Tobie.

„Niektórzy ludzie mówią, że Ziemia jest płaska.

Inni wskazują, że jest okrągła.

Ale jeżeli jest płaska, to czy Król może sprawić,

że stanie się okrągła?

A jeżeli jest okrągła, to czy jakikolwiek rozkaz Króla sprawi, że się spłaszczy?”

św. Tomasz Morus w filmie Oto jest głowa zdrajcy

(A Man for All Seasons, reż. Fred Zinnemann, 1966)

WSTĘP

Podczas nauki prawa i praktykowania zawodu spostrzegłem ogromny chaos pojęciowy, występujący zarówno w przestrzeni publicznej, jak i w środowisku prawniczym, dotyczący podstawowych wyrażeń prawniczych. Niektóre słowa zostały bądź to pozbawione swojego pierwotnego sensu, bądź to przypisano im wiele rozbieżnych znaczeń. Chaos pojęciowy zawsze oddala nas od prawdy i wywołuje chaos instytucjonalny. Zjawisko to unaocznia się dziś zwłaszcza w niezrozumieniu roli, jaką powinno pełnić Państwo w naszym życiu, a to z kolei prowadzi do rozwiązań generujących wiele niepotrzebnych nieszczęść.

Nazywanie rzeczy takimi, jakie są, jest bodaj jednym z najtrudniejszych zadań, stojących przed człowiekiem i cywilizacją. Celem tego eseju nie jest wobec tego odkrywanie rzeczy nowych, ale próba opisania tych, które istnieją od samego początku. Każdy bowiem, kto odkrywa element prawdy, nie tworzy nowego fragmentu rzeczywistości, a jedynie aparat pojęciowy, który pozwala zrozumieć to, co wcześniej było niezrozumiane, opisać to, co wcześniej było nieopisane, pojąć to, co wcześniej było niepojęte. Ma to takie samo znaczenie w nauce fizyki, jak i nauce prawa.

Przedstawiona w niniejszym eseju koncepcja ma zatem za zadanie nie tylko zapewnić właściwe rozumienie sensu podstawowych wyrażeń prawniczych, ale również stanowić głos w dyskusji nad istotą Państwa i prawa, a także nad źródłem ich mocy i sprawczości.

Właściwa realizacja owego celu wymaga, aby nie przedkładać formę nad treść. Esej ów stanowi próbę wyciągnięcia przed nawias tego, co w opinii Autora jest istotne. Konieczne jest zatem zastosowanie rzadko spotykanego już w środowisku prawniczym stylu prezentacji wizji rzeczywistości wolnego od niezliczonej ilości przypisów charakterystycznych dla współczesnej rozprawy naukowej. Styl ten może sprawiać wrażenie mniej naukowego, jednak zdaniem Autora jest wysoce wskazany dla właściwego przedstawienia zagadnień, które od dłuższego czasu nie są prezentowane w przejrzysty sposób.

CZĘŚĆ PIERWSZA

CZAS

*****

Czas i uznanie to dwa najbardziej podstawowe terminy, jakie stanowią punkt wyjścia do dyskusji o sensie i istocie prawa, Państwa i porządku społecznego. Wszystkie instytucje prawne sprowadzają się do czasu, jakim dysponuje człowiek, a także do jego poszanowania. Bez zrozumienia tego prostego faktu wszelkie analizy, rozważania i płynące z nich wnioski są płonne i oddalają nas od poznania prawdy. Brak odpowiednich założeń zawsze prowadzi bowiem do błędnych wniosków. Błędne wnioski zaś zawsze prowadzą do wdrożenia błędnych rozwiązań instytucjonalnych. Błędne rozwiązania instytucjonalne z kolei utrudniają zaspokajanie naszych potrzeb, a tym samym utrudniają nasze życie. Jakże często widać prawidła wynikające z powyższych implikacji na przykładach konkretnych ustrojów i ich instytucji prawnych narzuconych różnym ludziom reprezentującym ten sam naród. Można to sobie zobrazować na przykładzie Korei Północnej i Korei Południowej albo NRD i RFN.

1

CZAS I WOLNOŚĆ

Czym jest czas?

Z lekcji fizyki wiemy, że czas rozumiany jako coś stałego i obiektywnego nie istnieje – mówimy raczej o czasoprzestrzeni. Idea czasu jest zatem przede wszystkim konstruktem społecznym.

O czasie możemy mówić w kontekście przedmiotowym oraz podmiotowym. W rozumieniu przedmiotowym czas to „zegarek”, a mianowicie konstrukt społeczny mający za zadanie ułatwienie organizacji życia poprzez ustalanie wzajemnego położenia przedmiotów względem siebie w danym miejscu i momencie. W kontekście podmiotowym czas to „ja” – konstrukt społeczny wyrażający subiektywną percepcję każdego człowieka (bez „ja” czas nie istnieje).

Przechodząc zatem bezpośredniego do tego, co istotne dla dalszych rozważań w kontekście postawionej powyżej tezy, na potrzeby niniejszego eseju posługujmy się kontekstem podmiotowym i przyjmijmy że czas to (i) ograniczona początkiem i końcem (ii) subiektywna i osobista (iii) sfera możliwości, w ramach której (iv) człowiek może dokonywać wyborów, przy czym (v) w tym samym momencie dokonanie danego wyboru wyklucza dokonanie innego, przeciwstawnego wyboru.

Upraszczając, czas to sfera, w której człowiek przyjmuje i odbiera bodźce, a także reaguje na nie. Czas jest zatem sferą immanentnie związaną z podejmowaniem przez człowieka decyzji.

W kontekście powyższego, najbardziej elementarnym zagadnieniem, nad jakim trzeba się zastanowić, jest: „kto i kiedy może dysponować czasem człowieka?”.

Należy zacząć od odpowiedzi oczywistej – czasem danego człowieka może dysponować tylko on sam. Czy jednak na tym katalog się zamyka? Czy czasem danego człowieka może dysponować inny człowiek, grupa ludzi lub wszyscy pozostali ludzie?

Przez możliwość dysponowania czasem drugiego człowieka rozumiemy możliwość żądania, aby dany człowiek podjął w określonym momencie określoną decyzję i aby nie mógł on odmówić realizacji takiego żądania. Decyzja to po prostu określone działanie lub jego zaniechanie.

Przyjmijmy zatem, że każdy człowiek ma możliwość dysponowania czasem każdego innego człowieka. W takiej sytuacji każdorazowe żądanie wykonania określonego działania mogłoby zostać odparte przez żądanie przeciwne. Nie trudno sobie wyobrazić, że w takiej sytuacji mielibyśmy do czynienia z chaosem. Świat, w którym naturalną możliwością byłoby swobodne dysponowanie czasem drugiego człowieka, nie byłby w stanie funkcjonować. Argumentując z większego na mniejsze, ta sama obserwacja znajdzie zastosowanie do grupy ludzi, jak i pojedynczych jednostek. W związku z tym, z natury rzeczy, nikt nie ma możliwości dysponowania czasem drugiego człowieka.

Czy od powyższej zasady mogą istnieć wyjątki? Przyjrzyjmy się tej kwestii.

*

Po pierwsze, gdy dana osoba nie jest w stanie podejmować świadomie decyzji (np. osoby chore psychicznie lub małoletni), to ktoś inny powinien mieć możliwość dysponowania czasem takiej osoby w odpowiednio ograniczony sposób, dostosowany do stopnia jej świadomości.

Po drugie, gdy jedna osoba narusza możliwość dysponowania czasem drugiej osoby, to ta powinna mieć możliwość odparcia takiego naruszenia i tym samym dysponowania czasem naruszającego.

Po trzecie, w ramach możliwości dysponowania swoim czasem każdy z nas może dobrowolnie ograniczyć ową możliwość w całości lub części na rzecz innej osoby lub grupy osób na czas nieokreślony lub określony, z możliwością odwołania takiej dyspozycji lub bez niej, w tym po spełnieniu się określonych warunków. Powyższe rozumowanie ma analogiczne zastosowanie do przykładu drugiego, w którym ktoś dobrowolnie doprowadza do ograniczenia możliwości dysponowania własnym czasem przez inne osoby, w sytuacji gdy odpierają one uprzednie naruszenie ich możliwości dysponowania czasem przez tę osobę.

Z powyższych rozważań wyłania się następująca zasada: nikt nie ma możliwości dysponowania czasem drugiej osoby, która może świadomie podejmować decyzje, o ile osoba ta sama się takiej możliwości dobrowolnie nie pozbawi.

*

Możliwość swobodnego dysponowania własnym czasem nazywamy wolnością. Wolność powoduje istnienie norm i sankcji, z których wynikają obowiązki powstrzymywania się od działań naruszających czyjąś wolność oraz żądania powstrzymywania się od działań naruszających naszą wolność.

Powyższą zasadę nazwijmy w związku z tym zasadą wolności.

2

GRANICE WOLNOŚCI

Nasza możliwość dysponowania własnym czasem kończy się tam, gdzie zaczyna się możliwość dysponowania własnym czasem przez inną osobę. Innymi słowy możliwość swobodnego podejmowania działań w czasie przez człowieka nie jest nieograniczona. Gdyby było inaczej, stanowiłoby to zaprzeczenie zasady wolności poprzez przyznanie sobie możliwości dysponowania nie tylko własnym czasem, ale i czasem drugiego człowieka.

Najtrudniejszym wyzwaniem jest zawsze odpowiedź na pytanie, w którym momencie działanie jednego człowieka w czasie może stanowić przekroczenie granic wolności i tym samym naruszenie wolności drugiego człowieka.

*

Żyjemy w społeczeństwie, a w jego ramach różni ludzie często mają między sobą sprzeczne interesy. Działania jednej osoby w czasie mogą uniemożliwiać lub utrudniać dysponowanie czasem drugiej osoby. Mówimy wtedy o naruszaniu czyjejś wolności. Należy jednak to zagadnienie odróżnić od wpływu działań podejmowanych w ramach naszej wolności na sferę możliwości drugiej osoby. W praktyce bowiem większość naszych decyzji w czasie ma wpływ na sferę możliwości drugiej osoby.

Obie sytuacje można wyobrazić sobie na bardzo uproszczonym przykładzie ludzi przemieszczających się w pomieszczeniu. Korzystanie z wolności przez każdą z tych osób ma oczywiście wpływ na sferę możliwości drugiej osoby, chociażby w zakresie wyboru kierunku. Z naruszeniem wolności będziemy mieć do czynienia dopiero, gdy jedna z osób będzie chciała przepchnąć drugą, będącą w danym momencie w określonym miejscu.

Z powyższego wynika, że możliwość dysponowania własnym czasem musi być analizowana w danym miejscu i chwili, a zatem poprzez odniesienie się do możliwości działania innych osób znajdujących się w określonym miejscu i w określonej chwili. W ten sposób dochodzimy do zasady pierwszeństwa. Ten, kto pierwszy spozycjonuje się w danym miejscu i chwili (bez naruszania wolności drugiej osoby), ma pierwszeństwo w zajmowaniu danej pozycji i stanowi punkt odniesienia dla realizacji wolności drugiej osoby, której sfera możliwości byłaby niewątpliwie szersza, gdyby dana pozycja na planie możliwych działań nie była zajęta.

Warto przy tym odnotować, że zakres przedmiotu decyzji danej osoby w czasie jest w ramach jej sfery możliwości praktycznie nieskończony. Ogranicza go tylko niemożność podejmowania w tym samym miejscu i momencie działań przeciwstawnych (np. nie da się w tym samym momencie stać i siedzieć). O ile kategoria „decyzji w czasie” odnosi się do sfery zdarzeń o charakterze faktycznym, o tyle rozważanie, czy dane „działanie w czasie” stanowi dysponowanie własnym czasem, czy już cudzym, odnosi się do sfery zdarzeń o charakterze prawnym. Innymi słowy dane działanie w czasie jest realizacją wolności, o ile nie zostanie wykazane naruszenie czyjejś wolności. W związku z powyższym dana decyzja w czasie może stanowić realizację wolności własnej albo naruszenie wolności cudzej (ergo: nadużycie wolności nie stanowi realizacji wolności, lecz jest naruszeniem wolności cudzej).

*

Oczywiście życie jest dalece bardziej skomplikowane niż przechadzka dwojga ludzi po pokoju. Co jednak wynika z powyższego przykładu i co należy podkreślić, to to, że wolność może być naruszona tylko poprzez działanie. Gdyby było inaczej, tj. gdyby można było twierdzić, że zaniechanie podjęcia jakiejś czynności prowadzi do naruszania czyjejś wolności, to można byłoby zmuszać ludzi do działania i naruszać tym samym ich własną możliwość dysponowania swoim czasem.

Naruszanie wolności można zatem scharakteryzować w następujący sposób:

- następuje tylko w formie działania;

- prowadzi do całkowitego albo częściowego pozbawienia wolności drugiej osoby.

Ponadto określone działanie w czasie może, ale nie musi, stanowić naruszenie wolności lub prowadzić do niego. Zdarza się, że takie naruszenie nie ujawnia się od razu. W związku z powyższym potencjalne działanie należy analizować, mając również na uwadze:

- prawdopodobieństwo wystąpienia naruszenia wolności (w szczególności uważnie należy przyglądać się takim działaniom, w przypadku których wystąpienie naruszenia jest oczywiste lub bardzo prawdopodobne);

- skalę naruszenia wolności (o ile wystąpi) – od częściowego do całkowitego pozbawienia wolności.

*

W relacji wolność działającego versus wolność biernego mamy zatem dwie osoby, które na potrzeby niniejszej analizy będziemy określać jako czynnik (osoba działająca, która podejmuje działania w czasie) oraz biernik (osoba bierna, której wolność może być naruszana działaniami czynnika).

Każde działanie czynnika w czasie, które bezpośrednio prowadzi do pozbawienia lub ograniczenia wolności biernika, jest niedopuszczalne apriori. Dla przykładu należy wymienić tu zabójstwo, kradzież czy gwałt. W konsekwencji podejmowanie takich działań przez czynnika jest z natury rzeczy zakazane. Kto mimo wszystko ów zakaz łamie, musi liczyć się z konsekwencją, że dobrowolnie pozbawia samego siebie możliwości realizacji swojej wolności w przyszłości.

Poza powyższymi oczywistymi przykładami istnieje cała sfera działań czynnika w czasie, które nie są niedopuszczalne apriori. Mogą one, ale nie muszą, prowadzić do naruszenia czyjejś wolności. Wiele zależy również od subiektywnej oceny biernika, który może uważać, że dane działanie czynnika stanowi naruszenie jego wolności lub nie. Oczywiście jego opinia nie jest tutaj wiążąca, a każde działanie czynnika powinno podlegać w takiej sytuacji obiektywnej ocenie. W końcu biernik również może nadużywać swojej możliwości dysponowania własnym czasem, ograniczając możliwość działania czynnikowi. Jeżeli jednak biernik, świadomie lub nie, akceptuje dane działania czynnika, wtedy trudno mówić o naruszaniu jego wolności (jest to de facto zgoda na dysponowanie czasem biernika, więc o naruszeniu nie może być mowy).

*

W tym miejscu należy zauważyć, że jeśli chcemy zachować możliwość dysponowania naszym własnym czasem, przy jakichkolwiek wątpliwościach co do tego, czy dane działanie może stanowić naruszenie wolności drugiej osoby, należy rozstrzygać takie wątpliwości na korzyść wolności czynnika („in dubio pro libertate”). Innymi słowy należy domniemywać, że dane działanie nie ogranicza niczyjej wolności, o ile biernik nie udowodni, że jest inaczej.

Przeciwne domniemanie zaprzeczałoby zasadzie wolności.

A zatem ciężar udowodnienia naruszenia wolności i jego konsekwencji spoczywa zawsze na bierniku. Jeśli dowiedzie on i wykaże ten fakt, to może zmusić czynnika do zaprzestania danego działania oraz do naprawy szkód nim wywołanych.

*

W zależności od rodzaju działania podejmowanego przez czynnika możliwe są dwa podstawowe podejścia do ochrony wolności biernika: (i) reakcyjne oraz (ii) prewencyjne.

Każdy biernik twierdzący, że jego wolność jest zagrożona działaniami czynnika, może wezwać go do zaprzestania owych działań, a gdy ten nie posłucha – zastosować przymus w celu odparcia owego działania oraz dojścia do stosownego odszkodowania. Taką ochronę wolności nazwijmy ochroną reakcyjną sensu stricto. Będzie mieć ona zastosowanie przede wszystkich w sytuacji podejmowania przez czynnika działań niedopuszczalnych apriori. W pozostałych przypadkach, o ile konkretna sytuacja i działanie czynnika nie wymagają zastosowania tego rodzaju ochrony przez biernika, taki sposób rozwiązywania sporów i ochrony wolności co do zasady nie jest uznawany za cywilizowany.

W przypadku działań czynnika, które nie są niedopuszczalne apriori, w zależności od prawdopodobieństwa wystąpienia naruszenia wolności biernika, jak i potencjalnej skali ewentualnego naruszenia, możliwe są następujące formy ochrony wolności:

- Reakcyjna sensu largo, która polega na tym, że biernik może (i) podjąć aktywne działania w celu powstrzymania działań czynnika (w ramach ochrony reakcyjnej sensu stricto), lecz w takim wypadku naraża się na twierdzenie, że jego obrona może naruszać wolność czynnika, lub (ii) żądać wstrzymania określonego działania czynnika, które jego zdaniem narusza jego wolność poprzez przedstawienie sporu przed niezależnego arbitra. Do niego należeć będzie ostateczne stwierdzenie, czy doszło do naruszenia, a jeśli tak, to również kwestia odszkodowania.

- Prewencyjna, która polega na tym, że przed podjęciem swojego działania czynnik musi udać się do niezależnego arbitra, który orzeknie, czy dane działanie nie naruszy wolności innych osób, a jeśli tak, to albo nie wyrazi zgody na podjęcie takiego działania (w przypadku gdyby miało ono zmierzać do pozbawienia wolności biernika) albo określi warunki, na których dane działanie może zostać zrealizowane (w przypadku gdyby miało ono zmierzać do ograniczenia wolności biernika), tak by maksymalnie umożliwić realizację wolności czynnika i jak najbardziej chronić wolność biernika.

Należy zatem zadać sobie pytanie, które z powyższych podejść skuteczniej realizuje cel ochronny bierników przy jednocześnie możliwie szerokim spektrum realizowania wolności czynników. Zestawienie opisanej powyżej zasady „in dubio pro libertate” z przedstawionymi możliwościami ochrony nie pozostawia większych wątpliwości, że podejście reakcyjne powinno być podstawowym sposobem, w jaki wolne społeczeństwo chroni wolność swoich obywateli.

Powyższe nie wyklucza jednak, że w określonym, wąskim katalogu spraw, podejście reakcyjne mogłoby nie chronić wolności bierników w sposób wystarczający. W szczególności chodzi o sytuacje, kiedy konsekwencje nieudanych działań czynnika w czasie mogłyby doprowadzić do ogromnych i nieodwracalnych strat dla znacznej części społeczeństwa, zwłaszcza gdy prawdopodobieństwo ich wystąpienia nie byłoby znikome. Jako przykład można podać tutaj choćby zagadnienia związane z energetyką jądrową. Warto jednak zaznaczyć, że podejście prewencyjne nie może całkowicie pozbawiać czynnika możliwości dysponowania czasem w danym obszarze. Prewencyjny arbiter powinien określić zasady postępowania, a każdy, kto się do nich zastosuje, powinien móc swobodnie realizować swoją wolność w tym zakresie.

Należy jednak ze zdwojoną stanowczością podkreślić, że katalog takich spraw jest i powinien być bardzo ograniczony. W przeciwnym razie, tj. kiedy podejście prewencyjne przeważałoby nad reakcyjnym, zgodna z naturą rzeczy zasada wolności nie obowiązywałaby, a zatem człowiek nie miałby możliwości dysponowania swoim czasem, gdyż w wielu przypadkach musiałby prosić arbitra o uprzednie zezwolenie na jej realizację. Wolność istniałaby zatem tylko pozornie.

3

PRAWO NATURALNE

Jak zostało wykazane powyżej, wolność wynika z samej natury rzeczy. Gdyby zasada wolności nie była absolutna i pierwotna, mielibyśmy w każdym społeczeństwie do czynienia z chaosem nie do opanowania.

Wolność jest jedną z najważniejszych zasad rządzących naturalnym porządkiem prawnym. Wynikają z niego pierwotne i absolutne normy i sankcje odnoszące się do człowieka jako jednostki świadomej i społecznej, żyjącej w świecie rzeczywistym.

W katalogu naturalnego porządku prawnego znajdują się zarówno normy i sankcje wynikające z zasady wolności, jak również te wskazujące, jakie zachowania przyniosą człowiekowi i cywilizacji pożytek, szczęście i rozwój.

Te pierwsze nazywamy prawem naturalnym, te drugie zaś prawem natury.

Prawo natury wraz z zasadami działania natury, tj. zasadami fizyki, chemii, biologii i innych nauk, opisującymi działanie świata nieuwzględniającego człowieka jako jednostki społecznej potrafiącej świadomie ingerować w rzeczywistość i panować nad swoimi instynktami, nazwijmy dla porządku naturalnym porządkiem rzeczy[1].

Prawo naturalne stanowi zatem zbiór norm i sankcji dotyczących możliwości dysponowania własnym czasem przez człowieka. W ramach wolności człowiek może, ale nie musi, postępować zgodnie z naturalnym porządkiem rzeczy. Jedyną granicą jest tu naruszanie wolności innych osób. Niezależnie od tego każdy, kto nie postępuje zgodnie z naturalnym porządkiem rzeczy, musi się liczyć z negatywnymi konsekwencjami takich zachowań. Szczegółowe opisanie naturalnego porządku rzeczy, czy to zasad działania natury, czy to prawa natury, nie jest przedmiotem niniejszego eseju. Przy tej okazji należy jednak zaznaczyć, że dążenie do poznania zasad i praw naturalnego porządku rzeczy stanowi przedmiot nieustannych poczynań człowieka.

*

Jeśli człowiek postępuje zgodnie z normami wynikającymi z prawa naturalnego, wtedy panuje sprawiedliwość. Sprawiedliwość to stan, w którym dana osoba otrzymała to, na co zasłużyła. Nikomu bowiem nie należy się nic więcej ponad to, by mógł swobodnie dysponować własnym czasem i by mógł się domagać, aby każdy, kto ową możliwość naruszy, poniósł adekwatne do tego naruszenia konsekwencje. Postępowanie zgodnie z normami wynikającymi z prawa natury nazwijmy słusznością.

Na przestrzeni wieków prawnicy i filozofowie wyodrębnili wiele rodzajów żądań, jakie przysługują człowiekowi na podstawie prawa naturalnego. Dla przykładu:

- żądanie zaprzestania działań zmierzających do pozbawienia życia lub pogorszenia stanu zdrowia (tzw. „prawo do życia”),

- żądanie poszanowania owoców poświęconego czasu (tzw. „prawo do własności”),

- żądanie umożliwienia życia według własnych przekonań (tzw. „prawo do poszukiwania szczęścia”, „prawo do życia według własnych przekonań”) i ich wyrażania (tzw. „wolność słowa”, „wolność religijna”),

- żądanie zaprzestania ingerencji w życie prywatne (tzw. „prawo do prywatności”).

Z prawa naturalnego wynika również możliwość ograniczania dysponowania swoim czasem i żądania, by nikt nie ingerował w treść takich ograniczeń (tzw. „prawo do zawierania umów”).

Katalog powyższych żądań wynikających z prawa naturalnego nie jest zamknięty. Każde z nich jest immanentną emanacją wolności. Możemy zatem swobodnie dysponować własnym czasem, jednak wyłącznie w zakresie, w jakim nie naruszamy wolności innych osób.

W praktyce zatem prawo naturalne składa się z norm i sankcji, na podstawie których człowiekowi przysługują między innymi żądania o zaprzestanie działań zmierzających do naruszania jego wolności, a jeśli takie naruszenia wystąpią, stosowne roszczenia o naprawę ich skutków i przywrócenie stanu sprawiedliwości.

Z istoty zasady wolności wynika, że prawo naturalne jest stałe i obowiązuje niezależnie od czasu i miejsca. Gdyby było inaczej, ktoś mógłby twierdzić, że w danym momencie lub miejscu nie przysługuje na przykład żądanie o niepodejmowanie działań zmierzających do pozbawienia życia, co umożliwiałoby unicestwianie innych ludzi. Takie twierdzenie byłoby oczywiście zawsze subiektywne i stanowiło de facto zaprzeczenie zasady wolności. Albo możemy swobodnie dysponować własnym czasem i jest to stałe i niezmienne, albo nie mamy takiej możliwości wcale. Argumenty a contrario zaprzeczające istnieniu drugiej z tych alternatyw zostały przedstawione we wcześniejszych rozważaniach.

W tym miejscu po raz kolejny należy podkreślić, że wolność i emanujące z niej prawo naturalne składają się z żądań o bycie pozostawionym w spokoju, a nie z żądań umożliwiających zmuszanie innych do podejmowania działań, by było nam lepiej. Wielu ludzi myli dziś prawo naturalne z pożądaniem rzeczy lub człowieka. To, że czegoś lub kogoś bardzo pragniemy, nie sprawia, że przysługują nam z tego tytułu jakiekolwiek roszczenia. Nawet, a może zwłaszcza wtedy, gdy wydaje nam się to dobre i słuszne.

W związku z tym tak zwane „prawo do życia” nie obejmuje możliwości żądania od kogoś, na przykład lekarza, by nas leczył. Lekarz, który może oczekiwać, że zostanie pozostawiony w spokoju, może podjąć działania, by nas leczyć, ale nie musi. Podobnie „prawo do własności” nie oznacza, że należy nam się rzecz, której właścicielem jest ktoś inny – właściciel tej rzeczy może natomiast oczekiwać, że zostanie pozostawiony w spokoju. Z kolei „prawo do życia według własnych przekonań” nie może prowadzić do tego, że zmusimy innych, by żyli tak samo jak my. Nikt z nas nie może żądać od drugiej osoby, by robiła dla nas to, co chcemy lub to, co się nam wydaje dobre i słuszne. Byłoby to oczywiste zaprzeczenie zasady wolności i złamanie norm prawa naturalnego. Oczywiście jeśli druga osoba dobrowolnie zgodzi się na określone działanie z dobrego serca lub w zamian za określone działanie z naszej strony, to wtedy możemy żądać od niej określonego zachowania. Jest to jednak nadal działanie z poszanowaniem jej wolności.

W kontekście wcześniejszych rozważań oraz powyższego ukazują się nam następujące cechy prawa naturalnego:

- Jest stałe i obowiązuje niezależnie od miejsca i czasu.

- Jest skuteczne względem wszystkich, tj. normy i sankcje wynikające z prawa naturalnego wiążą każdego człowieka niezależnie od jego woli.

- Wynikają z niego żądania o zaniechanie wszelkich działań zmierzających do naruszenia wolności (i odpowiadające im obowiązki powstrzymywania się samemu od takich działań).

- Żądania o zaniechanie takich działań mogą ulec ograniczeniu tylko poprzez ich dobrowolne zrzeczenie lub ograniczenie przez ich posiadacza.

*

W tym miejscu należy pokrótce zwrócić uwagę na to, że z zasady wolności wynika również zasada równości. Każdy może bowiem dysponować swoim czasem w tym samym stopniu, w przeciwnym razie niektórzy mieliby możliwość dysponowania czasem innych osób, a te osoby mogłyby dysponować swoim czasem w sposób ograniczony. Byłoby to oczywiste zaprzeczenie zasady wolności. W związku z tym nadawanie jakichkolwiek przywilejów czy wprowadzanie klasowości stanowi naruszenie zasady równości, a tym samym również zasady wolności.

Chociaż równość nie jest prawem naturalnym, a jedynie stwierdzeniem faktu wynikającego z zasady wolności, to w kontekście dalszych rozważań należy zauważyć, że każdy może domagać się od innych równego traktowania, rozumianego jako równy dostęp do możliwości dysponowania własnym czasem przysługujący na tych samych zasadach każdemu innemu człowiekowi (co nie oznacza oczywiście, że każdy ma mieć dokładnie tyle samo wyborów w ramach swojej sfery możliwości co inni; jest to niewykonalne i niemożliwe). Nikt zatem nie może ograniczać możliwości dysponowania czasem drugiej osoby wbrew jej woli bez naruszenia zasady wolności.

*

Kończąc ten wątek, zastanówmy się jeszcze, czy dopuszczalne jest stopniowanie różnych żądań wynikających z prawa naturalnego. Czy można powiedzieć, że moje życie jest ważniejsze niż Twoja własność?

Tego rodzaju podejście byłoby oczywistym naruszeniem zasady wolności, stąd też odpowiedź może być wyłącznie negatywna. Nawet jeżeli ktoś narusza czyjąś wolność w stanie wyższej konieczności, to do naruszenia dochodzi, a biernikowi należy się odszkodowanie. Takie działanie, o ile może być czasem zgodne z prawem natury, zawsze stanowi naruszenie czyjejś wolności i prawa naturalnego. Ponadto nie da się stworzyć obiektywnej hierarchii żądań wynikających z prawa naturalnego, gdyż dla różnych ludzi różne aspekty wolności mają większe lub mniejsze znaczenie.

*

Tak, jak zostało wspomniane wcześniej, z zasady wolności wynika, że nikt nie może dysponować czasem drugiej osoby, która ma możliwość świadomego podejmowania decyzji, o ile osoba ta sama się tej możliwości dobrowolnie nie pozbawi.

Dobrowolnie pozbawić się wolności można na dwa sposoby, tj.:

- poprzez naruszanie wolności innej osoby lub osób (lub inaczej: naruszanie norm prawa naturalnego),

- poprzez zawarcie umowy z inną osobą lub osobami, na podstawie której dojdzie do samoograniczenia wolności strony lub stron takiej umowy.

W pierwszym przypadku poprzez naruszanie wolności biernika czynnik dokonuje zaboru możliwości dysponowania czasem biernika bez jego zgody, która to możliwość z natury rzeczy mu nie przysługuje. Następuje naruszenie norm prawa naturalnego. W tej sytuacji biernik ma możliwość domagania się od czynnika zaprzestania naruszeń, a także stosownego odszkodowania lub kary, która przywróci równowagę i da biernikowi poczucie sprawiedliwości. Czynnik zatem swym działaniem, naruszającym wolność biernika, sam z własnej woli dopuszcza i przyznaje biernikowi możliwość dysponowania swoim czasem. Biernikowi przysługuje w związku z tym roszczenie względem czynnika o podjęcie określonej decyzji (w tym przypadku zaprzestanie naruszenia i zapewnienie odszkodowania), któremu to żądaniu czynnik nie może odmówić.

W drugim przypadku sytuacja jest bardziej klarowna – każda osoba w ramach swojej wolności może dobrowolnie ograniczyć ją względem określonej osoby lub osób. W zakresie ustalonym przez strony jedna osoba przekazuje możliwość dysponowania swoim czasem na rzecz drugiej osoby, co oznacza, że w tym właśnie zakresie taka osoba może żądać od osoby przekazującej określonego zachowania się (działania lub zaniechania) i osoba przekazująca nie może odmówić realizacji takiego żądania.

Co się stanie, gdy w pierwszym lub w drugim przypadku osoba zobowiązana do określonego zachowania się odmówi? W takiej sytuacji zarówno (i) osoba naruszająca prawo naturalne bezpośrednio, jak i (ii) osoba odmawiająca realizacji obowiązku wynikającego z ograniczenia dysponowania swoim czasem musi liczyć się z tym, że może zostać zastosowany względem niej przymus.

Czym jest przymus? Przymus to działanie polegające na stosowaniu przemocy fizycznej wbrew woli drugiej osoby w celu osiągnięcia określonego rezultatu. Innymi słowy jest to siłowa ingerencja w czyjąś możliwość dysponowania czasem. Z zasady wolności wynika, że poza powyższymi przypadkami stosowanie przymusu względem innej osoby mającej możliwość świadomego podejmowania decyzji jest niedopuszczalne apriori. Stosowanie przymusu jest usprawiedliwione wyłącznie we wskazanych powyżej przypadkach i ma służyć zaprzestaniu naruszeń wolności lub naprawieniu skutków takich naruszeń. W każdej innej sytuacji stosowanie przymusu z mocy samego prawa naturalnego jest niedopuszczalne.

1. 1 Prawo natury jest zatem elementem zarówno naturalnego porządku prawnego, jak i naturalnego porządku rzeczy.

4

PAŃSTWO I KONSTYTUCJA

W wielu sytuacjach działanie w grupie pozwala na skuteczniejszą realizację celów niż działanie w pojedynkę. Nie inaczej jest w przypadku ochrony wolności i roszczeń, zarówno tych wynikających z prawa naturalnego, jak i nabytych w związku z dobrowolnym samoograniczaniem wolności przez inne osoby. Dla przykładu w razie napaści sąsiedniego plemienia, gminy czy państwa będziemy mieć większe szanse obrony naszej wolności, życia czy mienia, jeśli będziemy się bronić w grupie i w sposób zorganizowany. Podobnie będzie z egzekucją naszych roszczeń wynikających z umów.

W związku z powyższym w ramach dysponowania własnym czasem grupa osób, mniejsza lub większa, może powołać instytucję, której celem będzie ochrona wolności jej członków (tj. przestrzegania norm prawa naturalnego, w tym egzekucji roszczeń naturalnych pierwotnie [wynikających z prawa naturalnego] i naturalnych pochodnie [wynikających z prawa umownego]). Jest to immanentna możliwość każdej, najmniejszej nawet społeczności wynikająca wprost z zasady wolności, zwana możliwością samostanowienia.

Instytucja, o której mowa powyżej, była, jest i prawdopodobnie będzie nazywana Państwem.

Scharakteryzujmy Państwo jako instytucję:

- Państwo jest bytem urojonym, stanowiącym personifikację sumy wszystkich swoich obywateli. Nie da się go zobaczyć ani dotknąć. Nie istnieje fizycznie, chociaż w związku z decyzjami działających w jego imieniu poszczególnych ludzi można mieć wrażenie, że dokonuje działań w świecie realnym. Jest to tylko iluzja.

- Państwo jest osobą prawną, działającą za pośrednictwem swojego aparatu administracyjnego, którego członkowie mogą być, ale nie muszą, jego obywatelami. Ma zatem władze oraz społeczność, którą ma za zadanie chronić. Przyjmuje się również, że powinno posiadać terytorium.

- Członkowie społeczności powołujący do życia Państwo wyposażają je w możliwość stosowania przymusu w ich imieniu. Państwo nie może bowiem skutecznie realizować powierzonego mu zadania bez możliwości fizycznego egzekwowania swoich decyzji. Bez przymusu nie ma Państwa.

- Celem istnienia Państwa jest ochrona wolności jego członków. Stosowanie przymusu przez Państwo w innych sprawach niż te związane z ochroną wolności jego obywateli jest i musi być sprzeczne z naturą rzeczy i tym samym niesprawiedliwe, o ile każdy z obywateli nie wyrazi dobrowolnej zgody, by miało być inaczej. Obywatele mogą bowiem nadać Państwu dodatkowe kompetencje, niewynikające wprost z powołania do ochrony ich wolności. Państwo w tym dodatkowym zakresie będzie działać de facto jak strona umowy, na rzecz której obywatele zrzekają się części swoich żądań naturalnych w zamian za realizację dodatkowych usług, a nie wyłącznie jako organizator i koordynator wspólnej ochrony wolności. W praktyce uzyskanie zgody wszystkich członków społeczności i konsensusu w zakresie takich dodatkowych kompetencji Państwa jest jednak bardzo mało prawdopodobne, chociaż nie jest niemożliwe. Nie przekreślając zatem takiej możliwości, należy podkreślić, że w naturze rzeczy głównym zadaniem i celem istnienia Państwa jest ochrona wolności jego członków.

Podsumowując, Państwo to byt urojony – znaczenie (lub suma znaczeń) przypisane aparatowi przymusu mającemu za zadanie ochronę wolności swoich obywateli.

Członkowie danej społeczności mogą, ale nie muszą, skorzystać z możliwości samostanowienia. Każda osoba musi zatem wyrazić dobrowolną zgodę na powołanie do życia Państwa i na bycie jego obywatelem. Zmuszanie kogokolwiek do przynależności i trwania w strukturach Państwa jest i musi być sprzeczne z zasadą wolności. Wyjątkiem może być tylko sytuacja, w której obywatele przystępujący do danego Państwa udzielili swojej zgody na uczestnictwo w sposób nieodwołalny. Poza tym przypadkiem każdy obywatel może zrezygnować ze swojego obywatelstwa w dowolnym momencie. Nie będzie jednak mógł wtedy oczekiwać, że otrzyma od Państwa lub jego członków wsparcie w ochronie jego wolności.

Należy przy tym podkreślić, że osoby pozostające poza strukturami Państwa mają pełną możliwość dysponowania własnym czasem i Państwo nie może ingerować w tę możliwość tak długo, jak nie naruszają oni wolności obywateli danego Państwa.

***

Ponoć jeśli coś jest wspólne, to tak naprawdę jest niczyje. Jest w tym tylko część prawdy. W rzeczywistości dana rzecz należy wtedy w praktyce do osoby (osób), która nią zarządza. Jeżeli Państwo jest bytem urojonym stanowiącym personifikację wszystkich swoich obywateli, których wolności ma chronić, to jego działanie uosabia się poprzez konkretnych ludzi stosujących przymus w jego imieniu.

Ludzi, którzy w imieniu Państwa mogą stosować przymus, nazywamy Rządem. Państwo zatem urzeczywistnia się poprzez Rząd. A w skrócie i w znacznym uproszczeniu, mającym ukazać nam praktyczny aspekt istnienia Państwa, można powiedzieć, że Państwo to Rząd.

Sposób działania Państwa, a tym samym Rządu, określa prawo zasadnicze ustalone przez powołujących je do życia obywateli. To, w jaki sposób w praktyce obywatele powołują do życia Państwo i ustalają prawo zasadnicze, nie jest przedmiotem tego eseju, który ma stanowić swojego rodzaju model teoretyczny oparty na zasadzie wolności będącej podstawą prawa naturalnego. Dla zachowania tego porządku każdorazowe ustalenie prawa zasadniczego musi być wynikiem zgody każdego z obywateli, którzy będą powoływać Państwo do życia. Można się domyślać, że ustalony pomiędzy nimi sposób działania Państwa będzie wynikiem pewnego kompromisu, który zdaniem osób tworzących Państwo będzie dawał im więcej pożytku niż ochrona swoich wolności w pojedynkę.

*

Prawo zasadnicze stanowi zatem zbiór norm i sankcji określających mechanizmy i sposoby podejmowania przez Rząd (w imieniu Państwa) decyzji i ich wdrażania. W konsekwencji prawo zasadnicze określa również, jakie warunki muszą zostać spełnione, aby dane działanie było działaniem Państwa i było jako takie respektowane.

Prawidłowo skonstruowane prawo zasadnicze odzwierciedla normy i sankcje wynikające z prawa naturalnego. Jeżeli prawo zasadnicze nie odzwierciedla prawa naturalnego, to w zależności od skali takiego nieodzwierciedlania w Państwie panuje większa lub mniejsza niesprawiedliwość. W takiej sytuacji zachwiany jest bowiem naturalny porządek prawny, a zatem instytucje prawne generują dla społeczeństwa dodatkowe, niepotrzebne koszty, gdyż zaburzony jest proces zaspokajania potrzeb.

Prawo zasadnicze jest zawsze tworem wtórnym w stosunku do prawa naturalnego. To drugie istnieje bowiem niezależnie od istnienia jakichkolwiek instytucji, zwłaszcza Państwa. Dlatego też prawo zasadnicze powinno odzwierciedlać, a nie wdrażać normy i sankcje wynikające z prawa naturalnego.

Obywatele tworzący prawo zasadnicze mogą ustalić jego treść w sposób dowolny, tak długo jak każda z osób, która będzie wchodzić w struktury Państwa, wyrazi dobrowolną zgodę na taką treść. Głównym zadaniem twórców prawa zasadniczego Państwa powinno być jednak takie jego skonstruowanie, aby jak najskuteczniej chroniło wolności swoich obywateli – zarówno przed zagrożeniami z zewnątrz, jak i z wewnątrz Państwa.

*

Przez sam fakt przekazania możliwości stosowania przymusu obywatele nadają Państwu ogromną władzę. Działający w imieniu Państwa Rząd powinien stosować ten przymus wyłącznie w celu ochrony wolności swoich obywateli. Niestety pokusa, by nadużywać tej możliwości, jest zawsze ogromna.

Niewiele osób potrafi się jej oprzeć. Jak uczy historia, z biegiem czasu Państwo przestaje korzystać z przymusu wyłącznie w tych sprawach, do których jest umocowane przez swoich obywateli. Kolejne granice bywają przekraczane krok po kroku, aż w końcu okazuje się, że życie danego społeczeństwa jest organizowane w całości przez Rząd, a nie przez poszczególnych członków danej społeczności. Państwo jako twór, którego głównym zadaniem jest ochrona wolności swoich obywateli, przeistacza się powoli w byt, który staje się dla wolności jego obywateli podstawowym zagrożeniem.

Należycie skonstruowane prawo zasadnicze musi jak najbardziej skutecznie chronić wolności obywateli. Trzeba przy tym jednak pamiętać, że zagrożenia dla tych wolności mogą pochodzić nie tylko z zewnątrz lub ze strony innych obywateli, ale również, a jak się często okazuje przede wszystkim, ze strony reprezentującego samo Państwo Rządu. Prawo zasadnicze musi być więc tak skonstruowane, aby uniemożliwiać skupienie zbyt wielkiej władzy w jednych rękach, nie uniemożliwiając przy tym skutecznego działania Państwa w sytuacjach, gdy jest to konieczne.

*

Rozważaniom służącym uchwyceniu powyższego balansu zostanie poświęcone kilka najbliższych stron. Na wstępie należy zaznaczyć, że nie są to wszystkie możliwe środki, a jedynie te, które zdaniem Autora są najważniejsze do przyjęcia w prawie zasadniczym, by należycie chroniło wolność obywateli zarówno przed działaniem samego Państwa, jak i czynników zewnętrznych.

W pierwszej kolejności zastanówmy się, jaki model decyzyjny: republikański czy monarchiczny, zdaje się lepiej chronić wolności obywateli.

Dla porządku wskażmy, że w rzeczywistości występują dwa podstawowe modele podejmowania decyzji przez zbiorowości takie jak Państwo:

- Decyzje podejmuje jedna osoba;

- Decyzje podejmuje grupa osób – przy czym taka grupa może stanowić:

- wyznaczone ciało kolegialne,

- zbiór wszystkich osób o danej cesze, np. obywateli.

Instytucji takiej jak Państwo (zwłaszcza współczesne) zwykle trudno jest przypisać wyłącznie jeden model podejmowania decyzji. Wielość i różnorodność spraw związanych z ochroną wolności obywateli wymaga krzyżowania się wszystkich tych sposobów. Zadaniem prawa zasadniczego jest zatem należyte opisanie, w jakich kategoriach spraw która metoda podejmowania decyzji powinna być przyjęta, żeby zapewnić jak najskuteczniejszą ochronę wolności obywateli.

Zbiór zasad determinujących, czy w danym prawie zasadniczym przeważa model jednoosobowy, czy grupowy to ustrój. W związku z powyższym w praktyce występują dwie kategorie ustrojów:

- monarchistyczny, w którym przeważa model podejmowania decyzji przez jedną osobę, względnie przez osoby lub ciała kolegialne, które podejmują decyzje z nadania i w imieniu tej jednej osoby reprezentującej Państwo;

- republikański, w którym przeważa model podejmowania decyzji przez grupę osób, względnie przez osoby lub ciała kolegialne, które podejmują decyzje z nadania i w imieniu tej grupy osób reprezentującej Państwo.

Z powyższego opisu wynika, że bliższym do realizacji celu, o którym była mowa powyżej, w teorii wydaje się być model republikański, gdyż z definicji zakłada on rozproszenie centrum decyzyjnego, co utrudnia skupienie władzy w rękach jednego człowieka. Przyjęcie modelu monarchistycznego wydaje się być podejściem bardziej ryzykownym z punktu widzenia ochrony wolności obywateli.

*

Ustalenie wiodącego sposobu podejmowania decyzji przez Państwo, a zatem tego, czy będziemy mieć do czynienia z republiką, czy z monarchią, jest istotne, ale nie najważniejsze. Istnieją bowiem o wiele ważniejsze zasady, które determinują, czy prawo zasadnicze należycie odzwierciedla i chroni roszczenia wynikające z prawa naturalnego. Bodaj najważniejszą z tych zasad jest zasada ograniczonej władzy Rządu, która wynika wprost z zasady wolności.

Należycie skonstruowane prawo zasadnicze musi bardzo jasno określać, w jakich sprawach/granicach Rząd ma możliwość działać. Nadrzędna jest ochrona wolności swoich obywateli.

Tak, jak było już wspomniane wcześniej, zgodnie z możliwością samostanowienia obywatele mogą przekazać Rządowi więcej uprawnień, o ile każdy z nich wyrazi na to dobrowolną zgodę. Jest to mało prawdopodobna sytuacja, jednak nie niemożliwa. Bardziej realnym wariantem jest to, że część obywateli zgodzi się wyłącznie na ochronę swoich wolności, natomiast inna część przekaże Rządowi więcej kompetencji. Taka sytuacja również nie jest niedopuszczalna. Pojawia się tutaj jednak pewna ważna kwestia i związane z nią ryzyko, o którym pozostali obywatele (zgadzający się wyłącznie na ochronę przez Rząd ich wolności ORAZ zgadzający się na to, że inni obywatele przekażą Państwu więcej kompetencji) muszą pamiętać: Państwo, które takie dodatkowe kompetencje otrzyma, nie może obciążać jakimikolwiek negatywnymi konsekwencjami związanymi z nimi obywateli, którzy takich dodatkowych kompetencji Państwu nie przekazują. Dla przykładu tacy obywatele nie powinni uczestniczyć w daninach publicznych, które będą zbierane od pozostałych obywateli w celu zapewnienia realizacji usług związanych z dodatkowymi kompetencjami. Niestety w tej sytuacji nie da się wykluczyć ryzyka, że takie Państwo zacznie nadużywać przymusu względem wszystkich obywateli szybciej i gwałtowniej niż Państwo, któremu powierzona zostanie wyłącznie ochrona ich wolności. Każdy, kto dobrowolnie zgadza się na powołanie takiego Państwa i trwanie w nim, musi pamiętać o tym ryzyku.

W związku z powyższym należy jeszcze raz podkreślić (i zapewne nie ostatni), że w naturalnym porządku prawnym głównym zadaniem i celem istnienia Państwa jest ochrona wolności jego członków. Nie wyklucza to możliwości nadania Państwu dodatkowych kompetencji niezwiązanych z powyższym zadaniem bezpośrednio, jednak wystąpienie takiej sytuacji zwiększa ryzyko naruszeń przez Państwo prawa naturalnego.

*

Skąd możemy czerpać wiedzę o tym, jakie są granice działania Rządu ustalone przez daną społeczność? Oczywiście nie można nikomu zabronić stworzenia ustnego prawa zasadniczego. Wydaje się to jednak mało praktyczne i może błyskawicznie prowadzić do nadużywania przymusu przez Rząd, który poszczególne postanowienia tego prawa będzie bądź to zapominał, bądź to nadinterpretował na swoją korzyść.

W konsekwencji powyższego słusznym wydaje się, aby prawo zasadnicze zostało należycie udokumentowane. Udokumentowane prawo zasadnicze przyjmuje formę Konstytucji. Konstytucja może, ale nie musi być spisana w formie jednego dokumentu. Wydaje się przy tym, że większą przejrzystość, i tym samym ochronę, zapewnia spisanie prawa zasadniczego w jednym dokumencie.

Konstytucja zawierać będzie zatem przepisy odzwierciedlające normy i sankcje określające mechanizmy i zasady podejmowania przez Rząd (w imieniu Państwa) decyzji i ich wdrażania. Decyzje te powinny być związane z ochroną wolności i wynikających z niej żądań naturalnych przysługujących obywatelom. Żądania te mogą, ale nie muszą, być wprost w Konstytucji wskazane, bowiem wynikają one z samego prawa naturalnego. Dla ochrony przed ingerencją lub nadinterpretacją Rządu przy tworzeniu i stosowaniu prawa publicznego sensownym może być jednak wpisanie przynajmniej części z nich wprost w treść Konstytucji.

Treść norm i sankcji wynikających z prawa zasadniczego musi być jasna i prosta, tak aby ograniczać możliwość ich interpretacji do minimum. Nie mniej jednak w razie jakichkolwiek wątpliwości Konstytucję należy interpretować w taki sposób, żeby dana możliwość działania i decydowania pozostała bezpośrednio w rękach obywateli i nie została przekazana Państwu („in dubio pro libertate”). Przeciwna zasada interpretacyjna naruszałaby zasadę wolności i znacznie ułatwiała poszerzanie własnych kompetencji przez Rząd. A zatem wszelkie kompetencje Państwa muszą być wskazane wprost w Konstytucji i niedopuszczalne jest stosowanie względem nich interpretacji rozszerzającej.

*

Dokładne wskazanie granic kompetencji Państwa w Konstytucji stanowi pierwszy, podstawowy krok w ograniczaniu ryzyka związanego z nadużywaniem przymusu przez Rząd. Samo jednak wyliczenie kompetencji Rządu nie spowoduje, że nie zostaną one rozszerzone bez zgody obywateli. Konieczne są zatem dalsze mechanizmy chroniące przed rozrostem kompetencji Rządu na wypadek, gdyby nie chciał on przestrzegać ograniczeń wskazanych w Konstytucji.

Ponieważ to, przed czym chcemy się chronić, to koncentracja władzy w jednym ośrodku, prowadząca do władzy absolutnej, konieczne jest wprowadzenie do prawa zasadniczego mechanizmów, które zapewnią podział Rządu.

Na czym ten podział miałby polegać?

Jak zostało wspomniane, zadaniem Rządu jest podejmowanie decyzji, które mają zapewniać ochronę wolności obywateli. Proces takiej decyzyjności można podzielić na dwa podstawowe etapy:

- Bazowy, związany ze zdeterminowaniem treści decyzji i jej formalnym podjęciem;

- Wdrożeniowy, związany z urzeczywistnieniem podjętej decyzji.

Jeżeli celem jest zmniejszenie ryzyka związanego z koncentracją władzy w jednym ośrodku, Konstytucja powinna przewidywać, że osoby wyznaczone do realizacji pierwszego z powyższych procesów nie są jednocześnie przydzielone do realizacji drugiego z nich. Innymi słowy: kto inny musi determinować treść decyzji Państwa, a kto inny musi je wdrażać.

Aby dana decyzja była decyzją Państwa, musi ona zostać podjęta na zasadach i w granicach określonych w prawie zasadniczym. W związku z powyższym w Konstytucji należy wskazać, jaki organ, kiedy, jaką decyzję i w jakiej formie może podjąć. Decyzje takie powinny być zawsze należycie dokumentowane. Najczęściej przyjmują one postać aktów prawnych. Akt prawny to zatem nic innego, jak dokument stanowiący treść decyzji Państwa. Konstytucja może przewidywać różne formy aktów prawnych, a także ich stosowną hierarchię.

Kolejnym etapem jest wdrożenie decyzji. To właśnie na tym etapie realizuje się jestestwo Państwa jako aparatu przymusu. Każdego, kto nie podporządkuje się treści decyzji Państwa wyrażonej w formie aktu prawnego, Rząd ma prawo zmusić do poniesienia konsekwencji (również tam wskazanych).

*

Podział Rządu związany ze zdeterminowaniem treści, a następnie wdrożeniem aktu prawnego nie rozwiązuje jednak istotnego problemu, jaki może się pojawić. Możemy sobie bowiem wyobrazić sytuację, w której przyjęty zostaje, a następnie wdrożony, akt prawny przekraczający opisywane wcześniej uprawnienia Rządu. Niestety istnieje bardzo małe prawdopodobieństwo, że organy determinujące treść decyzji Państwa, a następnie wdrażające ją w życie, będą w stanie dokonać należytej autokontroli zgodności danej decyzji z Konstytucją. Do tego celu konieczne jest zatem powołanie trzeciej kategorii osób wchodzących w skład Rządu, niezależnych od pierwszej i drugiej grupy, które będą wyznaczone do kontrolowania przyjmowanych i wdrażanych aktów prawnych.

W ten sposób pojawiają nam się trzy kategorie osób wchodzących w skład Rządu:

- pierwsza to osoby wyznaczone do determinowania treści decyzji Państwa;

- druga to osoby wyznaczone do należytego ich wykonywania;

- trzecia to osoby wyznaczone do kontroli zgodności przyjętej decyzji z Konstytucją.

Pierwszą kategorię zwykło nazywać się władzą prawodawczą, drugą – władzą wykonawczą, zaś trzecią – władzą sądowniczą. Takimi nazwami posługujmy się zatem w dalszej części niniejszego eseju. Należy przy tym zwrócić uwagę, że w ramach każdego z tych organów władzy konieczny jest dalszy podział kompetencji związany z określonymi działaniami. Podział ten może być znaczny, jednak należy wystrzegać się zbytniego rozproszenia, aby nie uniemożliwiało ono skutecznego realizowania podstawowego zadania Rządu tam, gdzie jest to konieczne.

Tak, jak zostało wspomniane powyżej, podział osobowy musi być zupełny i nie może prowadzić do sytuacji, w której jedna i ta sama osoba wchodzi w skład dwóch lub więcej władz. W przypadku kompetencji przypisywanych poszczególnym władzom jest podobnie, jednak mogą się pojawiać od tej zasady wyjątki. Dla zachowania równości znaczenia pomiędzy nimi, a także uniemożliwienia przejęcia większego znaczenia przez którąkolwiek z władz nad pozostałymi dopuszczalne jest bowiem wyposażenie danej władzy w kompetencje przypisywane stricte innej władzy. Takie podejście musi być jednak wyjątkiem od zasady rozdzielności kompetencji, inaczej podział Rządu na trzy poszczególne organy władzy mógłby być tylko pozorny.

*

Opisany powyżej podział horyzontalny Rządu to nie jedyny podział, który powinien być przewidziany w Konstytucji w celu zapobiegania nadużywaniu przymusu przez Państwo. Możliwy jest również podział wertykalny, który zakłada, że niektóre zadania Państwa mają być realizowane przez przedstawicieli społeczności lokalnych. W ten sposób wyłania się podział Rządu na Rząd Centralny oraz Rząd Lokalny.

Podział wertykalny może przyjąć dwie formy:

- unitarną;

- federalną.

W pierwszym przypadku kompetencje Rządów Lokalnych wynikają wprost z Konstytucji Państwa, która określa podział zadań pomiędzy Rząd Centralny a Rządy Lokalne. W takiej sytuacji podział jest wertykalny, ale kompetencje Państwa skierowane są ku dołowi. Mamy tu zatem do czynienia z formą unitarną podziału wertykalnego.

W drugim przypadku kompetencje Rządów Lokalnych wynikają z Konstytucji Państw Lokalnych (słowo „Lokalne” w tym zdaniu dodane jest wyłącznie dla przejrzystości zrozumienia zagadnienia; de facto są to Rządy i Państwa), zaś kompetencje Państwa (Centralnego) wynikają z Konstytucji (Centralnej), która stanowi porozumienie Państw Lokalnych określające, w jakim zakresie kompetencje Państw Lokalnych zostają przekazane do wyłącznego zarządzania przez Państwo (Centralne). W tym przypadku zatem podział jest wertykalny, ale kompetencje Państwa skierowane są ku górze. Mamy tu zatem do czynienia z formą federalną podziału wertykalnego.

Należy odnotować, że Państwo Lokalne istniejące w ramach systemu federalnego samo w sobie może, a nawet powinno, przewidywać podział wertykalny o charakterze unitarnym. Podobnie Państwo federalne może dalej przekazywać swoje kompetencje ku górze do innego Państwa – jest to dopuszczalne tak długo, jak pomiędzy poszczególnym szczeblami państwowymi będzie istniał jasny podział kompetencji i możliwe będzie należyte realizowanie ochrony wolności obywateli.

Do Rządów i Państw Lokalnych znajdą odpowiednie zastosowanie wszelkie inne ograniczenia kumulacji władzy, o których mowa w niniejszym eseju (ale nie tylko te), w szczególności: konieczne jest jasne i przejrzyste opisanie ich kompetencji w Konstytucjach (w przypadku formy federalnej – w Konstytucjach Lokalnych) oraz przestrzeganie zasady trójpodziału władzy opisanej wcześniej. Natura Rządu, zarówno Centralnego, jak i Lokalnego, nie ulega zmianie, a każda forma władzy potrafi zdeprawować. Im bardziej władza jest rozproszona i odpowiednio kontrolowana, tym ryzyka związane z nadużywaniem przez nią przymusu ulegają zmniejszeniu. W związku z powyższym wydaje się, że forma federalna podziału wertykalnego lepiej chroni wolności i prawa obywateli.

5

PRAWO PUBLICZNE I PRAWO PRYWATNE

Dotychczasowe rozważania związane z Konstytucją i prawem zasadniczym, które powinno należycie chronić wolności obywateli, dotyczyły kwestii elementarnych: (i) granic działania Państwa, (ii) sposobów podejmowania przez Państwo decyzji, a także (iii) podziału Rządu oraz wzajemnego balansowania i kontrolowania się władz. Są to podstawowe zasady konstruowania prawa zasadniczego (oddającego normy i sankcje wynikające z prawa naturalnego), wokół których grupują się inne zasady związane z funkcjonowaniem Państwa, mające na celu ograniczenie kumulacji władzy. Jedną z nich jest zasada udziału obywateli w procesie podejmowania decyzji przez Państwo.

*

Tak, jak zostało wspomniane wcześniej, decyzje Państwa zawsze powinny być należycie dokumentowane w formie aktów prawnych. Akty prawne zawierają przepisy wyrażające normy, które określają, jaki skutek oczekiwany jest w związku z zaistnieniem określonego stanu faktycznego oraz sankcje za niedoprowadzenie do zaistnienia danego skutku. W przypadku Państwa sankcją właściwą jest zawsze możliwość zastosowania przymusu w tej czy innej formie. Ponieważ zgodnie z zasadą wolności Państwo może stosować przymus i działać tylko w przypadkach wyraźnie wskazanych w Konstytucji, a zatem (wyłączywszy sytuacje wyjątkowe, o których była mowa) wyłącznie w zakresie ochrony wolności obywateli, normy tworzone przez Państwo mogą dotyczyć jedynie tych kwestii. W związku z tym, argumentując a contrario, Państwo nie może podejmować decyzji i dokumentować ich w formie aktów prawnych w innym zakresie niż ten wskazany powyżej.

*

Norma to nic innego jak powinność określonego zachowania się w określonej sytuacji. Klasyczny przykład implikacji: jeśli zachodzi stan faktyczny A, to powinien nastąpić skutek A. W przypadku nienastąpienia określonego skutku, należy liczyć się z sankcją.

Sankcja również jest implikacją, która określa, że jeśli nie zaszedł skutek A, pomimo wystąpienia stanu faktycznego A, to powinien nastąpić skutek B. Zadaniem sankcji jest albo (i) doprowadzenie do skutku A (o ile jest to jeszcze możliwe) pomimo braku jego pierwotnego wystąpienia w przypadku, gdy wystąpiła sytuacja A, albo (ii) doprowadzenie do skutku B, który zadośćuczyni nieporządkowi wywołanemu przez niewystąpienie skutku A w przypadku, gdy wystąpił stan faktyczny A. Sankcja jest zatem niepożądanym skutkiem alternatywnym, jaki powinien nastąpić w wypadku niewystąpienia skutku pożądanego w danym stanie faktycznym. Jedna norma może być obwarowana jedną sankcją, kilkoma sankcjami alternatywnymi lub szeregiem sankcji, w zależności od jej konstrukcji. Niezależnie od ilości sankcji, każda norma jest związana z sankcją właściwą (ostateczną), która określa ostateczną konsekwencję wynikającą z braku zaistnienia określonego skutku w określonym stanie faktycznym.

Norma bez związku z sankcją nie jest normą lecz rekomendacją lub zaleceniem. Nierozerwalny związek normy i sankcji nazwijmy normisankcją.

Zbiory takowych normisankcji tworzą prawa. Zbiór norm i sankcji obyczajowych to inaczej prawo obyczajowe, zbiór norm i sankcji moralnych to inaczej prawo moralne, zbiór norm i sankcji stanowionych przez Państwo to inaczej prawo stanowione, zbiór norm i sankcji wynikających z zasady wolności to inaczej prawo naturalne itd., itp.

Doprecyzowanie, o jakim prawie mówimy, determinuje normisankcje wchodzące w skład danego zbioru. Podziałów prawa na różne rodzaje jest bardzo dużo. W tym eseju przedstawiam wyłącznie te, które są istotne z punktu widzenia dalszych rozważań. A skoro powoli dochodzimy do rozwinięcia tematu udziału obywateli w podejmowaniu decyzji przez Państwo, niechybnie musimy rozwinąć wątki prawa publicznego i prawa prywatnego.

W tym miejscu należy jedynie podkreślić prymat prawa naturalnego nad pozostałymi prawami: każde prawo przewidujące stosowanie przymusu wbrew normom wynikającym z prawa naturalnego jest i musi być niesprawiedliwe. Innymi słowy, jeśli norma lub sankcja związana z daną normą jest sprzeczna z zasadą wolności, to mamy do czynienia z niesprawiedliwością.

*

Państwo może podejmować decyzje wyłącznie w sprawach wprost wskazanych w Konstytucji. Innymi słowy akty prawne wyrażające treści tych decyzji zawierają normy określające powinność określonego zachowania się dla ochrony wolności obywateli, z którymi to normami związane są sankcje nadające Państwu legitymację do stosowania przymusu na zasadach i w granicach wynikających z aktów prawnych. Zbiory takich normisankcji nazywamy prawem stanowionym, a inaczej prawem publicznym.

Z powyższego opisu wyłaniają się następujące cechy prawa publicznego:

- dotyczy ono wyłącznie kwestii wynikających wprost z Konstytucji, a zatem co do zasady wyłącznie ochrony wolności obywateli;

- prawo publiczne jest tworzone przez Rząd, a nie przez obywateli (co nie wyklucza ich udziału w tym procesie);

- jedną stroną stosunku prawnego wynikającego z norm tworzących prawo publiczne jest zawsze Państwo, a drugą poszczególni obywatele;

- stosunek prawny powstający na gruncie prawa publicznego nie jest wyrównany, gdyż Państwo ma nieproporcjonalną przewagę (ze względu na efekt skali) w stosowaniu przymusu.

Mówiąc zatem o udziale obywateli w procesie podejmowania decyzji przez Państwo, mamy na myśli udział obywateli w tworzeniu prawa publicznego, wdrożeniu go, a także kontroli tego tworzenia i wdrożenia.

Nim jednak przejdziemy do omówienia tego udziału, dla porządku poświęćmy chwilę na przedstawienie normisankcji, których Państwo tworzyć nie powinno.

*

Z możliwości dysponowania własnym czasem wynika możliwość dobrowolnego ograniczania dysponowania własnym czasem na rzecz innej osoby lub osób. Najczęściej, chociaż nie jest to konieczne, ograniczanie to jest związane z uzyskaniem możliwości dysponowania czasem innej osoby (która dobrowolnie ogranicza ową możliwość do dysponowania własnym czasem) w określonym zakresie. Niezależnie od tego, czy ograniczanie dysponowania własnym czasem jest wzajemne, czy nie, druga strona układu musi dobrowolnie zgodzić się na przyjęcie takiego ograniczenia. Jeśli do takiej zgody dojdzie, mamy do czynienia z powstaniem umownego stosunku prawnego.

Umowny stosunek prawny to relacja osób, w ramach której przynajmniej jedna z osób dobrowolnie ogranicza swoją możliwość dysponowania czasem na rzecz innej osoby i każda ze stron takiego stosunku na owo ograniczenie się zgadza. W ramach umownego stosunku prawnego powstaje prawo umowne, to jest ustalony między stronami zbiór norm i sankcji związanych z ograniczeniem możliwości dysponowania czasem przez strony takiego stosunku.

Z prawa umownego wynikają zatem normy, na podstawie których w określonym stanie faktycznym osoba ograniczająca swoją możliwość dysponowania własnym czasem powinna zachować się w określony sposób, jak również określone sankcje, przy czym zgodnie z zasadą wolności sankcją właściwą jest zawsze możliwość zastosowania przymusu względem drugiej osoby. Z normy z kolei wynika obowiązek osoby ograniczającej swoją możliwość dysponowania własnym czasem do określonego zachowania się w określonej sytuacji oraz odpowiadające temu obowiązkowi żądanie określonego zachowania się przez tę osobę przysługujące innej osobie, na rzecz której ograniczenie następuje. Osobę, której przysługuje żądanie wynikające z prawa umownego, nazywamy wierzycielem, zaś osobę, która na to żądanie powinna odpowiedzieć wykonaniem określonego obowiązku, nazywamy dłużnikiem. Zbiór obowiązków dłużnika wynikających z prawa umownego nazywamy Długiem, zaś zbiór odpowiadających mu żądań wierzyciela nazywamy Wierzytelnością.

*

Na tle umownych stosunków prawnych mogą pojawiać się spory pomiędzy jego stronami. Poza sytuacjami oczywistymi, kiedy to dłużnik nie chce wykonywać swoich obowiązków wynikających z prawa umownego, mogą się pojawić również wątpliwości interpretacyjne co do treści ustalonych przez strony normisankcji. O ile pierwsza z sytuacji jest dość prosta do rozwiązania i wierzyciel będzie mógł zastosować sankcję, która zawsze przybierze taką czy inną formę przymusu mającego na celu doprowadzenie do stosownego zadośćuczynienia wobec niezaspokojenia jego żądań, o tyle druga sytuacja nie jest klarowna i najczęściej wymaga ingerencji osoby trzeciej, która taki spór rozstrzygnie.

Rozstrzyganie sporów wynikających z prawa umownego przybiera formę precedensów, które nie tylko rozwiązują spór powstały w danym umownym stosunku prawnym, ale również mogą być źródłem normisankcji mających wpływ na kształtowanie treści przyszłych umownych stosunków prawnych w sytuacji, gdy taka treść nie została doprecyzowana przez strony. Suma normisankcji precedensowych powstałych w związku z rozwiązywaniem sporów wynikających z prawa umownego tworzonego przez osoby żyjące w danej społeczności stanowi prawo precedensowe. Normisankcje precedensowe stanowią element prawa umownego, chyba że strony danego umownego stosunku prawnego postanowią inaczej.

Zbiór normisankcji tworzonych przez osoby żyjące w danej społeczności i wynikających z praw umownych oraz prawa precedensowego stanowi prawo prywatne.

Jak widać, z istoty prawa prywatnego wynika, że Państwo nie bierze udziału w jego powstawaniu. Czy istnieje jednak taka możliwość? Konstytucja może przecież nadać Państwu uprawnienie do jego kształtowania, ale z przyczyn opisanych wcześniej jest to bardzo niebezpieczne dla wolności obywateli. Pytanie jednak, czy takie uprawnienie Państwa w Konstytucji de facto nie oznaczałoby, że mielibyśmy do czynienia po prostu z prawem publicznym? W takiej sytuacji prawo prywatne nie różniłoby się od prawa publicznego, a Państwo mogłoby zmusić obywateli do działania w określony sposób również w ich stosunkach prywatnych. Państwo stałoby się organizatorem życia społecznego, a nie instytucją mającą za zadanie chronić wolności obywateli. Stąd też prawo prywatne z samej swej istoty (dlatego właśnie nazywane jest prywatnym) nie może być tworzone przez Państwo.

Tak, jak zostało to wspomniane wcześniej, co do zasady dochodzenie roszczeń związanych z naruszeniem norm prawa prywatnego jest dużo skuteczniejsze, jeżeli robi się to w ramach pewnych zasad ustalonych przez społeczeństwo. Dlatego też należy przypomnieć, że celem istnienia Państwa jest realizacja norm prawa naturalnego, w tym egzekucja roszczeń jego obywateli wynikających z prawa naturalnego, zarówno roszczeń naturalnych o charakterze pierwotnym (tj. wynikających bezpośrednio z prawa naturalnego), jak i roszczeń naturalnych o charakterze pochodnym (wynikających z prawa umownego). Państwo zatem istnieje nie tylko po to, by chronić roszczenia wynikające z prawa naturalnego, ale również roszczenia wynikające z pochodnego względem niego prawa prywatnego. Ochrona tychże roszczeń to zasadniczo jedyny i wyłączny cel istnienia Państwa.

W związku z powyższym, o ile rozstrzyganie roszczeń wynikających z prawa prywatnego powinno pozostać poza strukturami Państwa, o tyle ich egzekucja (która sprowadzi się do wdrożenia w życie sankcji w postaci przymusu wynikającej z zasady wolności) może być przedmiotem działania Państwa, zaś wszelkie normy i sankcje z tym związane tworzą de facto i de iure element prawa publicznego, a nie prywatnego. Podobnie należy podchodzić do kategoryzacji norm i sankcji w sytuacji, gdyby w określonym przez Konstytucję zakresie Państwo miało brać udział w rozstrzyganiu sporów wynikających z prawa prywatnego.

Kończąc zatem temat (braku) udziału Państwa w tworzeniu prawa prywatnego, należy jeszcze zwrócić pokrótce uwagę na dwie kwestie:

- Dla zminimalizowania ewentualnego ryzyka skupienia władzy istotne jest, by prawo prywatne powstawało w ramach danych społeczności lokalnych. Pozostawienie prawa prywatnego w strukturach lokalnych nie tylko ograniczy ryzyko organizowania życia przez Państwo, ale również zapewni konkurencję prawa prywatnego w ramach jednego Państwa. Konkurencja, również w tym przypadku, zadziała z korzyścią dla obywateli, którzy w ramach jednego Państwa będą mogli wybrać społeczeństwo z najdogodniejszym prawem prywatnym. Będzie to też dodatkowy bezpiecznik na wypadek, gdyby dany Rząd Lokalny zaczął nadużywać swoich kompetencji i ingerował w dane prawo prywatne.

- Fakt, że Państwo jest wyłączone z tworzenia prawa prywatnego (z wyjątkiem ewentualnego nadzoru i egzekucji orzeczeń z niego wynikających), nie oznacza, że nie może oddziaływać na prawo prywatne za pośrednictwem prawa publicznego. Ewentualne ograniczenia wolności obywateli, spowodowane na przykład stanem wojny, mają oczywisty wpływ na kształtowanie treści umownych stosunków prawnych przez strony.

6

DEMOKRACJA A UDZIAŁ OBYWATELI W SPRAWOWANIU WŁADZY

Upraszczając dotychczasowe rozważania, można stwierdzić, że prawo publiczne stanowi emanację decyzji Państwa. Mówiąc zatem o udziale obywateli w podejmowaniu decyzji przez Państwo, mówimy jednocześnie o ich udziale w powstawaniu, a następnie egzekucji postanowień prawa publicznego.

W konsekwencji należy postawić pytanie: kto konkretnie może uczestniczyć w powstawaniu i egzekucji prawa publicznego?

Otóż kwestię tę determinuje zawsze Konstytucja, która może określać krąg dopuszczonych osób w sposób dowolny (przy założeniu jednak, że ów krąg zostanie określony zgodnie z prawem naturalnym – tj. za dobrowolnym przyzwoleniem każdej osoby ustanawiającej Konstytucję).

Zastanówmy się jednak, jakie kryterium, którym powinni kierować się twórcy danej Konstytucji, może wynikać w tym zakresie z prawa naturalnego.

Jeżeli jako społeczeństwo decydujemy się na stworzenie instytucji, której zadaniem jest ochrona wolności jej obywateli, to musimy się również zgodzić na to, by ta instytucja była wyposażona w środki, które zapewnią taką skuteczną ochronę. Środki te mogą być różne, od niematerialnych (np. służbę wojskową), po materialne (przekazywanie sprzętu/materiałów/pieniędzy na rzecz Państwa). Konstytucja oraz akty prawne powstające na jej podstawie powinny determinować formę, jaką przyjmą te środki, które dla porządku rozważań nazwijmy daninami publicznymi.

Ponieważ Państwo nie jest w stanie funkcjonować bez danin publicznych, wydaje się, że kryterium determinacji kręgu podmiotów mających wpływ na tworzenie prawa publicznego powinno być właśnie zapewnianie Państwu danin publicznych. Kto, będąc do tego obowiązany, nie zapewnia danin publicznych Państwu, stawia się de facto poza strukturą Państwa. Nieprzekazywanie bowiem Państwu danin publicznych w sytuacji, gdy obywatel dobrowolnie zobowiązał się to czynić, wyraża wypowiedzenie (dopuszczalne na mocy prawa naturalnego, wyłączywszy sytuację, gdy obywatel dobrowolnie udzielił nieodwoływalnej zgody na uczestnictwo w Państwie, o czym była mowa wcześniej) chęci uczestnictwa udziału danego obywatela w Państwie, ze wszystkimi konsekwencjami dla tego obywatela.

W dzisiejszym świecie najpopularniejszą formą danin publicznych są podatki, czyli daniny publiczne wyrażone w formie pieniężnej. Z powyższego wynika zatem, że każdy, kto płaci podatki na rzecz Państwa, powinien mieć możliwość brania udziału w procesie podejmowania przez nie decyzji.

Aby zachować spójność z prawem naturalnym, zgodnie z wynikającą z wolności zasadą równości, podatki powinny być równe dla wszystkich. Konstytucja może przy tym przewidywać, że osobom, które nie płacą podatków, możliwość uczestnictwa w procesie decyzyjnym nie przysługuje. Ale może też obligować do płacenia podatków i upoważniać organy Państwa do ich przymusowego dochodzenia, jeśli taka była dobrowolna zgoda osób, które powoływały Państwo do życia. Ważne jednak, by obywatele byli względem owego uczestnictwa równi, zarówno w kontekście liczby oddawanych głosów, jak i „ceny” w postaci podatków, które powinny obciążać każdego w równym stopniu. W związku z tym, z punktu widzenia prawa naturalnego, podatki, które mają stanowić podstawę do możliwości uczestnictwa w powstawaniu i egzekucji prawa publicznego, powinny być równe: (i) nominalnie (tj. każdy jest obowiązany do zapłaty dokładnie tej samej kwoty pieniędzy) lub (ii) liniowo (tj. każdy jest obowiązany do zapłaty kwoty pieniędzy liczonej od tej samej proporcji danego przedmiotu wyrażonego na końcu w pieniądzu, np. przychodu, dochodu, konsumpcji itp.)[2], (iii) powszechnie (tj. nie wolno stanowić takich podatków, które nie obciążałyby wszystkich osób, na przykład poprzez opodatkowywanie grup środków, które należą wyłącznie do niektórych osób).

*

Skoro pokrótce omówiliśmy, kto powinien uczestniczyć w powstawaniu i egzekucji prawa publicznego, to zastanówmy się teraz, na jakich zasadach powinno owo uczestnictwo się odbywać.

Przypomnijmy zatem, że prawo publiczne powstaje realnie w dwóch etapach, tj.:

- w ramach uchwalania aktów prawnych przez władzę prawodawczą (lub w przypadkach aktów prawnych niższego rzędu również przez władzę wykonawczą, o ile takie działanie będzie wynikać z umocowania Konstytucyjnego i z aktu prawnego),

a następnie

- w trakcie rozwiązywania sporów lub wątpliwości związanych z jego stosowaniem (lub możliwością jego stosowania) przez władzę sądowniczą.

W jednym i drugim przypadku udział obywateli powinien zostać należycie zapewniony.

Zacznijmy od analizy udziału obywateli w procesie wskazanym w etapie pierwszym i przypomnijmy sobie rozważania o sposobach podejmowania decyzji. Mając na względzie warunek uczestnictwa w podejmowaniu decyzji przez Państwo, o którym mowa powyżej, można dojść do wniosku, że udział taki powinien być zapewniony w równym stopniu dla wszystkich obywateli zapewniających daniny publiczne. W konsekwencji system podejmowania decyzji powinien uwzględniać możliwość oddania głosu w danej sprawie przez każdego obywatela. Na tym tle pojawiają się realnie dwa możliwe podejścia:

- głosowania bezpośredniego (inaczej: metoda referendalna);

- głosowania pośredniego, tj. poprzez wybór przedstawiciela do instytucji, której zadaniem jest reprezentacja obywateli (metoda parlamentarna).

Metoda referendalna powinna być przewodnią metodą głosowania przede wszystkim w społecznościach lokalnych, a także w sprawach kardynalnych. Metoda parlamentarna wydaje się być z kolei bardziej adekwatna i skuteczniejsza przy innym rodzaju decyzji. Ostatecznie, co należy podkreślić ponownie, to, w jakich sprawach jaką metodą będzie następować wybór, będzie determinować Konstytucja. Co jednak istotne, wybór tej metody będzie zgodny z zasadą równości tak długo, jak głos każdego obywatela będzie mieć tę samą moc i znaczenie. W przypadku metody parlamentarnej obywatele powinni mieć możliwość nie tylko wyboru swoich przedstawicieli (ponownie – na równych zasadach), ale również możliwość bycia wybieranymi.

Skoro głos każdego obywatela uczestniczącego w życiu publicznym ma mieć to samo znaczenie, to zarówno w przypadku metody referendalnej, jak i metody parlamentarnej decydować powinna większość głosów optujących za daną decyzją w ramach ustalonego kworum. Szczegóły co do rodzaju większości oraz potrzebnego kworum powinna określać Konstytucja.

W tym miejscu należy przypomnieć po raz kolejny, że o podjęciu danej decyzji w formie aktu prawnego powinna decydować większość głosów wyłącznie wtedy, kiedy prawo w ten sposób uchwalone nie narusza Konstytucji. Konstytucja zaś, co należy podkreślać na każdym kroku, powinna zapewniać skuteczną ochronę wolności swoich obywateli poprzez odzwierciedlanie norm i sankcji prawa naturalnego.

Na wypadek jednak, gdyby uchwalony przez władzę prawodawczą akt prawny był niezgodny z Konstytucją, rozsądnym wydaje się, aby przedstawiciele władzy wykonawczej dysponowali możliwością ewentualnego zablokowania jego wejścia w życie. Gdyby jednak i taki mechanizm bezpieczeństwa nie zadziałał i akt prawny sprzeczny z Konstytucją nie został zablokowany przez władzę wykonawczą, każdy obywatel powinien być uprawniony do oddania pod ocenę jego ewentualnej zgodności z Konstytucją przez niezawisły sąd w ramach danego Państwa.

*

W tym miejscu należy poczynić pewną uwagę na marginesie.

Mianowicie w dzisiejszych czasach w cywilizacji europejskiej do rangi drugiej w kolejności religii (zaraz po wierze w Państwo) urosła wiara w Demokrację. Jest ona, zdaniem jej pochlebców, źródłem wszelkiej sprawiedliwości, praw, wolności, spokoju społecznego. Bywa również przedmiotem upodmiotawiania. Każdy, kto wypowie się przeciw niej (lub jest zwolennikiem innej formy sprawowania władzy), musi być i jest traktowany jak osoba niepoważna.

Tymczasem jeżeli oderwiemy Demokrację od ówczesnego, wprowadzającego w błąd znaczenia, i przywrócimy jej znaczenie pierwotne, okaże się, że jest on po prostu systemem, w którym o wszystkim decyduje większość tych, którym przyznana jest możliwość głosowania. Ot, i cała demokracja. Nie jest ona żadnym gwarantem wolności (za to odpowiadają dobrze napisana i odzwierciedlająca normy i sankcje prawa naturalnego Konstytucja oraz prawo publiczne). Nie jest ona źródłem sprawiedliwości lub pokoju. Jest to tylko forma sprawowania rządów – władzę sprawuje większość. Większość wybiera lub stanowi Rząd. Demokracja jest tyranią większości i jako taka jest systemem równie niebezpiecznym jak systemy autorytarne lub dyktatury, które są tyranią jednostek. Dla kogoś, kto jest „legalnie” pozbawiany życia lub mienia, nie ma większego znaczenia, czy dokonuje tego jedna czy wiele osób, działających w imieniu Państwa.

*

Przejdźmy zatem do drugiego etapu powstawania prawa publicznego, tj. rozwiązywania sporów lub wątpliwości związanych z jego stosowaniem (albo możliwością jego stosowania). Ten etap ściśle wiąże się z władzą sądowniczą, więc omówmy pokrótce temat udziału obywateli w działaniach tej władzy zbiorczo.

Przy okazji omawiania kwestii trójpodziału władzy zostało wskazane, że władza sądownicza jest zobligowana do kontroli decyzji podejmowanych przez Państwo. Przypomnijmy, że Państwo podejmuje swoje decyzje w formie aktów prawnych wyższego i niższego rzędu, które łącznie stanowią prawo publiczne. Następnie postanowienia tego prawa są egzekwowane przez przedstawicieli władzy wykonawczej. Zadaniem władzy sądowniczej jest zatem rozwiązywanie sporów lub wątpliwości związanych z możliwością stosowania lub stosowaniem prawa publicznego przez władzę wykonawczą.

Do kontroli postanowień prawa publicznego lub jego stosowania może zatem dojść na różnych etapach:

- abstrakcyjnym, kiedy dana norma i sankcja prawa publicznego jest weryfikowana przez władzę sądowniczą niezależnie od konkretnej sytuacji;

- skonkretyzowanym, kiedy dana norma i sankcja jest weryfikowana przez władzę sądowniczą w związku z konkretną sytuacją lub kiedy jej stosowanie jest związane z konkretną sytuacją.

W obu przypadkach władza sądownicza kontroluje decyzje podejmowane przez władzę prawodawczą lub władzę wykonawczą pod kątem ich zgodności z Konstytucją lub aktami prawnymi wyższego rzędu.

Takie działania kontrolne niosą ze sobą ogromną pokusę wszelkiego rodzaju nadużyć, tak samo jak w przypadku działań pozostałych dwóch władz Rządu. W związku z powyższym wszelkie mechanizmy ograniczające możliwość dokonywania takich naruszeń muszą mieć charakter realny, a nie pozorny. Nie inaczej jest z udziałem obywateli w sprawowaniu władzy sądowniczej.

Po pierwsze, obywatele powinni mieć wpływ na wybór osób na stanowisko sędziego oraz na ich ewentualne odwołanie. Co jednak istotne, Konstytucja i prawo publiczne w tym zakresie muszą być należycie zbalansowane, tj. przy jednoczesnym zachowaniu możliwości wpływu na wybór sędziego należy kłaść nacisk na jego jak najdalej idącą niezależność i skupienie wyłącznie na wydawaniu sprawiedliwych i zgodnych z Konstytucją wyroków. Stąd też ów wpływ obywateli zwłaszcza w zakresie opisanego powyżej celu nie powinien owego celu zaprzepaścić.

Po drugie, w sprawach związanych ze stosowaniem prawa publicznego, wraz ze wzrostem powagi danej sprawy, udział obywateli w jej rozstrzyganiu powinien wzrastać. Dla przykładu może to przyjąć formę tzw. ław przysięgłych. W sprawach z ich udziałem rola sędziego sprowadzałaby się zatem do roli nadzorcy postępowania, instruującego ławę co do postanowień przepisów prawa, natomiast wyrok co do swej istoty byłby orzekany przez ławę, składającą się z obywateli.

Po trzecie, każdy obywatel powinien mieć możliwość brania udziału w rozprawie w charakterze widza, tak by zarówno proces, jak i jego rozstrzyganie były jak najbardziej jawne.

Powyższe wyliczenie nie jest zupełne i na pewno można wskazać więcej przykładów tego, w jaki sposób obywatele powinni brać udział w sprawowaniu władzy sądowniczej. Jednak biorąc pod uwagę cel i zakres tego eseju, dalsze wchodzenie w szczegóły lub wskazywanie innych przykładów nie jest w tym momencie potrzebne.

*

W tym miejscu należy wrócić jeszcze na chwilę do kwestii rozstrzygania sporów wynikających z prawa prywatnego. Jak zostało wskazane, wydaje się, że co do zasady udział Państwa w tym zakresie nie jest potrzebny. Państwo może skupić się wyłącznie na egzekucji orzeczeń podejmowanych przez powołane na polu prywatnym trybunały arbitrażowe, które będą rozstrzygać spory i wątpliwości powstałe pomiędzy stronami umownych stosunków prawnych. Wydaje się jednak, że przed przystąpieniem do egzekucji takiego orzeczenia, co powinno być zadaniem władzy wykonawczej, kwestia dopuszczalności samej egzekucji powinna zostać zweryfikowana przez władzę sądowniczą – oczywiście pod kątem kwestii formalnych, zaś pod kątem kwestii materialnych – jedynie o ile Konstytucja wprost będzie na to pozwalać.

*

W zakresie udziału obywateli we wdrażaniu decyzji Państwa, tj. w działaniach władzy wykonawczej, najistotniejszą kwestią jest możliwość wyboru i bycia wybranym. Znajdą tu zatem zastosowanie uwagi dotyczące wyborów władzy prawodawczej, a o szczegółach w tym przypadku również powinna decydować Konstytucja.

W przypadku władzy wykonawczej, co należy podkreślić osobno, istotnych jest jednak jeszcze szereg innych ograniczeń, które powinna przewidywać Konstytucja. Władza wykonawcza ma za zadanie wdrażać (urzeczywistniać) decyzje Państwa. Ważne jest, aby ten proces przebiegał sprawnie, stąd też wydaje się, że obowiązek jego przeprowadzenia powinien spoczywać na jednej osobie, która mogłaby dobierać właściwych pomocników do realizacji tego zadania. Pamiętając jednak o wszystkich ryzykach związanych z koncentracją władzy, warto rozważyć, czy działalność takiej osoby nie powinna być kadencyjna, zaś liczba kadencji ograniczona. Ponownie, te i inne zasady przewidziane w danej Konstytucji miałyby za zadanie dążyć do zachowania należytego balansu pomiędzy skutecznością ochrony wolności obywateli a zagrożeniem jej naruszenia ze strony samego Państwa.

1. 2 Przy czym z punktu widzenia prawa naturalnego to wariant równości nominalnej jest doskonalszy.

7

PODSUMOWANIE ROLI PAŃSTWA I KONSTYTUCJI

Podsumowując zatem dotychczasowe rozważania, możemy przedstawić ogólny opis systemu prawnego, który daje podstawy do przygotowania bardziej szczegółowych jego zasad, zapewniających należytą ochronę wolności obywateli.

Fundamentem każdego takiego systemu prawnego powinny być zatem następujące rozwiązania przewidziane w Konstytucji:

- Państwo powinno mieć ustrój republikański i być własnością wszystkich obywateli.

- System prawny powinien przewidywać trójpodział władzy i wzajemne równoważenie się poszczególnych władz.

- Państwo powinno być sfederalizowane, aby decentralizować władzę i zapewniać konkurencję systemów prawnych w ramach jednego Państwa.

- Na szczeblu federalnym powinny pozostać sprawy, które wymagają ogólnonarodowej koordynacji i zdecydowanych działań bezpośrednio w celu ochrony wolności obywateli.

- O sprawach, które wpływają na wolność tylko pośrednio lub nie wymagają ogólnonarodowej koordynacji, powinny decydować poszczególne społeczności lokalne.

- Zarówno na szczeblu federalnym, jak i lokalnym udział obywateli w sprawowaniu władzy powinien być jak największy, z zachowaniem konieczności zapewnienia skuteczności działania Rządu.

- System prawny powinien być spisany w formie Konstytucji Federalnej i Konstytucji Lokalnych, które jasno i precyzyjnie wskazywałyby granice działania Rządu i gwarantowałyby mechanizmy sprawnej ochrony wolności obywateli.

CZĘŚĆ DRUGA

UZNANIE

******

Można napisać najlepszą Konstytucję, przewidującą najlepszy system prawny chroniący wolność obywateli. Jednak bez uznania żadne, nawet najlepiej napisane dokumenty prawne nie sprawią, że Państwo będzie skutecznie chronić wolność. Bez uznania Konstytucja i akty prawne powstające na jej podstawie będą wyłącznie skrawkami papieru.

8

PORZĄDEK SPOŁECZNY

Uznanie w rozumieniu języka prawniczego to poszanowanie i przyjęcie do wiadomości, że drugiej osobie przysługują określone żądania wynikające z danego prawa. Uznanie prawa naturalnego to zatem nic innego niż poszanowanie żądań innych osób związanych z możliwością dysponowania własnym czasem, w tym ponoszenia przez nie konsekwencji ich działań lub zaniechań. Uznanie wolności człowieka oraz roli Państwa w kontekście jej ochrony jest elementem kluczowym dla utrzymania porządku społecznego i rozwoju naszej cywilizacji.

Można mówić o uznaniu prawa naturalnego w dwóch aspektach:

- Publicznym, podkreślającym, że:

- każdemu przysługuje wolność rozumiana jako możliwość swobodnego dysponowania własnym czasem,

- zabronione jest stosowanie przymusu względem wolnych świadomych osób wbrew ich woli,

- Państwo ma zapewnić ochronę wolności oraz roszczeń naturalnych pierwotnie i pochodnie.

- Prywatnym, podkreślającym, że:

- każdy ma możliwość dobrowolnego ograniczania swojej wolności względem innej osoby lub osób,

- po naruszeniu norm wynikających z prawa umownego osoba będąca wierzycielem może zastosować sankcję w postaci przymusu w stosunku do dłużnika, a dłużnik musi liczyć się z tym, że taki przymus zostanie względem niego zastosowany.

*

Skoro uznanie wolności jest kluczowe dla utrzymania porządku społecznego, zastanówmy się pokrótce, czym jest porządek społeczny.

Otóż porządek społeczny jest sytuacją, w której ludzie postępują według norm wynikających z prawa obyczajowego. Jeżeli normy prawa obyczajowego:

- nie inkorporują w całości lub w części norm prawa naturalnego, to mamy do czynienia z porządkiem społecznym niedoskonałym;

- inkorporują w całości normy prawa naturalnego, to mamy do czynienia z porządkiem społecznym właściwym;

- inkorporują w całości normy prawa natury, to mamy do czynienia z porządkiem społecznym doskonałym.

Porządek społeczny, o ile występuje, najczęściej przyjmuje postać porządku społecznego niedoskonałego. Przeważnie bowiem prawo obyczajowe nie inkorporuje wszystkich norm wynikających z prawa naturalnego. W takiej sytuacji społeczeństwo decyduje się (pod przymusem lub dobrowolnie) postępować zgodnie z prawem obyczajowym niezależnie od norm i sankcji prawa naturalnego. Porządek społeczny niedoskonały nie ma charakteru trwałego, dlatego że jest osiągany z naruszeniem prawa naturalnego. Każde takie naruszanie prowadzi do niesprawiedliwości, a ta nie może być długotrwale utrzymywana bez negatywnych konsekwencji społecznych.

Z kolei porządkiem społecznym, którego wystąpienie jest zawsze niemożliwe, jest porządek społeczny doskonały. W takiej sytuacji społeczeństwo postępowałoby zawsze zgodnie z prawem natury (które zainkorpowane zostałoby w całości przez prawo obyczajowe). Niemożliwość zaistnienia porządku społecznego doskonałego wynika z dwóch głównych przyczyn:

- prawo natury jest przedmiotem ciągłego odkrywania przez człowieka i w związku z tym nieznane są wszystkie normy i sankcje prawa natury; co więcej jako ludzkość nigdy nie osiągniemy stanu pełnego opisania praw natury; dotykają one bowiem istoty natury rzeczy, której człowiek pojąć w całości nie może i nie jest w stanie;

- nawet przy założeniu, że prawo natury zostałoby poznane w sposób kompletny, ułomna natura ludzka nie pozwala na podejmowanie wszystkich decyzji zgodnie z normami prawa natury.

Najlepszą osiągalną formą porządku społecznego jest porządek społeczny właściwy, kiedy to prawo obyczajowe w całości inkorporuje normy i sankcje prawa naturalnego. Panuje wtedy stan sprawiedliwości, w którym każdy korzysta z owoców swoich działań i ponosi negatywne konsekwencje własnych wyborów. Utrzymanie się uznania wolności wszystkich ludzi w danym społeczeństwie gwarantuje trwałość porządku społecznego. Porządek społeczny właściwy, w przeciwieństwie do porządku społecznego doskonałego, nie gwarantuje społeczeństwu szczęścia, pożytku czy rozwoju. Te ostatnie elementy mogą być osiągnięte tylko wtedy, gdy społeczeństwo postępuje zgodnie z prawem natury. Postępowanie w pełnej zgodności z prawem natury, z przyczyn opisanych powyżej, nie jest możliwe, zaś wszelkie (świadome bądź nie) naruszania tego prawa muszą prowadzić prędzej czy później do niekorzystnych dla społeczeństwa konsekwencji w postaci chaosu lub innego rodzaju nieporządku.

Trwałość porządku społecznego zależy zatem od stopnia uznania wolności w danej społeczności. Z kolei istnienie porządku społecznego (lub określenia zakresu, w jakim jest on osiągnięty) zależy od stopnia uznania żądań wynikających z norm prawa obyczajowego.

*

Mając opisane powyższe rozróżnienie, należy po raz kolejny podkreślić, że istotą istnienia Państwa jest ochrona wolności jego obywateli, a nie ochrona porządku społecznego (lub dążenie do niego) w jakiejkolwiek jego formie (niedoskonałej, właściwej lub doskonałej). Prawo obyczajowe w różnych społeczeństwach może bowiem w różnym stopniu uznawać normy i sankcje prawa naturalnego. Jeżeli Państwo dążyłoby do ochrony obyczajów, musiałoby się to de facto zawsze odbywać kosztem naruszania prawa naturalnego w mniejszym lub większym stopniu.

Przedstawmy powyższe rozważania na podstawie przykładu, jakim może być trzymanie się za ręce dwóch osób tej samej płci. Przyjmijmy, że robią to dobrowolnie oraz że w danym społeczeństwie jest to zachowanie nieobyczajne (niezależnie od więzi łączącej te dwie osoby). Pomijamy tutaj również rozważania, czy takie zachowanie jest zgodne z prawem natury.

Na mocy prawa naturalnego takie zachowanie jest dopuszczalne i każda z tych osób może żądać od wszystkich pozostałych osób, aby pozostawiły ją w spokoju. Jeżeli jednak społeczeństwo przedkłada normy obyczajowe nad normy wynikające z zasady wolności, to zastosuje przymus w celu doprowadzenia do zgodności z obyczajami. Takie zastosowanie przymusu będzie sprzeczne z prawem naturalnym, a zatem niesprawiedliwe, jednak w danej sytuacji zapewni przywrócenie porządku społecznego (niedoskonałego).

Jeżeli Państwo zostaje powołane do obrony obyczajów, to de facto Rząd będzie ostatecznym determinantem treści prawa obyczajowego. W praktyce będzie to oznaczać stopniowe ograniczanie wolności obywateli, z możliwością jej całkowitej eliminacji włącznie.

*

Osiągnąć trwały porządek społeczny można zatem wyłącznie poprzez uznanie – po pierwsze – istnienia prawa naturalnego i żądań z niego wynikających oraz – po drugie – obyczajów panujących w danym społeczeństwie, które będą respektowane w ramach prawa naturalnego.

W praktyce porządek społeczny (w jego niedoskonałej formie) można osiągnąć poprzez dobrowolne powstrzymywanie się od wykorzystywania niektórych możliwości wynikających z zasady wolności w celu poszanowania panujących obyczajów. Nie zmienia to faktu, że zadaniem każdego społeczeństwa powinno być dążenie do takiego kształtowania norm i sankcji prawa obyczajowego, by całkowicie inkorporowały one normy i sankcje prawa naturalnego. Tylko w takiej sytuacji możliwe jest osiągnięcie właściwego porządku społecznego. Niedoskonały porządek społeczny jest bowiem niemożliwy do utrzymania w dłuższej perspektywie czasu, nie tylko ze względu na ekspansywny charakter władzy Rządu, ale też kumulowanie się w społeczeństwie poczucia niesprawiedliwości.

9

STOSUNKI SPOŁECZNE

Między ludźmi istnieje dążąca do nieskończoności ilość niewidzialnych powiązań i relacji wynikających z norm i sankcji, którym podlegają. Owe powiązania i relacje nazwijmy stosunkami społecznymi.

Niezależnie od naszej woli każdy z nas podlega zasadom lub prawom wynikającym z natury rzeczy, tj. zasadom działania natury oraz naturalnemu porządkowi prawnemu. Ponieważ zasady działania natury są całkowicie poza zakresem zainteresowania tego eseju, wymienione zostały tylko dla porządku. Niezależnie od naszej woli często podlegamy również prawom wynikającym z obyczajów lub lokalnej moralności. Obok nich istnieją też prawa zależne od naszej woli, takie jak prawo publiczne oraz prawo umowne.

Jak zatem widać, rodzaje stosunków społecznych, których każdy z nas jest lub może być stroną, różnią się między sobą charakterem norm i sankcji będących źródłem tych stosunków.

Stosunki społeczne możemy również podzielić ze względu na sankcje, jakie wynikają z naruszenia norm przez strony danego stosunku społecznego, tj.:

- na stosunki społeczne, gdzie sankcją właściwą za naruszenie danej normy jest możliwość zastosowania przymusu;

- na stosunki społeczne, gdzie sankcją właściwą za naruszenie danej normy jest negatywna konsekwencja, inna niż możliwość zastosowania przymusu, dla przykładu: potępienie wieczne lub doczesne.

Do pierwszej kategorii stosunków społecznych wchodzą te wynikające z prawa naturalnego oraz pochodnych od niego: prawa publicznego oraz prawa umownego. Stosunki społeczne z nich wynikające nazywamy stosunkami prawnymi. Sankcją właściwą za naruszenie norm będących źródłem stosunków prawnych jest zawsze możliwość zastosowania przymusu.

Do drugiej kategorii stosunków społecznych wchodzą te wynikające na przykład z prawa obyczajowego czy prawa moralnego.

*

W tym miejscu może pojawić się pytanie, na którego analizę musimy poświęcić krótką chwilę. Mianowicie: co się dzieje z powyższym podziałem w sytuacji, gdy na przykład prawo moralne lub obyczajowe przewiduje sankcję polegającą na użyciu przymusu za naruszenie danej normy moralnej lub obyczajowej?

O ile taka sankcja ma być zastosowana wbrew woli osoby (która nie wstąpiła w dany obyczaj lub moralność dobrowolnie), jest ona sprzeczna z prawem naturalnym. Zastosowanie przymusu w związku z tym będzie niesprawiedliwe.

Samo przewidywanie możliwości zastosowania przymusu w przypadku naruszenia normy moralnej lub obyczajowej nie powoduje, że mamy do czynienia ze stosunkiem prawnym. Jest to nadal stosunek społeczny niebędący stosunkiem prawnym, a sankcja z niego wynikająca jest po prostu sprzeczna z prawem naturalnym. Jeżeli zaś dana osoba dobrowolnie wstępuje w określony moralny stosunek społeczny (np. przewidujący przymus w takiej czy innej formie za naruszenie normy moralnej), to mamy wtedy de facto i de iure do czynienia nie tylko z normą moralną czy obyczajową, ale również z normą umowną zabezpieczoną sankcją polegającą na możliwości stosowania przymusu.

W kontekście powyższych rozważań zastanówmy się nad tym, czy stosunki społeczne wynikające z prawa natury stanowią stosunki prawne.

Dla każdego skończonego katalogu decyzji, jakie mogą zostać podjęte przez człowieka w danym momencie, możemy wybrać zbiór decyzji, które przyniosą pozytywne oraz negatywne skutki dla rozwoju człowieka i cywilizacji. Zgrupowanie tych skutków i opisanie ich za pomocą norm i sankcji stanowi prawo natury. Innymi słowy możemy stworzyć zbiór norm nakazujących postępowanie, które przyniesie człowiekowi i cywilizacji pożytek i szczęście oraz zbiór norm zakazujących postępowania, które przyniesie skutek odwrotny.

Mamy zatem w prawie natury normy o charakterze pozytywnym (które nakazują określony rodzaj zachowania) i negatywnym (które zakazują określonego rodzaju zachowania). Mogą z nich wobec tego wynikać żądania działania (których źródłem są normy o charakterze pozytywnym), jak i zaniechania (których źródłem są normy o charakterze negatywnym).

W zakresie, w jakim norma prawa natury pokrywa się z normą prawa naturalnego, możliwe będzie zastosowanie przymusu w przypadku jej naruszenia. Jak pamiętamy, z prawa naturalnego mogą wynikać wyłącznie roszczenia o zaniechanie, a zatem normy prawa naturalnego mają charakter negatywny. Dopiero ich naruszenie przez czynnika powoduje powstanie roszczenia o zaniechanie po stronie biernika. Ewentualne pokrywanie się norm prawa natury i prawa naturalnego będzie wobec tego dotyczyło wyłącznie norm o charakterze negatywnym. Trzeba jednak podkreślić, że w takiej sytuacji zastosowanie sankcji w postaci przymusu będzie wynikać wyłącznie z prawa naturalnego. Sankcją właściwą naruszenia prawa natury nie jest bowiem możliwość zastosowania przymusu, ale wystąpienie negatywnych z punktu widzenia człowieka i cywilizacji konsekwencji, takich jak niepokój, chaos, nieporządek, nieszczęście, zacofanie itd., itp. I w związku z tym należy stwierdzić, że stosunki społeczne wynikające z prawa natury nie są stosunkami prawnymi.

Dla przykładu: niewątpliwą normą prawa natury jest zakaz kradzieży. Kradzież zawsze wywołuje niekorzystne skutki w świecie zewnętrznym, ale również negatywnie obciąża osobę złodzieja, co również oddziałuje na społeczeństwo. Jest to sankcja właściwa za kradzież wynikająca z prawa natury. Należy przy tym zauważyć, że kradzież narusza również prawo naturalne poprzez przymusowy zabór czyjejś rzeczy, a tym samym niezasadne dysponowanie czasem okradanego (własność to bowiem nic innego jak czas urzeczywistniony w rzeczy). Za naruszenie takiej normy prawa naturalnego sankcją właściwą jest z kolei możliwość zastosowania przymusu, na co złodziej sam wyraził zgodę poprzez niezasadne pozbawienie okradanego możliwości dysponowania własnym czasem.

Niektóre decyzje mogą stanowić naruszenie prawa natury, ale nie muszą stanowić naruszenia prawa naturalnego. Będzie to dotyczyć głównie norm prawa natury o charakterze pozytywnym. Przykładem takiej normy jest nakaz pomocy osobom w potrzebie (oczekującym jej). Niewątpliwie tego rodzaju działanie niesie korzyści dla społeczeństwa, dla pomagającego oraz tego, komu ofiarowywana jest pomoc. Sankcją za niedostosowanie się do tej normy jest pogłębianie nieszczęścia i nieporządku. Nie ma jednak odpowiadającej tej normie prawa natury normy prawa naturalnego – gdyby w prawie naturalnym istniał taki nakaz, to zarówno względem pomagającego, jak i osoby, której niesiona ma być pomoc, można by użyć przymusu wbrew ich woli i naruszyć w ten sposób ich możliwość do dysponowania własnym czasem. Nikogo bowiem nie należy zmuszać do dobroczynności. Nie można też nikomu pomagać na siłę. Takie zachowanie byłoby niesprawiedliwe. Jeżeli ktoś wbrew normie prawa natury nie pomaga osobie w potrzebie, to postępuje niesłusznie, ale nie niesprawiedliwie.

Jeżeli ktokolwiek chciałby stosować przymus w celu zmuszenia ludzi do przestrzegania prawa natury, to działanie takie być może przyniosłoby chwilowy rozwój cywilizacji i pożytek, natomiast byłoby działaniem niesprawiedliwym i prowadzącym do nietrwałego porządku społecznego. Prawo publiczne, moralne lub obyczajowe wdrażające takie podejście stałoby w sprzeczności z prawem naturalnym. Należy tu także dodatkowo podkreślić, że normy praw natury były, są i będą nieustannym celem poszukiwania przez człowieka, stąd też zmuszanie do przestrzegania norm, których katalog może podlegać szerokim interpretacjom i nieustannym zmianom, byłoby postępowaniem poważnie zagrażającym wolności człowieka.

Inaczej należy jednak spojrzeć na sytuację, w której ktoś postępuje zgodnie z prawem naturalnym, ale niezgodnie z prawem natury. Takie postępowanie będzie sprawiedliwe, ale będzie powodować nieporządek w świecie i prowadzić prędzej czy później do zacofania i nieszczęścia. I właśnie dlatego zadaniem prawa publicznego jest odzwierciedlanie norm prawa naturalnego, a nie prawa natury. W przeciwnym razie możemy mieć do czynienia z Państwem o nieograniczonych kompetencjach mogących zmusić nas do wszystkiego, co w danym momencie może wydawać się dobre i słuszne. Jest to sytuacja wysoce niebezpieczna dla wolności człowieka.

10

STOSUNKI PRAWNE

Stosunki prawne są relacjami między ludźmi wynikającymi z norm i sankcji, których źródłem jest prawo naturalne i jego pochodne, tj. prawo publiczne oraz prawo umowne.

W przypadku stosunków prawnych wynikających z prawa naturalnego mamy do czynienia ze stosunkiem prawnym, którego powstanie jest pierwotne (stosunek ten powstaje z chwilą powstania człowieka) i niezależne od woli jego stron. Taki stosunek prawny nazwijmy dla porządku naturalnym stosunkiem prawnym.

W przypadku stosunków prawnych pochodnych od prawa naturalnego, tj. stosunków, w których podmioty dobrowolnie ograniczają swoją możliwość dysponowania własnym czasem bądź to: (i) w celu stworzenia instytucji powołanej do ochrony ich wolności lub (ii) w jakimkolwiek innym celu, mamy do czynienia ze stosunkiem prawnym, którego powstanie jest zależne od woli stron i tym samym pochodnym (stosunek ten powstaje dopiero z chwilą aktu woli wyrażającego dobrowolne ograniczenie dysponowania własnym czasem na rzecz drugiej osoby). Takie stosunki nazwijmy:

- publicznymi stosunkami prawnymi (stosunki prawne wynikające z prawa publicznego i prawa zasadniczego);

- umownymi stosunkami prawnymi (stosunki prawne wynikające z prawa umownego).

Warunkiem koniecznym do powstania publicznego stosunku prawnego lub umownego stosunku prawnego jest zatem akt woli człowieka, który w przypadku naturalnego stosunku prawnego nie jest potrzebny.

*

Stosunek prawny, jak każdy stosunek społeczny, jest relacją dwóch osób:

- W przypadku naturalnego stosunku prawnego jest to relacja pomiędzy czynnikiem a biernikiem (należy zauważyć, że każdy z nas jest jednocześnie czynnikiem i biernikiem w relacji do każdej innej osoby).

- W przypadku publicznego stosunku prawnego jest to relacja pomiędzy Rządem a obywatelem.

- W przypadku umownego stosunku prawnego jest to relacja pomiędzy wierzycielem a dłużnikiem.

Treść każdego stosunku prawnego determinują normy, których naruszenie powoduje powstanie roszczeń. I tak:

- Naturalny stosunek prawny determinują normy prawa naturalnego, których naruszenie przez czynnika powoduje powstanie po stronie biernika roszczeń naturalnych.

- Publiczny stosunek prawny determinują normy prawa publicznego, których (i) naruszenie przez obywatela powoduje powstanie po stronie Państwa roszczeń publicznych (karnych) lub (ii) naruszenie przez Państwo powoduje powstanie po stronie obywatela roszczeń publicznych (konstytucyjnych).

- Umowny stosunek prawny determinują normy prawa umownego, których naruszenie przez dłużnika powoduje powstanie po stronie wierzyciela roszczeń umownych.

Samo istnienie norm/normy w ramach danego stosunku prawnego nie powoduje, że mamy od razu do czynienia z odpowiednim roszczeniem wynikającym z takiej normy. Roszczenie powstaje dopiero wtedy, gdy odpowiednio czynnik, obywatel/Państwo lub dłużnik dokonają jej naruszenia, co może, ale nie musi, być poprzedzone koniecznością uprzedniego wystąpienia przez drugą stronę stosunku prawnego z odpowiednim żądaniem zastosowania się do treści tej normy. Dopiero niepodporządkowanie się jej stanowi jej naruszenie. Z chwilą naruszenia biernikowi, Państwu/obywatelowi lub wierzycielowi zaczyna przysługiwać roszczenie o zastosowanie względem naruszającego sankcji związanej z daną normą. Sankcją właściwą za naruszenie norm wynikających ze stosunków prawnych jest zawsze możliwość zastosowania przymusu. Roszczenie zatem to nic innego jak możliwość zastosowania sankcji wynikającej z naruszenia związanej z nią normy.

11

ODPOWIEDZIALNOŚĆ

Tak, jak zostało już wspomniane, prawo naturalne, a w konsekwencji również naturalne stosunki prawne, istnieją niezależnie od woli człowieka. Treść norm prawa naturalnego i sankcji właściwej jest pierwotna w swej istocie, stała i niezmienna. Człowiek może jednak poprzez tworzenie prawa umownego w ramach prawa naturalnego modyfikować w danym stosunku prawnym normy prawa naturalnego. Powstały w ten sposób umowny stosunek prawny tworzą zmodyfikowane (w określonym przez strony zakresie) normy prawa naturalnego, które z chwilą powstania stanowią normy prawa umownego. Umowny stosunek prawny stanowi zatem relację, w której co najmniej jedna osoba dobrowolnie ogranicza swoją możliwość dysponowania własnym czasem na rzecz drugiej osoby, a ta zgadza się na takie ograniczenie (i tym samym nabycie) możliwości dysponowania czyimś czasem.

W ten sposób po stronie dobrowolnie ograniczającej swoją wolność powstaje Dług, czyli zbiór obowiązków dłużnika wynikających z ograniczenia możliwości dysponowania czasem, zaś po stronie uzyskującej możliwość ograniczania wolności drugiej strony powstaje Wierzytelność, czyli zbiór żądań określonych zachowań w stosunku do dłużnika wynikających z ograniczenia jego możliwości dysponowania czasem. Wierzytelność jest zatem przeciwieństwem Długu, a żądanie – obowiązku. Nośnik, na którym strony zwerbalizowały lub udokumentowały łączący je umowny stosunek prawny, nazywamy zaś umową.

Norma prawa umownego stanowi zatem o możliwości żądania przez wierzyciela określonego zachowania przez dłużnika, a naruszenie odpowiadającego żądaniu obowiązku prowadzi do naruszenia samej normy, wskutek czego po stronie wierzyciela powstanie roszczenie. W zależności od norm i sankcji składających się na prawo umowne tworzące dany umowny stosunek prawny sankcja właściwa (możliwość zastosowania przymusu) może być poprzedzona innymi sankcjami. Nie zmienia to jednak faktu, że niewykonanie normy lub sankcji niewłaściwych zawsze sprowadzi się na końcu do możliwości wymierzenia sankcji właściwej, a zatem zastosowania przymusu.

*

Konieczność poniesienia negatywnych konsekwencji związanych z naruszeniem danej normy wynikających z treści sankcji powoduje nie tylko powstanie roszczenia po stronie biernika, Państwa/obywatela lub wierzyciela, ale również powstanie odpowiedzialności po stronie czynnika, obywatela/Państwa lub dłużnika.

W związku z powyższym w przypadku naruszenia norm wynikających ze stosunków prawnych mogą powstać trzy podstawowe rodzaje odpowiedzialności:

- deliktowa – wynikająca z naruszenia przez czynnika norm prawa naturalnego;

- publiczna – występująca w dwóch odsłonach:

- karnej – w wyniku naruszenia przez obywatela norm prawa publicznego,

- konstytucyjnej – w wyniku naruszenia przez Rząd norm prawa publicznego;

- umowna – wynikająca z naruszenia przez dłużnika norm prawa umownego.

Odpowiedzialność to zatem nic innego jak konieczność poddania się negatywnym konsekwencjom sankcji związanej z normą, która została naruszona. Poddanie się sankcji może być dobrowolne lub nie – nie jest to istotne z perspektywy powyższych rozważań. Brak dobrowolnego poddania się jej może jednak doprowadzić do zastosowania sankcji właściwej, czyli przymusu.

*

Co do zasady Państwo jest podmiotem wyłącznie publicznego stosunku prawnego. Nie wyłącza to jednak możliwości, że może być również podmiotem każdego z pozostałych stosunków prawnych:

- naturalnego (ale wyłącznie w roli czynnika – Rząd nie może występować w roli biernika, gdyż nie jest podmiotem wolności);

- umownego (zarówno po stronie wierzyciela, jak i dłużnika), ale wyłącznie o ile wstąpienie w umowny stosunek prawny jest konieczne dla realizacji zadań Państwa wynikających z Konstytucji.

Naruszanie norm prawa naturalnego przez Państwo prowadzi do jego odpowiedzialności deliktowej, a po stronie biernika powoduje powstanie roszczeń naturalnych, które umożliwiają mu zastosowanie względem Państwa przymusu. Stąd też istotne jest, aby obywatele mogli być wyposażeni we wszelkie środki, które umożliwią im (i) skuteczne odpieranie nadużywania władzy przez Rząd oraz (ii) dochodzenie od niego swoich roszczeń. W przeciwnym razie ograniczenia władzy Rządu opisane w Konstytucji mogą mieć charakter wyłącznie iluzoryczny. Sposobów na wzmocnienie siły obywateli w relacji z Rządem jest wiele, ale jeden jest szczególnie istotny. Otóż Rząd nie powinien mieć możliwości tworzenia prawa, które uniemożliwi obywatelom skuteczną samoobronę. Tylko uzbrojeni obywatele stanowią wyzwanie dla Rządu. I chociaż wynika to z samego prawa naturalnego, wskazane jest, by możliwość posiadania broni była wprost wyrażona w Konstytucji.

*

Publiczny stosunek prawny powstaje z chwilą, gdy grupa osób decyduje się na powstanie Państwa. W praktyce będzie to zatem moment przyjęcia Konstytucji. Z tą właśnie chwilą powstaną pierwsze normy i sankcje determinujące treść publicznego stosunku prawnego. Wraz z powstawaniem kolejnych aktów prawnych liczba norm i sankcji będzie rosnąć, rozbudowując tym samym treść publicznego stosunku prawnego.

Tak, jak zostało to wspomniane wcześniej, powstanie publicznego stosunku prawnego jest zależne od woli obywatela, który dobrowolnie ogranicza swoją możliwość dysponowania czasem w określonym zakresie i przekazuje tę możliwość Państwu w celu ochrony jego wolności. O ile obywatele nie postanowią w Konstytucji inaczej, na mocy prawa naturalnego trwanie w publicznym stosunku prawnym nie jest konieczne i jego istnienie może zostać w każdej chwili zakończone przez danego obywatela.

Treść publicznego stosunku prawnego powinny zatem determinować normy prawa naturalnego (gdyż Państwo powołane jest do ich obrony), a także zmodyfikowane normy prawa naturalnego, których zakres jest określony na podstawie Konstytucji i aktów prawnych uchwalanych na jej podstawie. W ten sposób zarówno po stronie Państwa, jak i obywateli powstają obowiązki i żądania:

- obowiązki obrony wolności i egzekucji roszczeń naturalnych po stronie Państwa oraz odpowiadające im żądania obywateli;

- obowiązki wynikające z Konstytucji (zwłaszcza ponoszenia danin publicznych) i przestrzegania aktów prawnych zgodnych z Konstytucją, których zadaniem jest odzwierciedlanie normisankcji naturalnych, po stronie obywateli oraz odpowiadające im żądania po stronie Państwa.

Naruszenie norm prawa publicznego, tj. niespełnienie obowiązku przez Państwo lub obywatela, prowadzi do powstania, odpowiednio, roszczeń konstytucyjnych lub karnych, a także odpowiadającej im odpowiedzialności karnej lub konstytucyjnej. W każdym z przypadków sankcją właściwą jest możliwość zastosowania przymusu.

Tradycyjnie nie przyjęło się mówić o wierzytelności i długu w przypadku prawa publicznego, jednak należy zauważyć, że z definicyjnego punktu widzenia nie byłoby to niepoprawne. Ze względu na charakter publicznego stosunku prawnego wierzytelność i dług w tym przypadku składałyby się z niezliczonej ilości obowiązków i żądań (znacznie większej w porównaniu nawet z bardzo rozbudowanym umownym stosunkiem prawnym).

*

Jak wskazano we wcześniejszych rozdziałach, cały szereg norm prawa publicznego może powstawać w wyniku procesu decyzyjnego opisanego w Konstytucji, w którym to procesie dany obywatel mógł nie uczestniczyć lub mógł zostać przegłosowany.

Obywatel zatem mimowolnie może stać się stroną publicznego stosunku prawnego, którego treści w całości nie ustalał. Na mocy prawa naturalnego i Konstytucji uznaje on jednak taki stosunek prawny za ustalony przez siebie, gdyż w celu ochrony wolności zgodził się na mechanizm pozwalający na tworzenie norm publicznych, które nie powstały bezpośrednio przy jego udziale.

W skrócie, wejście w publiczny stosunek prawny oraz trwanie w nim (o ile Konstytucja nie stanowi inaczej) jest dobrowolne, jednak kształtowanie jego treści może być poza kontrolą obywatela. Jest to główna różnica pomiędzy publicznym stosunkiem prawnym a umownym stosunkiem prawnym, którego treść jest zasadniczo w całości kształtowana przez obie strony stosunku.

*

Na tym tle naturalny stosunek prawny prezentuje się zasadniczo odmiennie. W przeciwieństwie bowiem do pozostałych stosunków prawnych naturalny stosunek prawny istnieje niezależnie od woli człowieka, a zatem wejście i trwanie w nim nie jest dobrowolne, zaś jego treść wynika z samej natury rzeczy.

Stronami naturalnego stosunku prawnego są zawsze dwie osoby. W związku z tym każdy z nas jest w naturalnym stosunku prawnym z każdą osobą żyjącą na Ziemi (jako biernik i czynnik jednocześnie).

Do czasu naruszenia każdy człowiek dysponuje zarówno szeregiem żądań, jak i odpowiadających im obowiązków wynikających z prawa naturalnego. Z chwilą naruszenia prawa naturalnego powstają, po stronie biernika, roszczenia naturalne, zaś po stronie czynnika odpowiedzialność naturalna.

Ze względu na podobny problem jak w przypadku prawa publicznego tradycyjnie nie mówi się o wierzytelności i długu w przypadku naturalnego stosunku prawnego, jednak należy zauważyć, że z definicyjnego punktu widzenia nie byłoby to niepoprawne.

12

SZKODA

Każde naruszenie norm prawa naturalnego powoduje zaburzenie naturalnego porządku prawnego w postaci niesprawiedliwości, co z kolei skutkuje powstaniem roszczenia po stronie biernika i odpowiedzialności po stronie czynnika.

Ów efekt zaburzenia naturalnego porządku prawnego w postaci niesprawiedliwości, jaka wystąpi w świecie rzeczywistym w wyniku naruszenia norm prawa naturalnego, nazywamy Szkodą. Z zasady wolności wynika, że każdy, kto spowodował szkodę, jest odpowiedzialny za jej naprawienie.

Sam proces naprawienia szkody również musi być zgodny z zasadą wolności. Po pierwsze, celem naprawy szkody jest przywrócenie naturalnego porządku prawnego poprzez doprowadzenie do sprawiedliwości. Przypomnijmy, że sprawiedliwość to stan, w którym dana osoba otrzymała to, na co zasłużyła. Nikomu bowiem nie należy się nic więcej ponad to, by mógł swobodnie dysponować własnym czasem i domagać się, aby każdy, kto ową możliwość naruszy, poniósł adekwatne do tego naruszenia konsekwencje.

Sposób naprawienia szkody musi zatem być adekwatny do samej szkody. O ile jest to możliwe, naprawa szkody powinna zapewnić przywrócenie stanu poprzedniego. Jeśli nie jest to możliwe, o sposobie naprawienia szkody powinien decydować biernik, lecz – ponownie – sposób ten nie może naruszać zasady adekwatności, czyli skala żądanych przez niego działań naprawczych nie może wykraczać ponad stan rzeczywistości wywołany szkodą (tzn., mówiąc wprost, biernik może rościć zbyt mało, ale nie może rościć za dużo). W takiej sytuacji zmuszenie do podjęcia działań naprawczych prowadziłoby do naruszenia wolności czynnika (który w tym sensie stałby się tym samym biernikiem). Jeżeli żądane czynności naprawcze są adekwatne, a czynnik nie chce dobrowolnie naprawić szkody, biernik ma możliwość zastosowania przymusu.

Z powyższych rozważań wynika, że szkoda jest skutkiem naruszenia wolności. Co więcej, jej powstanie jest warunkiem do tego, by mówić, że do naruszenia wolności doszło. Bez szkody zatem nie ma naruszenia wolności.

Szkoda może mieć charakter zarówno materialny, jak i niematerialny. Podobnie jednak jak z wieloma innymi kwestiami prawnymi, o których wspominam w niniejszym eseju, również nad tym można pochylić się zdecydowanie głębiej, nie taki jest jednak cel niniejszego eseju, w którym zwracam uwagę tylko na najistotniejsze zagadnienia.

W związku z powyższym w tym miejscu warto pokrótce omówić specyficzny przypadek szkody występujący w ramach odpowiedzialności deliktowej, który na pierwszy rzut oka może wydawać się nie być szkodą w ogóle. Jest to również związane z ustaleniem momentu, w którym dochodzi do naruszenia wolności, tzn. momentu, po przekroczeniu którego dane działanie może już zostać uznane za dysponowanie czasem drugiej osoby, a nie tylko swoim własnym.

Tytułem przypomnienia:

- Wolność to możliwość swobodnego dysponowania własnym czasem.

- W czasie człowiek może podejmować dowolne działania, jednak wyłącznie w zakresie własnej wolności.

- Normy i sankcje dotyczące wolności człowieka to inaczej prawo naturalne.

- W ramach prawa naturalnego wyróżniamy obowiązki (po stronie czynnika) i żądania (po stronie biernika). Podstawowym obowiązkiem czynnika jest obowiązek powstrzymywania się od naruszania wolności biernika. Każdy, kto uważa, że dane działanie może zmierzać do naruszania jego wolności, ma możliwość żądania od czynnika, by zaprzestał takiego działania.

- Sam fakt istnienia żądania po stronie biernika nie oznacza, że może on dowolnie stosować przymus.

- Zastosowanie przymusu może nastąpić dopiero z chwilą naruszenia wolności, tj. z chwilą gdy czynnik nie wywiąże się ze swojego obowiązku powstrzymywania się od naruszania wolności biernika.

- Z chwilą niewywiązania się przez czynnika z powyższego obowiązku dochodzi do złamania normy wynikającej z prawa naturalnego, a tym samym do powstania roszczenia po stronie biernika, a po stronie czynnika – odpowiedzialności.

- Roszczenie to możliwość zastosowania sankcji wynikającej z naruszenia związanej z nią normy. Sankcją właściwą w przypadku naruszenia prawa naturalnego jest zawsze możliwość zastosowania przymusu.

Nie każde zatem działanie w czasie czynnika może zostać automatycznie zakwalifikowane jako naruszanie wolności biernika. Z powyższego wynika, że z naruszeniem wolności będziemy mieć do czynienia nie tylko, gdy szkoda nabierze namacalnego charakteru, ale również (a może przede wszystkim) wtedy, gdy czynnik bezpośrednio zmierza do naruszenia wolności biernika. Wymuszenie na bierniku podjęcia działań zapobiegających naruszeniu jego wolności jest również szkodą samą w sobie. Gdyby bowiem do działań czynnika nie doszło, biernik nie zostałby zmuszony do podjęcia działań obronnych.

W związku z tym szkoda może występować pod dwiema postaciami:

- szkody właściwej, polegającej na ubytku w wolności biernika, która wystąpi, jeżeli biernik nie podejmie działań zmierzających do obrony swojej wolności lub działania takie nie będą skuteczne;

- szkody obronnej, polegającej na ubytku w wolności biernika, która wystąpi w związku z tym, że biernik został zmuszony do podjęcia działań zmierzających do obrony przed szkodą właściwą.

Podjęcie działań bezpośrednio zmierzających do naruszenia czyjejś wolności stanowi więc również jej naruszenie. Kiedy zatem będziemy mogli stwierdzić, że dane działanie zmierza bezpośrednio do naruszenia wolności, a jego odparcie i użycie przymusu będzie usprawiedliwione?

Jest to najtrudniejsze z pytań w kontekście wolności, o którym była już po części mowa na początku niniejszego eseju. Zarówno podejście zbyt rygorystyczne (pozwalające czynnikom na zbyt dużo), jak i zbyt liberalne (pozwalające biernikom na zbyt dużo) prowadzi do naruszenia wolności i łamania prawa naturalnego, co samo w sobie przynosi wiele negatywnych konsekwencji. Zwłaszcza podejście zbyt liberalne to ulubiona furtka Państw do poszerzania swoich kompetencji i pozbawiania wolności swoich obywateli.

Przypomnijmy zatem, że w przypadku odpowiedzialności deliktowej naruszyć wolność można wyłącznie poprzez działanie[3]. Nawet jeżeli działanie przyjmuje pozór zaniechania, np. pogryzienie przez czyjegoś psa, kradzież dokonana przez niepełnoletniego, brak hamulca ręcznego na wzniesieniu, to w każdym z tych przypadków dana sytuacja jest wynikiem działania (w pierwszych dwóch przypadkach – zwierząt/osób, za których działania odpowiada się jak za własne, a w drugim – działania w postaci pozostawienia niedbale zaparkowanego samochodu).

Czynnik bezpośrednio zmierza do naruszenia wolności biernika, jeżeli prawdopodobieństwo powstania szkody właściwej w wyniku działania jest wysokie. W ocenie prawdopodobieństwa należy uwzględniać całokształt danego stanu faktycznego oraz naturalny związek przyczynowo–skutkowy.

W tym kontekście należy zauważyć, że umyślność/świadomość działania czynnika może, ale nie musi, mieć znaczenie dla analizy, czy czynnik bezpośrednio zmierza do naruszenia wolności biernika. Dla przykładu fryzjer posługujący się nożyczkami przy głowie osoby strzyżonej sam w sobie nie narusza wolności biernika. Gdyby jednak zaczął wykonywać niekontrolowane ruchy lub, co gorsza, wziął zamach w celu skrzywdzenia osoby strzyżonej, ta mogłaby zastosować przymus, by bronić się przed takim działaniem. Z drugiej strony pozostawienie samochodu bez zaciągnięcia hamulca ręcznego na wzgórzu, w sytuacji gdy na dole owego wzgórza znajduje się samochód biernika, upoważnia go do podjęcia działań zmierzających do zapobiegnięcia wystąpieniu szkody właściwej, i to bez względu na to, czy czynnik nie zaciągnął hamulca ręcznego świadomie, czy nie.

Należy również zauważyć, że umyślność lub jej brak może mieć wpływ na adekwatność sposobu naprawy szkody właściwej (o ile wystąpi), a nie na sam fakt, czy do naruszenia wolności dochodzi.

Natomiast jeżeli prawdopodobieństwo powstania szkody właściwej w wyniku działania czynnika jest niskie lub nie ma go wcale, to w tym momencie podejmowanie działań obronnych przez biernika stanowi de facto podejmowanie działań naruszających wolność czynnika. W takiej sytuacji czynnik stanie się biernikiem, a biernik – czynnikiem.

Konkludując, ocena stopnia prawdopodobieństwa powstania szkody właściwej w wyniku działania czynnika zawsze stanowi wejście w szarą strefę. Istnieje wiele czynników mających wpływ na dokonanie takiej oceny, a wynikają one głównie z doświadczenia życiowego i dorobku naukowego.

Dlatego, po raz kolejny, należy podkreślić istotność uznania wolności dla osiągnięcia trwałego porządku społecznego. W praktyce zatem uznanie wolności oznacza podejmowanie reakcji na działania czynnika wyłącznie wtedy, kiedy jest to konieczne. Istotną wskazówkę co do istnienia owej konieczności powinna stanowić paremia, o której była mowa na początku niniejszego eseju – „in dubio pro libertate”. W przeciwnym razie grozi nam stworzenie społeczeństwa roszczeniowego, spornego, a w takim społeczeństwie trudno o rozwój i trwały porządek społeczny.

1. 3 W przypadku odpowiedzialności publicznej oraz odpowiedzialności umownej może to być również zaniechanie – dochodzi bowiem do dobrowolnego przekazania możliwości dysponowania własnym czasem na rzecz drugiej strony, a zatem może dojść do sytuacji, że wykonanie obowiązku przez stronę obowiązaną zostanie zaniechane.

SŁOWO KOŃCOWE

[1]

Niniejszy esej to jedynie preludium do opisu istoty Państwa i prawa w kontekście postawionej na samym początku tezy. Autor ma świadomość, że wiele z zagadnień zostało omówionych w sposób ogólny lub wręcz pominiętych – nie przez przypadek. Takie podejście umożliwiło skupienie się na tym, co jego zdaniem potrzebne jest dla wyjaśnienia pojęć, które obecnie często zatracają swoje pierwotne znaczenie.

[2]

Kończąc, Autor chciałby przedstawić powód powstania niniejszego eseju:

Za oczywiste uznajemy następujące prawdy: że wszyscy ludzie rodzą się równi; że przy stworzeniu zostali wyposażeni przez swego Stwórcę w określone, niezbywalne Prawa, pośród których są: Życie, Wolność oraz Dążenie do Szczęścia; że Rząd został stworzony przez ludzi w celu ochrony tych Praw; że Rząd ten władzę swą czerpie wyłącznie ze zgody tych, którymi rządzi; że w przypadku, gdyby nie wywiązywał się on należycie ze swojego zadania, ludzie mają prawo zmienić go lub obalić, ustanawiając nowy Rząd, który zapewni im bezpieczeństwo i szczęście.

Ów fragment Deklaracji Niepodległości Stanów Zjednoczonych, której autorem jest Thomas Jefferson, to najbardziej skondensowane i jednocześnie przepiękne, wręcz poetyckie wyrażenie podstawowych prawd o człowieku oraz sensie istnienia Państwa zawarte w dokumencie o charakterze prawnym.

Pomimo tego kunsztu aparat pojęciowy przedstawiony w powyższym fragmencie amerykańskiego credo nastręcza pewne trudności i powoduje niejasności. Jakie jest źródło równości człowieka? Czy życie, wolność i dążenie do szczęścia to jego prawa? Który z tych terminów jest nadrzędny nad innymi? Czy prawo do życia wynika z wolności, czy wolność z prawa do życia?

Podskórnie każdy z nas rozumie i czuje to, co Jefferson wyraził w Deklaracji. Żaden człowiek żyjący do tej pory i mający realny wpływ na władzę nie rozumiał idei wolności i sensu państwowości lepiej niż on. A jednak, pomimo naszej intuicji i podskórnego zrozumienia sensu, sposób użycia powyższych pojęć przez autora nie jest do końca przejrzysty.

[3]

Niestety, problem z pojęciami takimi jak: wolność, prawo czy Państwo, a także z ich źródłem, istnieje do dziś. Ów chaos pojęciowy nie tylko utrudnia komunikację, ale wręcz zakrzywia rzeczywistość. Zresztą problem ów nie dotyczy tylko tych określeń. Dużo i często mówi się o kapitalizmie, socjalizmie, lewicy, prawicy, demokracji. W tym hałasie wywołanym nadmiarem pojęć ucieka nam to, co istotne: ucieka nam prawda.

I właśnie wychwycenie tego co istotne, tego co pierwotne, tego, co jest, a nie tego, czego nie ma, było intencją owego eseju. Sprowadzenie podstaw do wspólnego mianownika. Tym mianownikiem dla Państwa i prawa jest czas, a dla porządku społecznego – uznanie.

Jak pokazuje bowiem historia, kiedy jesteśmy w stanie budować Państwo na prawdzie i tworzyć relacje oparte na prawie naturalnym i prawie natury, to okazuje się, że rozkwitamy. Najlepszym przykładem są tu właśnie Stany Zjednoczone, ale również Republika Rzymska i inne państwa, które w pewnym momencie swojej historii oparły rozwój swoich obywateli na wolności i uznaniu.

[4]

Pomimo najszczerszych starań człowiekowi nigdy nie uda się opisać wszystkich mechanizmów i sytuacji związanych z wolnością w sposób zupełny i całościowy. Dotyczą one bowiem samej istoty rzeczy, Boga samego. Jest to konstatacja być może pesymistyczna, ale prawdziwa.

Całości natury rzeczy ludzki umysł nie jest w stanie objąć, co zostało udowodnione już jakiś czas temu przez Kurta Gödela.

Czas i uznanie

ISBN: 978-83-8423-313-9

© Maciej Budzyński i Wydawnictwo Novae Res 2026

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, reprodukcja lub odczyt

jakiegokolwiek fragmentu tej książki w środkach masowego przekazu

wymaga pisemnej zgody Wydawnictwa Novae Res.

REDAKCJA: Maria Bickmann-Dębińska

KOREKTA: Agata Ogórek

OKŁADKA: Oliwia Błaszczyk

KONWERSJA E-BOOKA: Gabriel Wyględacz – Studio Akapit

Wydawnictwo Novae Res należy do grupy wydawniczej Zaczytani.

Grupa Zaczytani sp. z o.o.

ul. Świętojańska 9/4, 81-368 Gdynia

tel.: 58 716 78 59, e-mail: sekretariat@grupazaczytani.pl

https://novaeres.pl

Publikacja dostępna jest na stronie zaczytani.pl.

Table of Contents

WSTĘP

Część pierwsza. CZAS

CZAS I WOLNOŚĆ

GRANICE WOLNOŚCI

PRAWO NATURALNE

PAŃSTWO I KONSTYTUCJA

PRAWO PUBLICZNE I PRAWO PRYWATNE

DEMOKRACJA A UDZIAŁ OBYWATELI W SPRAWOWANIU WŁADZY

PODSUMOWANIE ROLI PAŃSTWA I KONSTYTUCJI

Część druga. UZNANIE

PORZĄDEK SPOŁECZNY

STOSUNKI SPOŁECZNE

STOSUNKI PRAWNE

ODPOWIEDZIALNOŚĆ

SZKODA

SŁOWO KOŃCOWE