 [27 maja].

283 B. Jasienskij, Bandosy. Otrywok iz romana, Moskwa-Leningrad 1932. Podaję za: B. Prut-cew, BrunoJasieński, s. 277, bibliografia, poz. 44-a. Pozycji tej nie odnotowuje na przykład Słownik współczesnych pisarzy polskich, red. E. Korzeniewska, t. 2, Warszawa 1964, hasło: Jasieński Bruno. W warszawskim „Miesięczniku Literackim” (1931, nr 15, s. 704, dział „Kronika”) znajduje się zapis: „Br[uno] Jasieński kończy powieść Bandos [!] z życia polskich górników we Francji”.

284 Protokółzebrania Biura Polskiej Sekcji WOAPP, „Kultura Mas” 1929, nr 1/2, s. 100.

285 Zob… pismo dotyczące Brunona Jasieńskiego wydane przez Komitet Fabryczny Związku Zawodowego Pracowników Poligrafii ZSRR w końcu 1929 lub na początku 1930 roku, w: K. Jaworski, Bruno Jasieński…,s. 61.

286 Zob. Deklaracja Międzynarodowego Zjednoczenia Teatrów Robotniczych, „Kultura Mas” 1930, nr 3/4, s. 11.

287 Zob. Aleksander Fewralski, Majakowski, Wandurski, Jasieński, „Dialog” 1962, nr 9, s. 136-141. A. Fewralski zaznacza, że Majakowski zabrał się nawet do „aktualizowania” sztuki, ale pracy nigdy nie ukończył; zresztą 14 kwietnia 1930 roku popełnił samobójstwo.

288 W latach 1924-1929 miały miejsce w KPP ostre konflikty wewnątrzpartyjne, szczególnie po przewrocie majowym 1926 roku dochodziło do sporów w kierownictwie między tzw. „mniejszością” i „większością” (zob. B. Kolebacz, KomunistycznaPartiaPolski 1923-1929, Warszawa 1984). Zrozumiałe, że Jasieński, nienależący do KPP, nie był w te rozgrywki zamieszany.

289 Ostatnie zachowane zeznanie…,s. 167.

290 Tamże, s. 108. Por. też Pismo Brunona Jasieńskiego do Władimira Stawskiego z 3 maja 1937 roku, w: K. Jaworski, Bruno Jasieński…,s. 167.

291 Zob. K. Sierocka, Polonia Radziecka 1917-1939. Z działalności kulturalnej i literackiej, Warszawa 1968.

292 Zob. Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 166.

293 Zob. K. Sierocka, Polonia…, s. 89.

294 B. Jasieński, O rewolucję językową, „Kultura Mas” 1929, nr 1/2, s. 12.

295 Chodzi o artykuł Szljachipolśkogo proletarśkogo tieatru, opublikowany 25 maja 1930 roku na łamach „Proletariackiej Prawdy”, w którym Jasieński bronił Wandurskiego jako kierownika teatru polskiego w Kijowie przed zarzutami o błędy ideologiczne. Szerzej o tej sprawie w: H. Karwacka, Witold Wandurski, Łódź 1986, s. 339-347.

296 Protokół przesłuchania BrunonaJasieńskiego z 17 września 1937 roku w: K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 128.

297 Zob. Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 168.

298 Zob. H. Karwacka, Witold…, s. 342.

299 Tamże, s. 341.

300 Zob. K. Sierocka, Polonia…, s. 119-134. Tam też dokładniej o sprawie „nacjonal-bolszewizmu”.

301 Zob. Ostatnie zachowane zeznanie…,s. 171.

302 Druga Światowa Konferencja Literatury Rewolucyjnej odbyła się w Charkowie i trwała od 6 do 15 listopada 1930 roku (zob. Druga Switowa Konfieriencija Riewoljucijnoj Litieraturi, „Chart” 1930, nr 10/11, s. 222-226). Jasieński otrzymał wtedy zadanie objęcia redakcji wydawanej w czterech językach „Litieratury Mirowoj Riewolucyi”.

303 Pierwszy zjazd polskich pisarzy proletariackich w Mińsku odbył się 17 sierpnia 1931 roku.

304 Rosyjski wybór utworów poetyckich Jasieńskiego ukazał się w Moskwie w maju 1931 roku, poprzedzony wstępem autora zatytułowanym Wrodie awtobiografii.

305 Chodzi o Prolog do poematu, jeden z pierwszych wierszy napisanych przez Jasieńskiego po rosyjsku.

306 Zob. Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 175-177.

307 K. Symonolewicz, Kilka uwag o mniejszości polskiej w BSRR, „Biuletyn Klubu Urzędników Polskiej Służby Zagranicznej” (Warszawa) 1932, nr 1, s. 44 [grudzień].

308 Zob. Ostatnie zachowane zeznanie…,s. 178-179.

309 Zob. Ostatnie zachowane zeznanie…,s. 171.

310 Cyt. za A. Słonimski, Moja podróż do Rosji, Literackie Towarzystwo Wydawnicze, Warszawa 2005, s. 46.

311 Jasieński jeszcze 12 czerwca 1932 roku w piśmie do Komisji KWMK posługiwał się tym właśnie numerem legitymacji partyjnej (zob. K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 65).

312 Zob. Pismo frakcji sekretariatu MORP w sprawie Brunona Jasieńskiego wydane 17 kwietnia 1931 roku w: K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 63-64.

313 Tym numerem legitymacji Jasieński posłużył się 2 maja 1937 roku w piśmie do Nikołaja Jeżowa. Zob. K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 100.

314 B. Jasienskij, 1. Wozwraszczenije Szeli. 2. Piesnia mużikow. 3. Naputstwije Szeli, tłum. M. Żi-wow, N. Asiejew, E. Bagricki, w: Sowriemiennaja riewolucyionnaja poezija Zapada, Moskwa 1930.

315 Przekład na język rosyjski: N. Asiejew, E. Bagricki, A. Romm, M. Swietłow i inni. W tym samym roku kolejne wydanie książkowe w wydawnictwie „GIChL” (Moskwa-Leningrad 1932), w tłumaczeniu na język rosyjski pod zbiorową redakcją E. Bagrickiego i A. Romma, ze wstępem T. Dąbala.

316 A. Łunaczarskij, Priedisłowie, w: B. Jasienskij, Bał maniekienow, Moskwa-Leningrad 1931; toż samo w: „Litieraturnaja Gazieta” 1931, nr 18 [4 kwietnia].

317 B. Jasienskij, Stichi, [wstęp autora:] Wrodie aftobiografii, [wyd.] „Ogoniok” (Biblioteka „Ogoniok” nr 7), Moskwa 1931; w tym samym roku kolejne wydanie, tym razem bez wstępu (Biblioteka „Ogoniok” nr 613).

318 Zob. E. Balcerzan, Styl i poetyka twórczości dwujęzycznej B. Jasieńskiego. Z zagadnień teorii przekładu, Wrocław 1968; W. Parniewski, Majakowski – fascynacja i opór. Z dziejów recepcji w Polsce, Łódź 1981.

319 W nocie wydawniczej poprzedzającej dwa wydania Palę Paryż (z 1929 i 1931 roku) stwierdza się: „W paru miejscach opuściliśmy drobne ustępy tekstu, co zaznaczyliśmy kropkami, ściśle odpowiadającymi ilości opuszczonych wierszy”. Ocenzurowano rozdziały IV iV ostatniej części powieści, zastępując kropkami zarówno pojedyncze wyrazy „Piłsudski”, „Polska”, jak również fragmenty dotyczące Polski. Pominięto również (o czym nie wspomniano) dedykację Jasieńskiego dla Dąbala.

320 Zob. G. Strumiłło-Miłosz, Szczyt Brunona Jasieńskiego, „Perspektywy” 1971, nr 16. Dziś nie udało się jednak potwierdzić, by istniał w Pamirze szczyt B. Jasieńskiego.

321 (Zob. B. Jasienskij, Kak ja rabotaju nad filmom „Czełowiek mieniajet kożu”, „Izwiestija” 1936, nr 19, 20 lutego). W 1982 roku w wytwórni Tadżykfilm ZSRR na podstawie powieści zrealizowano serial telewizyjny w pięciu odcinkach.

322 Pierwodruk w języku rosyjskim: B. Jasienskij, Czełowiek mieniajet kożu, t. 1, 2, „Nowyj Mir” 1932, nr 10-12; 1933, nr 5-10. Pierwodruk w języku polskim: B. Jasieński, Człowiek zmienia skórę, tłum. A. Lorie, Warszawa 1934 (wyd. „Mewa”) – przekład i wydanie bez zgody i upoważnienia autora.

323 J. Kaden-Bandrowski, Człowiek zmienia skórę [rec.], „Gazeta Polska” 1934, nr 145.

324 B. Prutcew, Bruno…, s. 124.

325 Tamże, s. 127.

326 B. Jasieński, Człowiek zmienia skórę, tłum. J. Brzęczkowski, Warszawa 1961, s. 8. Wszystkie cytaty według tego wydania.

327 Tamże.

328 Tamże, s. 10.

329 Tamże, s. 14.

330 Tamże, s. 206.

331 A. Wat, Klucz i hak, (w:) Świat na haku i pod kluczem, oprac. K. Rutkowski, Warszawa 1991, s. 21.

332 Tamże.

333 Cyt. za: W. Woroszylski, Zycie…, s. 437.

334 Nikołaj Jeżow (1895-1940) – od 26 września 1936 roku ludowy komisarz spraw wewnętrznych ZSRR. 16 stycznia 1936 roku przesłał Stalinowi raport potwierdzający wykrycie siatki szpiegowskiej POW, której przewodzić miał Dąbal. 11 sierpnia 1937 roku wydał rozkaz nr 00485 o aresztowaniu Polaków należących do POW.

335 Zob. K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 104.

336 Ch. Löw, Żydzi w poezji Odrodzonej Polski. II Futuryści. Bruno Jasieński, „Miesięcznik Żydowski” (Warszawa) 1934, z. 1, s. 57.

337 „Tygodnik Ilustrowany” (Warszawa) 1934, nr 19, s. 372.

338 „Pion” 1934, nr 42 (55), s. 7 [20 października].

339 Zob. B. Prutcew, Bruno…, s. 88.

340 Tamże, s. 88-91.

341 S. Klonowski, Wstęp, w: B. Jasieński, Rzecz gromadzka, Warszawa 1960, s. 23.

342 B. Jasienskij, Mieżdunarodnyj prolietariat dołżien znat’ gierojew socialisticzeskogo stro-itiel’stwa, „LOKAF” (Litieraturnoje Objedinienije Krasnoj Armii i Fłota) 1931, nr 11, s. 134-143. Cyt. za: B. Prutcew, Bruno…, s. 159.

343 Zob. T. Kizny, Biełomorkanał imienia Stalina, „Karta” 1994, nr 13, s. 87; Słownik pisarzy rosyjskich, red. F. Nieuważny, Warszawa 1994, hasło: „łagrowe piśmiennictwo”, oprac. H. Owsiany, s. 223-228.

344 Zob. B. Jasienskij, Czełowieczeskaja łaboratorija, „Litieraturnaja Gazieta” 1933, nr 54, s. 4 [23 listopada].

345 Podróż tę opisuje m.in. Frank Westerman w książce Inżynierowie dusz, Warszawa 2007, rozdz. „Biełomor”, s. 53-70.

346 Dokładnie o budowie kanału Białomorskiego w: T. Kizny, Biełomorkanał…, „Karta” 1994, nr 13, s. 84-102.

347 Dokument w Archiwum Wschodnim, oryginał w języku rosyjskim, papier firmowy formatu A4 z nadrukiem w języku rosyjskim i tadżyckim: „Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się! ZSRR. Tadżycka Socjalistyczna Republika Związkowa. Centralny Komitet Wykonawczy Rad”.

348 B. Jasienskij, Mużestwo, „Nowyj Mir” 1935, nr 2. Pierwodruk w języku polskim: B. Jasieński, Męstwo, tłum. G. Lasota, „Walka Młodych” 1958, nr 31, 32.

349 B. Jasienskij, Nos, „Izwiestija” 1936, nr 41 [17 lutego]. Kolejne publikacje książkowe w języku rosyjskim w wydawnictwach: „Sowietskij Pisatiel” (Moskwa 1936) oraz „Zurgazobiedinienie” (1937). Pierwodruk w języku polskim: B. Jasieński, Nos, tłum. W. Komarnicka, „Sztandar Młodych” 1956, nr 198, 204, 210.

350 B. Jasienskij, Gławnyj winownik, „Nowyj Mir” 1936, nr 6. Pierwodruk w języku polskim: B. Jasieński, Główny winowajca, tłum. G. Lasota, „Polityka” 1958, nr 30.

351 Chodzi o Zmowę obojętnych. Pierwodruk rosyjski: B. Jasienskij, Zagowor rawnodusznych. Pierwaja czast’ niedokonczennogo romana, „Nowyj Mir” 1956, nr 5, 6, 7. Pierwodruk w języku polskim: B. Jasieński, Zmowa obojętnych. Nieukończonej powieści część pierwsza, tłum. W. Melcer, „Nowa Kultura” 1956, nr 23-29.

352 Podanie Brunona Jasieńskiego do Wydawnictwa Dziecięcego z 8 grudnia 1936 roku. Dokument z CGALI w Moskwie udostępniony mi ze zbiorów prof. Z.J. Adamczyka.

353 Podanie Brunona Jasieńskiego do Wydawnictwa Dziecięcego z 17 marca 1937 roku. Dokument z CGALI w Moskwie udostępniony mi ze zbiorów prof. Z.J. Adamczyka. Oryginałw języku rosyjskim, papier podaniowy, pismo odręczne Brunona Jasieńskiego. Dopisek w lewym górnym roku: „Przedłużyć do 15 lipca 1937 r[oku]”.

354 Chodzi o numer „Litieraturnoj Gaziety” z 10 maja 1930 roku.

355 Zapowiedź sensacyjnego procesu prasowego w Warszawie. Pisarz sowiecki Babel przeciwko redakcji „ Wiadomości Literackich”. Dzieje pewnej rozmowy, „Wiadomości Literackie” 1930, nr 31 (344), s. 1.

356 B. Jasienskij, Uniwermag idieołogii, „Wiestnik Inostrannoj Litieratury” 1929, nr 5, s. 164-177. Zob… też J.-P. Morel, Le Roman insupportable. L’internationale littéraire et la France (1920-1932), Paris 1985, s. 282; B. Prutcew, Bruno…, s. 159.

357 Zob. N. Kolesnikoff, Bruno Jasieński – His Evolution from Futurism to Socjalist Realism, Waterloo 1982, s. 91.

358 B. Jasienskij, Monde Direkteur: Henri Barbusse, „Litieratura Mirowoj Riewolucyi” 1932, nr 2, s. 67-77. Zob… też B. Prutcew, Bruno…, s. 159.

359 KWMK – Komitet Wykonawczy Międzynarodówki Komunistycznej.

360 Zob… pismo Brunona Jasieńskiego do Komisji KWMK do spraw przebudowy MORP z 12 czerwca 1932 roku w: K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 73.

361 ZPR – Związek Pisarzy Radzieckich.

362 Zob… pismo Brunona Jasieńskiego do Władimira Stawskiego z 3 maja 1937 roku, w: K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 109-110.

363 Wypis z protokołu nr 10 posiedzenia Biura Politycznego KC WKP(b) z 8 lipca 1934 roku, dokument w Archiwum Wschodnim. Zob… też. K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 35. Brojdo nazajutrz zamieścił stosowne oświadczenie prasowe; zob. G. Brojdo, Pismo w redakciju, „Litieraturnaja Gazieta” 1934, nr 86 [9 lipca].

364 23 lipca 1934 roku opublikował na łamach „Prawdy” pochlebny artykuł m.in. o Jasieńskim pt. O pisarzach – komunistach (zob. P. Judin, O pisatieljach – kommunistach, „Prawda” 1934, nr 201). 16 sierpnia 1934 roku Jasieński (wraz z innymi) skrytykował działalność Judina jako członka komitetu organizacyjnego ZPR w liście do sekretariatu KC partii. W artykule z 23 kwietnia 1937 roku w „Prawdzie” Judin oskarżył Jasieńskiego o odchylenia od linii partii, co doprowadziło do usunięcia pisarza z partii i ZPR.

365 Zet., Sprawa Bruno [!] Jasieńskiego, „Kurier Wileński” 1937, nr 132 (4094), s. 3.

366 Bruno Jasieński i jego kariera, „Warszawski Dziennik Narodowy” 1937, nr 137, s. 3.

367 [Anonimowa notatka o Brunonie Jasieńskim], „Prosto z mostu” (Warszawa) 1937, nr 25 (133), s. 4.

368 Zob. N. Pietrow, Polska…, s.25.

369 Były oczywiście wyjątki. Tak np. bezpośrednie represje ominęły działacza komunistycznego Feliksa Kona(1846-1941), przebywającego w ZSRR od 1917 roku, w latach 1924-1927 redaktora „Trybuny Radzieckiej”. Zdjęto gojedynie z zajmowanych dotychczas stanowisk politycznych.

370 Organizacja utworzona przez J. Piłsudskiego w 1914 roku. Jej zadaniem było prowadzenie konspiracyjnej działalności niepodległościowej. Formalnie po 1918 roku przestała istnieć. (Dokładniej o POW w: P. Mitzner, Widmo POW, „Karta” 1993, nr 11, s. 21-23).

371 Zob. P. Mitzner, Śmierć futurysty, „Karta” 1993, nr 11, s. 67.

372 Właśc. „Trybuna Radziecka na kółkach”. Organ Korosteńskiego KO KP(b)U, OKW i ORZZ. Wydawnictwo „Centralnej Polskiej Robotniczej Gazety Trybuna Radziecka”. Korosteń 1930. Redaktor: Bruno Jasieński. O innych redakcjach wędrownych w okresie kolektywizacji także w: K. Sierocka, Polonia…, s. 54.

373 Zob. Ostatnie zachowane zeznanie…, s. 167-168.

374 Krasiński od marca 1930 roku wchodził również w skład rady polityczno-repertuarowej Moskiewskiego Teatru-Studium. Jasieński był przewodniczącym komisji repertuarowej tego teatru. Zob. K. Sierocka, Polonia…, s. 148.

375 Dokument w Archiwum Wschodnim.

376 Zob… pismo Brunona Jasieńskiego do Komitetu Partyjnego WKP(b) ZPR z 5 lutego 1937 roku w: K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 80.

377 Zob. R. Włast-Matuszak, Posłowie, w: L. Trocki, Moje życie. Próba autobiografii, tłum. J. Barski i S. Łukomski, Warszawa 1990, s. 666.

378 Organizacja pisarzy powstała w styczniu 1925 roku, rozwiązano ją 23 kwietnia 1932 roku postanowieniem KC WKP(b), tak jak i inne organizacje pisarzy, które weszły w skład ZPR.

379 Zob… list Brunona Jasieńskiego do Józefa Stalina z 25 kwietnia 1937 roku, w: K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 88-94.

380 Tak Jasieński nazwał Stalina w przemówieniu na I Zjeździe ZPR.

381 Zob… list Brunona Jasieńskiego do Józefa Stalina z 28 kwietnia 1937 roku, w: K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 94-97.

382 Zob. Anna Berziń do Stalina – dwa listy z maja 1937 roku, w: K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 119-121.

383 Zob… list Brunona Jasieńskiego do Lwa Mechlisa z 28 kwietnia 1937 roku, w: K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 98-99.

384 Zob… pismo Brunona Jasieńskiego do Nikołaja Jeżowa z 2 maja 1937 roku, w: K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 100-104.

385 Pismo Brunona Jasieńskiego do Władimira Stawskiego z 3 maja 1937 roku, w: K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 105.

386 Zob. A. Mikułko, Dwa listy Brunona Jasieńskiego, „Karta” (Wilno) 1936, nr 1, s. 4.

387 Jasieński przybył do Tadżykistanu w maju 1934 roku wraz z innymi pisarzami rosyjskimi (m.in. A. Łachutim, P. Wasiljewem) w celu „odkrycia młodych kadr pisarzy”, jak również „podwyższania kwalifikacji początkujących literatów”. Prowadzono seminaria literackie, wykłady o poezji i dramacie. Zob. B. Prutcew, Bruno Jasieński i Tadżykistan, tłum. E. Bazela, „Przegląd Humanistyczny” 1974, nr 11, s. 127.

388 Czyli Duszanbe, stolicy Tadżykistanu.

389 Ten, który palił Paryż…, „Ilustrowany Kurier Codzienny” 1937, nr 139, s. 4 [21 maja] [nota niepodpisana].

390 L. Welten, Tragedia Brunona Jasieńskiego, „Dziennik Ludowy” (Warszawa) 1937, nr 138 (125), s. 4.

391 Z. Mitzner, Bruno Jasieński musi być uwolniony!, „Dziennik Ludowy” (Warszawa) 1937, nr 143 (130), s. 3.

392 „Tempo Dnia” (Kraków) 1937, nr 146 (1482), s.2 [29 maja].

393 Anonimowa notatka o Brunonie Jasieńskim, „Prosto z mostu” (Warszawa) 1937, nr 25 (133), s. 4.

394 W oskarżeniach przeciw Jasieńskiemu, tych prasowych sprzed aresztowania i tych późniejszych podczas prowadzonego śledztwa, nie wypominano mu natomiast jego wcześniejszego pobytu w Rosji. A przecież,jak wspomniano, Jasieński przebywał tu z rodziną w latach 1914-1918. W Moskwie ukończył szkołę i uzyskał maturę. Pretekstem do oskarżenia były listy, jakie pisał z Paryża w 1926 roku, i które opublikowane zostały przez Anatola Mikułkę w wileńskiej „Karcie”.

395 Odpis przesłuchania z 5 lipca 1937 roku, dokument w Archiwum Wschodnim.

396 Odpis przesłuchania z 1 czerwca 1937 roku, dokument w Archiwum Wschodnim.

397 Zob… pismo B. Jasińskiego, [Do Narkoma Spraw Wewnętrznych ZSRR towarzysza Jeżowa od pisarza Brunona Jasieńskiego podejrzanego z celi 21 więzienia butyrskiego], w: P. Mitzner, „Karta” 1993, nr 11, s. 71-72.

398 N. Pietrow, Polska…, s. 27-29; tam też pełny tekst rozkazu.

399 Dezinformator Kiczigin, tłum. i oprac. P[iotr] M[itzner], w: P. Mitzner, „Karta” 1993, nr 11, s. 47.

400 Zob… pismo Brunona Jasieńskiego do Nikołaja Jeżowa z21 września 1937 roku, w: K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 130-131.

401 O podobnej taktyce opowiada A. Wat, wielokrotnie więziony i przesłuchiwany przez NKWD: „[…] starałem się zachować granice, aby ludziom nie zaszkodzić, to znaczy mówić tylko to, tylko takie negatywne rzeczy o ludziach, które były absolutnie wszystkim wiadome, które były czarno na białym”. A. Wat, Mój wiek, cz. 1, s. 297.

402 O tragicznych losach pierwszej żony Brunona Jasieńskiego pisał Juliusz Jasieński w: Zbrodnia w majestacie prawa…

403 Zob… orzeczenie Prokuratora Wojskowego ZSRR do sprawy Brunona Jasieńskiego wydane 17 grudnia 1955 roku, dokument w Archiwum Wschodnim, w: K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 188.

404 Bruno Jasieński rozstrzelany? Marny koniec skomunizowanego pisarza, „Warszawski Dziennik Narodowy” 1938, nr 259, s. 2.

405 Zob. E. Balcerzan, Wstęp, w: B. Jasieński, Utwory…, s. 26: data śmierci – 16 grudnia 1939 roku;M. Podkowiński, Odkrycia w Tadżykistanie, „Literatura” 1978, nr 26: informacja, że rosyjski leksykon podaje datę śmierci – sierpień 1941 roku; Kratkaja Litieraturnaja Encikłopedija, t. 8, Moskwa 1975, s. 1122: data śmierci – 20 października 1941 roku; Handbuch der Sowjetliteratur, Leipzig 1975, s. 238: data śmierci – 20 października 1942 roku.

406 Tekst dokumentu potwierdzającego wykonanie wyroku na Jasieńskim ogłosił po raz pierwszy P. Mitznerw „Karcie” 1993, nr 11, s. 76.

407 Stowarzyszenie „Memoriał” powstało w listopadzie 1987 roku jako ruch społeczny działający w państwach byłego ZSRR. Polski „Memoriał” rozpoczął działalność w styczniu 1993 roku, przejmując obowiązki przedstawicielstwa „Memoriału” w Polsce, istniejącego od kwietnia 1992 roku. Zajmuje się m.in. poszukiwaniami informacji o Polakach, ofiarach sowieckiego terroru. Zob. Informator Ośrodka „Karta”, s. 10.

408 Na liście rozstrzelanych znajduje się również T. Dąbal (B. l.12/582). Więzienne fotografie Wandurskiego, Dąbala i Szymkiewiczów zamieściła „Karta” 1993, nr 11, kolejno na s. 44, 67, 70.

409 Orzeczenie Prokuratora Wojskowego ZSRR do sprawy Brunona Jasieńskiego wydane 17 grudnia 1955 roku (dokumentwArchiwumWschodnim): „Informacja dodatkowa: Niniejsząspra-wę rozpatrywano w związku ze skargą obywatelki Berziń A[nny] […] mieszkającej pod adresem ASRR Komi, osada Żelieznodorożnyj, ul. Kommunisticzeskaja nr 6, m[ieszkania] 6”, w: K. Jaworski, Bruno Jasieński…, s. 193.

410 D. Gałaj, Przedmowa, w: B. Jasieński, Słowo o Jakubie Szeli, Łódź 1946, s. 10-11.

411 Druk Słowa… nie zaszkodził karierze politycznej Gałaja, był on kolejno prorektorem uczelni, marszałkiem Sejmu PRL, członkiem Rady Państwa, zmarł w 2000 roku.

412 Por. Z. Żmigrodzki, Wykaz książek podlegających niezwłocznemu wycofaniu i X 1951 r., Wrocław 2002.

413 C. Budzyńska, List w sprawie Brunona Jasieńskiego, AAN (Warszawa), teczka osobowa B. Jasieńskiego nr 9328.

414 Pomijam tu te wersje śmierci, które pojawiały się w fantastycznych legendach o tym, jakoby Jasieński poległ w walce z Niemcami na froncie w roku 1941 lub został przez nich spalony żywcem na szpitalnym łóżku, lub też w syberyjskim lesie zjadły go wilki (tak!), lub jakoby miał zapaść na chorobę umysłową w obozowym szpitalu, a zgromadziwszy wokół siebie rzeszę wiernych wyznawców, odgrywać wśród nich rolę proroka.

415 Zob. Archiwum Zbigniewa Herberta. Inwentarz, Biblioteka Narodowa, Warszawa 2008, s. 137. Fragment utworu cytuję dzięki uprzejmości Henryka Citki.

416 Zwrócił na to uwagę S. Sterna-Wachowiak w książce Miąższ zakazanych owoców, „Pomorze”, Bydgoszcz 1985, s. 59 i nast.

417 Człowiek zmienia skórę, reż. R. Kaczmarek, TVP 2001.

418 A. Gide, Powrót z ZSRR, Warszawa 1937, s. 22-23.

419 Rasstrielnyje spiski. Moskwa 1937-1941. „Kommunarka”, Butowo, Moskwa 2000, s. 467.