Dla K. i T.

Im Kampf zwischen Dir und der Welt sekundiere der Welt.

W walce pomiędzy tobą a światem sekunduj światu.

– Franz Kafka, 1917 [tłum. Roman Karst, Alfred Kowalkowski]

Ten jest z ojczyzny mojej.

Jest człowiekiem.

– Antoni Słonimski, 1943

Schwarze Milch der Frühe wir trinken sie abends

wir trinken sie mittags und morgens wir trinken sie nachts

wir trinken und trinken

Czarne mleko świtania pijemy je zmierzchem

pijemy południem i rankiem pijemy je nocą

pijemy i pijemy

– Paul Celan, 1944 [tłum. Jacek Filek]

Każdy człowiek ma imię,

nadane mu przez Boga

i ogłoszone przez ojca i matkę.

– Zelda Miszkowski, 1974 [tłum. Robert Stiller]

Prolog

W modnej, szóstej dzielnicy Wiednia historię Holokaustu zapisano na bruku. Przed budynkami, gdzie dawniej mieszkali i pracowali Żydzi – w tych samych chodnikach, które niegdyś musieli szorować gołymi rękami – osadzono kwadratowe mosiężne tabliczki z nazwiskami, datami deportacji oraz miejscami śmierci. W umyśle dorosłego słowa i liczby łączą teraźniejszość z przeszłością. Dziecko widzi to inaczej, gdyż dla niego wszystko zaczyna się od rzeczy.

Mały chłopiec z szóstej dzielnicy dzień po dniu obserwuje, jak ekipa robotników posuwa się budynek po budynku po przeciwległej stronie jego ulicy. Patrzy na zrywanie chodnika, jak gdyby mieli naprawiać rurę lub kłaść kable. Pewnego ranka, czekając na autobus do przedszkola, widzi jak mężczyźni – teraz dokładnie naprzeciwko – rozkładają i walcują dymiący, czarny asfalt. Pamiątkowe tabliczki w ich dłoniach są dla niego tajemniczymi przedmiotami, w których odbija się anemiczne słońce.

– Was machen sie da, Papa? (Co oni tam robią, tato?).

Ojciec chłopca milczy. Spogląda na ulicę, czy nie nadjeżdża już autobus. Chwilę się waha, po czym zaczyna mówić:

– Sie bauen… (Budują…).

Przerywa. Nie wie, co powiedzieć. Wtedy nadjeżdża autobus i zasłania widok, otwierając ze świstem automatyczne drzwi – wstęp do zwykłego dnia.

Siedemdziesiąt pięć lat wcześniej, w marcu 1938 roku, na ulicach całego Wiednia Żydzi ścierali z bruku słowo „Österreich” (Austria), usuwając ślady istnienia kraju, który unicestwiał właśnie Hitler wraz ze swymi wojskami. Dziś nazwiska tych Żydów na płytach stanowią wyrzut dla przywróconej do istnienia Austrii, która – podobnie jak Europa – pozostaje niepewna swej przeszłości.

Dlaczego, w chwili gdy Austria znikała z mapy, prześladowano wiedeńskich Żydów? Dlaczego następnie wysłano ich na śmierć na odległą o tysiąc kilometrów Białoruś, kiedy w Austrii nie ukrywano wobec nich nienawiści? Jak dzieje narodu od wieków obecnego w mieście (oraz w kraju, na kontynencie) mogły tak nagle i gwałtownie się zakończyć? Dlaczego obcy zabijają obcych? I dlaczego sąsiedzi zabijają sąsiadów?

W Wiedniu, tak jak generalnie w innych metropoliach Europy Środkowej i Zachodniej, Żydzi byli ważnym elementem miejskiego życia. W Europie Wschodniej – na ziemiach położonych na północ, południe oraz wschód od Wiednia – mieszkali oni nieprzerwanie, w licznych społecznościach miejskich i wiejskich od przeszło pięciu wieków, po czym ponad pięć milionów Żydów wymordowano przez niecałe pięć lat.

Intuicja wiedzie nas na manowce. Słusznie kojarzymy Holokaust z ideologią nazistowską, zapominając jednak, że wielu zabójców nie było nazistami ani nawet Niemcami. Najpierw myślimy o niemieckich Żydach, choć niemal wszyscy przedstawiciele tego narodu, którzy zginęli w Holokauście, żyli poza Rzeszą. Wskazujemy na obozy koncentracyjne, mimo że niewielu zamordowanych Żydów kiedykolwiek przekroczyło ich bramy. Oskarżamy państwo, lecz mord stał się możliwy dopiero wtedy, gdy zniszczono jego instytucje. Stawiamy zarzuty nauce, przyjmując w ten sposób istotny element światopoglądu Hitlera. Wreszcie obwiniamy narody, uciekając się do uproszczeń wykorzystywanych przez samych nazistów.

Pamiętamy o ofiarach, ale zdarza nam się mylić dawanie świadectwa ze zrozumieniem. Pomnik w szóstej dzielnicy Wiednia nazwano „Erinnern für die Zukunft” – „Pamiętając dla przyszłości”. Czy uzasadniona jest pewność, że po Holokauście czeka nas jakakolwiek godna uwagi przyszłość? Dzielimy świat zarówno z upamiętnionymi ofiarami, jak i z zapomnianymi sprawcami. Świat ten zmienia się teraz, u wielu ponownie wzbudzając obawy, które były powszechne w czasach Hitlera, i którym on udzielił głosu. Historia Holokaustu nie dobiegła końca. Stanowi on wieczny precedens, z którego nie do tej pory wyciągnęliśmy należytych wniosków.

Każdy wartościowy opis masowego mordu na Żydach w Europie powinien uwzględniać zagadnienia planetarne, gdyż zamysł Hitlera był na swój sposób „ekologiczny” – traktował on Żydów jako skazę na naturze. Historia taka musi mieć charakter kolonialny, ponieważ Hitler pragnął wojen eksterminacyjnych na sąsiednich ziemiach, które zamieszkiwali Żydzi. Winna też być międzynarodowa, gdyż Niemcy i inni mordowali Żydów nie w Rzeszy, lecz poza jej granicami. Należy zachować układ chronologiczny, jako że dojście Hitlera do władzy w Niemczech, stanowiące tylko część opowieści, doprowadziło w efekcie do podboju Austrii, Czechosłowacji i Polski – wydarzeń zmieniających formułę „ostatecznego rozwiązania”. Musi być w pewnym sensie historią polityczną, gdyż zniszczenie przez Niemców sąsiednich państw stworzyło dogodne możliwości, aby na pewnych obszarach (zwłaszcza w okupowanym Związku Radzieckim) mogły powstać i rozwinąć się techniki zagłady. Powinna wreszcie mieścić w sobie wiele perspektyw, wychodząc poza punkt widzenia samych nazistów i czerpiąc ze źródeł, których autorami są przedstawiciele wszystkich grup społecznych – Żydów i nie-Żydów – zamieszkujących całą strefę mordu. Chodzi nie tylko o sprawiedliwość, lecz także o zrozumienie. Ponadto takie rozliczenie musi uwzględniać pierwiastek ludzki: odnotowując obok zbrodni próby przetrwania; opisując Żydów usiłujących przeżyć, jak też nielicznych nie-Żydów, którzy chcieli im pomóc; akceptując przy tym nieodłączną i nieredukowalną złożoność poszczególnych jednostek oraz kontaktów między nimi.

Historia Holokaustu musi mieć charakter współczesny, pozwalając nam zrozumieć, co z epoki Hitlera pozostało w naszych umysłach i w życiu. Światopogląd Hitlera – sam w sobie – nie skutkował Holokaustem, lecz jego ukryta, wewnętrzna spójność wytworzyła nowy rodzaj destrukcyjnej polityki oraz przyniosła nam wiedzę o ludzkich zdolnościach do masowego mordu. Połączenie ideologii i okoliczności obecnych w 1941 roku nie powróci już w tej samej formie, ale wciąż może pojawić się coś podobnego. Zatem częścią wysiłku koniecznego do zrozumienia przeszłości jest dążenie do zrozumienia nas samych. Holokaust stanowi nie tylko historię, ale i ostrzeżenie.

WPROWADZENIE

Świat Hitlera

Hitler sądził, że jedyną wiedzą daną nam o przyszłości są ograniczenia naszej planety: „powierzchnia precyzyjnie wymierzonej przestrzeni”. Ekologia sprowadzała się więc do zagadnienia niedoboru, a egzystencja oznaczała walkę o ziemię. W niezmiennej strukturze natury zwierzęta dzieliły się na gatunki, które zostały skazane na „wewnętrzne osamotnienie” oraz niekończącą się bezwzględną walkę. Hitler był przekonany, że rasy ludzkie podobne są do gatunków zwierząt. W procesie ewolucji te najwyższe nieustannie oddalały się od niższych, co oznaczało, że ich krzyżowanie się co prawda jest możliwe, lecz stanowi grzech, gdyż ludzie powinni zachowywać się zgodnie z prawami natury – łącząc się w pary z podobnymi sobie i starając się zabijać innych. Było to dla Hitlera prawem walki rasowej, równie pewnym jak prawo powszechnego ciążenia. Zmagania te miały się nigdy nie zakończyć, a ich wynik nie był pewny. Rasa mogła odnosić triumfy i rozkwitać, ale także zostać zamorzona głodem i zniknąć z powierzchni Ziemi[1].

W świecie Hitlera rządziło prawo dżungli – ludzie mieli obowiązek stłumić miłosierdzie i jak najbardziej rozwinąć swoje drapieżcze instynkty. W ten sposób zerwał on z tradycjami myśli politycznej, zgodnie z którymi człowieka od zwierząt odróżniała zdolność do wyobrażania sobie i znajdowania nowych sposobów łączenia się w grupy. Wychodząc z tego założenia, myśliciele polityczni próbowali opisać nie tylko możliwe, lecz także najsprawiedliwsze formy stosunków społecznych. Dla Hitlera wszak jedyną, brutalną i przytłaczającą prawdę objawiała natura sama w sobie, a historyczne próby snucia odmiennych refleksji były ułudą. Czołowy nazistowski teoretyk prawa – Carl Schmitt – wyjaśniał, że polityka wyrosła nie z historii bądź pojęć, ale z naszego poczucia wrogości. Wrogów rasowych wybrała natura, a zadaniem człowieka jest walczyć, zabijać i ginąć[2].

„Natura – pisał Hitler – nie zna granic politycznych. Umieszcza na naszej planecie formy życia, a następnie daje im swobodę toczenia walki o władzę”. Polityka była więc naturą, a natura – walką, a to nie pozostawiało miejsca na myśl polityczną. Była to skrajna interpretacja powszechnego w XIX wieku poglądu, że działania ludzi można odbierać jako przejaw biologii. W latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych tego stulecia poważni myśliciele oraz popularyzatorzy wiedzy, znajdujący się pod wpływem teorii doboru naturalnego Karola Darwina, utrzymywali, że przełom dokonany przez niego w zoologii udzielił odpowiedzi na nurtujące starożytnych pytania z dziedziny filozofii polityki. W latach młodości Hitlera swoje piętno na wszystkich najważniejszych kierunkach politycznych odcisnęło rozumienie darwinizmu, zgodnie z którym konkurencję należało uznawać za dobro społeczne. Dla brytyjskiego obrońcy kapitalizmu, Herberta Spencera, rynek stanowił rodzaj ekosystemu, w którym przeżywali najsilniejsi i najlepsi. Korzyści płynące z niczym nieskrępowanej konkurencji usprawiedliwiały przy tym widoczne na pierwszy rzut oka deficyty takiego stanu rzeczy. Przeciwnicy kapitalizmu – na przykład socjaliści z II Międzynarodówki – również odwoływali się do analogii biologicznych. Uznawali oni walkę klas za zjawisko „naukowe”, a człowieka za jeden spośród wielu gatunków zwierząt, a nie szczególnie twórczą istotę o specyficznie ludzkich cechach. Czołowy teoretyk marksistowski tej epoki, Karl Kautsky, w istocie konsekwentnie utrzymywał, że ludzie są zwierzętami[3].

Dawnych liberałów i socjalistów ograniczało jednak – niezależnie od tego, czy zdawali sobie z tego sprawę, czy też nie – przywiązanie do tradycji i instytucji; wyrastające z doświadczenia społecznego nawyki myślowe utrudniały im wyciągnięcie najbardziej radykalnych wniosków. Wyznawana przez nich etyka skutkowała uznaniem dóbr, takich jak wzrost gospodarczy czy sprawiedliwość społeczna. Pogląd, że efektem naturalnej konkurencji będą te zjawiska, był dla nich atrakcyjny bądź wygodny. Hitler zatytułował swoją książkę Mein Kampf (Moja walka). Wychodząc od tych dwóch słów, przez dwa długie tomy oraz dwie dekady życia politycznego objawiał – w sposób nieosiągalny dla innych – niezwykły narcyzm, bezlitosną konsekwencję i żywiołowy nihilizm. Ciągła walka między rasami nie była dla niego elementem życia w szerokim znaczeniu, lecz jego istotą. Stwierdzenie to nie sprowadzało się też do ustalenia teorii – w jego rozumieniu przedstawiało wszechświat taki, jakim był. Zatem konflikt stanowił esencję życia, a nie środek prowadzący do celu. Nie uzasadniały go rzekome dążenia: dobrobyt (kapitalizm) lub sprawiedliwość społeczna (socjalizm). Hitlerowi wcale nie chodziło o to, że pożądany cel uświęcał krwawe środki. Celu nie było wcale, pozostawała tylko wrogość. Rasa istniała realnie, natomiast jednostki czy klasy stanowiły przelotne, błędne konstrukty. Walka nie była metaforą ani analogią, ale namacalną i wszechogarniającą prawdą. Słabych czekało zdominowanie przez silnych, gdyż „świat nie jest dla tchórzliwych narodów”. To wszystko, co trzeba było wiedzieć – i w co wierzyć[4].

Mimo że w swoim światopoglądzie Hitler odrzucał tradycje religijne i świeckie, to odwoływał się do nich. Choć nie był oryginalnym myślicielem, przedstawił pewne rozwiązanie kryzysów: myśli oraz wiary. Podobnie jak wielu przed nim, starał się połączyć te dwie rzeczy w jedno. Zamysłem nie była wszakże wzniosła synteza, która ocaliłaby duszę wraz z umysłem. Kusił on raczej perspektywą zderzenia skutkującego zniszczeniem obydwu tych bytów. Walkę rasową Hitlera rzekomo uzasadniała nauka, lecz jako jej nadrzędny cel wskazywał on „chleb powszedni”. Posługując się tymi słowami, przywoływał jeden z najbardziej znanych tekstów chrześcijańskich, zarazem głęboko zmieniając jego sens. „Chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj” – to prośba wyrażona w Modlitwie Pańskiej. We wszechświecie opisanym w modlitwie istnieje metafizyka, porządek wychodzący ponad ziemski i pojęcie dobra wspólne dla wszystkich sfer. Odmawiający „Ojcze nasz” proszą Boga: „I odpuść nam nasze winy, jako i my odpuszczamy naszym winowajcom. I nie wódź nas na pokuszenie, ale nas zbaw ode złego”. W hitlerowskiej „walce o bogactwa naturalne” grzechem było nie zagarnąć wszystkiego, co leżało w zasięgu możliwości, a pozwolić innym na przetrwanie oznaczało zbrodnię. Miłosierdzie naruszało porządek rzeczy, dzięki niemu bowiem słabi mogli się mnożyć. Hitler oświadczył, że ludzie muszą odrzucić więc biblijne przykazania. „Jeśli miałbym wierzyć w jakiś nakaz boski – mówił – to musiałby brzmieć tak: zachować gatunek”[5].

Hitler wykorzystywał obrazy i tropy dobrze znane chrześcijanom: Boga, modlitwę, grzech pierworodny, przykazania, proroków, naród wybrany, mesjaszy, a nawet znajomy, biblijny trójpodział czasu na okresy raju, wygnania oraz odkupienia. Ludzkość żyła w moralnym brudzie, a warunkiem poprawy było oczyszczenie siebie oraz świata. Przedstawienie wizji Edenu jako bitwy między gatunkami, nie zaś harmonii stworzenia, oznaczało połączenie chrześcijańskich pragnień z pozornym realizmem biologii. Wojna wszystkich ze wszystkimi nie uderzała w tym obrazie przerażającą bezcelowością, ale stawała się jedynym celem we wszechświecie. Dary natury były przeznaczone dla ludzi, niczym w Księdze Rodzaju – ale tylko postępujących zgodnie z jej prawami i walczących po jej stronie. Tak jak w pierwszej księdze Biblii, w Mein Kampf stanowiła ona źródło zasobów, do których prawo mieli jednak nie wszyscy, a wyłącznie zwycięskie rasy. Raj nie był wcale ogrodem, lecz okopem[6].

Stosunki płciowe nie stanowiły problemu (jak we wspomnianej Księdze Rodzaju), ale rozwiązanie. Zwycięzcy powinni spółkować: zdaniem Hitlera obowiązki ludzi obejmowały – oprócz mordowania – także seks i rozmnażanie. W tym ujęciu grzech pierworodny, który doprowadził do upadku człowieka, był defektem umysłu i duszy, a nie ciała. Zdaniem Hitlera, naszą zgubą była umiejętność myślenia oraz uświadomienia sobie, że przedstawiciele innych ras również używają rozumu – a tym samym uznania ich za bliźnich. Z jego krwawego raju ludzi wygnano nie za obcowanie cielesne; przyczyną było to, że poznali dobro i zło[7].

Za upadek człowieka i oddzielenie go od natury winę ponosiła dwoista istota: ani ludzka, ani naturalna – taka jak wąż z Księgi Rodzaju. Jeśli ludzie są w rzeczywistości częścią natury, a ta – jak dowodzi nauka – sprowadza się do bezwzględnego konfliktu, zdeprawować nasz gatunek musiało coś pochodzącego z zewnątrz. Dla Hitlera tym, który przyniósł na ziemię wiedzę o dobru i złu oraz zniszczył Eden, był Żyd. To właśnie on powiedział ludziom, że górują nad innymi zwierzętami, więc potrafią samodzielnie decydować o swojej przyszłości. Wprowadził też fałszywe rozróżnienia: między polityką a naturą oraz między ludzkością a walką. Za swoje przeznaczenie Hitler uważał odkupienie „grzechu pierworodnego” żydowskiej duchowości i przywrócenie „krwawego raju”. Jako że jedyną drogą do przetrwania homo sapiens było niepohamowane eksterminowanie się ras, żydowski triumf rozumu nad popędem oznaczałby zagładę gatunku. Zdaniem Hitlera, dominująca rasa potrzebowała „światopoglądu”, który pozwoliłby jej odnieść sukces, co w ostatecznym rozrachunku oznaczało ślepą wiarę w jej bezrozumną „misję”[8].

Sposób przedstawienia przez Hitlera zagrożenia żydowskiego zdradzał wyznawany przez niego swoisty amalgamat idei religijnych i zoologicznych. Napisał on, że jeśli Żyd zwycięży, „jego koroną będzie wieniec żałobny gatunku ludzkiego”. Z jednej strony przedstawiona przez Hitlera wizja wszechświata bez człowieka oznaczała przyjęcie naukowych ustaleń mówiących o tym, że zamieszkujemy starą planetę, na której wyewoluowała ludzkość. Po żydowskim triumfie, jak pisał, „Ziemia będzie ponownie przemierzać wszechświat zupełnie bez ludzi, jak miało to miejsce miliony lat temu”. Jednocześnie, w tym samym fragmencie Mein Kampf wyraźnie wskazał, że stara Ziemia, stanowiąca kolebkę ras i arenę konfliktu, była dziełem Boga. „Dlatego też uważam, że działam zgodnie z wolą Stwórcy. Walcząc z Żydami, wykonuję pracę Pana Naszego”[9].

W wizji Hitlera gatunek dzielił się na rasy, jednak odmawiał on tego miana Żydom. Nie byli oni rasą niższą ani wyższą, lecz nie-rasą lub antyrasą. Rasy postępowały zgodnie z prawami natury, walcząc o ziemię i pożywienie, natomiast Żydzi kierowali się obcą, wynaturzoną logiką. Sprzeciwiali się oni podstawowemu imperatywowi, nie czerpiąc zadowolenia z podboju nowych siedlisk; co więcej, nakłaniali innych do podobnego postępowania. Dążyli jednak do dominacji nad całą planetą (i zamieszkującymi ją narodami), wynajdując w tym celu ogólne idee, które odwracały uwagę ras od naturalnej walki. Ziemia nie miała nam do zaoferowania nic prócz krwi i łez, a mimo to Żydzi posiadali zdumiewającą zdolność tworzenia koncepcji umożliwiających postrzeganie świata nie w kategoriach ekologicznej pułapki, lecz ludzkiego porządku. Założenia dotyczące wzajemności politycznej oraz praktyki prowadzące do tego, że ludzie rozpoznawali innych jako istoty równe sobie pochodziły od Żydów[10].

Hitler nie twierdził – jak wielu innych – że ludzie w gruncie rzeczy są dobrzy, lecz zostali zdeprawowani przez nazbyt żydowską w swoim charakterze cywilizację. Uważał natomiast, że ludzie są zwierzętami, a wszelkie rozważania etyczne stanowią oznakę „żydowskiego zepsucia”. Z nienawiścią odnosił się do samej próby ustanowienia jakiegokolwiek uniwersalnego ideału i dążenia do niego. Jego najważniejszy zastępca, Heinrich Himmler, nie śledził dokładnie wszystkich meandrów myśli Führera, uchwycił jednak konkluzję: etyka jako taka stanowi błąd, a jedyną moralnością jest wierność wobec rasy. Himmler utrzymywał, że udział w masowej zbrodni jest czynem dobrym, pozwala bowiem rasie panującej osiągnąć harmonię wewnętrzną oraz jedność z naturą. Trudności jakich doświadczamy, widząc na przykład tysiące ciał pomordowanych Żydów, wiążą się z wyjściem poza ramy konwencjonalnej moralności. Chwilowy stres związany z zabójstwem jest poświęceniem wartym dokonania w imię przyszłości rasy[11].

Zdaniem Hitlera każda postawa nierasistowska była żydowska, a każda uniwersalna idea torowała drogę żydowskiej dominacji. Zarówno kapitalizm, jak i komunizm były wynalazkami Żydów, a pozorne zmagania między nimi miały po prostu ukryć żydowskie dążenie do władzy nad światem. Każda abstrakcyjna idea państwa także pochodziła od nich. „Nie ma czegoś takiego – pisał Hitler – jak państwo będące celem samym w sobie”. Jak wyjaśniał, „najwyższym dążeniem istot ludzkich” jest nie „zachowanie jakiegoś państwa czy rządu, ale zachowanie gatunku”. Dotychczasowe granice miały zostać zniesione przez siły natury w przebiegu konfliktów na tle rasowym: „granice polityczne nie mogą odwracać naszej uwagi od granic Wiecznego Prawa”.

Z założenia, że państwa nie były imponującymi osiągnięciami myśli ludzkiej, ale tylko kruchymi barierami, które miała przełamać pierwotna siła, wynikał wniosek, że prawo ma charakter partykularny, a nie ogólny. Jako takie stanowi więc odzwierciedlenie wyższości panującej rasy, nie zaś drogę do powszechnej równości. Osobisty prawnik Hitlera i generalny gubernator okupowanej Polski w latach II wojny światowej, Hans Frank, oświadczył, że prawo zbudowano „na podstawach przetrwania narodu niemieckiego”. Tradycje legislacyjne oparte na czymkolwiek poza rasą były „bezkrwistymi abstrakcjami”. Jedynym celem prawa było skodyfikowanie intuicji wyrażanych w danym momencie przez Führera, dotyczących dobra jego rasy. Tak więc niemiecka koncepcja Rechtsstaat, czyli państwa prawnego, nie zawierała w sobie głębszej treści. Jak tłumaczył Carl Schmitt, prawo – tak jak państwo – służyło rasie, toteż istotne było wyłącznie rozumienie pojęcia rasy. Idea państwa ograniczonego zewnętrznymi normami prawnymi stanowiła fikcję stworzoną po to, by powstrzymać silnych[12].

Hitler twierdził, że przenikanie uniwersalnych idei do świadomości zbiorowej osłabia społeczności rasowe, przynosząc tym samym korzyść Żydom. Treść poszczególnych koncepcji politycznych nie miała znaczenia, gdyż wszystkie pełniły jedynie rolę pułapek na głupców. Nie było żydowskich liberałów, żydowskich nacjonalistów, żydowskich mesjaszy ani żydowskich bolszewików: „Bolszewizm jest nieślubnym synem chrześcijaństwa, a oba te nurty – wytworem Żydów”. Hitler uważał Jezusa za wroga Żydów, którego nauki zostały wypaczone przez św. Pawła, stając się tym samym kolejnym fałszywym uniwersalizmem żydowskim głoszącym miłosierdzie dla słabych. Utrzymywał on, że myśliciele od św. Pawła, aż do Lwa Trockiego, to nieprzerwana linia Żydów, którzy przybierają rozmaite postaci po to, by zwodzić naiwnych. Koncepcje nie miały ani korzeni historycznych, ani związku z następstwem zdarzeń lub twórczością jednostek. Były zaledwie taktycznymi posunięciami Żydów i w tym sensie niczym się od siebie nie różniły[13].

Dla Hitlera w rzeczy samej nie istniała historia ludzkości jako taka. „Wszystkie wydarzenia w dziejach świata – twierdził – są wyłącznie wyrazem instynktu samozachowawczego ras, czy nam się to podoba, czy nie”. Ważnym aspektem przeszłości były natomiast nieustanne próby wypaczenia praw natury przez Żydów – miały trwać, dopóki będą oni zamieszkiwać ziemię. „Żydostwo – pisał Hitler – zawsze niszczy ten porządek”. Silni powinni zagłodzić słabych, ale Żydzi potrafili sprawić, by to słabi uciskali silnych. Nie była to niesprawiedliwość w zwykłym znaczeniu tego słowa, lecz pogwałcenie logiki bytu. W zniekształconym żydowskimi ideami wszechświecie konflikt mógł prowadzić do niewyobrażalnych konsekwencji: najsilniejsi nie triumfowali, ale byli morzeni głodem[14].

Z tego jasno wynikało, że dopóki Żydzi nie znikną, Niemcy mieli pozostać ofiarami, podczas gdy jako najwyższa rasa zasługiwali oni na pierwszeństwo – i mieli też najwięcej do stracenia. Nienaturalna dominacja Żydów w świecie była „zbrodnią dokonaną na przyszłości”.

Chociaż Hitler usiłował opisać świat bez historii, jego poglądy ukształtowały się pod wpływem osobistych doświadczeń. I wojna światowa – najbardziej krwawy konflikt w dziejach, stoczony na kontynencie, którego mieszkańcy uważali się za cywilizowanych – odwiodła wielu Europejczyków od przekonania, że walka służy wyłącznie dobrym celom. Niektórzy zwolennicy nurtów skrajnie prawicowych lub lewicowych wyciągnęli wszak odmienne wnioski. Z ich punktu widzenia rozlew krwi nie był wystarczająco duży, a ofiara jeszcze się nie spełniła. Dla bolszewików z Imperium Rosyjskiego – zdyscyplinowanych i woluntarystycznych marksistów – wojna oraz wyzwolona przez nią energia rewolucyjna dawały sposobność do rozpoczęcia przebudowy świata na wzór socjalistyczny. Dla Hitlera, jak i dla wielu innych Niemców, wojna zakończyła się, zanim została naprawdę rozstrzygnięta, a wyższe rasy odwołano z pola bitwy, nim zdobyły należną sobie część. Poczucie, że Niemcy zasługiwały na zwycięstwo, było oczywiście powszechne i to nie tylko wśród militarystów czy ekstremistów. Największy z niemieckich pisarzy, późniejszy przeciwnik Hitlera, Tomasz Mann, mówił o niemieckim „prawie do dominacji oraz do współuczestniczenia w zarządzaniu światem”. Edyta Stein – błyskotliwa filozofka niemiecka, która stworzyła teorię empatii – pisała: „Wykluczone, byśmy teraz ulegli”. Po dojściu do władzy naziści odnaleźli ją w klasztorze i zamordowali jako Żydówkę[15].

Dla Hitlera zakończenie I wojny światowej było dowodem na ruinę, do jakiej doprowadzono Ziemię. Jego interpretacja wyniku konfliktu wychodziła poza zakres zwykłego niemieckiego nacjonalizmu, a reakcja na porażkę tylko powierzchownie przypominała powszechną urazę spowodowaną utratą terytoriów. Z punktu widzenia Hitlera klęska Niemiec wskazywała na to, że wypaczona została struktura świata i stanowiła bezapelacyjny dowód, że nad naturą panują Żydzi. Utrzymywał on, że gdyby na początku wojny uśmiercić gazem kilka tysięcy niemieckich Żydów, Niemcy odniosłyby zwycięstwo. Uważał, że typową dla Żydów techniką jest morzenie ofiar głodem, a brytyjską blokadę morską Niemiec podczas I wojny światowej (oraz zaraz po niej) uznawał za przykład zastosowania tej metody. Był to objaw długotrwałego stanu i dowód na to, że dalsze cierpienia są nieuniknione. Dopóki to Żydzi głodzili Niemców, nie zaś oni sami uciskali innych według swego uznania, świat nie mógł odzyskać równowagi[16].

Analizując klęskę 1918 roku, Hitler wyciągnął wnioski na temat wszelkich przyszłych konfliktów. Bez żydowskiego zaangażowania Niemcy zwyciężaliby w każdym przypadku, ponieważ jednak Żydzi opanowali cały świat, a ich idee przeniknęły nawet do germańskich umysłów, walka o niemiecką dominację musiała przyjąć dwojaką formę. Zwykły podbój nie mógł wystarczyć, choćby przynosił wielkie triumfy. Oprócz wspomnianego zagłodzenia ras niższych i zagarnięcia ich ziem, Niemcy musieli równocześnie pokonać samych Żydów, których globalna potęga i podstępny uniwersalizm z góry przesądzały o niepowodzeniu każdej wymierzonej w nich kampanii rasowej. Niemcom przysługiwały prawa zarówno silnych przeciwko słabym, jak i słabych przeciwko silnym. Jako „silni” mieli obowiązek uzyskać przewagę nad napotkanymi gorszymi rasami, a jako „słabi” musieli wyzwolić świat spod dominacji żydowskiej. W ten sposób Hitler połączył ze sobą dwie wielkie siły napędzające politykę światową epoki: kolonializm i antykolonializm.

Zarówno walka o ziemię, jak i ta przeciw Żydom, w jego pojęciu miała przyjąć formę drastyczną, połączoną z eksterminacją – a mimo to każdy z konfliktów miał być inny. Zmagania z rasami niższymi o terytorium były kwestią kontroli sprawowanej nad częścią świata, natomiast wojna z Żydami przybierała charakter ekologiczny, gdyż jej celem było nie zniszczenie konkretnego wroga bądź przejęcie skrawka terenu, ale zmiana samych warunków życia na Ziemi. Żydzi byli „duchową zarazą gorszą od czarnej śmierci”. Jako że walczyli przy użyciu abstrakcyjnych idei, ich potęga była wszechobecna i każdy mógł stać się ich świadomym lub nieświadomym sprzymierzeńcem. Aby zaradzić takiej pladze, należało wyplenić ją u źródeł. „Choć natura uczyniła Żyda materialną przyczyną schyłku i upadku narodów – pisał Hitler – dała też temu narodowi zdolność zdrowej reakcji”. Eliminacja musiała być zupełna: gdyby w Europie pozostała choć jedna żydowska rodzina, mogłaby na powrót skazić cały kontynent[17].

Upadek człowieka można było odwrócić, uzdrawiając planetę. Według Hitlera: „Naród bez Żydów – to naród przywrócony naturalnemu porządkowi”[18].

Poglądy Hitlera na życie ludzkie i porządek rzeczy miały charakter wszechogarniający, prowadzący do błędnego koła. Na każde pytanie o zjawiska polityczne padała odpowiedź taka, jak gdyby dotyczyło ono praw natury, a odpowiedzią na wszelkie pytania o naturę było odwołanie się do polityki. Krąg ten nakreślił sam Hitler. Jeżeli polityka i natura nie były źródłami wiedzy i spójnymi światopoglądami, lecz tylko pozbawionymi treści stereotypami, które istnieją wyłącznie w odniesieniu do siebie wzajemnie, wówczas władza absolutna spoczywała w rękach tego, kto sprawował kontrolę nad archetypami. Rozum zastąpiły odniesienia, a argumentację – zaklęcia. „Walkę” – jak wskazywał tytuł książki Hitlera – toczył on sam. Totalistyczna wizja życia jako wiecznego konfliktu dawała jej autorowi prawo do interpretacji wszystkich zdarzeń.

Zrównanie natury i polityki skutkowało zanegowaniem nie tylko myśli politycznej, ale także naukowej. Dla Hitlera nauka zakończyła się z chwilą objawienia prawa walki rasowej. Miała być ona dopełnieniem ewangelii rozlewu krwi, a nie zbiorem procesów polegających na stawianiu hipotez i przeprowadzaniu doświadczeń. Dostarczała słownictwa opisującego zoologiczny konflikt, nie stanowiąc jednak źródła pojęć i procedur, które umożliwiłyby jego dogłębne zrozumienie. Dawała odpowiedzi, ale nie niosła za sobą dalszych pytań. Powinnością człowieka było przyjęcie nowej wiary, a nie świadome narzucanie naturze zwodniczych, żydowskich idei. Światopogląd Hitlera opierał się na jednym wszechogarniającym dogmacie o charakterze błędnego koła, więc zagrożenie dla niego stanowił każdy, choćby najzwyklejszy przejaw pluralizmu. Przykładem może być sytuacja, w której ludzie potrafiliby przekształcać otoczenie w sposób wpływający z kolei na społeczeństwo. Jeżeli nauka mogła zmieniać ekosystem, warunkując tym samym zachowanie ludzi, wszystkie jego twierdzenia stałyby się bezpodstawne. Zamknięty krąg, w którym społeczeństwo było naturą, gdyż natura była społeczeństwem, a ludzie byli zwierzętami, ponieważ zwierzęta były ludźmi, uległby rozerwaniu[19].

Hitler uznawał, że naukowcom oraz specjalistom przydzielono pewne funkcje w obrębie wspólnoty rasowej: produkcję broni, doskonalenie komunikacji i krzewienie powszechnej higieny. Lepsze rasy powinny mieć potężniejsze działa, sprawniejsze radiostacje i być zdrowsze, bo to ułatwi im uzyskanie przewagi nad słabszymi. Uznawał to za należytą odpowiedź na wezwanie do walki, które wydała natura, nie zaś za pogwałcenie jej praw. Osiągnięcia techniczne były dowodem wyższości ściśle rasowej, a nie postępu ogólnej wiedzy naukowej. „Wszystko, co podziwiamy dziś na Ziemi – pisał Hitler – cała nauka i sztuka, technologia oraz wynalazki, nie jest niczym więcej, niż wytworem kilku narodów, a pierwotnie być może jednej rasy”. Żadna rasa, jakkolwiek zaawansowana, nie mogła jednak zmienić za pomocą swoich innowacji podstawowych zasad natury. Ta zaś miała tylko dwa wcielenia: raj, gdzie rasy wyższe eksterminowały niższe, oraz upadły świat, gdzie dysponujący nadprzyrodzoną mocą Żydzi ograbiali rasy wyższe z tego, co im przynależało oraz morzyli je głodem, kiedy tylko mogli[20].

Hitler rozumiał zagrożenie, jakie dla jego konstrukcji logicznej stwarzała agronomia. Jeśli ludzie mogliby – dzięki okiełznaniu natury – produkować coraz więcej żywności, nie potrzebując do tego dodatkowej ziemi, cały światopogląd runąłby u podstaw. Dlatego też dezawuował on znaczenie ówczesnych osiągnięć naukowych, które później zyskały miano „zielonej rewolucji”: hybrydyzacji zbóż, dystrybucji nawozów sztucznych i pestycydów czy coraz powszechniejszego nawadniania. Twierdził, że nawet „w najlepszym wypadku” głód i tak przeważy nad uzyskanym wzrostem plonów. Według niego wszelkie postępy nauki miały swoje „granice”, a „naukowe metody uprawy” zostały już wypróbowane i zawiodły. Nie sposób było obecnie czy w przyszłości wyobrazić sobie udoskonaleń, które pozwoliłyby Niemcom wyżywić się „z własnej ziemi i terytorium”. Nadwyżki żywności można było zabezpieczyć, jedynie podbijając żyzne, sąsiednie tereny, nie zaś stosując zdobycze nauki, które uczyniłyby niemiecką glebę bardziej urodzajną. Żydzi celowo głosili odmienne przekonanie, aby stłumić apetyt na podbój i przygotować grunt pod zagładę narodu niemieckiego. „Żyd zawsze – pisał w tym kontekście Hitler – z powodzeniem stara się zaszczepić takie śmiercionośne myślenie”[21].

Hitler musiał bronić swojego systemu przed odkryciami, które zagrażały mu równie mocno, jak ludzka solidarność. Gatunku nie mogła zbawić nauka, gdyż wszystkie jej idee miały ostatecznie charakter rasowy i były zaledwie oddźwiękami nadrzędnej koncepcji wiecznego konfliktu. Założenie przeciwne, mówiące o tym, że ludzka pomysłowość może faktycznie odzwierciedlać naturę lub ją zmieniać, było „żydowskim kłamstwem” i „szwindlem”. Hitler utrzymywał, że „człowiek nigdy nie podbił natury w żadnym aspekcie”. Uniwersalną naukę, tak jak uniwersalną politykę, trzeba było postrzegać nie jako obietnicę dla gatunku ludzkiego, ale jako żydowskie zagrożenie[22].

Zdaniem Hitlera, problemem świata było to, że Żydzi dokonali fałszywego rozdziału nauki od polityki, składając ludzkości złudne obietnice dotyczące postępu. Proponowane przez niego rozwiązanie polegało na postawieniu Żydów naprzeciw brutalnej rzeczywistości, w której natura oraz społeczeństwo są jednym. Zatem należało ich oddzielić od innych i zmusić do zamieszkania na odludnym, niegościnnym terenie. Siła Żydów wynikała z mocy przyciągania ich nadnaturalnych idei, natomiast ich słabością była nieumiejętność stawienia czoła okrutnej rzeczywistości. Przesiedleni w odległe miejsce nie mogliby wykorzystać swoich nieziemskich koncepcji do manipulowania ludźmi i w końcu ulegliby prawu dżungli. Pierwsza obsesja Hitlera to odnalezienie miejsca, gdzie występowałyby skrajne warunki naturalne – „stan anarchii na wyspie”. Później jego myśli zwróciły się ku pustkowiom Syberii; w które z tych miejsc zostaliby wysłani Żydzi było „obojętne”[23].

W sierpniu 1941 roku, mniej więcej w miesiąc po tym, jak Hitler wypowiedział te słowa, jego podwładni zaczęli urządzać pierwsze masakry, rozstrzeliwując w każdej z nich dziesiątki tysięcy Żydów. Działo się to w miejscu, gdzie sami zaprowadzili anarchię – w sercu Europy, nad dołami wykopanymi w ukraińskim czarnoziemie.

[1]  Przestrzeń: Second Book, s. 8. „Innere abgeschlossenheit” i pragnienie natury, aby rasy żyły oddzielnie: Mein Kampf, s. 281–282. Zob. J. Chapoutot, Le nazisme et l’Antiquité, s. 428; J. Chapoutot, Les Nazis et la ‘Nature’, s. 31. Amerykański konsul generalny Raymond Geist słusznie mówił o antysemickiej „kosmologii”: E. Husson, Heydrich et la solution finale, s. 121. W niniejszej książce przechodzę od wizji żydowskiego zagrożenia dla planety do koncepcji bezpaństwowości mającej mu zaradzić, omawiając przy tym nowe nurty polityczne łączące antysemityzm z antypolityką. Sémelin (Purifier et détruire, s. 135) ma rację, twierdząc, że historia masowych mordów musi mieć charakter międzynarodowy. W szczególnym przypadku Holokaustu ważne wydaje się jednak w pierwszej kolejności ustalenie, jak jego autor pojmował planetę, gdyż wizja stosunków międzynarodowych Hitlera była pochodną jego poglądów na ekologię. Idee pozostawały – jak się zdaje – zasadniczo niezmienne; jak stwierdza Kershaw: „Hitler zachował to, co stanowiło o jego niezwykłym uporze – dogmatyczną nieelastyczność”. Führer, s. 377. Burrin wspomina podobnie o „la consistence et la continuité étonnantes que manifesta cette vision du monde”. Hitler et les Juifs, s. 19.

[2]  Dla myślicieli angielskich i francuskich, takich jak Hobbes czy Rousseau, wyimaginowany stan natury był chwytem literackim, który pozwalał rozważyć ludzkie wybory dotyczące władzy. W ramach ćwiczenia intelektualnego mamy sobie wyobrazić, jak musiało wyglądać życie, zanim ludzie wspólnie ustanowili pewne zasady, a następnie powinniśmy przemyśleć to, jakich struktur naprawdę pragniemy. Pojmowanie natury przez Hitlera ma również niewiele wspólnego z niemieckimi tradycjami myśli filozoficznej. Zdaniem Kanta pełna wiedza o zewnętrznym świecie natury jest nieosiągalna, a mądrość polega na dążeniu do niej z pełną świadomością naszych ograniczeń. Zdaniem Hegla stan natury był barbarzyńskim etapem prehistorii, po którym nastąpiły nieustannie doskonalone przez człowieka instytucje. Według Marksa natura jest tym, co nas otacza i stawia nam opór. Znamy ją (i siebie) na tyle, na ile działamy, by ją zmieniać. Na temat Schmitta, zob. Y.Ch. Zarka, Un détail nazi dans la pensée de Carl Schmitt, s. 7 i 36. Zob. też F. Neumann, Behemoth, s. 467.

[3]  Cytat: Mein Kampf, s. 140. Karol Darwin napisał pewnego razu, że imperium wytępi „dzikie ludy”. Ch. Darwin, O pochodzeniu człowieka, s. 194. Z kontekstu tej uwagi wynika, że nie chodziło mu wcale o zagadnienia natury politycznej. Darwin – twórca fundamentalnej teorii ewolucji przez dobór naturalny – nie sądził, aby rasy były podobne gatunkom; wręcz przeciwnie, twierdził, że wszyscy ludzie należą do jednego gatunku zdolnego posługiwać się rozumem, a tym samym dokonywać doboru jednostek, które przeżyją, na podstawie innej niż biologiczna. Zob. P. Tort, L’Effet Darwin, s. 75–80. Dokonuję rozróżnienia między Marksem a Engelsem, jego przyjacielem i popularyzatorem, który skodyfikował „naukową” wersję marksizmu. Na temat długiego starcia drugiej generacji darwinistów z drugą generacją marksistów, zob. L. Kołakowski, Główne nurty marksizmu, t. 2: Rozwój.

[4]  „Feige Völker”: Mein Kampf, s. 103. Zob. C. Koonz, The Nazi Conscience, s. 59. Por. Z. Sternhell, Les anti-Lumières, s. 666–667.

[5]  Chleb powszedni: Mein Kampf, s. 281; Second Book, s. 15 i 74. Zob. też R. Hilberg, Zagłada Żydów europejskich, t. 1, s. 168. Bogactwa naturalne i przykazanie: Adolf Hitler – Rozmowy przy stole 1941–1944, s. 76 i 149. Prezentacja tych poglądów służy między innymi uniknięciu błędu wskazanego przez Arendt: „niechęci do poważnego potraktowania tego, co głosili sami naziści”. Korzenie totalitaryzmu, s. 41. Zob. też U. Jureit, Das Ordnen von Räumen, s. 279.

[6]  Por. L. White, The Historical Roots of Our Ecological Crisis.

[7]  Zob. D. Engel, The Holocaust, s. 15.

[8]  Zob. B. Valentino, Final Solutions, s. 168; E. Jäckel, Hitler in History, s. 47. Por. N. Sarraute, L’ère du soupçon, s. 77 i H. Arendt, Korzenie totalitaryzmu, s. 282: „Nienawiść rasistów do Żydów wynikała z przesądnej obawy, że być może właśnie Żydzi, a nie oni, są wybrani przez Boga jako ci, którym się powiedzie”. Na temat światopoglądu jako wiary, zob. C.E. Bärsch, Die politische Religion des Nationalsozialismus, s. 276–277.

[9]  Mein Kampf, s. 73. To powołanie się na wolę boską – ostatnie zdanie rozdziału 2. Mein Kampf – zostało zacytowane przez Carla Schmitta w przemowie otwierającej konferencję na temat walki niemieckiej jurysprudencji z żydowskim duchem: Eröffnung, s. 14. Zob. koncepcja „antysemityzmu zbawczego” w: S. Friedländer, Czas eksterminacji.

[10]  „Unnatur”: Mein Kampf, s. 69. Zob. też Mein Kampf, s. 287; Sämtliche Aufzeichnungen, s. 462–463; J. Chapoutot, La loi de sang, s. 391; L. Poliakov, Sur les traces du crime, s. 212 i 217; Z. Bauman, Nowoczesność i zagłada, s. 106; H. Arendt, Korzenie totalitaryzmu, s. 242–243.

[11]  Na temat Himmlera, zob. T. Kühne, Belonging and Genocide, s. 60; J. Chapoutot, Le loi de sang, s. 405. Por. G. Steiner, W zamku Sinobrodego, s. 55.

[12]  Cytaty z Hansa Franka: Ansprache, s. 8; Einleitung zum „Nationalsozialistischen Handbuch für Recht und Gesetzgebung”, s. 141. C. Schmitt – zob. Neue Leitsätze für die Rechtspraxis, s. 516. Por. H. Arendt, Essays in Understanding, s. 290 i 295.

[13]  Syn: Adolf Hitler – Rozmowy przy stole 1941–1944, s. 40. Twierdzenie Hitlera, że „żydowskie” idee są wszystkie takie same: Mein Kampf, s. 66 i passim. Na temat Jezusa: C.E. Bärsch, Die politische Religion des Nationalsozialismus, s. 286–287; na temat św. Pawła: J. Chapoutot, L’historicité nazie, s. 50. Zob. też J. Thies, Architekt der Weltherrschaft, s. 29.

[14]  Brak historii: Mein Kampf, s. 291. Zawsze niweczy: Adolf Hitler – Rozmowy przy stole 1941–1944, s. 287, podobnie na s. 251; zob. też Sämtliche Aufzeichnungen, s. 907; J. Thies, Architekt der Weltherrschaft, s. 42. Brak przyszłości: Second Book, s. 10. Prawdą jest, że Hitler nazywa w Mein Kampf historię swoim ulubionym przedmiotem, lecz tak naprawdę ma na myśli swoją mglistą intuicję dotyczącą sił stojących za wydarzeniami.

[15]  Mann cytowany za: L. Poliakov, Historia antysemityzmu, s. 306. E. Stein, Autoportret z listów III: Listy do Romana Ingardena, s. 58. Zob. B. Zehnpfennig, Hitlers Mein Kampf, s. 128; P. Burrin, Hitler et les Juifs, s. 23.

[16]  Gazowanie: E. Husson, Heydrich et la solution finale, s. 41.

[17]  „Geistiger Pestilenz”: Mein Kampf, s. 66. Zdrowa reakcja: cytat za Y. Govrin, The Jewish Factor in the Relations between Nazi Germany and the Soviet Union 1933–1941, s. 7. Cały kontynent: A. Hillgruber (red.), Staatsmänner und Diplomaten bei Hitler, s. 557.

[18]  Adolf Hitler – Rozmowy przy stole 1941–1944, s. 287. Por. S. Friedländer, Some Reflections on the Historicization of National Socialism, s. 100.

[19]  Podobnie wygląda interpretacja B. Zehnpfenniga: Hitlers Mein Kampf, s. 116. Zob. też F. Neumann, Behemoth, s. 140.

[20]  Zob. H. Jonas, Zasada odpowiedzialności, s. 68.

[21]  Najlepszy wypadek, granice, metody naukowe, własna ziemia: Second Book, s. 16, 21, 74 i 103. „Gefährliche Gedankengängen”: Mein Kampf, s. 141.

[22]  Mein Kampf, s. 282–283.

[23]  Stan anarchii: E. Husson, Heydrich et la solution finale, s. 256. „Wohin man die Juden schicke, nach Sibirien oder Madagaskar, sei gleichgültig”, 21 lipca 1941 r., A. Hillgruber (red.), Staatsmänner und Diplomaten bei Hitler, s. 557.

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Przestrzeń życiowa

Chociaż Hitler wychodził z założenia, że ludzie są po prostu zwierzętami, jego własna – bardzo ludzka – intuicja pozwoliła mu przekształcić tę zoologiczną teorię w rodzaj światopoglądu politycznego. Walka o przetrwanie rasy była zarazem – jak utrzymywał – kampanią o godność Niemców, a ograniczenia stwarzała nie tylko biologia, ale i Wielka Brytania. Hitler wiedział, że Niemcy nie muszą na co dzień żywić się tylko plonami własnej ziemi. Rozwijając tę myśl, w napisanej w 1928 roku Zweites Buch („Drugiej księdze”) wyraźnie stwierdził, że regularne dostawy żywności są nie tylko kwestią podtrzymania procesów życiowych, lecz także warunkiem koniecznym do sprawowania kontroli. Dotkliwość brytyjskiej blokady morskiej w okresie I wojny światowej wynikała nie tylko ze spowodowanych nią chorób i zgonów – zarówno podczas konfliktu, jak i w miesiącach dzielących rozejm od zawarcia ostatecznego traktatu pokojowego. Niemiecka klasa średnia była zmuszona do łamania prawa, by zdobyć niezbędne lub pożądane produkty spożywcze, co odebrało jej poczucie bezpieczeństwa i zaufanie do władz[1].

Hitler miał też świadomość, że o kształcie ekonomii politycznej świata w latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku decydowała potęga brytyjskiej marynarki. Głoszoną przez Wielką Brytanię ideologię wolnego handlu uznawał za polityczną przykrywkę dla uzyskania dominacji nad światem. Z punktu widzenia Brytyjczyków należało więc podtrzymywać ułudę, jakoby swobodna wymiana handlowa oznaczała żywność dla wszystkich, gdyż takie przekonanie zniechęcało innych do podjęcia rywalizacji z brytyjską marynarką. W rzeczywistości wyłącznie Brytyjczycy mogli ochronić swoje linie zaopatrzenia w przypadku wybuchu kryzysu, jak też w razie potrzeby odebrać dostęp do pożywienia innym narodom. Wobec przeciwników wojennych stosowali oni blokady, co było jawnym pogwałceniem ich własnych założeń. Hitler podkreślał też, że zdolność do zapewnienia sobie żywności i odmówienia jej innym stanowi rodzaj władzy. Fakt, że bezpieczeństwo w tym zakresie było udziałem wyłącznie Brytyjczyków, określał mianem „pokojowej wojny ekonomicznej”[2].

Hitler wiedział, że w latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku Niemcy nie żywili się z własnego terytorium, ale zdawał sobie też sprawę, iż nie pomarliby w rzeczywistości z głodu, usiłując to uczynić. Kraj – w oparciu o posiadane ziemie – zdołałby wyprodukować ilość pokarmu niezbędną do wykarmienia całej populacji, lecz obyłoby się to kosztem części przemysłu, eksportu i dewiz. Zamożne Niemcy były zmuszone do wymiany handlowej ze światem brytyjskim, ale zdaniem Hitlera układ ten można było uzupełnić, tworząc przy pomocy podbojów lądowe imperium, które postawiłoby Berlin na równi z Londynem. Zyskawszy niezbędne kolonie, Niemcy mogłyby zachować przemysł najwyższej klasy i wyeliminować zależność od kontrolowanych przez Brytyjczyków szlaków morskich, korzystając z dostaw z własnego zaplecza. Dysponując dostatecznie wielkim terytorium, obywatele Niemiec mogliby w dowolnej ilości jeść to, na co mieliby ochotę, przy czym nie działoby się to kosztem przemysłu. Wystarczająco rozległe państwo mogłoby zostać „samowystarczalną gospodarką”. Hitler idealizował przy tym niemieckiego chłopa, który w jego oczach stawał się nie pokojowym oraczem, ale heroicznym zdobywcą odległych krain[3].

Brytyjczyków należało szanować jako rasę pokrewną i budowniczych wielkiego imperium – chodziło o to, by prześlizgnąć się przez angielską sieć wpływów, nie prowokując jednocześnie reakcji. W rozumieniu Hitlera odbieranie ziemi innym nie zagroziłoby wielkiemu morskiemu imperium. Ostatecznie oczekiwał pokojowego współistnienia z Wielką Brytanią, „na podstawie podziału świata”. Uważał, że Niemcy mogą stać się mocarstwem światowym, unikając przy tym „sądnego dnia z Anglią”. Ta myśl go uspokajała[4].

Otuchy dodawało mu również to, że podobnej zmiany porządku światowego – reglobalizacji – udało się dokonać już wcześniej, i to całkiem niedawno. Dla całych pokoleń niemieckich imperialistów, jak też dla samego Hitlera, wzorcem mocarstwa lądowego pozostawały Stany Zjednoczone[5].

Doświadczenie amerykańskie nauczyło Hitlera, że potrzeby zbiegają się z pragnieniami, te zaś rodzą się przez porównania. Niemcy nie byli zaledwie zwierzętami, poszukującymi żywności, by przetrwać, ani też jedynie społeczeństwem pragnącym czuć się bezpiecznie w nieprzewidywalnym, kontrolowanym przez Brytyjczyków, światowym układzie gospodarczym. Jedne rodziny obserwowały inne – te mieszkające za rogiem, ale też, dzięki rozwojowi nowoczesnych mediów, te mieszkające na całym świecie. W miarę jak standardy bytowe nabierały względności, a porównania między nimi – aspektu międzynarodowego, koncepcje godziwego życia wymykały się miarom, takim jak przetrwanie, bezpieczeństwo, a nawet komfort. „Dzięki współczesnej technologii i umożliwianej przez nią komunikacji – pisał Hitler – relacje międzynarodowe stały się tak łatwe i dostępne, że Europejczycy, często nie zdając sobie z tego sprawy, przyjmują warunki panujące w Ameryce za punkt odniesienia dla własnego życia”[6].

Globalizacja naprowadziła Hitlera na trop wizji amerykańskiego snu. Za plecami każdego wyobrażonego wojownika niemieckiej rasy stała niemiecka kobieta z coraz większymi wymaganiami. W Ameryce myśl, że standard życia jest względny i zależy od tego, jak postrzegamy sukces innych, wyrażało powiedzenie: „dotrzymać kroku Jonesom”. W swych co bardziej zapalczywych wypowiedziach Hitler wzywał Niemców, by upodobnili się do mrówek oraz zięb, skupiając się wyłącznie na przetrwaniu i rozmnażaniu. Jego z trudem skrywany strach miał jednak bardzo ludzki lub wręcz typowo męski charakter – był to strach przed niemiecką gospodynią, która w walce o byt podnosiła poprzeczkę coraz wyżej i wyżej. Przed I wojną światową, w latach młodości Hitlera, niemiecka retoryka kolonialna wykorzystywała podwójne znaczenie słowa Wirtschaft, które odnosiło się zarówno do gospodarstwa domowego, jak i gospodarki państwowej. Niemieckie kobiety nauczono utożsamiać komfort z ideą imperium, a jako że luksus był pojęciem względnym, polityczne uzasadnienie kolonializmu nigdy się nie dezaktualizowało. Jeśli punktem odniesienia dla niemieckiej gospodyni była pani Jones – nie zaś Frau Jonas – Niemcy potrzebowali mocarstwa porównywalnego z amerykańskim. Niemieccy mężczyźni musieli więc walczyć i ginąć na odległych frontach, starając się odkupić rasę oraz planetę, natomiast kobiety miały ich wspierać, uosabiając bezlitosną logikę nieustannego dążenia do coraz większej zamożności[7].

Nieuchronna obecność Ameryki w niemieckich umysłach była ostatecznym powodem, dla którego, zdaniem Hitlera, nauka nie mogła rozwiązać problemu wyżywienia. Nawet jeśli nowe wynalazki zwiększyłyby plony, Niemcy nie mogły dotrzymać kroku Stanom Zjednoczonym tylko dzięki temu. Należało założyć, że odpowiednią technologię posiadają obydwie strony, różni je natomiast powierzchnia ziemi uprawnej. Dlatego też Niemcy potrzebowali tyle samo gruntów oraz identycznych osiągnięć technicznych, co Amerykanie. Hitler głosił, że ciągła walka o ziemię jest zgodna z przykazaniami natury, ale rozumiał także, że ludzkie pragnienie poprawy komfortu życia też może wprawiać świat w nieustanny ruch[8].

Jeśli zasobność Niemców miała być względna, ostateczny sukces pozostawał nieuchwytny. „Perspektywy narodu niemieckiego są ponure” – pisał z niezadowoleniem Hitler. Stwierdzeniu temu towarzyszyło następujące wyjaśnienie: „Ani obecna przestrzeń życiowa, ani ta osiągnięta przez przywrócenie granic z 1914 roku nie pozwoli nam prowadzić życia na poziomie porównywalnym do amerykańskiego”. Walka musiała trwać przynajmniej dopóty, dopóki będą istnieć Stany Zjednoczone, a więc przez długi czas. Hitler uważał Amerykę za wschodzące, światowe mocarstwo, a rdzeń amerykańskiej populacji („czystych rasowo i niezepsutych Germanów”) za „młodszy i zdrowszy” od Niemców, którzy pozostali w Europie. Według niego był to „naród światowej klasy”[9].

Pisząc Mein Kampf, Hitler poznał pojęcie Lebensraum (przestrzeni życiowej) i wykorzystał je do własnych celów. W jego pismach i przemówieniach słowo to wyrażało całą gamę znaczeń, które jego zdaniem zawierała naturalna walka – od nieustannych zmagań rasy o fizyczne przeżycie, aż po niekończącą się wojnę o uzyskanie (subiektywnie) najwyższego standardu życia na świecie. Termin Lebensraum wszedł do języka niemieckiego jako odpowiednik francuskiego słowa biotope, oznaczającego „siedlisko”. W kontekście społecznym, a nie biologicznym, może on wszakże oznaczać coś innego: wygodną przestrzeń gospodarstwa domowego, coś w rodzaju „pokoju dziennego”. Fakt, że te dwa znaczenia zawierały się w jednym słowie, napędzał błędne koło myśli Hitlera: natura nie była niczym innym, jak tylko odbiciem społeczeństwa, a społeczeństwo stanowiło obraz natury. Tak więc walka zwierząt o fizyczny byt nie różniła się od dążenia rodzin do wygodniejszego życia. W obydwu przypadkach chodziło o Lebensraum[10].

XX wiek miał przynieść niekończącą się wojnę o względną wygodę. Robert Ley, jeden z towarzyszy Hitlera na wczesnym etapie rozwoju ruchu nazistowskiego, opisywał Lebensraum tak: „Więcej kultury, więcej piękna – rasa musi tym dysponować, gdyż w przeciwnym wypadku wymrze”. Naczelny propagandysta III Rzeszy, Joseph Goebbels, jako cel wojny eksterminacyjnej wskazał: „obfite śniadanie, obfity obiad i obfitą kolację”. Dziesiątki milionów ludzi miały głodować, ale nie po to, aby Niemcy mogli przetrwać w fizycznym znaczeniu tego słowa – założeniem było sięgnięcie po standard życia niemający sobie równych[11].

„Amerykanie mają jedną rzecz, której nam brakuje – skarżył się Hitler – umiłowanie przestrzeni”. Powtarzał w tym momencie to, o czym od dziesięcioleci mówili niemieccy kolonialiści. Do chwili zjednoczenia Niemiec w 1871 roku inne mocarstwa europejskie zdążyły zdobyć świat. Klęska Rzeszy w I wojnie światowej kosztowała państwo utratę nielicznych zamorskich posiadłości. Gdzie zatem w XX wieku znajdowały się ziemie, które Niemcy mogliby podbić? Gdzie leżał Dziki Zachód Rzeszy, jej objawione przeznaczenie?[12]

Pozostawał tylko własny kontynent. „Dla Niemiec – pisał Hitler – jedyną możliwością prowadzenia właściwej polityki agrarnej jest zdobycie ziemi w samej Europie”. Oczywiście w sąsiedztwie brakowało terenów niezamieszkanych lub nawet słabo zaludnionych, więc kluczem było wyobrażenie sobie, że europejska „przestrzeń” jest w istocie „otwarta”. Ideą, która pozwalała przemienić zaludnione terytoria w potencjalne kolonie był rasizm, a podstawą nowo powstałej mitologii stała się niedawna kolonizacja Ameryki Północnej i Afryki. To właśnie europejski podbój i wyzysk tych kontynentów ukształtowały wyobraźnię literacką ówczesnych Europejczyków. Podobnie jak miliony dzieci urodzonych w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XIX wieku, Hitler bawił się na podwórku w „wojny afrykańskie” i zaczytywał się w powieściach Karola Maya o amerykańskim Dzikim Zachodzie. Później oświadczył, że to May „otworzył mu oczy na świat”[13].

Pod koniec XIX wieku los rdzennych Amerykanów Niemcy postrzegali jako naturalny precedens dla losu Afrykanów pod swoimi rządami. Jedną z kolonii była Niemiecka Afryka Wschodnia – obecnie Rwanda, Burundi, Tanzania i część Mozambiku – w której Berlin przejął władzę w 1891 roku. Podczas rebelii w 1905 roku (tzw. powstania Maji-Maji) Niemcy zastosowali tam taktykę morzenia głodem, zabijając co najmniej 75 tysięcy ludzi. Drugą kolonią była Niemiecka Afryka Południowo-Zachodnia – dziś Namibia – gdzie około 3 tysięcy kolonistów kontrolowało mniej więcej 70 procent gruntów. W odpowiedzi na tamtejsze powstanie w 1904 roku Niemcy odebrali rodzimej ludności Herero i Nama dostęp do wody pitnej. Trwało to tak długo, aż autochtoni padli „ofiarą natury własnego kraju”, jak ujęto to w oficjalnej historii wojskowości. Tych, którzy przeżyli, Niemcy internowali w obozie na wyspie. Populację Herero „zredukowano” z około 80 do 15 tysięcy, a Nama – z około 20 do 10 tysięcy. Niemiecki generał, który realizował tę politykę, uznał ją za oczywisty przejaw historycznej sprawiedliwości. „Tubylcy muszą ustąpić – oświadczył. – Spójrzcie na Amerykę”. Niemiecki gubernator sprawujący władzę w regionie porównał Afrykę Południowo-Zachodnią do stanów Nevada, Wyoming i Kolorado. Cywilny dyrektor Urzędu Kolonialnego Rzeszy widział to w podobny sposób: „pierwszy akt kolonizacji Stanów Zjednoczonych, które bez wątpienia były największym przedsięwzięciem kolonialnym w dziejach świata, polegał na całkowitej anihilacji rdzennych mieszkańców podbitych terenów”. Rozumiał przy tym potrzebę „operacji: unicestwienia”. Naczelny geolog Niemiec wezwał wręcz do „ostatecznego rozwiązania kwestii tubylców”[14].

Słynna niemiecka powieść o wojnie w Afryce Południowo-Zachodniej łączyła – podobnie jak później Hitler – ideę walki rasowej z koncepcją boskiej sprawiedliwości. Zabijanie „czarnych” oznaczało niesienie „sprawiedliwości Pana”, gdyż świat należał do „najsilniejszych”. Podobnie jak większość Europejczyków, Hitler odznaczał się rasizmem wobec Afrykanów. Twierdził on, że Francuzi „negroizują” swoją krew przez dopuszczanie mieszanych małżeństw. Był też – jak cała Europa – wzburzony wykorzystaniem przez Francję afrykańskich oddziałów w trakcie okupacji niemieckiej Nadrenii po I wojnie światowej. Rasizm Hitlera nie był wszakże rasizmem Europejczyka patrzącego z góry na Afrykanów. Dla niego „Afryką” był cały świat, a wszystkich ludzi, w tym Europejczyków, postrzegał głównie w kategoriach rasowych. W tym także był bardziej konsekwentny od innych, gdyż rasizm w swej naturze stanowi uzurpację prawa do oceny, kto jest w pełni człowiekiem, a kto nie. Dlatego też koncepcje wyższości oraz niższości rasowej można stosować zależnie od upodobania i wygody. Nawet sąsiednie społeczeństwa, które na pierwszy rzut oka niezbyt różnią się od niemieckiego, można zdefiniować jako rasowo odmienne[15].

Gdy Hitler pisał w Mein Kampf, że jedyną niemiecką szansą na kolonizację jest podbój Europy, odrzucał możliwość powrotu do Afryki jako niepraktyczną. Aby znaleźć społeczeństwa stojące niżej w hierarchii rasowej nie trzeba było długich zamorskich podróży, gdyż zamieszkiwały one także wschód Europy. W XIX wieku najważniejszą areną niemieckiej ekspansji był przecież nie tajemniczy Czarny Ląd, ale sąsiednia Polska. Prusy zyskały terytoria zamieszkane przez Polaków podczas rozbiorów Rzeczypospolitej Obojga Narodów pod koniec XVIII wieku. Tym samym dawne polskie ziemie weszły w skład zjednoczonych w 1871 roku przez Prusy Niemiec. Polacy stanowili około 7 procent ludności Rzeszy, a we wschodnich regionach byli większością. Najpierw poddano ich bismarckowskiej Kulturkampf – szeroko zakrojonej akcji, której głównym celem było zniszczenie polskiej tożsamości narodowej, wykorzystując do tego atak na religię rzymskokatolicką – a następnie finansowanym przez państwo kampaniom wewnętrznej kolonizacji. Niemiecka literatura kolonialna, w tym liczne bestsellery, przedstawiała Polaków jako „czarny lud”. W książkach tych polscy chłopi o smagłej cerze określali Niemców mianem „białych”. Afektowani, nieudolni arystokraci mieli czarne włosy oraz ciemne oczy. Podobnie wyglądały piękne autochtonki – uwodzicielki, które niemal zawsze doprowadzały naiwnych niemieckich mężczyzn do upadku i zatracenia[16].

Podczas I wojny światowej Niemcy utracili Afrykę Południowo-Zachodnią. W Europie Wschodniej sytuacja przedstawiała się inaczej. W latach 1916–1918 sukces niemieckiego oręża wydawał się otwierać tam nową, ogromną strefę dominacji i wyzysku ekonomicznego. Niemcy najpierw połączyły swoje przedwojenne polskie ziemie z terenami zdobytymi na Imperium Rosyjskim, tworząc tym samym podporządkowane Rzeszy Królestwo Polskie, które miało być rządzone przez przychylnego monarchę. Plan na okres powojenny zakładał wywłaszczenie i deportację polskich ziemian mieszkających w pobliżu granicy Niemiec i Rzeczypospolitej. W 1918 roku, po tym jak wskutek wybuchu rewolucji bolszewickiej Rosja wycofała się z wojny, Niemcy utworzyły na wschód od Polski – od Bałtyku do Morza Czarnego – łańcuch zależnych państw, z których największa była Ukraina. Niemcy przegrały wojnę we Francji w 1918 roku, ale nigdy nie poniosły ostatecznej klęski na polach bitwy w Europie Wschodniej. Mogło się więc wydawać, że nowe wschodnioeuropejskie imperium zaledwie porzucono, ale nie utracono[17].

Całkowita utrata kolonii afrykańskich w czasie wojny i po jej zakończeniu sprzyjała pojawieniu się niejasnej, poddającej się manipulacji nostalgii za dominacją rasową. Popularne powieści o Afryce (z tytułami takimi jak: „Panie, wróć!”), mogły zyskać sens dopiero po zupełnym zerwaniu ciągłości. Niemcy nadal mogli uważać się za dobrych kolonizatorów, podczas gdy kwestia przyszłej ekspansji stawała się płynna i nieokreślona. Opisująca niedolę Niemca, który wyjechał z Afryki i odczuwał frustrację w ciasnych Niemczech, skutych okowami niesprawiedliwego systemu europejskiego, powieść „Naród bez przestrzeni” Hansa Grimma w przedwojennych Niemczech rozeszła się w nakładzie pół miliona egzemplarzy[18].

Rozwiązanie tego problemu okazało się oczywiste. Rasizm, jako postulat dotyczący hierarchii praw do planety mógł znaleźć zastosowanie wobec Europejczyków, którzy żyli na wschód od Niemiec. Afrykę utracono jako miejsce, ale „Afrykę” – jako sposób myślenia o świecie – dało się jeszcze upowszechnić. Doświadczenie zdobyte w Europie Wschodniej dowodziło, że sąsiedzi także mogą być postrzegani jako „czarni”. Nietrudno było sobie wyobrażać, że tamtejszym narodom brakuje „panów” i są oni skłonni oddać „przestrzeń”. Po wojnie znacznie łatwiej przychodziło myślenie o powrocie do Europy Wschodniej, zamiast do Afryki. Jak w wielu innych przypadkach, Hitler przeszedł od niejasnych odczuć do bezlitośnie precyzyjnych wniosków. Mianowicie za niższą rasowo uznał największą grupę kulturową w regionie – wschodnich sąsiadów Niemiec, czyli Słowian.

„Słowianie rodzą się jako niewolnicze masy – pisał Hitler – które domagają się pana”. Ludźmi, o których traktowały te słowa, mieli być przede wszystkim zamieszkujący pas żyznej ziemi Ukraińcy, a także pobliscy Rosjanie, Białorusini i Polacy. „Potrzebujemy Ukrainy – oświadczył – aby nikt nie mógł nas ponownie morzyć głodem, jak podczas ostatniej wojny”. Podbój tych ziem miał zagwarantować narodowi „odpowiedni poziom życia, dzięki zapewnieniu Lebensraum na następne sto lat”. Było to kwestią naturalnej sprawiedliwości: „To nonsens, żeby naród stojący wyżej ledwo zipał na skrawku ziemi, gdy obok prymitywna rosyjska masa, z której kultura nie ma żadnego pożytku, rozpiera się na bezkresie najlepszej ziemi świata”. W toku podboju Ukraińcom można było – zdaniem Hitlera – dostarczyć „chustek na głowę, paciorków szklanych i co tam jeszcze ludy kolonialne lubią”. Powinno się też pozwolić na jeden odbiornik radiowy w każdej wiosce, co wieśniakom da wiele sposobności do zabawy i pozwoli zaskarbić sobie ich wdzięczność. Propaganda miała natomiast usunąć naród ukraiński z pola widzenia. Nazistowska piosenka, skomponowana z myślą o żonach kolonizatorów, opiewała Ukrainę następującymi słowami: „Tam nie ma gospodarstw ani domów, tam ziemia domaga się pługa”. Erich Koch, któremu Hitler powierzył rządy nad ziemiami ukraińskimi, w dość prosty sposób wyraził przekonanie o niższości ich mieszkańców: „Jeśli znajdę Ukraińca, który jest godzien siedzieć ze mną przy stole, będę musiał go zastrzelić”. Zatem nawet groźby zabójstwa na tle rasowym miały w tle jadalnię[19].

Gdy w 1941 roku rozpoczęła się okupacja niemiecka, Ukraińcy sami skojarzyli swoją sytuację z położeniem rdzennych Afrykanów i Amerykanów. Pewna przedstawicielka tego narodu – piśmienna i zdolna do refleksji w stopniu wykraczającym poza wyobraźnię nazistów – odnotowała w swoim dzienniku: „Jesteśmy niczym niewolnicy. Na myśl przychodzi często Chata wuja Toma. Kiedyś płakaliśmy nad losem tych Murzynów, a teraz najwyraźniej doświadczamy tego samego”. Pod jednym względem wszakże kolonializm w Europie Wschodniej miał się różnić od amerykańskiego handlu niewolnikami bądź podboju Afryki. Wymagał on dwojakiego wysiłku wyobraźni: pozbyć się trzeba było nie tylko narodów, ale i wszystkich podmiotów politycznych przypominających państwo niemieckie. Zmagania ras w imię natury były dla Hitlera istotniejsze, niż narody czy ich rządy. Niszczenie państw było zawsze działaniem prawowitym. Fakt, że do tego doszło dowodził tylko słuszności takiego postępowania[20].

Hitler utrzymywał, że niektóre państwa wprost zachęcają przeciwników do ataku. Rasy niższe były niezdolne do budowy państw, więc to, co wydawało się być ich rządami, stanowiło jedynie rodzaj fasadowej władzy żydowskiej. Hitler twierdził, że Słowianie nigdy nie gospodarowali samodzielnie, a ziemie na wschód od Niemiec od zawsze znajdowały się pod kontrolą „elementów obcych”. Imperium Rosyjskie „zasadniczo było tworem niemieckiej arystokracji i inteligencji”, a bez tradycji germańskiego przywództwa „Rosjanie nadal żyliby jak króliki”. Ukraińcy z natury byli narodem kolonialnym; jak kolokwialnie określiliby to niemieccy zarządcy kolonii: „czarnuchami”. W dodatku gdy Niemcy w 1918 roku zostali zmuszeni do wycofania swych wojsk i oddania świeżo zdobytych terenów, znakomita część Ukrainy – podobnie jak większość ziem Imperium Rosyjskiego – weszła w skład nowego komunistycznego państwa zwanego Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR). Hitler uznawał ZSRR za uosobienie żydowskiego „światopoglądu”. Sam komunizm był jedynie podstępem, który skłonił Słowian do przyjęcia Żydów w roli „nowych przywódców”[21].

Komunizm uzasadniał słuszność twierdzenia Hitlera, jakoby wszystkie uniwersalistyczne koncepcje pochodziły od Żydów, a ci natomiast byli sługami powszechnych idei. Utożsamienie Żydów z komunizmem, czyli mit judeobolszewizmu, stanowiło dla niego najlepszy dowód zarówno ich nadludzkiej siły, jak i ziemskiej słabości. Dowodziło to, że Żydzi mogą zdobyć destrukcyjną władzę nad masami, posługując się nienaturalnymi ideami. „Sprawując kontrolę w sowieckiej Rosji, stworzony przez międzynarodowe żydostwo bolszewizm usiłuje zarazić swoją zgnilizną narody świata” – pisał. To pozorne nieszczęście niosło jednak za sobą sposobność, zabijając bowiem najsilniejszych członków ras słowiańskich zamieszkujących Związek Radziecki, Żydzi sami wykonywali pracę, która i tak czekałaby Niemców. W tym sensie żydowski komunizm był, jak pisał Hitler, „pomyślny dla przyszłości”, a rewolucja bolszewicka z 1917 roku stanowiła zaledwie przygotowanie do powrotu niemieckiej dominacji[22].

Interpretacja Hitlera, zgodnie z którą rewolucja bolszewicka miała być projektem żydowskim, nie była niczym nadzwyczajnym: podobnie sądzili – przynajmniej początkowo – Winston Churchill czy Woodrow Wilson. Korespondent „The Times of London” z tego okresu opisywał Żydów jako siłę napędową ogólnoświatowego spisku bolszewickiego. Niezwykły był natomiast wyciągnięty z bezlitosną konsekwencją wniosek Hitlera, że Niemcy mogłyby stać się globalną potęgą, dzięki wyeliminowaniu wschodnioeuropejskich Żydów i obróceniu w pył ich rzekomego sowieckiego bastionu. Chodziło jego zdaniem jedynie o samoobronę, gdyż podstępne zwycięstwo bolszewizmu oznaczałoby „zniszczenie, a wręcz ostateczną zagładę narodu niemieckiego”. W bezpośredniej konfrontacji zagrożenie można było jednak wyeliminować. Zagłada sowieckich Żydów spowodowałaby „natychmiastowy rozpad” Związku Radzieckiego, który Hitler nazywał „domkiem z kart” lub „kolosem na glinianych nogach”. Słowianie walczyliby „jak Indianie” – z podobnymi rezultatami. Następnie na wschodzie „po raz drugi dokonałby się podobny proces, jak podczas podboju Ameryki”. W Europie można będzie zbudować więc drugie Stany Zjednoczone, jeśli tylko Niemcy nauczą się postrzegać innych Europejczyków, jak rdzennych Amerykanów lub Afrykanów, a największe państwo na kontynencie jako kruchą kolonię żydowską[23].

W tym zestawieniu Europejczyków postawiono na jednej płaszczyźnie z Afrykanami i rdzennymi Amerykanami. Hitler zawarł swój pogląd na temat historii mocarstwowości oraz całą rasistowską spuściznę w zwięzłym sformułowaniu: „Naszą Missisipi musi być Wołga, a nie Niger”. Afrykańska rzeka Niger po 1918 roku leżała poza zasięgiem niemieckiego imperializmu, ale sam kontynent pozostał skarbnicą wizji i źródłem kolonialnych tęsknot. Granica niemieckiego władztwa marzyła się Hitlerowi na Wołdze – rzece, która wyznacza wschodni skraj Europy. Missisipi to nie tylko rzeka płynąca z północy na południe, przez środek Stanów Zjednoczonych, lecz także linia, za którą Thomas Jefferson chciał wypędzić Indian. „Kto – pytał Hitler – pamięta jeszcze o Indianach?” Afryka była dla niego wyłącznie źródłem odniesień, ale nie rzeczywistą lokalizacją imperium; tą miała stać się Europa Wschodnia, którą należało przekształcić na obraz Ameryki Północnej[24].

Zdaniem Hitlera, zniszczenie Związku Radzieckiego umożliwiłoby właściwej rasie panów zamorzenie głodem właściwych podludzi z właściwych powodów. Gdy Niemcy zastąpiliby już Żydów jako władcy kolonialni, żywność z Ukrainy można by było kierować do wdzięcznych miast Niemiec i poddanej im Europy, nie zaś na obszary zamieszkiwane przez bezużyteczną ludność sowiecką. Aksjomat Hitlera, że esencję życia stanowi wojna na wyniszczenie oraz propozycja, aby zorganizować kampanię głodu wymierzoną w Słowian, znalazły odzwierciedlenie w dokumentach strategicznych sformułowanych po jego dojściu do władzy w Niemczech, w 1933 roku. W „Planie głodowym”, opracowanym pod nadzorem Hermanna Göringa, założono, że „dziesiątki milionów mieszkańców tych terytoriów staną się zbędnymi ludźmi i umrą lub będą zmuszeni wyemigrować na Syberię”. Następnie, zgodnie z drugą częścią planów, tworzonych pod kierownictwem Heinricha Himmlera, mogłaby się rozpocząć niemiecka kolonizacja[25].

Koncepcja judeobolszewizmu pozwoliła przetworzyć hitlerowską wizję skażonego żydowskimi ideami ekosystemu w konkretny plan działania. Teoria ta wydawała się wskazywać, gdzie użycie niemieckiej siły może przynieść najlepsze rezultaty. Judeobolszewizm umożliwiał też wdrożenie polityki wojny i eksterminacji, która miała stanowić dla narodu żydowskiego oraz – w innym sensie – dla Niemców rozstrzygnięcie. W dodatku, koncepcja mówiąca o tym, że władza żydowska ma charakter globalny i ideologiczny, wydawała się wyłącznie osłabiać żydowskie panowanie nad terytoriami. Gdyby więc Żydów udało się wyeliminować, uniemożliwiając im tym samym dalsze rozpowszechnianie fałszywego przekonania o solidarności międzyludzkiej, ich władza nad planetą dobiegłaby kresu. W ten sposób mit judeobolszewizmu kusił wojowników obietnicą łatwego triumfu.

Jeżeli wojna nie przebiegałaby zgodnie z planem, a Związku Radzieckiego nie udałoby się tak łatwo zniszczyć, kwestia hegemonii żydowskiej mogła wrócić na pierwszy plan – retorycznie oraz politycznie. Jeśli Żydzi nie zostaliby osłabieni pierwszym uderzeniem na terytorium ZSRR, niezbędna byłaby dalsza eskalacja działań wojennych. Gdyby zaś Niemcy musiały walczyć z globalnym wrogiem, nie byłoby innej możliwości, niż totalna kampania przeciwko narodowi żydowskiemu, gdyż w trakcie długich zmagań przeciwnik mógłby uderzyć z dowolnego miejsca i w dowolnym czasie. Żydów na tyłach – terytorium kontrolowanym przez Niemców – musiałaby czekać eksterminacja. Ten potencjał ukryty w ideach Hitlera zrealizowano w praktyce: najpierw do mordowania Żydów zabrano się nie w Berlinie, lecz na wschodnich rubieżach imperium niemieckiego. Gdy szala wojny przechyliła się na drugą stronę, strefa masowego zabijania przesunęła się na zachód, z okupowanego Związku Radzieckiego do okupowanej Polski, a następnie na tereny kolejnych państw podbitej Europy[26].

Mit judeobolszewizmu wydawał się usprawiedliwiać skierowane przeciw planetarnemu wrogowi uderzenie wyprzedzające, godzące w cenne tereny. Łączyło ono w sobie dwa założenia: eliminację Żydów i ujarzmienie Słowian. Po ustanowieniu tego związku w swoich teoriach i wywołaniu wojny na wschodzie Hitler w praktyce nie mógł już ponieść porażki. Nieudany podbój Słowian dostarczyłby jedynie argumentu za eksterminacją Żydów[27].

Idea judeobolszewizmu, która stała się jedną z najważniejszych przyczyn wybuchu II wojny światowej, miała swoje źródło we wcześniejszym konflikcie. Powstała ona w umyśle Hitlera po przyswojeniu szczególnych niemieckich doświadczeń z frontu wschodniego I wojny światowej, związanych z upadkiem Imperium Rosyjskiego.

Z punktu widzenia Berlina I wojna światowa toczyła się na froncie zachodnim – przeciwko Francji (i Wielkiej Brytanii, a później także Stanom Zjednoczonym) oraz wschodnim – przeciwko Imperium Rosyjskiemu. Niemcy były otoczone przez wrogów i musiały podjąć próbę błyskawicznego wyeliminowania jednego z nich. Atak na Francję w 1914 roku jednak nie powiódł się, skazując Rzeszę na długotrwałą wojnę na dwa fronty. W tych okolicznościach niemieccy dyplomaci szukali niewojskowych środków wyłączenia Imperium Rosyjskiego z konfliktu, na przykład podsycając wrzenie rewolucyjne. W kwietniu 1917 roku, po tym, jak w Rosji doszło już do pierwszego przełomu, Niemcy zaaranżowali przejazd bolszewickiego przywódcy, Włodzimierza Lenina, w zamkniętym pociągu na trasie z Zurychu do Piotrogrodu. W listopadzie udało mu się, wraz z towarzyszami, wywołać drugi przewrót, a następnie doprowadzić do wycofania się Imperium Rosyjskiego z wojny. Początkowo wyglądało to na ogromne zwycięstwo Niemiec[28].

Przed rewolucjami 1917 roku Imperium Rosyjskie było zamieszkane przez większą liczbę Żydów niż jakikolwiek inny kraj na świecie. Mimo to kultywowano państwowy antysemityzm. Ludność żydowska padała ofiarą urzędowej dyskryminacji, jak też coraz brutalniejszych i częstszych pogromów. Nie były one organizowane przez władze, ale dokonujący ich poddani Imperium Rosyjskiego wierzyli, że działają zgodnie z wolą cara. Prawdopodobieństwo emigracji Żydów z Imperium Rosyjskiego było niemal dwustukrotnie wyższe niż w przypadku etnicznych Rosjan. Działo się tak po części z powodu większej skłonności Żydów do wyjazdów, ale również dlatego, że władze carskie chętnie im to ułatwiały. Podczas I wojny światowej ludność żydowską w większości wykluczono z życia politycznego[29].

Żydzi zamieszkiwali przede wszystkim zachodnie rejony Imperium, stanowiące szlak bojowy carskich żołnierzy walczących z niemieckim oraz austriackim wrogiem. Jesienią 1914 roku, wkroczywszy na ziemie monarchii habsburskiej, rosyjscy wojskowi natrafili na Żydów, którzy posiadali gospodarstwa rolne (co w Imperium Rosyjskim było nielegalne) i niezwłocznie ich wywłaszczyli. W styczniu 1915 roku Żydów, w urzędowych okólnikach, oskarżono o sabotaż. W tym samym miesiącu armia carska wypędziła około 100 tysięcy mieszkańców z 40 podwarszawskich miejscowości, a ich mienie zagarnęli okoliczni Polacy. Kiedy Niemcy w 1915 roku ponownie wyparli Rosjan na wschód, żołnierze carscy winili za to ludność żydowską. W efekcie doszło do około 100 pogromów. Stojący na czele prawicowej frakcji rosyjskiego parlamentu późniejszy minister spraw wewnętrznych wyjaśnił niepowodzenia knowaniami międzynarodowej oligarchii. W tym samym czasie w związku z podejrzeniami o sprzyjanie najeźdźcom deportowano około pół miliona Żydów. Wywózek dokonywała armia, więc żołnierze i oficerowie mogli grabić Żydów – również poddanych carskich – bez zahamowań. Masowe wypędzenia, którym towarzyszył systematyczny rabunek i równie częsta przemoc, stanowiły jeden z największych w dziejach wstrząsów dla tradycyjnych społeczności żydowskich[30].

Dla Europejczyków deportacje z Rosji zmieniały charakter kwestii żydowskiej. Z Imperium Rosyjskiego uciekły dziesiątki tysięcy przedstawicieli tego narodu, przez co w europejskich miastach zaczęto nagle odczuwać, jakby Żydzi ze wschodu stali się wszechobecni. Doświadczenie deportacji ukształtowało poglądy wielu najważniejszych żydowskich rewolucjonistów XX wieku – zarówno na prawicy, jak i na lewicy. We wczesnej młodości wysiedlono Menachema Begina i Abrahama Sterna – późniejszych prawicowych radykałów. W obrębie Imperium Rosyjskiego Żydzi wypędzeni z okolic frontu uciekali do dużych miast, takich jak Moskwa, Piotrogród czy Kijów, gdzie często stroniono od nich, biorąc ich za szpiegów, a także odmawiano im pracy oraz schronienia. Po rewolucji lutowej 1917 roku, gdy Imperium zaczęło przekształcać się w republikę, Żydzi zyskali formalne równouprawnienie, stając się obywatelami kraju. Spośród mniej więcej 60 tysięcy Żydów moskiewskich około połowę stanowili wtedy uchodźcy. Wielu z nich w listopadzie, podczas drugiej rewolucji rosyjskiej, przyłączyło się do Lenina. Miał on później podziękować Żydom za decydujące wsparcie w mieście, które uczynił swoją stolicą[31].

W listopadzie 1917 roku Żydzi z prześladowanej mniejszości religijnej stali się nagle równoprawnymi obywatelami nowego, rewolucyjnego państwa. Ogromna większość już w następnym roku usiłowała powrócić do swoich domów, lecz bardzo często okazywało się, że zajęli je inni ludzie. Dawni sąsiedzi nie chcieli oddać zagrabionego majątku i nieraz atakowali powracających prawowitych właścicieli. Jeden ustrój ustąpił miejsca kolejnemu, a Żydzi znowu stali się dogodnym celem represji. Pierwsze porewolucyjne pogromy organizowali żołnierze Armii Czerwonej, ale jej dowódcy wyznawali ideologię internacjonalistyczną, więc oficerowie zazwyczaj starali się powstrzymać antyżydowską przemoc.

Druga strona na ogół nie wykazywała takiej powściągliwości. Ci, którzy chwycili za broń przeciwko leninowskiej rewolucji, nie tworzyli spójnego ruchu. Podwaliny wspólnej ideologii stanowił jednak antysemityzm. Starając się zyskać poparcie ludności, kontrrewolucjoniści połączyli tradycyjny religijny antysemityzm z ówczesnym poczuciem zagrożenia, przedstawiając bolszewików jako uosobienie diabła. W latach wojny domowej, która zabrała miliony istnień ludzkich, niechętni rewolucji dziennikarze i propagandyści rozwinęli swój mit judeobolszewizmu, czerpiąc w niektórych przypadkach inspirację z Protokołów mędrców Syjonu. Idea, zgodnie z którą Żydzi sprawowali władzę nad światem, wydawała się wyjaśniać podwójną katastrofę: rewolucji, a następnie klęski wojennej. Przekształcała ona zwycięstwo koncepcji uniwersalistycznych nad narodowymi w spisek określonej grupy ludzi, których można było ukarać[32].

Niemcy poparły rewolucjonistów w 1917 roku, aby wkrótce potem stanąć po stronie ich przeciwników. Wśród chaosu powstałego po leninowskim przewrocie Cesarstwo Niemieckie zdołało stworzyć łańcuch państw zależnych rozciągający się od Bałtyku, aż po Morze Czarne. Najważniejszym z tych krajów była Ukraina. Niemiecki plan na rok 1918 przewidywał wycofanie wojsk ze wschodu, aby móc stoczyć ostateczną bitwę na froncie zachodnim, żywiąc tymczasem swoich obywateli ukraińskim zbożem. Traktat podpisany z państwem ukraińskim w lutym 1918 roku w Niemczech nazwano „pokojem chlebowym” i powitano z wielkim zadowoleniem. Wojska niemieckie szybko wyparły z terenów Ukrainy Armię Czerwoną, lecz plan wykorzystania zasobów tego kraju, aby wygrać wojnę, spalił na panewce – również ze względu na opór tamtejszych chłopów, milicji i partii politycznych. Niemniej jednak duża część Ukrainy przypominała przez 6 pamiętnych miesięcy 1918 roku kolonię Rzeszy. Wizja ukraińskiego rogu obfitości w czasach blokady i głodu na dobre przeniknęła do niemieckich umysłów[33].

Gdy Niemcy zostały pokonane na froncie zachodnim i zmuszone do podpisania rozejmu w listopadzie 1918 roku, komisarz wojny w rządzie Lenina, Lew Trocki, zwrócił uwagę na opuszczone przez nich państwa klienckie, znajdujące się na dawnych zachodnich rubieżach Imperium Rosyjskiego. Niemieccy oficerowie oraz żołnierze pozostali na Łotwie, Litwie, Białorusi i Ukrainie, by walczyć z Armią Czerwoną. W 1919 roku Ukraina stała się areną skomplikowanej wojny domowej, w której żołnierze wszystkich stron – bolszewicy, „białe” antybolszewickie armie, a przede wszystkim żołnierze niepodległego państwa ukraińskiego – wymordowali zbiorczo około 100 tysięcy Żydów. Sprawcy, niezależnie od ich tożsamości i orientacji politycznej, w większości przyswoili nawyk używania przemocy wobec Żydów w armii carskiej, a ich ofiarami byli bardzo często ludzie deportowani przez carat podczas wojny, a tym samym pozbawieni ochrony oraz koneksji[34].

Wśród setek tysięcy dawnych poddanych carskich, którzy po klęsce zalali pokonane Niemcy, byli także pognębieni zwolennicy tezy o judeobolszewizmie. Jeden z nich przywiózł ze sobą egzemplarz Protokołów mędrców Syjonu. Książka ta ukazała się w niemieckim przekładzie w styczniu 1920 roku. Pośród rzeszy porewolucyjnych uciekinierów przed triumfem Lenina znaleźli się też Niemcy z okolic Morza Bałtyckiego – zdolni głosić tę ideę w języku niemieckim, bez posiłkowania się tekstem. Byli to między innymi Max Erwin von Scheubner-Richter i Alfred Rosenberg – ludzie którzy wywarli wpływ na Hitlera na wczesnym etapie formowania się jego myśli. W 1919 i 1920 roku, po rozmowach z osobami, które znały Protokoły…, i po samodzielnej lekturze tekstu, Hitler przyswoił wreszcie teorię judeobolszewizmu oraz przekonanie o tym, że Żydzi morzą wrogów głodem. Twierdzenia te były wówczas przedmiotem gorącej debaty. W lipcu 1920 roku przedstawiciel Związku Radzieckiego w Berlinie oświadczył, że większość Żydów zalicza się do burżuazji, sprzeciwiała się rewolucji i nie ma dla nich przyszłości w bolszewickiej Rosji. Zamiast wejść w skład rządu mieli oni więc zostać „unicestwieni”. Ten punkt widzenia nie mógł wszakże przekonać Niemców, ciągle szukających klucza do interpretacji wydarzeń dającego się przekręcić w dowolną stronę (ku rewolucji bądź kontrrewolucji), zależnie od bieżących potrzeb. W tym właśnie momencie Scheubner-Richter przebywał w Monachium, gromadząc pieniądze i ochotników na zbrojną ekspedycję przeciwko bolszewikom, ze szczególnym naciskiem położonym na wyzwolenie Ukrainy[35].

Teoria judeobolszewizmu miała konkretne korzenie historyczne: była ona kontynuacją urzędowego antysemityzmu rosyjskiego, ale też adaptacją chrześcijańskich wizji apokalipsy, wytłumaczeniem przyczyn upadku dawnego carskiego porządku, zawołaniem bojowym podczas wojny domowej i formą pocieszenia po klęsce. Gdy rodził się ruch nazistowski, w Rosji i na Ukrainie trwała zbrojna kontrrewolucja, a ludzie, z którymi liczył się Hitler uważali wizję jej powodzenia za realną. Przez krótką chwilę, w 1920 roku, wydawało się nawet, że Armia Czerwona zmierza do Niemiec. Gdy w sierpniu bolszewiccy żołnierze nacierali na Warszawę, ostateczna konfrontacja między siłami rewolucji i kontrrewolucji stawała się prawdopodobna. Jednak po zaskakującym wyraźnym polskim zwycięstwie w samej bitwie oraz całej wojnie – nakładającym się na proces konsolidacji europejskiego systemu politycznego mający miejsce w 1921 roku – natura problemu uległa zmianie[36].

W 1922 roku próba powołania do życia antybolszewickiej armii, będącej zamysłem Scheubnera-Richtera, zakończyła się niepowodzeniem. Gdy w Monachium w 1923 roku maszerował on ramię w ramię z Hitlerem, nazistowski pucz oznaczał dla niego ostatni zwrot w drodze na wschód. Kiedy Scheubner-Richter zginął, a Hitler trafił do więzienia, niektórzy naziści uznali porażkę za triumf nie tyle młodej Republiki Weimarskiej, co judeobolszewickiej potęgi, której w swoim przekonaniu się przeciwstawiali. Gdy w 1924 roku Hitler pisał w więzieniu Mein Kampf, bolszewicy byli już nie konkretną grupą rywali politycznych, a wyłącznie uosobieniem jego teorii o Żydach, przeniesionym na konkretne terytorium. Dla Hitlera, który o Imperium Rosyjskim wiedział niewiele (jego myśli na ten temat krążyły w sferze abstrakcji), idea judeobolszewizmu nie oznaczała końca rosyjskiej walki, ale zapowiadała niemiecką krucjatę. Nie była ona mitem wyrastającym z bolesnych wydarzeń, lecz światłem wiecznej prawdy.

Mit judeobolszewicki wydawał się być brakującym ogniwem całego hitlerowskiego systemu, spajając elementy lokalne z planetarnymi – obietnicę przeprowadzenia zwycięskiej wojny kolonizacyjnej przeciw Słowianom z chwalebną antykolonialną walką przeciwko Żydom. Atak na jedno państwo – Związek Radziecki – mógł z miejsca rozwiązać wszystkie problemy trapiące Niemcy. Zniszczenie sowieckich Żydów oznaczałoby stłamszenie żydowskiej potęgi i pozwoliłoby zbudować na wschodzie Europy mocarstwo, którego dzieje byłyby powtórzeniem amerykańskiej historii podboju Dzikiego Zachodu. Niemieckie imperium rasowe na zawsze odmieniłoby globalny porządek i umożliwiło powrót naturalnego stanu na planecie, którą skazili Żydzi. Jeżeli wojna byłaby zwycięska, Żydów należało wyeliminować w dogodnym momencie. Jeśli jednak słowiańscy podludzie zdołaliby jakimś sposobem powstrzymać niemiecki pochód, konsekwencje też ponieśliby Żydzi. W każdym wypadku celem polityki byłaby likwidacja narodu żydowskiego[37].

Według zasad hitlerowskiej ekologii obecność Żydów skaziła planetę, gdyż sprzeciwiali się oni prawom natury, głosząc niosące zepsucie idee. Rozwiązaniem było postawienie ich twarzą w twarz z czystą naturą, gdzie liczył się wyłącznie krwawy konflikt, a nie abstrakcyjne rozważania. Nie mogliby tam również manipulować innymi, gdyż nie mieliby takiej możliwości. Egzotyczne miejsca deportacji, które Hitler wymyślał dla Żydów – Madagaskar i Syberia – nie miały nigdy trafić pod panowanie niemieckie. W planach było wszakże rządzenie znaczną częścią Europy. Wkrótce po tym, gdy Hitler opublikował swoje przemyślenia na temat „chleba powszedniego” i „nakazu zachowania gatunku”, Europejczycy zaczęli zmuszać Żydów do odmawiania Modlitwy Pańskiej i zabijać ich za jej nieznajomość. Sama Europa stała się zaś niepodobną rajskiemu ogrodowi, poprzecinaną rowami krainą[38].

Miklós Radnóti napisał podczas marszu śmierci wiersz, który miał zostać odnaleziony przy nim, gdy wydobyto jego szczątki z dołu:

Z kwiatka stałem się korzeniem,

Mam nad sobą ciężką ziemię,

Dopełniony jest mój los,

Płacze piły ciemny głos[39].

[1] Zob. C.P. Vincent, The Politics of Hunger, s. 126 i nast.; A. Offer, The First World War, s. 2, 24, 25 i 59. W pracach tych podkreśla się moralny i polityczny dyskomfort spowodowany blokadą. Leonhard szacuje liczbę ofiar śmiertelnych na 700 tysięcy, czyli znacznie więcej, niż wydają się sugerować Vincent i Offer. Die Büchse der Pandora, s. 518.

[2]  Pokojowa wojna ekonomiczna: Second Book, s. 10. Por. A. Offer, The First World War, s. 82, 83 i 217.

[3]  Samowystarczalna gospodarka: Adolf Hitler – Rozmowy przy stole 1941–1944, s. 91. Niemieccy chłopi: Mein Kampf, rozdział 2.

[4]  Podział świata: K. Hildebrand, Vom Reich zum Weltreich, s. 654. Sądny dzień: Second Book, s. 76. Zob. też Mein Kampf, s. 145.

[5]  Na przykład Japończycy bezskutecznie usiłowali przekonać Hitlera, by jako największego wroga traktował Brytyjczyków, nie zaś Sowietów. Zob. M. Hauner, India in Axis Strategy, s. 378 i 383–384.

[6]  Punkt odniesienia: Second Book, s. 21. Por. J.-U. Guettel, Frontier. Guettel ma rację, stwierdzając, że Mein Kampf zawiera niewiele wzmianek o Stanach Zjednoczonych, choć są one bardzo sugestywne. Hitler twierdzi na przykład, że Stany Zjednoczone stanowią wzorzec nowego rodzaju imperium, które opanowuje sąsiednie terytoria dzięki jedności rasowej (s. 144). Opisana tu logika przejawia się jeszcze wyraźniej w Second Book. Jak zauważa sam Guettel, w retoryce niemieckich kolonialistów regularnie określano Amerykanów mianem władców przestrzeni, więc nawiązania Hitlera były jasne. W każdym razie chodzi o to, że w sytuacji, w której standardy życia były porównywalne i względne w skali globu, punktem odniesienia stawała się Ameryka. Zob. też,K.P. Fischer, Hitler and America, s. 18, 21 i 28; J. Thies, Architekt der Weltherrschaft, s. 50.

[7]  L. Wildenthal, German Women for Empire, s. 177; W.H. Sandler, „Colonizers are born, not made”, s. 436.

[8]  Ziemia jako ograniczenie dla nauki: Second Book, s. 21; zob. też Mein Kampf, s. 282. Hitler bezpośrednio zwrócił się do Roosevelta w swojej mowie w Reichstagu 28 kwietnia 1939 roku; Franz Neumann podkreślił to w dziele:
Behemoth, s. 130.

[9]  Ponure: Second Book, s. 105. Czyści rasowo: Mein Kampf, s. 282. Młodsi i zdrowsi: Second Book, s. 111. Na temat znaczenia mitów ziemi w całej historii masowych mordów i czystek etnicznych, zob. B. Kiernan, Blood and Soil. Na temat słowa Lebensraum, zob. S. Conrad, Globalisation and the Nation in Imperial Germany, s. 61.

[10]  Por. H. Arendt, Korzenie totalitaryzmu, s. 399 i 502–503 oraz W.D. Smith, Weltpolitik’ und „Lebensraum”, s. 41.

[11]  Zob. P. Longerich, Davon haben wir nichts gewusst!, s. 160–161. Więcej piękna: J. Ziégler, Betting on Famine [stosownego przypisu nie ma w polskim wydaniu książki Ziéglera zatytułowanym Geopolityka głodu – przyp. tłum.], s. 263. Goebbels omawiał cele inwazji na ZSRR w następujący sposób: „für einen voll gedeckten Frühstucks-, Mittags-, und Abendtisch”. Cytat za G. Koenen, Der Russland-Komplex, s. 427. Doskonała historia komparatywna: zob. L. Collingham, The Taste of War.

[12]  Amerykańska przestrzeń: Adolf Hitler – Rozmowy przy stole 1941–1944, s. 407. Zob. J.-U. Guettel, German South-West Africa, s. 535; B. Simms, Taniec mocarstw, s. 380 i 384.

[13]  Sama Europa: Mein Kampf, s. 145. May: Adolf Hitler – Rozmowy przy stole 1941–1944, s. 288. Zob. F. McDonough, Hitler and the Rise of the Nazi Party, s. 22; G.L. Mosse, The Nationalization of the Masses, s. 196. Por. H. Arendt, Korzenie totalitaryzmu, s. 220–221.

[14]  J. Iliffe, The Effects of the Maji Maji Rebellion of 1905–1906 on German Occupation Policy in East Africa, s. 558–559. Gerwarth i Malinowski zauważyli, że o kampanii spalonej ziemi mówi się niewiele. Hannah Arendt’s Ghosts, s. 283. Historia wojskowości: J. Zimmerer, Von Windhuk nach Auschwitz?, s. 43. Liczby dotyczące Herero i Nama za J.-U. Guettel, German South-West Africa, s. 543. Zob. też D. Chirot i C. McCauley, Why Not Kill Them All?, s. 28. Cytat z von Trothy i warunki na Shark Island: I.V. Hull, Absolute Destruction, s. 30 i 78; zob. też M. Levene, The Rise of the West and the Coming of Genocide, s. 233. Porównanie ze stanami amerykańskimi pochodzi od Theodora Leutweina, a cytat z Bernharda Dernburga z J.-U. Guettel, German South-West Africa, s. 550 i 524. „Vernichtungsoperation” oraz „Endlösung” i liczba 70 procent pochodzą z dziela: W. Lower, German Colonialism and Genocide, s. 5 i 2.

[15]  Powieść: W.H. Sandler, „Colonizers are born, not made”, s. 162. Francuzi: Second Book, s. 144. Różnice i związki obszernie omówiono w: S. Conrad, Globalisation and the Nation in Imperial Germany, zwłaszcza s. 174, 177 i 182. Ci, którzy posługują się argumentami freudowskimi lub girardowskimi, aby wyjaśnić wykluczenie niemieckich Żydów, powinni także rozważyć niemieckie relacje z Polakami.

[16]  K. Kopp, Constructing Racial Difference, s. 84–85 i passim.

[17]  Mein Kampf, s. 144. Na temat sprawy polskiej podczas I wojny światowej, zob. A. Niemann, Kaiser und Revolution, s. 25–36 oraz H. Rumpler, Max Hussarek, s. 50–55. Na temat oczyszczenia stref przygranicznych, zob. I. Geiss, Tzw. polski pas graniczny 1914–1918, s. 116–138. Na temat uwarunkowań politycznych niemiecko-austriackiej okupacji Ukrainy, zob. T. Snyder, Czerwony książę.

[18]  Zob. W.H. Sandler, „Colonizers are born, not made”, s. 19, 35, 149–150 i passim; L. Wildenthal, German Women for Empire, s. 172–173.

[19]  Niewolnicze masy: J. Zimmerer, Von Windhuk nach Auschwitz?, s. 137. Ostatnia wojna: A.J. Kay, Exploitation, Resettlement, Mass Murder, s. 40. Nie do pomyślenia: Adolf Hitler – Rozmowy przy stole 1941–1944, s. 64. Paciorki: Adolf Hitler – Rozmowy przy stole 1941–1944, s. 62. Nazistowska piosenka: Ch. Ingrao, Wierzyć i niszczyć, s. 215–216. Koch: A. Dallin, German Rule in Russia, s. 167. Zob. generalnie dyskusję w: W. Lower, Nazi Empire-Building and the Holocaust in Ukraine, s. 24–29. Jądro ciemności Conrada nie traktuje w rzeczywistości o Europejczykach i Afrykanach jako rasach, czego jednoznacznie dowodzą pierwsze akapity. Conrad był Polakiem pochodzącym z Ukrainy.

[20]  Dziennik: K.C. Berkhoff, Harvest of Despair. Państwa: Mein Kampf, s. 140. Zob. U. Jureit, Das Ordnen von Räumen, s. 219.

[21]  Zagraniczna inteligencja, króliki i Żydzi w roli przywódców: Second Book, s. 149, 34 i 151. Światopogląd: R.-D. Müller, Wspólny wróg, s. 61. Zob. też M. Mazower, Imperium Hitlera, s. 194.

[22]  Sprawowanie kontroli: Y. Govrin, The Jewish Factor in the Relations between Nazi Germany and the Soviet Union 1933–1941, s. 30. Pomyślny: Second Book, s. 153. Przygotowanie do dominacji: Adolf Hitler – Rozmowy przy stole 1941–1944, s. 137. Zob. też Sämtliche Aufzeichnungen, s. 163. Alexander Stein wskazywał to w 1936 roku: Adolf Hitler, s. 111.

[23]  Churchill i Wilson: A. Cała, Żyd – wróg odwieczny?, s. 175; M. Zaremba, Wielka trwoga, s. 71. „Times”: K. Schlögel, Einleitung, s. 15. Zniszczenie narodu niemieckiego (1936): Ch. Dieckmann, „Jüdischer Bolschewismus” 1917 bis 1921, s. 55. Natychmiast: Second Book, s. 152. Karty i glina: F. Römer, Der Kommissarbefehl, s. 204. Podobny proces: I. Kershaw, Hitler, s. 651.

[24]  Co ciekawe, wypowiedź o rzekach często przytacza się w wersji: „Naszą Missisipi musi być Wołga”, bez końcowej części. Zmienia to jej znaczenie i dość poważnie zawęża zakres odniesienia. Zob. I. Kershaw, Hitler, s. 650. Historia USA, która przypomina nam, że Hitler nie mylił się pod każdym względem: M. Mann, The Dark Side of Democracy, s. 70–98. Historia Stanów Zjednoczonych dowodzi również, że niewolników może być więcej niż wolnych osadników. W.H. McNeill, The Global Condition, s. 21.

[25]  Mein Kampf, s. 73. Podstawową pracą na temat planu głodowego jest Ch. Gerlach, Kalkulierte Morde. Cytat za A.J. Kay, Exploitation, Resettlement, Mass Murder, s. 133; zob. też s. 162–163. Na temat Generalplan Ost, zob. C. Madajczyk, Vom „Generalplan Ost” zum „Generalsiedlungsplan”, s. 13; jak też z nowszych prac, B. Wasser, Himmlers Raumplanung im Osten oraz G. Aly i S. Heim, Vordenker der Vernichtung.

[26]  Zob. I. Kershaw, Punkty zwrotne, s. 97.

[27]  Por. R. Koselleck, Futures Past, s. 222, gdzie autor stwierdza, że Hitler rozróżniał trzy rodzaje tajemnic: to, co mówił swojemu najbliższemu kręgowi; to, co pozostawiał dla siebie oraz to, czego nawet sam nie odważał się rozważyć.

[28]  Rewolucja bolszewicka jest znana jako „rewolucja październikowa”, gdyż według obowiązującego wówczas w Imperium Rosyjskim kalendarza juliańskiego doszło do niej w październiku. Zgodnie z kalendarzem gregoriańskim rewolucja rozpoczęła się w listopadzie.

[29]  Jest to streszczenie długiej i złożonej historii, którą doskonale opowiedziano w: A. Polonsky, Dzieje Żydów w Polsce i Rosji. Lohr szacuje, że prawdopodobieństwo emigracji żydowskiego poddanego Imperium Rosyjskiego było 184 razy wyższe od prawdopodobieństwa emigracji poddanego rosyjskiego. Russian Citizenship from Empire to Soviet Union, s. 86.

[30]  L. Poliakov, Historia antysemityzmu, s. 326; E. Lohr, Nationalizing the Russian Empire, s. 14, 16, 24, 138, 139 i 146. Szczególną cechą pogromów 1915 roku był bezpośredni udział armii: E. Lohr, 1915 and the War Pogrom Paradigm in the Russian Empire, s. 41–42. Na temat rabunku: P. Wróbel, The Seeds of Violence, s. 131. Zob. też A.V. Prusin, Nationalizing a Borderland, s. 42 i 55; B. Wasserstein, W przededniu, s. 281. Dwa z najbardziej znanych obrazów Marca Chagalla – „Bramy cmentarza” (1914) i „Sprzedawca gazet” (1917) – są często kojarzone z Holokaustem, lecz w rzeczywistości przedstawiają właśnie ten okres.

[31]  Rodziły kwestię żydowską: R. Pergher i M. Roseman, The Holocaust – an Imperial Genocide?, s. 44. Begin: A. Shilon, Menachem Begin, s. 6; Stern: J. Heller, The Stern Gang, s. 100. 60 tysięcy: O. Budnitskii, Russian Jews Between the Reds and the Whites, s. 76. Zob. też M. Stanislawski, Russian Jewry, s. 281. Ciągłość brutalnych praktyk jest głównym tematem: P. Holquist, Making War.

[32]  O. Budnitskii, Russian Jews Between the Reds and the Whites, s. 90, 176, 213 i passim; U. Herbeck, Das Feindbild vom „Jüdischen Bolschewiken”, s. 285–287; D. Beyrau, Der Erste Weltkrieg als Bewährungsprobe, s. 103 i 107; E. Lohr, 1915 and the War Pogrom Paradigm in the Russian Empire, s. 49; E. Lohr,
Russian Citizenship from Empire to Soviet Union, s. 122 i 130; E. Lohr, Nationalizing the Russian Empire, s. 150; P. Wróbel, The Seeds of Violence, s. 137; Ch. Dieckmann, „Jüdischer Bolschewismus” 1917 bis 1921, s. 59–64. Hitler na temat Protokołów: Mein Kampf, s. 302. Wydaje się on być świadomy ich nieautentyczności, ale przyjmuje ich logikę. Protokoły często określa się jako fałszerstwo, lecz fałszerstwo jest imitacją czegoś prawdziwego, a tu nic nie jest prawdziwe. Protokoły były fikcją umożliwiającą życie w fikcyjnym świecie.

[33]  A. Offer, The First World War, s. 50; F. Golczewski, Deutsche und Ukrainer, s. 240 i nast. Niektórzy Niemcy już w 1918 roku potrafili wyobrazić sobie Ukrainę jako pustą przestrzeń: zob. U. Jureit, Das Ordnen von Räumen, s. 165; por. jednak też V.G. Liulevicius, War Land on the Eastern Front. Niemieckie cele wojenne na wschodzie pozostają tematem licznych dyskusji. Debata toczy się wokół F. Fischera, Griff nach der Weltmacht.

[34]  Zob. H. Abramson, A Prayer for the Government; Ch. Dieckmann, „Jüdischer Bolschewismus” 1917 bis 1921, s. 59–61. Skojarzenie między Żydami, bolszewizmem i pogromami pojawiało się nawet wśród najlepszych umysłów. Na przykład Władimir Nabokow wyjaśniał pogromy znaczącą rolą Żydów w rewolucji. K. Schlögel, Einleitung, s. 15–16.

[35]  Styczeń 1920 roku: K. Schlögel, Einleitung, s. 15. Na temat przedstawiciela Sowietów Viktora Koppsa i „unicestwienia” (уничтожение) Żydów: tamże, s. 18. Na temat planów Scheubnera-Richtera dotyczących Ukrainy i Rosji, zob. T. Snyder, Czerwony książę, rozdział 6. Zob. ogólnie A. Stein, Adolf Hitler, s. 104–108; M. Kellogg, The Russian Roots of Nazism, s. 12, 65, 75 i 218; V.G. Liulevicius, The German Myth of the East, s. 176, Ch. Dieckmann, „Jüdischer Bolschewismus” 1917 bis 1921, s. 69–75.

[36]  Na temat wykorzystania chrześcijańskich obrazów do celów politycznych, zob. U. Herbeck, Das Feindbild vom „Jüdischen Bolschewiken”, s. 105–165. Na temat historii wojskowej wojny polsko-bolszewickiej, zob. N. Davies, Orzeł biały, czerwona gwiazda. Na temat europejskiego systemu politycznego w 1921 roku, zob. P.S. Wandycz, Soviet-Polish Relations, 1917–1921 oraz J. Borzęcki, Pokój ryski 1921 roku i kształtowanie się międzywojennej Europy Wschodniej.

[37]  Opieram się tutaj na osądzie Jäckela: „Przed Adolfem Hitlerem być może nigdy w dziejach władca nie napisał przed swoim dojściem do władzy tak dokładnie, co zamierza uczynić później”, w: Hitler in History, s. 23. W dwóch księgach Hitlera zawarta jest jednak logika polityczna, którą trzeba wyłożyć, zanim rozwiążemy kolejne dwa problemy: w jaki sposób Hitler mógł dojść do władzy (co jest tutaj tematem pobocznym) oraz w jaki sposób mógł zrealizować swoje pomysły po dojściu do władzy (co jest tematem głównym). Pozorne słabości teorii okazały się w praktyce sposobnościami, więc najpierw trzeba przedstawić teorię.

[38]  Por. M. Pollack, Skażone krajobrazy.

[39]  Z. Ozsváth, In the Footsteps of Orpheus, s. 203; wiersz w przekładzie Tadeusza Nowaka (ze zbioru Spienione niebo, Kraków 1980).

ROZDZIAŁ DRUGI

Berlin, Warszawa, Moskwa

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ TRZECI

Obietnica Palestyny

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ CZWARTY

Destrukcja państw

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ PIĄTY

Podwójna okupacja

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Większe zło

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ SIÓDMY

Niemcy, Polacy, Sowieci, Żydzi

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ ÓSMY

Paradoks Auschwitz

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

Suwerenność a przetrwanie

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

Szarzy zbawcy

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ JEDENASTY

Partyzanci Boga i człowieka

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ DWUNASTY

Garstka sprawiedliwych

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ZAKOŃCZENIE

Nasz świat

Rozdział dostępny w pełnej wersji

Podziękowania

Rozdział dostępny w pełnej wersji

Uwagi na temat terminologii

Rozdział dostępny w pełnej wersji

Oznaczenia archiwów i skróty

Rozdział dostępny w pełnej wersji

Bibliografia

Rozdział dostępny w pełnej wersji

Indeks nazwisk

Rozdział dostępny w pełnej wersji

Spis treści

Karta tytułowa

Prolog

Wprowadzenie. Świat Hitlera

Rozdział pierwszy. Przestrzeń życiowa

Rozdział drugi. Berlin, Warszawa, Moskwa

Rozdział trzeci. Obietnica Palestyny

Rozdział czwarty. Destrukcja państw

Rozdział piąty. Podwójna okupacja

Rozdział szósty. Większe zło

Rozdział siódmy. Niemcy, Polacy, Sowieci, Żydzi

Rozdział ósmy. Paradoks Auschwitz

Rozdział dziewiąty. Suwerenność a przetrwanie

Rozdział dziesiąty. Szarzy zbawcy

Rozdział jedenasty. Partyzanci Boga i człowieka

Rozdział dwunasty. Garstka sprawiedliwych

Zakończenie. Nasz świat

Podziękowania

Uwagi na temat terminologii

Oznaczenia archiwów i skróty

Bibliografia

Indeks nazwisk

Karta redakcyjna

Tytuł oryginału

Black Earth. The Holocaust as history and warning

Copyright © 2015 by Timothy Snyder

Projekt okładki i opracowanie typograficzne

Piotr Cebo

Fotografia na pierwszej stronie okładki

Dennis Hemmen

Opieka redakcyjna

Ewelina Olaszek

Adiustacja

Studio Editio

Korekta

Studio Editio

Indeks

Studio Editio

Opracowanie map

Studio Editio

Opracowanie typograficzne i łamanie

Studio Editio

© Copyright for the translation by Społeczny Instytut Wydawniczy Znak Sp. z o.o., 2015

ISBN 978-83-240-3087-3

Znak Horyzont

www.znakhoryzont.pl

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 30-105 Kraków, ul. Kościuszki 37

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 30-105 Kraków, ul. Kościuszki 37

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com