Spis treści

Karta redakcyjna

Dedykacja

Osoby

I. Choroby z zadziwienia

II. Ten stary łgarz

III. Czynienie cudów

IV. Jeden z was jest diabłem

V. Mag

VI. Przedmieście piekła

VII. Teraz powiadają, że łącznie jest ich przeszło siedemset

VIII. Podczas tych piekielnych zebrań

IX. Nasz przypadek jest niezwykły

X. Opublikowane, by zatrzymać fałszywe świadectwa

XI. Ta pora mroczna i tajemnicza

XII. Długi ciąg fatalnych skutków

Podziękowania

Wybrana bibliografia

Wykaz źródeł ilustracji

Przypisy

Tytuł oryginału THE WITCHES

Przekład JAN DZIERZGOWSKI

Wydawca ALICJA GAŁANDZIJ

Redaktor prowadzący ADAM PLUSZKA

Redakcja MAŁGORZATA KUŚNIERZ

Korekta KAROLINA WĄSOWSKA, JAN JAROSZUK

Projekt okładki Mario J. Pulice / © Hachette Book Group, Inc.

Adaptacja projektu okładki AGNIESZKA WRZOSEK

Opracowanie graficzne i typograficzne, łamanie | manufaktu-ar.com

Zdjęcie na okładce © José Picayo

Copyright © 2015 by Stacy Schiff
Copyright © for the translation by Jan Dzierzgowski
Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2019

Warszawa 2019
Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-66140-33-2

Wydawnictwo Marginesy Sp. z o.o.
ul. Mierosławskiego 11a
01-527 Warszawa
tel. 48 22 663 02 75
e-mail: redakcja@marginesy.com.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Dla Wendy Belzberg

Osoby

W DOMU PROBOSZCZA I W OKOLICY

BAYLEY JAMES. Pierwszy pastor w osadzie Salem w latach 1673–1679. Szwagier Thomasa Putnama, wuj wijącej się i czkającej Ann Putnam młodszej.

BURROUGHS GEORGE. Lat czterdzieści dwa. Następca Bayleya, urzekający człowiek, niezależny, pastor w latach 1679–1683. Wyjeżdża nagle; w 1692 roku jest pastorem na pograniczu w Maine. Dochowuje się siedmiorga dzieci. Typ wojowniczy, mający obsesyjną potrzebę kontroli.

LAWSON DEODAT. Uprzejmy, elokwentny następca Burroughsa, pastor osady w latach 1684–1688.

PARRIS SAMUEL. Lat trzydzieści dziewięć, borykający się z wieloma kłopotami duchowny w epicentrum diabelskiej inwazji. Ojciec i wuj pierwszych dziewczynek, na które rzucono zły urok, pan pierwszej czarownicy, która przyznała się do winy. Sprawuje posługę w Salem w latach 1688–1696. Zapaleniec, człowiek nieugięty i nietaktowny.

Rodzina Parrisów. ABIGAIL WILLIAMS, lat jedenaście, jasnowłosa siostrzenica Parrisa, która zakłóca kazania i szczekając, miota się po izbie. BETTY PARRIS, lat dziewięć, jedyne dziecko Parrisa, u którego występują objawy rzucenia złych czarów. Nie uczestniczy w żadnym procesie. KOLEJNE DWOJE DZIECI, dziesięcioletni syn i czteroletnia córka, nie mają żadnego związku z czarami, zapomniani przez historię. TITUBA, wieloletnia indiańska niewolnica, łagodna kobieta, pierwsza świadkini zawarcia diabelskiego paktu, źródło pierwszej relacji o lataniu na kiju. INDIANIN JOHN, również niewolnik, wielokrotnie poddawany złym czarom. Uważany za męża Tituby. ELIZABETH, żona pastora, urodzona w Bostonie. Lat około czterdziestu czterech.

INNI MIESZKAŃCY OSADY

CHEEVER EZEKIEL. Lat trzydzieści siedem, krawiec i farmer, czasem protokolant sądowy i jeden z oskarżających.

GRIGGS WILLIAM. Lat siedemdziesiąt jeden, lekarz, od niedawna mieszkający w osadzie. Blisko związany z Putnamami.

HUTCHINSON BENJAMIN. Młodzieniec po dwudziestce, adoptowany syn Nathaniela Ingersolla, właściciela karczmy. Dzielnie i na oślep rani złe zjawy swoimi widłami i rapierem.

INGERSOLL HANNAH. Lat około sześćdziesięciu, żona właściciela karczmy, mieszka obok domu proboszcza.

INGERSOLL NATHANIEL. Lat sześćdziesiąt, porucznik milicji, jeden z pierwszych diakonów w osadzie i właściciel tawerny, w której odbywały się przesłuchania, organizowano narady sędziów, rzucano oskarżenia, walczono ze zjawami i oddawano się rozmaitym spekulacjom. Sojusznik Putnama i Parrisa.

NURSE FRANCIS. Lat siedemdziesiąt cztery. Człowiek z dużym życiowym doświadczeniem, wierny mąż Rebekki Nurse oskarżonej o czary. Na długo przed nadejściem kryzysu niezadowolony z pastora.

POPE BATHSHUA. Lat czterdzieści, ofiara czarownic zakłócająca kazania. Rzuca butem w oskarżoną, lewituje w sądzie.

PUTNAM EDWARD. Lat trzydzieści osiem, młodszy brat Thomasa, diakon. Podpisuje się pod pierwszymi oskarżeniami o czary.

PUTNAM THOMAS. Lat czterdzieści, sierżant milicji, weteran wojny króla Filipa. Protokolant sądowy, urzędnik parafii, zdecydowany zwolennik Parrisa. W jego domu mieszkają cztery ofiary czarownic. To on formułuje pierwsze zarzuty i przyczynia się do złożenia niemal połowy kolejnych.

SIBLEY MARY. Ciężarna trzydziestodwuletnia sąsiadka proboszcza. W domu Parrisa podpowiada i nadzoruje eksperyment z podpłomykiem pozwalającym wykryć czarownice.

WALCOTT JONATHAN. Lat pięćdziesiąt trzy, kapitan milicji w osadzie, szwagier Putnama i ojciec Mary.

NAJWAŻNIEJSI OSKARŻAJĄCY

BIBBER SARAH. Kłótliwa, wścibska trzydziestosześcioletnia mieszkanka osady. Kłuta szpilkami w sądzie.

CHURCHILL SARAH. Lat około dwudziestu, uchodźczyni, służąca u Jacobsów. Bez powodzenia próbuje odwołać wcześniejsze zeznania. Daleko spokrewniona z Mary Walcott.

HOBBS ABIGAIL. Uparta, nieokrzesana czternastolatka z Topsfield, wcześniej służąca w Maine. Druga osoba, która przyznaje się do uprawiania czarów, potem oskarża innych. Przyczynia się do uwięzienia swoich rodziców.

HUBBARD ELIZABETH. Lat szesnaście, sierota, służąca w domu swojego wuja doktora Griggsa. Jedna z pięciu najczęściej oskarżających osób.

LEWIS MERCY. Lat dziewiętnaście, dwukrotna uchodźczyni i sierota. Wcześniej służąca Burroughsa w Maine, w 1692 roku służąca Putnamów w Salem. Często wskazuje niewidzialnych sprawców i składa najbardziej szczegółowe zeznania. Nazywana wieszczką.

PUTNAM ANN MłODSZA. Lat dwanaście, najstarsza z szóstki rodzeństwa. Przewiduje przyszłe wydarzenia i wspomina fakty sprzed swojego przyjścia na świat. Jedyna z oskarżających osób, która mieszka w domu z obojgiem rodziców.

PUTNAM ANN STARSZA. Ciężarna pobożna matka Ann młodszej. Nękana przez duchy i czarownice. Niekiedy wpada w trans; pewnego razu musi zostać wyniesiona z sądu.

SHELDEN SUSANNAH. Lat osiemnaście, dwukrotna uchodźczyni z Maine. Na własne oczy oglądała okrutne zbrodnie popełniane przez Indian, niedawno pochowała ojca. Często ujawnia morderstwa.

WALCOTT MARY. Lat szesnaście, córka kapitana milicji z osady, mieszka u swoich kuzynów Putnamów. Jest też siostrzenicą Ingersolla. Oskarża o czary co najmniej siedemdziesiąt osób, znacznie więcej niż ktokolwiek z pozostałych.

WARREN MARY. Lat dwadzieścia, osierocona uchodźczyni i służąca Procterów. Nękana przez czarownice, oskarżająca, potem znów nękana. Wyjątkowo urodziwa, w sądzie cierpi wskutek krwawych, niezwykle okrutnych tortur.

NIEKTÓRZY OSKARŻENI

ALDEN JOHN. Sześćdziesiąt kilka lat. Sprawny handlarz futrami prowadzący interesy w Bostonie, oficer milicji, kapitan żeglugi morskiej. Wieloletni wspólnik kupca z Salem Bartholomew Gedneya, parafianin Willarda, sąsiad i przyjaciel Samuela Sewalla.

BARKER WILLIAM. Lat czterdzieści sześć, złotousty zadłużony farmer.

BISHOP BRIDGET. Wdowa z miasta Salem, po pięćdziesiątce. Konfliktowa, prowokatorka, szorstka. Podczas procesu mylona z Sarą Bishop, mieszkanką osady Salem.

CARRIER MARTHA. Przed czterdziestką, szorstka matka piątki dzieci. Długo przed 1692 rokiem była prawdopodobną kandydatką do tytułu „królowej piekła”. Szydzi, że zaklęci „postradali zmysły”. Pierwsza wiedźma aresztowana w Andover.

CARRIER RICHARD, lat osiemnaście, i Carrier Andrew, lat szesnaście. Dwaj rośli synowie Marthy. Obaj torturowani, wskutek czego Richard wskazuje więcej wspólników diabła niż ktokolwiek spośród przyznających się do winy.

CARY ELIZABETH. Po czterdziestce, żona zadziornego budowniczego statków z Charlestown. Udaje się do Salem, by oczyścić swoje imię, lecz wyjeżdża stamtąd w kajdanach.

CLOYCE SARAH. Lat czterdzieści cztery. Znacznie młodsza, nieszczęsna siostra Rebekki Nurse. Należy do kongregacji w osadzie, spowinowacona z Dane’em przez pierwsze małżeństwo.

COLSON ELIZABETH. Odważna szesnastolatka z Reading, jedyna dziewczyna, której udaje się unikać aresztu – przynajmniej przez pewien czas.

COREY GILES. Nieustraszony, zadziorny farmer po siedemdziesiątce. Początkowo oskarża własną żonę, później przeciwstawia się sądowi.

COREY MARTHA. Po sześćdziesiątce, trzecia żona Gilesa. Nieugięta, uparta dogmatyczka. Przenoszona z jednego więzienia do drugiego.

ENGLISH MARY. Lat około czterdziestu, żona Philipa. Córka zamożnego kupca z Salem i kobiety oskarżanej niegdyś o czary. Ucieka przed śledczymi razem z mężem.

ENGLISH PHILIP. Lat czterdzieści dwa, urodzony jako Philippe l’Anglois na wyspie Jersey, elokwentny, potrafiący walczyć o swoje. Imigrant i przedsiębiorca odnoszący niezwykłe sukcesy, najbogatszy mieszkaniec miasta Salem, nowo wybrany radny.

ESTY MARY. Lat pięćdziesiąt osiem, łagodnego serca mieszkanka Topsfield i matka siódemki dzieci, najmłodsza z trzech sióstr Towne. Potrafi oczarować nawet strażników więziennych.

FOSTER ANN. Spokojna wdowa po siedemdziesiątce. Matka zamordowanej dwudziestodwulatki, teściowa powieszonego mordercy. Podchwytuje temat lotów na kiju i łączy go z diabelskim sabatem.

GOOD SARAH. Lat trzydzieści osiem, miejscowa żebraczka, ponura, konfliktowa, zaniedbana. Pierwsza osoba przesłuchiwana pod zarzutem czarów, matka oskarżonej pięciolatki.

HOAR DORCAS. Psotna jasnowidzka, pięćdziesięcioośmioletnia wdowa, drobna złodziejka. Swoim niezwykłym wyglądem budzi strach wśród dzieci.

HOW ELIZABETH. Tuż po pięćdziesiątce, opiekuńcza żona ślepego farmera z Topsfield, spokrewniona z Dane’ami, Carrierami i Nurse’ami. Od dawna podejrzewana o czarownictwo.

JACOBS GEORGE. Zawadiacki, wesoły stary farmer, analfabeta.

JACOBS MARGARET. Lat siedemnaście, elokwentna, refleksyjna wnuczka George’a. Przyznaje się do winy, potem cofa zeznania i płacze rzewnymi łzami w więzieniu w Salem.

LACEY MARY MłODSZA. Lat osiemnaście, jak sama twierdzi, nieposłuszna córka. Przemawia ze swadą, ma skłonność do dramatyzowania.

LACEY MARY STARSZA. Lat czterdzieści, matka Mary Lacey młodszej, córka Ann Foster.

MARTIN SUSANNAH. Siedemdziesięcioletnia drobna wdowa z Amesbury, twarda, niezłomna. W 1669 roku zostaje oskarżona o czary, a następnie oczyszczona z zarzutów.

NURSE REBECCA. Lat siedemdziesiąt jeden, prawie zupełnie głucha, schorowana, wrażliwa. Dochowała się już prawnuków. Jej sprawa stanowi największe wyzwanie dla sądu.

OSBORNE SARAH. Lat około pięćdziesięciu, krucha, jedna z pierwszych trzech podejrzanych. Od dawna toczy spór sądowy ze swoimi powinowatymi, Putnamami.

PROCTER ELIZABETH. Lat czterdzieści jeden, matka piątki dzieci, macocha szóstki, jest w kolejnej ciąży. Ma nieokiełznany temperament, lubi czytać. Wnuczka kobiety podejrzewanej o czary w 1669 roku.

PROCTER JOHN. Starszy, szczery do bólu mąż Elizabeth, nieokrzesany sześćdziesięcioletni farmer i właściciel karczmy. Uważa, że osoby nękane przez czarownice należałoby posłać na szubienicę. Pierwszy mężczyzna oskarżony w 1692 roku o czary.

TOOTHAKER MARY. Lat czterdzieści cztery, mieszkająca w mieście Billerica wdowa po oskarżonym czarowniku. Zamyślona, szczera, przestraszona. Siostra Marthy Carrier, kuzynka wielebnego Dane’a.

WARDWELL SAMUEL. Lat czterdzieści dziewięć. Nieporadny jasnowidz i cieśla, jeden z uboższych mieszkańców Andover. W kwiecistych słowach przyznaje się do winy, potem wycofuje te zeznania. Ojciec siedmiorga dzieci.

WILDS SARAH. Żona cieśli z Topsfield, lat sześćdziesiąt kilka, rzuca urok na siano. Szesnaście lat wcześniej oskarżona o czary. Matka konstabla.

WILLARD JOHN. Koło trzydziestki, zastępca konstabla w osadzie, były pracownik w gospodarstwie Putnamów. Okrutny mąż znienawidzony przez swoich teściów.

WŁADZE

BRADSTREET DUDLEY. Czterdziestoczteroletni syn poprzedniego gubernatora kolonii, jeden z najważniejszych obywateli Andover, sędzia pokoju, w 1692 roku członek rady Massachusetts. Wydaje liczne nakazy aresztowania, kiedy sam zostaje oskarżony – ucieka.

CORWIN GEORGE. Lat dwadzieścia sześć, oportunista, szeryf hrabstwa Essex. Spokrewniony z dwoma sędziami orzekającymi w procesach o czary, zięć trzeciego.

CORWIN JONATHAN. Lat pięćdziesiąt dwa, kupiec z miasta Salem, sprzedawca alkoholu. Wieloletni zaufany wspólnik Hathorne’a, doświadczony sędzia pokoju. Regularny uczestnik przesłuchań. Spowinowacony z Winthropem, Hathorne’em i Sergeantem.

DANFORTH THOMAS. Sześćdziesięciodziewięcioletni właściciel ziemski z Charleston. Podczas wcześniejszej sprawy o czary unieważnił uznanie winy; w 1692 roku jako pierwszy przeprowadza eksperyment sądowy. Pozyskuje pierwsze doniesienia na temat sabatu czarownic; potem zaczyna być przeciwny procesom.

GEDNEY BARTHOLOMEW. Lat pięćdziesiąt dwa. Właściciel tartaku i przedsiębiorca, uwielbiający ryzyko szanowany lekarz, śledczy i major milicji. Spokrewniony z Corwinami.

HATHORNE JOHN. Lat pięćdziesiąt jeden, arogancki, onieśmielający bogaty śledczy. Pochodzi z jednego z najważniejszych rodów miasta Salem. Spokrewniony z Putnamami.

HERRICK GEORGE. Dobrze urodzony, przystojny zastępca szeryfa w Salem, po trzydziestce. Z zawodu tapicer. Przez cały rok 1692 wyłapuje i eskortuje czarownice.

HIGGINSON JOHN MłODSZY. Lat czterdzieści sześć, najstarszy syn wielebnego Higginsona, oficer milicji, robi interesy w rybołówstwie. Świeżo mianowany sędzią pokoju, uczestniczy w przesłuchaniach czarownic.

SIR PHIPS WILLIAM. Lat czterdzieści jeden, niewykształcony, przedsiębiorczy i nieokrzesany kapitan żeglugi morskiej, poszukiwacz przygód. Świeżo powołany na stanowisko gubernatora Massachusetts.

RICHARDS JOHN. Lat sześćdziesiąt siedem, najstarszy członek sądu. Spokrewniony z trzema innymi sędziami, zwraca się o rady dotyczące tego, jak wymierzać sprawiedliwość. Kupiec z Bostonu, skarbik Harvarda, jeden z najważniejszych patronów Mathera.

SALTONSTALL NATHANIEL. Lat pięćdziesiąt trzy, krótko zasiada w sądzie. Uważany za „człowieka z zasadami i jednego z najbardziej lubianych” oficerów w Massachusetts.

SERGEANT PETER. Bajecznie bogaty czterdziestopięcioletni bostoński kupiec i sędzia w procesach o czary. Pożycza pieniądze Massachusetts, mieszka w okazałej rezydencji. Robi interesy z Samuelem Sewallem.

SEWALL SAMUEL. Krągły czterdziestoletni bostończyk, łagodny, wrażliwy, wyrafinowany, gorliwy w sprawach wiary. Najmłodszy z sędziów. Jego brat jest protokolantem.

SEWALL STEPHEN. Lat trzydzieści pięć, urzędnik sądowy, odpowiada za dokumentację. Kupiec z miasta Salem i oficer armii. Przyjmuje do swojego domu Betty Parris nękaną przez wiedźmy.

STOUGHTON WILLIAM. Główny sędzia sądu Oyer and Terminer. Sporej postury sześćdziesięciolatek o małych oczach, zawsze w sztywno wykrochmalonym ubraniu. Niezwykle wymagający, wytrawny teolog, uchodzący za największy autorytet prawny w Nowej Anglii. Robi pieniądze na spekulacjach ziemią, stary kawaler.

WINTHROP WAIT STILL. Lat pięćdziesiąt jeden, wnuk Johna Winthropa, jednego z założycieli Kolonii Zatoki Massachusetts. Generał, wpływowy właściciel ziemski. Człowiek apolityczny, wyczulony na punkcie mody, ostrożny w sprawach dotyczących polityki. W komitywie z Samuelem Sewallem, zausznik Mathera.

DUCHOWNI

BARNARD THOMAS. Lat trzydzieści cztery, młodszy pastor w Andover, pobudliwy, ortodoksyjny. Organizuje próbę dotyku.

DANE FRANCIS. Lat siedemdziesiąt sześć, starszy pastor z Andover, pełni tam posługę od 1648 roku. Ostrożny, gdy chodzi o sprawy związane z czarami, bezkompromisowy autokrata. Nie ma żadnego formalnego wykształcenia.

HALE JOHN. Urodzony w Charlestown pastor z Beverly, sympatyczny, współczujący pięćdziesięciosześciolatek. Fascynują go procedury i mechanizmy uprawiania czarów. W dzieciństwie oglądał pierwszą egzekucję czarownicy w Massachusetts. Spowinowacony z Noyesem.

HIGGINSON JOHN. Lat siedemdziesiąt sześć, od trzydziestu trzech lat pełni posługę w mieście Salem. Trzeźwo myślący, elokwentny, powszechnie szanowany.

MATHER COTTON. Syn Increase’a Mathera, młodszy pastor w Drugim Kościele w Bostonie. W wieku jedenastu lat podejmuje studia na Harvardzie, jako osiemnastolatek zostaje magistrem teologii. Wschodząca gwiazda nowoangielskiego duchowieństwa. Zręczny, błyskotliwy, płodny autor, mistrz konwersacji.

MATHER INCREASE. Pastor Drugiego Kościoła od 1664 roku. Ma pięćdziesiąt cztery lata, jest najważniejszym duchownym i intelektualistą w Nowej Anglii. Rektor Harvardu w latach 1685–1701. Dzięki jego staraniom kolonii zostaje nadany nowy statut.

MOODY JOSHUA. Lat pięćdziesiąt dziewięć, pastor Pierwszego Kościoła w Bostonie, kolega Willarda z lat szkolnych. Twardo wierzy w czary, nie jest jednak przekonany co do sądu Stoughtona. Pomaga oskarżonym w ucieczkach.

NOYES NICHOLAS. Lat czterdzieści pięć, studiował na Harvardzie z Burroughsem, młodszy pastor w kościele Higginsona. Korpulentny, pełen energii stary kawaler, autor okropnych wierszy. Najbliższy przyjaciel Samuela Sewalla w mieście Salem.

WILLARD SAMUEL. Lat pięćdziesiąt dwa, pastor Trzeciego Kościoła. Obok Matherów najwybitniejszy bostoński duchowny. Erudyta z talentem dyplomatycznym, trzeźwo myślący, dyskretny.

KILKU SCEPTYKÓW

BRATTLE THOMAS. Uznany naukowiec i logik skłaniający się ku anglikanizmowi. Dopiero co wrócił z Anglii, gdzie bawił razem z Samuelem Sewallem. Przysłuchuje się wielu przesłuchaniom w Salem. Lat trzydzieści cztery, kawaler.

CALEF ROBERT. Lat czterdzieści cztery, bostoński kupiec bławatny, człowiek bystry. Obserwuje procesy i co najmniej jedną egzekucję, po wszystkim staje się głównym przeciwnikiem Matherów.

MAULE THOMAS. Sumienny, bystry czterdziestosiedmioletni sklepikarz z miasta Salem. Oskarża Bishop, później zostaje kwakrem i krytykuje procesy czarownic.

MILBORNE WILLIAM. Po pięćdziesiątce, były mieszkaniec Bermudów, wichrzycielski pastor baptystów. Dawniej studiował prawo. Aresztowany za podżeganie do buntu.

PIKE ROBERT. Członek rady, kapitan milicji, pierwszy obywatel Salisbury. Szczery, po siedemdziesiątce, bodaj pierwszy urzędnik publiczny, który wyraża obawy co do procesów czarownic.

WISE JOHN. Czterdziestoletni pastor z Ipswich, rówieśnik Parrisa na Harvardzie. Śmiały, charyzmatyczny, elokwentny. Miejscowy bohater, ma za sobą odsiadkę w więzieniu za sprzeciw wobec nadużywania władzy przez gubernatora.

I

CHOROBY Z ZADZIWIENIA

Powiedzmy wprost, że na tym świecie trudno cokolwiek zrozumieć. Wszystko wiedzą i wszystko rozumieją tylko głupcy i blagierzy.[1]

ANTONI CZECHOW

W 1692 ROKU w Prowincji Zatoki Massachusetts wskutek oskarżeń o czary stracono czternaście kobiet, pięciu mężczyzn i dwa psy. Pierwsze oznaki działalności sił nieczystych pojawiły się w styczniu, egzekucje trwały natomiast od czerwca do września, po czym zapadła nagła cisza wyrażająca szok. Uczestnicy okrutnych wydarzeń czuli niepokój – nie tyle z powodu podstępnej czarowniczej działalności, ile wskutek nieudolnego wymierzenia sprawiedliwości. Wiele wskazywało, że na szubienicę trafiły niewinne osoby, natomiast prawdziwi złoczyńcy uszli karze. Nikt nie ślubował podtrzymywać wiecznej pamięci o zajściach. Przeciwnie, wolano skazać te dziewięć miesięcy na zapomnienie, jednak, jak czas pokazał, bez powodzenia. Salem po dziś dzień roztacza swój czar, pozostaje mroczną legendą naszego narodu, sensacją jak z bulwarówki, dystopijnym rozdziałem naszej przeszłości. Zgrzyta, lśni i podryguje w amerykańskiej historii i literaturze.

Nikt nie spłonął na stosie[2], nie zginęła żadna akuszerka. Opowieść o voodoo pojawiła się później, napisana przez dziewiętnastowiecznego historyka[3]. Niewolnicę Mulatkę dodał Longfellow, rzucanie czarów w lesie – Arthur Miller. (W adaptacji filmowej doszły jeszcze kurczęca krew i war kipiący w kotle). Główną rolę w całej historii odgrywała wbrew pozorom erudycja, a nie ciemnota i ignorancja[4]. Pozostaje jednak prawdą, że pięćdziesiąt pięć osób przyznało się do rzucania czarów i że powieszono pastora. Choć nigdy nie poznamy dokładnej liczby osób oskarżonych o to, że „występnie, złośliwie i zbrodniczo” parały się magią, to podczas kryzysu w dwudziestu pięciu wioskach i miastach wskazano od 141 do 185 czarownic i czarowników[5]. Były doniesienia, że po Massachusetts hulało przeszło 700 wiedźm. Tak wielu ludzi trafiło przed sąd, że niekiedy świadkowie mylili osoby – nawet pewnemu wyjątkowo skrupulatnemu kronikarzowi zdarzyło się później zarzucić niewinnej kobiecie, że latała w powietrzu[6].

Najmłodsza czarownica miała pięć lat, najstarsza zaś niemal osiemdziesiąt. Córka oskarżyła matkę, ta oskarżyła swoją matkę, ta natomiast sąsiadkę i pastora. Żona wskazała męża, mężowie wskazywali żony, bratankowie ciotki, zięciowie macochy, a rodzeństwa siebie nawzajem. Jedynie więź ojcowsko-synowska przetrwała kryzys. Kobieta, która przybyła do Salem, by oczyścić swoje imię, jeszcze tego samego popołudnia została zakuta w kajdany. W Andover, gdzie wydarzenia przybrały wyjątkowo dramatyczny obrót, zarzuty postawiono jednej osobie na piętnaścioro mieszkańców, a starszy pastor odkrył, że jest spokrewniony z co najmniej dwudziestoma czarownicami. Duchy uciekały z grobów i zakradały się do sal sądowych, budząc większą grozę niż same wiedźmy. Nieustannie szarpano czułą strunę ludzkich lęków. Kto przeciwko tobie knuje? Czy możesz nie zdawać sobie sprawy, że jesteś czarownicą? Czy cnotliwa osoba może być w istocie winna? Czy ktokolwiek jest bezpieczny?[7]

Jak to się stało, że dumna Kolonia Zatoki Massachusetts już w trzecim pokoleniu pogrążyła się w ciemności? Powstało niemal równie wiele teorii tłumaczących procesy czarownic w Salem, co na temat zabójstwa Kennedy’ego. Pierwszą amerykańską zbrodnię wyjaśniano, odwołując się do napięć międzypokoleniowych, seksualnych, ekonomicznych, religijnych i klasowych albo do regionalnych konfliktów przeniesionych z Anglii. Mówiono o zbiorowym zatruciu pokarmowym, o gorączce religijnej w surowym klimacie, o nastoletniej histerii, oszustwach, podatkach, spiskach, braku politycznej stabilności, traumie spowodowanej indiańskimi napaściami oraz o magii[8] (przy czym wskazujemy tu te bardziej rozsądne teorie[1*]). Można zrzucać winę na warunki atmosferyczne albo na pogodę – z danych historycznych wynika, że liczba przypadków oskarżeń o czary rosła zazwyczaj w okresie późnej zimy. W ciągu lat wskazywano rozmaite odpowiedzialne osoby lub grupy, czasem bardziej przekonująco, czasem mniej. Mieszkańcy Salem także pragnęli zrozumieć, czemu konstabl przychodził z nakazem aresztowania do tych, a nie innych domostw, lecz odpowiedzi były dla nich niewiele bardziej oczywiste niż dla nas, obejmowały bowiem niejasne powiązania wierzycielsko-dłużnicze, poszeptywane niesnaski, wieloletnie urazy i niemal zapomniane spory. Już wtedy niektórzy zdawali sobie sprawę, że w historii Salem kryje się coś głębszego, ale takie podteksty są dziś zupełnie niezrozumiałe, jak żarty w sztukach Szekspira.

Salem, małe królestwo terroru w Ameryce, to jeden z wyjątkowych momentów naszej cywilizowanej przeszłości, kiedy nagle zgasły świece i wszyscy próbowali odnaleźć się po omacku pośród mroku, tam, gdzie zaczynają się wszystkie dobre opowieści. Łatwo tu o karykaturę – jest to skądinąd jedyna amerykańska tragedia, która doczekała się corocznego święta, a mianowicie Halloween – trudniej natomiast o poznanie prawdy. Tajemnica nie daje o sobie zapomnieć. Wciąż do niej wracamy, bo przez trzysta lat nie zdołaliśmy odkryć, co naprawdę wydarzyło się w ciągu tych dziewięciu miesięcy w Massachusetts. Gdybyśmy wiedzieli więcej na temat Salem, prawdopodobnie nie przyciągałoby ono aż tak bardzo naszej uwagi. Niekiedy w nocy coś zakłóci nasz spokój: czasem sumienie, czasem nasze sekrety albo lęki, czasem zaś tym, co nas szczypie, kłuje, gryzie, dźga lub dusi, jest nierozwiązana zagadka, tuż za ścianą.

Mieszkańcy Nowej Anglii z roku 1692 pomieściliby się na stadionie drużyny Jankesów. Niemal wszyscy byli purytanami. Wycierpiawszy wiele z powodu wiary, pożeglowali do Ameryki Północnej, by móc praktykować swą religię „w czystości większej i wolni od zagrożeń, jakie panowały w kraju, gdzie dotąd żyli”, jak to ujmował jeden z najważniejszych uczestników wydarzeń w Salem[9]. Uważali reformację za niedokończony projekt, a Kościół anglikański za nie dość cnotliwy. W Ameryce chcieli dopełnić dzieła i pod kierunkiem opatrzności zacząć historię od nowa, zbudować od zera cywilizację nazwaną przez pewnego duchownego w 1689 roku „Nowym Angielskim Izraelem”[10]. Jako bezwyznaniowi protestanci byli podwójnymi buntownikami, co oczywiście nie przysparzało im popularności. Mieli skłonność do konfliktów i dzielenia się na frakcje, do formułowania stanowczych sądów, do wyniosłego oburzenia. Jak każda uciskana społeczność definiowali siebie przez doświadczane krzywdy[11] – z tego właśnie wzięły się specyficzna hardość Nowej Anglii i, zdaniem niektórych, późniejsze niepodległe Stany Zjednoczone. Surowi kalwiniści przebyli długą drogę, by wielbić Boga po swojemu. Nie tolerowali innych wyznań, byli zaciekli i zarazem pełni lęków, pewni siebie, okrutnie racjonalni, nie całkiem amerykańscy. Stworzyli najbardziej homogeniczną kulturę w dziejach kontynentu.

Pewien gość w tamtych stronach donosił, że mieszkańcy Nowej Anglii „ani targu nie dobiją, ani żartu nie rzucą bez powoływania się na Pismo”. I nie było w tym żadnej przesady. Prawie każdy miał w domu Biblię. Biblijne obrazy powracały w myślach, snach, karach i majakach. Samuel Sewall, sędzia orzekający w procesach o czary, próbował uwodzić atrakcyjną wdowę zbiorem swych kazań, ona jednak podała mu czarną polewkę w postaci cytatu z Pawła Apostoła[2*]. Zastępca gubernatora New Hampshire gniewał się, że obywatele prędzej pozwolą mu umrzeć z głodu, niż zgodzą się, by otrzymywał wynagrodzenie. Powoływał się na Listy do Koryntian, ale zaripostowano mu świętym Łukaszem. Jan Chrzciciel pojawił się w sporze o ziemie w Cambridge. Więzień bronił się, cytując Księgę Powtórzonego Prawa 19:19. Jeśli morderczy kocur wpadał nocą przez okno i przygniatał cię leżącego bezbronnie w łóżku, odpędzałeś go, wzywając Ojca, Syna i Ducha Świętego. Po wszystkim dochodziłeś do wniosku, że najpewniej oto gniewliwy sąsiad złożył ci wizytę, przybrawszy zwierzęcą postać. Kołodziej z sąsiedniej wsi właśnie tak zinterpretował pewne zdarzenie, kiedy zaraz po zachodzie słońca w wilgotny wietrzny wieczór czarny pies rzucił mu się do gardła. Topór nic nie wskórał; niedoszłą ofiarę ocaliło dopiero wypowiedziane imię Pana[12].

Nowy Świat był plagiatem starego, aczkolwiek z kilkoma istotnymi różnicami. Biblijna wspólnota rozciągała się od Martha’s Vineyard do Nowej Szkocji i obejmowała część dzisiejszych stanów Rhode Island, Connecticut, New Hampshire i Maine. Zarazem znajdowała się na granicy dziczy. Od samego początku była nierozerwalnie spleciona z amerykańskim archetypem diabelskiego dzikusa, smagłego terrorysty czającego się tuż obok. Nawet w mniej odizolowanych zakątkach kolonii czuło się niepewność. Burza zerwała dach jednego z najbardziej okazałych domów w Salem, gdy dziesięcioro mieszkańców było pogrążonych we śnie. Budynek kościoła odleciał porwany wiatrem razem z wiernymi[13]. Pierwsi Amerykanie żyli na pograniczu, ale i poza czasem. Wiadomości, które do nich docierały, były mało wiarygodne: na przykład raz okazywało się, że jakiś zagraniczny monarcha umarł, innym razem, że żyje. Mieszkańcy Kolonii Zatoki Massachusetts nie zawsze wiedzieli, kto zasiada na tronie w ich ojczyźnie. W 1692 roku już od trzech lat nie mieli oficjalnej konstytucji, gdyż nowy statut, napisany rok wcześniej, dopiero płynął do nich statkiem. Nowa Anglia odrzuciła kalendarz gregoriański, bo został on ustanowiony przez papieża: początek nowego roku uparcie wyznaczano na 25 marca. (Kiedy czarownice zaczęły nękać swoje pierwsze ofiary w wiosce Salem, w Ameryce był rok 1691, w Europie zaś 1692).

W odizolowanych osadach, w ciemnych, zadymionych domach żyło się w mroku, a w mroku człowiek uważniej wytęża słuch, wyobraźnia pracuje żywiej i kwitnie to, co święte i tajemne. Lęki i pragnienia purytanów nie różniły się zanadto od naszych lęków i pragnień, nawet jeśli amerykańska wiedźma z ich wyobrażeń miała tyle wspólnego ze złowrogą staruchą w spiczastym kapeluszu, co somalijscy piraci z kapitanem Hookiem. Ich ciemność była jednak bardzo specyficzną ciemnością. Nad Nową Anglią rozpościerało się niebo czarne niczym pióra kruka, niczym otchłań, biblijne ciemne niebo, pod którym człowiek gubił ścieżkę w nocy. W mroku zagajniki niepostrzeżenie przenosiły się z jednego miejsca w drugie. Nagle mógł cię zaatakować wściekły czarny wieprz i musiałeś się potem czołgać do domu zakrwawiony i zupełnie zdezorientowany[14]. Okulary stanowiły rzadki towar w siedemnastowiecznym Massachusetts. Ulubionym trunkiem pozostawał mocny cydr, lecz w sądzie w Salem mieszkańcy Nowej Anglii, jakże wnikliwi, wierni i oczytani, sprawiali niekiedy wrażenie, jakby pozostawali pod wpływem łagodnego środka halucynogennego.

Niewiele spotkalibyśmy w koloniach osób, dla których rzeczy nadprzyrodzone – podobnie zresztą jak sam diabeł – nie byłyby najzupełniej realne i nie stanowiłyby elementu codziennej kultury. Większość ludzi zetknęła się osobiście ze światem nadnaturalnym. My również miewamy przecież podobne doświadczenia: wszystkim nam zdarza się choć raz otrzeć się o tajemnicę, nawet jeśli w nią nie wierzymy. Rok po zakończeniu kryzysu wokół czarów do Salem przyjechał Cotton Mather, jeden z najlepiej oczytanych ludzi w Ameryce. Zgubił notatki do kazań; odnalazły się miesiąc później, rozrzucone na ulicy sąsiedniego miasta. Mather uznał, że ukradli mu je agenci diabła[15]. Ówcześni ludzie nie wątpili w istnienie czarnej magii, tak jak nie wątpili w dosłowną prawdziwość Biblii – ich zdaniem równie dobrze można by pytać, czy słońce świeci w południe. Ponadto uprawianie czarów pełniło niezwykle użyteczną funkcję: do magicznego kotła można było wrzucić wszystko, co powodowało gniew, dezorientację lub upokorzenie, tłumacząc w ten sposób wszelkie nieszczęśliwe lub budzące trwogę zdarzenia, czy to chorobę dziecka, czy zjełczenie masła, czy też atak morderczego kocura. Mąż wzruszał ramionami: co, jeśli nie czary mogło spowodować siniaki na ciele jego żony?

Potrafimy obecnie wyjaśnić część niedoli siedemnastowiecznej Nowej Anglii, dla niektórych jednak nie mamy wytłumaczenia. Każdy z nas wierzył w najrozmaitsze fikcje: w Świętego Mikołaja, zimną fuzję, zalety palenia papierosów albo darmowy obiad. Każdy z nas ma jakieś niedorzeczne przekonania, bo jeszcze nie wie, że są niedorzeczne, każdy z nas woli czasami usłyszeć dobrą historię zamiast prawdy. Negujemy dowody, wiernie trzymając się idei, w imię rozsądku robimy rzeczy szalone, przeskakujemy od racji do (jakże satysfakcjonującego) zadufania w sobie. Prywatne winy topimy w publicznej studni, pozwalamy sobie na złudzenia, niekiedy czujemy się ofiarami czyjegoś spisku. A mimo to siedemnastowieczny świat wydaje się nam pod wieloma względami niewytłumaczalny, zupełnie inny od naszego: zautomatyzowanego, zalgorytmizowanego, zrozumiałego.

Jeśli zgubimy notatki, raczej nie uznamy, że ukradli je nam posłańcy diabła, ale uwielbiamy wszystko, co niezwykłe. Chętnie przeczytamy, że piorun uderzył w modlącego się człowieka i wyrwał z jego egzemplarza Biblii kartki z Objawieniem św. Jana[16]. Nawet osoby, które ustępują purytanom pod względem religijności, cierpią czasem na „choroby z zadziwienia”[17], by użyć określenia Mathera. Nasz apetyt na cuda wcale nie osłabł: łakniemy zjawisk nie do pojęcia, marzy nam się, że odkryjemy w sobie niesamowite moce, jak Dorotka po założeniu czerwonych pantofelków. Jeśli chodzi o kobiety, lepiej, aby owe moce ujawniały się dopiero w okresie kryzysu: najlepsza bohaterka to przypadkowa bohaterka. W Nowej Anglii krążyło wiele ekscytujących opowieści o odwadze kobiet napadniętych przez Indian. Historie te stanowiły swoisty wzorzec dla relacji o czarach. Każdy może na podstawie własnego życia opowiadać o radzeniu sobie z przeciwnościami – obecnie określamy to mianem biografii. Niekiedy owe przeciwności wynikają z naszych własnych przekonań. Salem jest więc po części historią o tym, co się dzieje, gdy pytania bez odpowiedzi spotykają się z odpowiedziami bez pytań.

W opowieści o kryzysie w Salem nie brak istot zdolnych przybierać cudzą postać, fantastycznych bijatyk, pochopnych życzeń, znękanych służących, złych macoch, zaczarowanego siana i zaklętych jabłek. Stąd skojarzenie z innym siedemnastowiecznym gatunkiem, a mianowicie z baśnią. Akcja baśni często rozgrywa się w puszczy, gdzie ścigają cię wilki, gdzie uprowadza cię myśliwy, który otrzymał polecenie, by wyciąć ci płuca i wątrobę. Salem dotyka tego, co nierealne, lecz zarazem prawdziwe. Istotą tej historii są niespełnione życzenia i niewypowiedziane obawy, nagi strach i erotyczne podteksty. Akcja toczy się w żyznej, onirycznej przestrzeni między niezwykłością a absurdem. W Nowej Anglii już wcześniej przeprowadzano procesy czarownic, ale nigdy za sprawą grupy dorastających dziewczynek. Poza tym w Salem, podobnie jak w baśniach, główne role grają kobiety – silne i rozedrgane, stateczne matrony i krnąbrne nastolatki. Sama liczba oskarżonych płci żeńskiej stanowi niewypowiedziane świadectwo niepokojącej kobiecej siły. Kryzys rozkręciły młode dziewczyny pozbawione praw, ale obdarzone mocą, której nikt nie potrafił powstrzymać i która nawet dziś budzi niepokój. Może po części dlatego opowieść o kobietach w niebezpieczeństwie zamieniliśmy w opowieść o niebezpiecznych kobietach?

Kobiety są w baśniach złymi postaciami – trudno tego nie dostrzec, skoro potrafią dosiąść symbolu swoich podrzędnych domowych obowiązków i odlecieć, naruszając zasady panujące w społeczności oraz prawo powszechnego ciążenia. Baśnie to jednak również sfera młodości. Przez historię procesów w Salem nieustannie przewija się wątek nastoletniości, wieku nieposkromionego, bezbronnego i zarazem niezwyciężonego. Przeskakujemy beztrosko granicę między racjonalnym a irracjonalnym. Wszystko zaczęło się od dwóch dziewczynek. Wkrótce dołączyła do nich grupa nastolatek, na które czar rzuciły rozmaite osoby, w większości przypadków zupełnie im obce. Dziewczynki pochodziły z wioski domagającej się autonomii i z kolonii w okresie bolesnego dojrzewania. Przez wiele lat Korona próbowała narzucić Nowej Anglii władze reprezentujące króla, lecz ostatni jego przedstawiciel został obalony przez głównych obywateli Massachusetts (brali w tym udział niemal wszyscy sędziowie procesów w Salem). Koloniści domagali się od Anglików ochrony przed Indianami i podstępnymi Francuzami. Choć jednak utyskiwali na swe osamotnienie i określali się mianem „sierocej plantacji”, nie chcieli żadnego nadzoru. Od samego początku sprzeciwiali się, by ktokolwiek ingerował w ich sprawy. Przysięgali opór i czuli upokorzenie, ilekroć nie udawało im się postawić na swoim. Więź łącząca ich z macierzystym państwem zaczęła się z czasem sprowadzać do ciągłych sporów. Przez pewien czas ludzie, których zadaniem było bronienie kolonii, wydawali się raczej okupantami. (Londyn z kolei uważał mieszkańców Nowej Anglii za „drażliwców o nadpobudliwym usposobieniu”[18]). Ludzie rządzący w Massachusetts żyli ponadto obawami, które także odegrały pewną rolę w wydarzeniach 1692 roku: otóż ilekroć myśleli z podziwem o ojcach założycielach swojej Bożej wspólnoty, ilekroć oddawali hołd temu najwspanialszemu pokoleniu, tylekroć czuli się mierni i nieznaczący.

PRAWDA HISTORYCZNA POTRZEBUJE zazwyczaj czasu, by się ukształtować, lecz w przypadku Salem proces ten przebiegał szczególnie burzliwie i w sposób sprzyjający wypaczeniom. Purytanie zawsze dbali o kroniki i archiwa. Nie chcieli, by cokolwiek zostało zapomniane. Jednak połowa roku 1692 to okres, kiedy – jeśli wierzyć zachowanym dokumentom – nikt w Massachusetts nie prowadził pamiętnika. A Compleat Body of Divinity wielebnego Samuela Willarda, zapiski tak obszerne, że żaden drukarz w Nowej Anglii nie dał rady ich opublikować, urywają się 19 kwietnia i wznawiają dopiero 8 sierpnia, choć ani w poprzednim, ani w następnym roku autor nie pozwolił sobie na choćby miesięczną przerwę. Czcigodny pastor z Salem donosił tamtego lata najstarszemu synowi, że siostrę tego ostatniego opuścił żałosny mąż[19]. Nie wspomniał, że na dodatek kobietę aresztowano pod zarzutem czarów. Dwudziestodziewięcioletni Cotton Mather, który zaczynał właśnie swoją wspaniałą karierę, przebywał głównie w Bostonie, ale tak wiele uwagi poświęcał później Salem, że niemal przypisał sobie rolę jednego z bohaterów całej historii. Mimo to większość swego dziennika z 1692 roku napisał post factum. Odziedziczyliśmy więc Salem zniekształcone, okaleczone przez siedemnastowieczne wykreślenia i zarazem nafaszerowane dziewiętnastowiecznymi konfabulacjami. Z reguły lubimy wracać pamięcią do naszych narodowych pomyłek sądowych (w niektórych częściach kraju czynimy to chętniej niż w innych, przykładowo opowieść o wydarzeniach w Massachusetts cieszyła się szczególną popularnością na Południu w latach sześćdziesiątych XIX wieku, z wyjątkiem Karoliny Południowej, gdzie później przez ponad rok trzymano pewną czarownicę w areszcie). Marion Starkey przyjechała do Salem w 1949 roku, szukając odpowiedzi na pytanie o przyczyny Holokaustu. Napisana przez nią książka zainspirowała Arthura Millera i tak oto u zarania makkartyzmu powstały Czarownice z Salem. Miller, podobnie jak Nathaniel Hawthorne, zmyślił większość faktów.

Nie zachował się żaden protokół sądowy, dysponujemy jedynie relacjami. Mamy też rozmaite dokumenty: zeznania złożone pod przysięgą, akty oskarżenia, wyznania winy, wnioski oraz dwa wyroki śmierci. Natomiast odpowiednie fragmenty w kronice osady Salem zostały wykreślone. W północnoamerykańskiej kolonii nie ukazywały się żadne gazety. Zaklęte ofiary przez większą część roku przyciągały uwagę zafascynowanej publiczności, lecz ich słowa nie dotrwały do naszych czasów i zostały nam przekazane przez innych ludzi: przez mężczyzn, niezbyt rzetelnych, rzadko kiedy bezstronnych, nie zawsze notujących na bieżąco. Pomieszali oni i zagłuszyli wypowiedzi oskarżonych, nie wszystko, co mieli do powiedzenia oskarżyciele, przelali na papier. Ocalało kilka pełnych protokołów ze wstępnych przesłuchań, uczestnicy mówili jednak zbyt szybko, a chaos w sali sądowej uniemożliwiał skupienie. Trudno ustalić ponad wszelką wątpliwość, kto co powiedział. Autorzy relacji rezygnowali więc z protokołowania na rzecz opisu, często podkoloryzowanego. Jeden z nich stwierdzał na przykład, że podsądna zachowywała się „pogardliwie a nikczemnie”[20]; inny zarzucał podejrzanej kłamstwo. Od pewnego momentu przestano przywiązywać szczególną wagę do zaprzeczeń i deklaracji niewinności – wiadomo było wszak, że wkrótce osoba wyspowiada się ze swoich przewin. Napotykamy tu skądinąd kolejny problem: zeznania składano pod przysięgą, mimo to były pełne kłamstw, chyba że chcemy wierzyć na przykład kobiecie, która przyrzekła, że powie prawdę, całą prawdę i tylko prawdę, po czym relacjonowała swój lot na miotle na diabelski chrzest w towarzystwie diakonki i dwóch innych osób, a także wyznała, że w poprzedni poniedziałek fruwała z widmem swego pastora, naradziwszy się wcześniej w sadzie z piekielnym kocurem. Ponad stu ludzi notowało zeznania, ale niewielu miało odpowiednie przygotowanie – stąd irytujące niespójności. Niekiedy zapisywano odpowiedź, ale bez pytania – choć tych akurat łatwo się domyślić, jeśli dziewiętnastoletnia dziewczyna stoi przed trzema najpotężniejszymi ludźmi, jakich spotkała w życiu, krzyczy: „Powiem! Wszystko powiem!”, po czym przyznaje się do praktykowania czarów[21].

Oskarżyciele mylili oskarżonych, a późniejsze kroniki wprowadziły jeszcze większy bałagan. Sporo osób nosiło te same imiona i nazwiska. W wielu przypadkach o danym człowieku wiemy tylko to, co ustalono podczas okrutnego przesłuchania i co spisał nieprzychylny protokolant (zdarzało się zresztą, że autorzy relacji sami składali zeznania jako świadkowie oskarżenia). Zazwyczaj potrafimy ustalić jedynie, że osobie zarzucono czary lub że się do nich przyznała. Uczestnicy procesów są niczym postaci z baśni, bo zazwyczaj identyfikuje ich co najwyżej jedna cecha: charakterystyczny sposób ubierania się, posługiwanie się nietypowymi sformułowaniami, wewnętrzny lęk. Marry Warren miała jasną cerę. Abigail Hobbs była bezwstydna. George Jacobs wyróżniał się błazeńskim poczuciem humoru, zaś Samuel Parris zawsze pozostawał śmiertelnie poważny. Chcielibyśmy poznać myśli oskarżonych, kiedy przyznawali się do fruwania lub do próby uduszenia sąsiada. Chcielibyśmy móc sami przesłuchać w pełni racjonalną i trzeźwo myślącą kobietę, która twierdziła, że nie wie nic o czarach. Chcielibyśmy dzielić celę ze skazanym magiem, stać na szubienicy, kiedy skazaniec w ostatnim słowie deklarował niewinność. Gdzie w Salem krył się diabeł i co tak naprawdę knuł? Skąd ludzie odpierający oskarżenia czerpali siłę? Wszyscy do śmierci wierzyli w istnienie czarownic – ale w którym momencie zaczęli sobie zdawać sprawę, że procesy mogą być jedynie szopką? Losy pojedynczych osób układają się w obszerną historię, w coś znacznie większego niż tylko amerykańska gotycka opowieść z dreszczykiem, niż wypadek przy pracy z epoki przed powstaniem konstytucji. Procesy czarownic to zasnuta pajęczynami baśń ludowa z surowym morałem przypominająca, że – jak pisał pewien pastor, który nieprzychylnym okiem śledził cały kryzys – zupełna słuszność może zrodzić zupełne zło[22].

Wielu rzeczy nigdy się nie dowiemy, na przykład tego, co działo się między dwiema osobami, które oskarżyły się wzajemnie o czary, a następnie musiały miesiącami dzielić niewielką celę. Co, jeśli były to matka i córka? Czym różnił się duch od zjawy? Czego obawiano się bardziej: konstabla u drzwi, wiedźmy zakradającej się do domostwa czy też może odkrycia, że czarownik skazany na stryczek okazał się niewinny? Raz po raz wracamy do słów uczestników tamtych wydarzeń, próbujemy wycisnąć odpowiedzi z surowej purytańskiej prozy i z zamkniętych purytańskich ust, staramy się rozszyfrować gorączkowy epizod, który zaczął się od alegorii, niespodziewanie przybrał realną postać, po czym na powrót stał się alegorią. Bez względu na to, czy mamy do czynienia z modlitwą, zaklęciem czy też z księgą, za każdym razem towarzyszy nam ta sama nadzieja – że jeśli tylko poustawiamy słowa we właściwej kolejności, wszystko się rozjaśni, tajemnica się rozwieje, a elementy układanki w magiczny sposób wskoczą na swoje miejsca.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

Trzysta lat dokumentacji może się złożyć na trzysta stron przypisów. Dzieła, z których korzystałam, pisząc tę książkę, albo do których wielokrotnie się odnosiłam, zostały wymienione w wybranej bibliografii. Poniżej cytuję je, podając nazwisko autora i skrócony tytuł. Większość relacji z 1692 roku była przedrukowywana więcej niż raz. Starałam się cytować najbardziej powszechne wydania. Uzupełniające dzieła z XVII wieku są dostępne w kolekcji na temat czarów na stronie internetowej biblioteki Cornell University. W sieci można też znaleźć większość kazań. Główna część pierwotnych dokumentów z Salem znajduje się na znakomitej stronie internetowej Uniwersytetu Wirginii, poświęconej procesom. Najważniejsze źródła – takie jak przełomowa publikacja z 2009 roku Records of the Samel Witch-Hunt, w której pierwszy raz ułożono zachowane protokoły w kolejności chronologicznej, odtwarzając tym samym przebieg śledztwa – przedstawiłam następująco:

B&N

Salem-Village Witchcraft: A Documentary Record of Local Conflict in Colonial New England, Boyer, Nissenbaum (red.)

Burr

Narratives of the New England Witchcraft Cases

CM Diary

Mather, Diary of Cotton Mather

Magnalia

Mather, Magnalia Christi Americana

MP

Mather, Memorable Providences

WOW

Mather, Wonders of the Invisible World

IP

Mather, Illustrious Providences

JH

John Hale: A Man Beset by Witches, Harris i in. (red.)

SPN

The Sermon Notebook of Samuel Parris, Cooper, Minkema (red.)

RFQC

The Records and Files of the Quarterly Courts of Essex County

R

Records of the Salem Witch-Hunt, Rosenthal i in. (red.)

SS Diary

Sewall, The Diary of Samuel Sewall

Sibley

Sibley’s Harvard Graduates

EIHC

Essex Institute Historical Collections

Thomas Putnam – jeden z najbardziej pracowitych, a przy tym niekoniecznie najbardziej kreatywnych protokolantów sądowych – pisał zamiennie witch (wiedźma) i wicth. Apparition (zjawa) zamieniało się u niego w apperishtion, daughter (córka) w dafter, melancholy (melancholia) w malloncely. Żeby tekst się lepiej czytało, uwspółcześniłam zapis, niekiedy pozwalałam sobie też poprawić interpunkcję. Wszystkie nazwiska przytaczam w wersjach z Records of Salem Witch-Hunt. John Hale, Cotton Mather, Increase Mather i Samuel Parris pojawiają się jako JH, CM, IM i SP; Nowa Anglia to NE. Nazwy głównych archiwów są następujące:

AAS

American Antiquarian Society

DAC

Danvers Archival Center, Peabody Institute Library

MHS

Massachusetts Historical Society

NEHGS

New England Historic Genealogical Society

PEM

Phillips Library, Peabody Essex Museum

PRO

Public Records Office, Kew

I. CHOROBY Z ZADZIWIENIA

[1] Antoni Czechow do Iwana Leontiewa (Szczegłowa), 9 kwietnia 1888, w: tenże, Listy, przeł. Natalia Gałczyńska, Ałła Sarachanowa, Kraków 1988, t. 1, s. 165.

[2] Gretchen Adams przekonująco argumentuje, że narracja o paleniu czarownic rozwinęła się na Południu w burzliwych latach pięćdziesiątych XIX wieku. Zob. The Specter of Salem, Chicago 2010, s. 95–96.

[3] „Dziewiętnastowieczny historyk” to Charles W. Upham. O Titubie i voodoo zob. Bernard Rosenthal, Tituba, „OAH Magazine of History” lipiec 2003, s. 48–50; tenże, Salem Story: Reading the Witch Trials of 1692, New York 1999, s. 10–31; tenże, Tituba’s Story, „New England Quarterly” czerwiec 1998, s. 190–203.

[4] Zob. Lawrence A. Cremin, American Education: The Colonial Experience, New York 1970, s. 207.

[5] Dokładna liczba jest trudna do ustalenia z powodu mylących się osób dramatu i bezstronnych protokołów. Paul Boyer i Stephen Nissenbaum szacują, że oskarżono 141 osób (zob. Salem Possessed: The Social Origins of Witchcraft, Cambridge 1974). Rosenthal (Salem Story, dz. cyt.) – podaje liczbę 156. Emerson W. Baker (A Storm of Witchcraft, New York 2015) – 169 albo 172. Lyle Koehler (A Search for Power: The „Weaker Sex” in Seventeenth-Century New England, Urbana 1980) – 204. Z relacji historycznej wynika, że liczba przekroczyła 200 osób. Jeśli tak, przepadło znacznie więcej dokumentów, niż nam się wydaje.

[6] Magnalia, t. 2, s. 411. W grę mógł tu wchodzić błąd drukarza.

[7] R, 392; R, 145.

[8] W dyskusjach uczestniczyli badacze ze wszystkich dyscyplin. Zamiast pełnej bibliografii podaję najlepszy wybór tej ogromnej literatury: John Demos, The Enemy Within: 2,000 Years of Witch-Hunting in the Western World, New York 2008, s. 189–215; David D. Hall, Witchcraft and the Literature of Interpretation, „New England Quarterly” czerwiec 1985, s. 253–281; John M. Murrin, The Infernal Conspiracy of Indians and Grandmothers, „Reviews in American History” grudzień 2003, s. 485–494; Richard B. Trask, „The Devil Hath Been Raised”: A Documentary History of the Salem Village Witchcraft Outbreak of March 1692, Danvers 1997, s. X. Na temat konfliktu między pokoleniami zob. John Demos, Entertaining Salem: Witchcraft and the Culture of Early New England, New York 2004. Na temat różnic regionalnych i konfliktów między grupami etnicznymi zob. Elinor Abbot, Our Company Increases Apace, Dallas 2007; Richard Slotkin, Regeneration through Violence, New York 1996. Na temat konfliktów ekonomicznych zob. Boyer, Nissenbaum, Salem Possessed, dz. cyt. Na temat ukrytych konfliktów regionalnych przeniesionych ze starego kraju zob. Cedric B. Cowing, The Savind Remnant, Urbana 1995. Na temat konfliktów o podłożu seksualnym zob. Koehler, A Search for Power, dz. cyt. Na temat epidemii śpiączkowego zapalenia mózgu zob. Laurie Winn Carlson, A Fever in Salem, Chicago 2000. Na temat sporyszu zob. Linda R. Caporael, Ergotism: The Satan Loosed in Salem?, „Science” t. 192, kwiecień 1976, s. 21–26. Na temat napięć religijnych zob. Richard Latner, „Here Are No Newters”: Witchcraft and Religious Discord in Salem Village and Andover, „New England Quarterly” marzec 2006, s. 92–122. Benjamin C. Ray krytykuje zbyt uproszczoną tezę o podziale wschód–zachód, którą przedstawiają Boyer i Nissenbaum w swoim The Geography of Witchcraft Accusations in 1692 Salem Village, „William and Mary Quarterly” t. 65, lipiec 2008, s. 449–478. Na temat podatków zob. Noel D. Johnson, Mark Koyama, Taxes, Lawyers and the Decline of Witch Trials in France, MPRA Working Paper nr 34266, październik 2011. Spisek – zob. Enders A. Robinson, The Devil Discovered: Salem Witchcraft 1692, Prospect Heights 1991. Emily Oster pisze, że polowanie na czarownice zbiegło się w czasie z tzw. małą epoką lodowcową (Witchcraft, Weather and Economic Growth in Renaissance Europe, „Journal of Economic Perspectives” t. 18, zima 2004, s. 215–228). Na temat warunków atmosferycznych zob. James Sullivan, The History of the District of Maine, Boston 1795, s. 212. Jeśli spytać działające dziś grupy rekonstrukcyjne z Plimoth Plantation o to, który miesiąc uważają za najokrutniejszy, bez wahania powiedzą, że luty.

[9] Nicholas Noyes, New England’s Duty and Interest to Be an Habitation of Justice and Mountain of Holiness, Boston 1698.

[10] CM, Small Offers towards the Service of the Tabernacle in the Wilderness, Boston 1689.

[11] Autorem tej interpretacji jest Henry Adams. Zob. Stephen Innes, Creating the Commonwealth: The Economic Culture of Puritan New England, New York 1995, s. 312.

[12] Edward J. Ward, Boston in 1682 and 1699: A Trip to New England, Providence 1905, s. 54. Zastępca gubernatora New Hampshire – zob. John Usher Papers, Ms. N–2071, 102, MHS. Danforth cytujący Jana Chrzciciela – zob. Roger Thompson, Cambridge Cameos, Boston 2005, s. 146. Więzień – zob. Sidney Perley, The History of Salem, Massachusetts, 1626–1716, Salem 1924, t. 3, s. 186. Morderczy kocur – R, 436. Topór – R, 276.

[13] Ola Elizabeth Winslow, Meetinghouse Hill, New York 1952, s. 54.

[14] Nie ma lepszego znawcy tego tematu niż A. Roger Ekrich, At Day’s Close: A History of Nighttime, London 2005. Dziękuję Johnowi Demosowi, że zwrócił moją uwagę na tę książkę. Współczesne publikacje o życiu pośród pustkowia – zob. Peter N. Carroll, Puritanism and the Wilderness, New York 1969; William Cronon, Changes in the Land, New York 1983; John R. Stilgoe, Common Landscape of America, New Haven 1982. Wściekły wieprz: R, 359. Mieszkańcy Nowej Anglii często pisali, że „słyszeli coś na własne uszy”. Słowa – i dźwięki – miały olbrzymią moc.

[15] CM Diary, t. 1, s. 171–173. Przechytrzył diabła i wygłosił kazanie z pamięci. Było to we wrześniu 1693 roku. CM pojechał do Salem między innymi dlatego, że chciał zadbać, aby „nie przepadła pełna historia minionych czarów i opętań”.

[16] John Hull, The Diaries of John Hull, Boston 1857, s. 231.

[17] CM w: Burr, s. 101.

[18] The Diary of John Evelyn, John Bowle (red.), Oxford 1983, t. 2, s. 235. Na temat „tłumionego konfliktu” zob. Michael Garibaldi Hall, Edward Randolph and the American Colonies, 1676–1703, Chapel Hill 1960.

[19] John Higginson w liście do syna, 31 sierpnia 1692, Fam. Mss. 433, Higginson Family Papers, PEM; Mary Beth Norton twierdzi, że SM spalił swoje notatki (In the Devil’s Snare: The Salem Witchcraft Crisis of 1692, New York 2003, s. 13).

[20] R, 127. Na temat zeznań, protokołów, protokolantów i braków w dokumentach zob. zwłaszcza Marion Gibson, Reading Witchcraft: Stories of Early English Witches, London 1999; Peter Grund, From Tongue to Text: The Transmission of the Salem Witchcraft Records, „American Speech” t. 82, lato 2007, s. 119–150; „Studia Neophilologica” t. 84, 2012, zwłaszcza artykuły Mattiego Peikoli, Mattiego Rissanena, Leeny Kahlas-Tarkki; Peter Grund i in., Editing the Salem Witchcraft Records: An Exploration of a Linguistic Treasury, „American Speech” t. 79, lato 2004, s. 146–167; Peter Grund, The Anatomy of Correction, „Studia Neophilologica” t. 79, 2007, s. 3–14.

[21] R, 196–197.

[22] Samuel Willard, A Compleat Body of Divinity, Boston 1726, s. 627.

II. TEN STARY ŁGARZ

Najlepsze opisy napięć w życiu purytanów zob. David D. Hall, The Mental World of Samuel Sewall, „Proceedings of the MHS” t. 92, 1980, s. 21–44; Edward Eggleston, The Transit of Civilization: From England to America in the Seventeenth Century, Boston 1959; Eve LaPlante, Salem Witch Judge: The Life and Repentance of Samuel Sewall, New York 2007; Kenneth Silverman, The Life and Times of Cotton Mather, New York 2002; Richard P. Gildrie, The Profane, the Civil, and the Godly, University Park 1994. Na temat ciemności, chłodu i warunków klimatycznych zob. Peter N. Carroll, Puritanism and the Wilderness, New York 1969; A. Roger Ekrich, At Day’s Close: A History of Nighttime, London 2005. Na temat liturgii zob. Charles E. Hambrick-Stowe, The Practice of Piety: Puritan Devotional Disciplines in Seventeenth-Century New England, Chapel Hill 1982. Nikt nie wykorzystał źródeł historycznych do opisu życia codziennego lepiej (choć bez szczególnie wielu dodatkowych interpretacji) niż Alice Morse Earle w swoich licznych pracach. Zob. też George Francis Dow, Domestic Life in New England in the Seventeenth Century, „Topsfield Historical Collections” t. 29, 1928; New England Begins: The Seventeenth Century, Jonathan L. Fairbanks (red.), Boston 1982; Roger Thompson, Sex in Middlesex: Popular Mores in a Massachusetts County, 1649–1699, Amherst 1986; Laurel Thatcher Ulrich, Good Wives, New York 1991; Ola Elizabeth Winslow, Meetinghouse Hill, New York 1952. Na temat topografii zob. Katherine Alysia Grandjean, Reckoning: The Communications Frontier in Early New England, rozprawa doktorska, Harvard 2008. Na temat dźwięków: Richard Cullen Rath, How Early America Sounded, Ithaca 2003. Jestem wdzięczna archiwiście miejskiemu z Danvers Richardowi B. Traskowi za wiele innych detali.

[1*] Większość z nich tłumaczy tylko część faktów. Pewien zwolennik teorii mówiącej o działalności czarownic przyznawał: „Na amerykańskich uczelniach w XX wieku znajdziemy wydziały, które mają równie długą i okrutną historię walk między różnymi frakcjami co Salem. Skonfliktowane strony obwiniają się o najbardziej absurdalne rzeczy, aczkolwiek zarzut czarnoksięstwa nie pada”. Chadwick Hansen, Andover Witchcraft and the Causes of the Salem Witchcraft Trials, w: The Occult in America, Howard Kerr, Charles Crow (red.), Urbana 1983, s. 53.

[2*] Aby przygotować swoją siedemnastoletnią córkę na przyjęcie absztyfikanta, Sewall przeczytał jej biblijną opowieść o Adamie i Ewie. Nie trafił – dziewczyna ukryła się przed zalotnikiem w stajni. SS Diary, t. 2, s. 966.