Copyright © 2016 by Ewa Cielesz

Copyright for this edition © 2016 by Axis Mundi

REDAKCJA I KOREKTA: Elżbieta Makowska

KOREKTA TECHNICZNA: Basia Borowska

PROJEKT OKŁADKI: Borys Borowski

SKŁAD: Positive Studio

WYDANIE I

ISBN OPRAWA BR: 978-83-64980-33-6

EAN OPRAWA BR: 9788364980336

ISBN E-BOOK: 978-83-64980-40-4

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Żadna część książki nie może być wykorzystana bez zgody wydawcy.

Skład wersji elektronicznej:

konwersja.virtualo.pl

Spis treści

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

1

Mały płaski klucz srebrzył się migotliwie. Wędrował ku górze i opadał prosto na dłoń Adama, który podrzucał go nerwowo. Czekał na telefon. Juliana Dors wynurzyła się z własnych wspomnień jak ze stosu starych fotografii kilka dni temu. Mała samotna dziewczynka, doświadczająca rozmaitych przeżyć, była ofiarą niesprawiedliwości, okrucieństwa, ale doznała też ludzkiej życzliwości i dobroci. Teraz Adam czekał na sygnał, że gotowa jest mu opowiedzieć swoje dalsze życie, które tak dramatycznie rozpoczęło się w chacie bieszczadzkiego lasu. Kiedy zadzwonił telefon, poderwał się z fotela pełen nadziei, że to właśnie ona.

– No jak tam? – odezwał się redaktor naczelny historycznego pisma, w którym Adam od niedawna był zatrudniony. – Skończyłeś reportaż?

– Kończę – skłamał. – Potrzebuję jeszcze kilku dni.

– Kilku? To znaczy ilu? Trzech? Czterech?

– Przyniosę materiał w poniedziałek.

– W poniedziałek? Dzisiaj mamy dopiero środę! – podniósł głos. – No dobra, to ostateczny termin. W przeciwnym wypadku dam cykl artykułów Karolaka. A ty… Wiesz.

– Wiem – odpowiedział Adam. – Na bruk.

– Coś w tym rodzaju. No to trzymaj się. Pracuj.

Naczelny wyłączył się. Adam wsunął telefon do kieszeni i wyszedł na balkon. Było ciepło, choć na niebie gromadziły się chmury zwiastujące deszcz. Obserwował niebo, dopóki z głębi mieszkania nie usłyszał dzwonka.

– Toffi? – zdziwił się widząc ją w drzwiach.

Od czasu, kiedy odwołał spotkanie z nią, nie dawała znaku życia. Mając własne kłopoty, nawet tego nie zauważył. Postanowił odezwać się, kiedy najtrudniejszy czas będzie miał za sobą.

– Cześć… Mam problem – powiedziała i spojrzała na niego z nadzieją. – Pomożesz mi?

– Chciałbym, ale nie wiem, jakiego jest rodzaju.

– Mogę? – zapytała wykonując gest, jakby chciała wejść do środka.

Dopiero teraz zorientował się, że przetrzymuje ją w drzwiach.

– Ach tak! Oczywiście! – Odsunął się i pozwolił jej przejść. – Co się stało? – zapytał z niepokojem, widząc, jak bardzo jest przybita.

– Mógłbyś poczęstować mnie kawą? – poprosiła.

Adam zerknął na nią podejrzliwie. Była bardzo potulna, co kłóciło się z jej zadziornym charakterkiem. Musiało ją spotkać coś naprawdę złego. Kiedy parzył kawę, rozglądała się po wnętrzu.

– Kupiłeś sobie meble – bardziej stwierdziła, niż zapytała.

– Owszem. Podobają ci się?

– Tak. Bardzo – powiedziała bez entuzjazmu i przestała się nimi interesować.

Postawił przed nią kubek gorącej kawy i zajrzał jej w oczy.

– Powiesz mi, co się stało?

– Ile zapłaciłeś? Te meble – rozejrzała się – ile kosztowały?

– Cały zestaw jakieś półtora tysiąca. Ale kupiłem jeszcze kanapę i ten fotel, na którym siedzisz. Razem około trzech tysięcy. Jeśli szef przyjmie reportaż, w przyszłym miesiącu urządzę kuchnię. W następnej kolejności może też łazienkę. Albo drugi pokój. Teraz mam zaledwie na skromne jedzenie. Ale cieszę się, że je kupiłem, bo pewnie wydałbym wszystkie pieniądze na coś nieistotnego.

– Ile ci zapłacą za reportaż?

– Nie wiem. Jeszcze nie rozmawiałem o tym z szefem. Dlaczego pytasz?

– Tak sobie. Chciałam wiedzieć.

– Potrzebujesz pieniędzy? – domyślił się.

– Tak. Pięćdziesiąt tysięcy – rzuciła szybko i spojrzała na niego wyzywająco.

– Niezły żart – mruknął. – Ale teraz porozmawiajmy poważnie. Ile potrzebujesz?

– Pięćdziesiąt tysięcy – powtórzyła grobowym głosem.

– Toffi, zwariowałaś. Nigdy nie będę miał tyle pieniędzy. Przygotuj się na to.

– Wiem, że teraz nie masz. Ale jesteś ważnym dziennikarzem…

– Nie masz pojęcia o zarobkach dziennikarzy – zdenerwował się.

– Nie mam – zgodziła się.

– Po co ci te pieniądze? – zapytał przyglądając się jej badawczo.

– Nie znasz nikogo, kto mógłby mi pożyczyć? – zignorowała pytanie.

– Nie znam. Możesz mi wreszcie wyjaśnić o co chodzi?

– Nie. Raczej nie. Właściwie niepotrzebnie tu przyszłam. Pójdę już. – Odstawiła niedopitą kawę i wstała.

– Zaczekaj. Jeśli masz problem, spróbujmy rozwiązać go razem.

– Nie, Adam. Nie damy rady. W dodatku to jest tylko mój problem. Tobie nic do tego.

– Jak to nic do tego? Jesteśmy razem czy nie?

– Idę. Puść! – Zabrała rękę, za którą chciał ją przytrzymać.

– Nigdzie nie pójdziesz, siadaj! – Pchnął ją z powrotem na fotel. – Na co ci te pieniądze?

Toffi patrzyła na Adama z niedowierzaniem. Nie znała go takiego.

– Dobrze, powiem. Nie krzycz. Padłam ofiarą oszustwa – powiedziała spokojnie. Widocznie już oswoiła się z tym na tyle, by panować nad emocjami.

– Jakiego oszustwa?

– Pamiętasz, gdzie się zatrudniłam? – zapytała z lekką ironią w głosie.

– Oczywiście. W biurze nieruchomości.

– No właśnie – westchnęła.

– No i…? – zapytał niecierpliwie, patrząc na nią w napięciu.

– Facet wystawił na sprzedaż mieszkanie. Cztery pokoje, kuchnia… Ładne. W spokojnej dzielnicy, prawie nowe. Przyszedł do biura, ale nie chciał płacić za pośrednictwo. Zaproponował mi, żebym poszukała klienta na własną rękę. Jeśli znajdę, coś mi za to odpali…

– Łakomy kąsek, co? – wtrącił z ironią.

– Owszem. Zgodziłam się. Nie ma dnia, żebym nie potrzebowała pieniędzy. To znacznie podreperowałoby mój budżet. Dwa dni po naszej rozmowie zgłosił się człowiek, który pilnie szukał podobnego mieszkania. Uznałam, że świetnie się składa. Zawiadomiłam sprzedającego i jeszcze tego samego dnia spotkaliśmy się w biurze po godzinach pracy.

– Włos mi się jeży na samą myśl, w co się wpakowałaś. Domyślam się, co było dalej. – Adam złapał się za głowę i popatrzył na Toffi z przerażeniem.

– Najpierw pojechaliśmy obejrzeć mieszkanie. Było naprawdę atrakcyjne. Puściuteńkie, przygotowane do sprzedaży. Klient zdecydował się natychmiast. Wróciliśmy do biura. Spisaliśmy przedwstępną umowę i wręczył mi zaliczkę. Pięćdziesiąt tysięcy. Resztę miał zapłacić po załatwieniu wszystkich formalności. Nie miał pojęcia, że nie występuję w imieniu biura. Wyszedł uszczęśliwiony. Przekazałam pieniądze właścicielowi, a on odliczył dwa tysiące i podziękował mi za pomoc. Bomba wybuchła tydzień później. Klient zadzwonił do mnie, że chce pokazać to mieszkanie swojej narzeczonej. Po ślubie mieli w nim razem zamieszkać. Próbowałam skontaktować się z właścicielem, ale telefon był głuchy. Klient przyjechał do biura i pojechaliśmy do mieszkania razem, z nadzieją, że go tam zastaniemy.

– I co? – zapytał Adam nie spuszczając wzroku z Toffi.

– Zastaliśmy. Ale nie jego. Po burzliwej wymianie zdań okazało się, że ten, co sprzedawał, był jedynie najemcą tego mieszkania. Rozumiesz? Sprzedał nie swoją chatę i prysnął!

– Jezu… – jęknął Adam. – Czegoś takiego właśnie się spodziewałem. Jak mogłaś być tak naiwna?!

– Daruj sobie. Prawdziwy właściciel obejrzał spisaną przeze mnie umowę i stwierdził, że zawarte w niej dane nie są prawdziwe. Pokazał nam umowę najmu, gdzie figurowało zupełnie inne nazwisko. Przy tym nie miał gwarancji, a raczej miał pewność, że dane na jego umowie też są sfałszowane.

– Toffi, jak mogłaś?! – powtórzył Adam patrząc na nią z niedowierzaniem.

– Nie wiem! – krzyknęła nagle. – Nie wiem, jak mogłam! Zrobiłam to i teraz muszę za to zapłacić!

– Czekaj… Przestań krzyczeć, bo robi się nerwowo. A tu trzeba racjonalnie pomyśleć, jak to odkręcić.

– Odkręcić? Nic nie da się odkręcić. To był oszust, który doskonale znał się na rzeczy.

– Poza tym znał się na ludziach. Od razu wyczuł, że jesteś pierwszą naiwną. Młoda, niedoświadczona, bez kasy…

Toffi zacisnęła usta i odwróciła wzrok.

– Ten klient domaga się zwrotu swoich pieniędzy – powiedziała nie swoim głosem.

– Nic dziwnego. Każdy by się domagał. Moim zdaniem powinna się tym zająć policja… Ile masz czasu?

– Mało.

– Ale konkretnie, ile?

– Cztery dni.

– Jeśli nie zapłacisz, do akcji może wkroczyć windykator. Da ci parę dni na polubowne załatwienie sprawy. Potem skieruje ją do prokuratury. Ty jako dłużnik będziesz musiała ponieść koszty sądowe, a komornik położy łapę na twojej wypłacie.

– Na jakiej wypłacie? Już tam nie pracuję! – zawołała.

– Wyleciałaś z pracy?

– Sama się zwolniłam. Miałam czekać, aż wszystko wyjdzie na jaw?

– To z czego żyjesz?

– Przecież dostałam dwa tysiące – odparła uśmiechając się z przymusem. – Adam, masz jakiś pomysł? – zapytała z nadzieją.

– Nie… – westchnął. – Nie mam żadnego pomysłu. Nie wiem, skąd masz wytrzasnąć tyle pieniędzy. Mogłaś mnie spytać, zanim zrobiłaś coś takiego. W tej chwili uważam, że jedynym wyjściem byłaby sprzedaż twojego mieszkania.

– Zwariowałeś! – obruszyła się. – Gdzie będę mieszkać?

– Możesz mieszkać u mnie – powiedział i rozejrzał się w taki sposób, jakby szukał miejsca na ulokowanie Toffi i całego jej dobytku.

– Wykluczone – powiedziała. – Przepraszam cię, ale uważam, że to głupie. Pójdę już. – Wstała nagle i ruszyła do wyjścia. – Pomyślę nad innym rozwiązaniem – dodała.

– Jak chcesz. Pamiętaj, że masz tylko cztery dni.

– Daruj sobie. Pamiętam. I wcale nie chcę, żeby zajmowała się tym policja. Zdobędę te pieniądze, choćby spod ziemi. Oddam klientowi i zatkam mu gębę. Idę. Cześć.

Adam odprowadził ją do drzwi. Zanim zdążył sprzątnąć kubek po kawie, rozległ się dzwonek telefonu.

– Halo? Czy mówię z Adamem? – usłyszał miękki, przyjemny głos Juliany.

– Cieszę się, że pani dzwoni – powiedział próbując opanować emocje. Najchętniej zasypałby ją wyrzutami, że odzywa się dopiero teraz.

– Adam, dzwonię, bo nie chcę, byś pomyślał, że zapomniałam o tobie.

– Nie pomyślałem. Chociaż… przestraszyłem się, że nie chce pani więcej opowiadać.

– Chcę. Ale nie teraz.

Zapadło milczenie.

– Jak to? – odezwał się w końcu Adam ochrypłym ze zdenerwowania głosem.

– Jutro wyjeżdżam – oświadczyła krótko.

– Na długo? – zapytał, nie zastanawiając się, czy nie zabrzmi to niegrzecznie.

– Na trzy tygodnie.

– Na trzy tygodnie?! – przeraził się.

– Tak. Muszę trochę podreperować zdrowie, trafiła mi się okazja… Cóż, nie jestem już podlotkiem.

– Czy wobec tego moglibyśmy porozmawiać dzisiaj?

– To zły pomysł. Wyjeżdżam wcześnie rano. Muszę się jeszcze spakować.

– Rozumiem…

– Słyszę, że się zmartwiłeś. Czy mógłbyś mi powiedzieć, dlaczego tak bardzo ci zależy?

– Mówiłem już pani. To wszystko dla niej, dla Magdaleny.

– Myślę, że moja matka nie miałaby nic przeciwko temu, żebyś usłyszał resztę historii po moim powrocie – roześmiała się.

– Ona może nie… – mruknął do siebie, ale Juliana była czujna.

– A kto będzie miał? – zapytała, a w jej głosie wyczuł napięcie.

Postanowił zagrać w otwarte karty.

– Pani Juliano, obiecałem dostarczyć w poniedziałek do redakcji materiał na reportaż.

– Jaki reportaż? – zdziwiła się.

– O pani – wyrzucił z siebie jednym tchem. – To miała być niespodzianka.

– Reportaż o mnie? Mój drogi, któż ci na to pozwolił? Decydujesz się na napisanie reportażu bez mojej zgody? I chcesz mi zrobić tym niespodziankę? Czy was tam nie obowiązuje jakaś etyka zawodowa?

– Pani Juliano, myślałem…

– Otóż nie, chłopcze. Ty nie myślałeś.

– To będzie piękny reportaż, naprawdę! – brnął dalej, chociaż zdenerwowany ton głosu Juliany nie wróżył pozytywnego zakończenia tej rozmowy.

– Nie. Mówię: nie – odrzekła stanowczo.

– Stracę pracę – powiedział zrezygnowany.

– I słusznie. To cię czegoś nauczy – powiedziała i rozłączyła się.

Nagle wszystko straciło sens. Adamowi zabrakło celu, do którego dążył tyle czasu. Rozejrzał się po pokoju, który teraz wydał mu się nijaki. W obliczu zaistniałej sytuacji powinien wrócić do Wrocławia. Tutaj nie miał już nic do roboty. Nawet Toffi go odrzuciła. Powinien zadzwonić do redakcji i powiedzieć o wszystkim naczelnemu. Niech zamieści swojego Karolaka.

Nie zadzwonił jednak. Włożył buty i wyszedł z domu. Telefon z premedytacją zostawił na półce. Nie miał teraz ochoty na rozmowy z kimkolwiek. Szedł przed siebie, starając się o niczym nie myśleć. Mijał obojętnie uliczne wystawy i śpieszących się ludzi. Zazdrościł im tego pośpiechu. On nie miał już za czym gonić. Wrócił, kiedy latarnie bladym światłem przecinały zapadający zmrok, a pierwsze krople deszczu spadały na rozgrzane dniem płyty chodnikowe. Telefon dzwonił jak oszalały. Nie śpiesząc się otworzył drzwi i podniósł słuchawkę.

– Adam, potrzebuję cię – usłyszał w niej zrozpaczony głos Toffi. – Mogę przyjechać?

– Oczywiście, Toffi! Kochanie… – mimo że powód spotkania nie brzmiał radośnie, ucieszył się, że jednak zadzwoniła, a więc jest jej potrzebny.

Czarne barwy ustąpiły światełku, które nagle ujrzał w tunelu rezygnacji. Zajrzał do puszki z kawą i do lodówki, na wypadek, gdyby Toffi była głodna. Poukładał szpargały na stole, włożył świeżą koszulkę i popryskał się wodą toaletową. Zerknął na zegarek. Była dziewiętnasta piętnaście. Wtedy zadzwonił dzwonek do drzwi. Adam włączył czajnik elektryczny i dziwiąc się, że dziewczyna zjawiła się tak szybko, pobiegł otworzyć. W drzwiach stała pani Joanna, córka Juliany. Była bardzo podekscytowana.

– Proszę się ubierać, szybko! Moja matka przysłała mnie po pana. Prędko, nie mamy czasu. Za dwie godziny muszę być na lotnisku!

Złapał klucze i tak, jak stał, z rozwiązanymi sznurówkami u butów, zbiegł po schodach. Dopiero w samochodzie pomyślał o Toffi. Telefon nadal spoczywał na półce z książkami. Joanna zerkała na niego z lekkim uśmiechem na twarzy. Musiał przyznać, że była bardzo piękną kobietą.

Juliana czekała na niego w swoim pokoju. Kiedy wszedł, powiedziała tylko:

– Zdecydowałam inaczej. Pojadę wieczorem. Mamy więc przed sobą całą noc. Przygotowałam dzbanek mocnej kawy. Radzę ci z niej skorzystać.

To mówiąc sięgnęła po dwie pękate filiżanki i nalewając do nich czarny, aromatyczny napój, rzekła:

– Moja córka nie chce, żebyś stracił pracę.

A więc to ona wstawiła się za mną – pomyślał.

Juliana zaczęła opowieść przyciszonym głosem. Jej fotel skrzypiał monotonnie, a Adam po chwili znalazł się na odległym Podlasiu, by towarzyszyć jej samotnej wędrówce.

Nie wiem, po co tam pojechałam. Od kiedy opuściłam leśną chatę, moim celem powinno być odnalezienie rodziny. Tego życzyłaby sobie moja matka. Odnoszę jednak wrażenie, że jakaś tajemnicza siła odwodziła mnie od tego. Po raz kolejny trafiłam do miejsca, którego nie przewidziałam w moich planach. Planach? Nie, ja nigdy niczego nie planowałam.

Te i inne refleksje nachodziły mnie, gdy zagrzebana po uszy w sianie nasłuchiwałam pomruków zbliżającej się burzy. Oddalona od reszty gospodarstw stodoła z dziurawym dachem miała dać mi schronienie przed nadchodzącą ulewą. Przez dziurę po prawej stronie dachu obserwowałam nadciągające ciemne chmury. Otworzyłam walizkę, wyjęłam z niej resztę chleba i wełnianą chustę z frędzlami. Otuliłam nią ramiona i zaczęłam skubać chleb. Nagle błyskawica rozdarła niebo i po chwili usłyszałam przeraźliwy huk. Zerwała się wichura. Drzwi stodoły najpierw otworzyły się na oścież, a potem zatrzasnęły z łoskotem. Zadrżałam z zimna i przerażenia. Drewniana konstrukcja zachwiała się pod naporem wiatru. Skuliłam się i zagrzebałam głębiej w siano. Burza przechodziła bardzo blisko. Bałam się, że piorun uderzy w stodołę i spłonę razem z nią. Przez dziurę w dachu wlewały się strugi deszczu. Wszystko to trwało bardzo długo, a przynajmniej tak mi się wydawało. Wreszcie ucichło. Słyszałam jeszcze dochodzące z daleka gniewne pomruki grzmotów. Wygrzebałam się ze swojej nory i po omacku dotarłam do drzwi. Otworzyłam je i odetchnęłam świeżym, rześkim powietrzem. Na dworze było już zupełnie ciemno. Wiatr ucichł. Słychać było dalekie szczekanie psów. Zamknęłam drzwi stodoły i wróciłam na poprzednie miejsce. Mimo zmęczenia trudno mi było zasnąć. Wsłuchiwałam się w każdy niepokojący dźwięk. Wydawało mi się, że ktoś krąży wokół stodoły i za chwilę drzwi staną otworem, a w nich ujrzę coś strasznego. Na szczęście wrażenie kroków sprawiała tylko woda ściekająca z dachu. W końcu zmęczenie ukołysało mnie do snu i uwolniło od koszmarów rodzących się w wyobraźni.

Ranek wstał pogodny. Obudziłam się i przeciągnęłam leniwie. Przez dziurę w dachu wpadały promienie słońca, w świetle których obserwowałam drobinki kurzu wirujące w powietrzu. Nie chciało mi się wygrzebywać z miękkiego gniazdka, mimo że w żołądku poczułam dokuczliwe ssanie. Nagle usłyszałam kobiecy głos. Monotonnie wypowiadane słowa brzmiały jak modlitwa.

– Stoi, stoi, krasula! – zawołała jego właścicielka i znienacka szarpnęła drzwi, przez które do mrocznego wnętrza wpuściła wiązkę światła. Podeszła blisko, ale nie zauważyła mnie, i biorąc naręcze siana, złapała mnie za nogi.

– Boża moi, szto geta?! – krzyknęła z przerażeniem.

– Przepraszam… przepraszam bardzo… – bąkałam gramoląc się niezgrabnie, gdyż stopy zapadały mi się w miękkim podłożu. – Nie chciałam pani przestraszyć. To pani stodoła?

– Маjе. А tаksаmа mоi sienа. А chtо ty? – zapytała po białorusku.

– Proszę pani… ja nie wiem, czy pani mnie zrozumie – powiedziałam zmieszana.

– Ty nie Białoruska? – zreflektowała się. – Ja po polsku rozmawiam, a jakże. Między Polakami żyję, to i rozumiem. A stodoła moja i siano moje. A ty? Coś ty za jedna?

– Juliana – odparłam, jakby moje imię miało jej coś wyjaśnić.

– Juliana – powtórzyła. – Nie znam… I skąd ty tutaj, Juliana?

– Przyjechałam wczoraj z Białegostoku i nie miałam gdzie przenocować – wyjaśniłam.

– A do ludzi, do wsi nie mogłaś pójść? – zapytała.

– Mogłam, ale nie wiedziałam, jak mnie przyjmą.

– A jak mieliby przyjąć? Za drzwi nikt by nie wyrzucił. U każdego znalazłoby się jakieś miejsce. A dlaczego tu przyjechałaś? Szukasz kogoś?

– Nie, nie szukam. Kierowca jechał z deskami, więc mnie zabrał.

– Tułasz się? Nie masz swojego domu? – zapytała patrząc na mnie podejrzliwie.

– Nie mam.

– To gdzie byłaś do tej pory? – dociekała.

– Różnie. W Krakowie i w Toruniu, a teraz tu.

– Dziwne to, dziwne… – zafrasowała się. – Chodź ze mną, pomyślimy, co z tobą zrobić, bo spać tutaj nie pozwolę.

– Nie? – jęknęłam rozczarowana i zaczęłam obmacywać siano w poszukiwaniu walizki.

– A nie. Pan Bóg nie wpuściłby mnie do nieba, gdybym pozwoliła dzieciakowi na sianie spać. Chodź, jeszcze ci tu jaka szczypawica wejdzie do ucha albo mysz pod spódnicę.

Wzdrygnęłam się na samą myśl o czymś takim i czym prędzej otrzepałam sukienkę z resztek siana. Potem podniosłam walizkę i ruszyłam za kobietą. Przed stodołą stała łaciata krowa.

– Zaczekaj, przypnę krasulę. – To mówiąc wbiła w trawę pal z łańcuchem, do którego przywiązane było zwierzę.

Przed domem, koło studni krzątała się młoda kobieta. Miała bose nogi i spódnicę zakasaną powyżej kolan. Do miski, gdzie moczyły się ubrania, dolewała wody z wiadra.

– Jadźka! – zawołała ta, która mnie przyprowadziła. – Staszek w domu?

– A gdzie tam! W polu robi – odpowiedziała młoda i obrzuciła mnie zaciekawionym spojrzeniem. – Letniczka? – zapytała.

– A jaka tam letniczka! W stodole spała, to wzięłam ją do domu. Co miałam zrobić?

– U nas i bez niej mało miejsca – mruknęła młoda, patrząc na mnie niechętnie.

– Nikt cię o zdanie nie pyta – odpowiedziała starsza i skinęła na mnie: – Chodź, dam ci mleka. Pewnie jesteś głodna.

W kuchni siedział przy stole przygarbiony człowiek z maleńkim dzieckiem na kolanach, i zabawiał je szpulką od nici.

– Niachaj baćka zabrać dzicia, gоść pryjszоł dа nаs – zwróciła się do niego gospodyni.

Staruszek odwrócił się i przez dłuższą chwilę patrzył na mnie z zaciekawieniem.

– А chtо getа? – zapytał w końcu.

– Juliana – odparła kobieta i tylko tyle zrozumiałam z ich rozmowy, chociaż domyślałam się, że mówią o mnie.

– Dоbry. Szkadа, sztо Stаszеk jużо zаmyżаm – powiedział i roześmiał się głośno.

– Oj, ojciec, ojciec – powiedziała po polsku kobieta i pokiwała głową z politowaniem. – Słyszałaś? – zwróciła się do mnie. – Ojciec żałuje, że Staszek już się ożenił, boś ładniejsza od niej – tu machnęła ręką w kierunku okna wychodzącego na podwórko.

Poczułam się trochę nieswojo. Zrozumiałam, że mam do czynienia z teściową młodej kobiety, chyba nie bardzo z synowej zadowoloną.

– Staszek na śniadanie idzie! – zawołała młoda zaglądając przez kuchenne drzwi.

Po chwili do kuchni wkroczył barczysty mężczyzna, usiadł ciężko na jednym z krzeseł i stękając głośno, zaczął ściągać z nóg długie gumowe buty. Kiedy się z tym uporał, wstał, wytarł ręce o spodnie i wyciągnął do mnie dłoń.

– Znamy się? Dzień dobry – powiedział wesoło, po czym uścisnął mi rękę tak mocno, że prawie syknęłam z bólu.

– To Juliana. Znalazłam ją w stodole – wyjaśniła kobieta.

– Matka musi częściej do tej stodoły zaglądać, skoro takie piękne panny znajduje – roześmiał się i mrugnął do mnie szelmowsko.

– Teraz to i tak za późno – mruknęła, a widząc w progu synową, zamilkła i zaczęła pośpiesznie wyjmować talerze z kredensu. Żona Staszka widocznie słyszała całą rozmowę, bo poczerwieniała na twarzy.

Zrobiło mi się przykro. Szczerze współczułam tej młodej kobiecie.

Nagle dziecko na kolanach pradziadka zaczęło marudzić. Stałam najbliżej, więc zapytałam wyciągając po nie ręce:

– Mogę je wziąć?

– Nie ruszaj, nie twoje – warknęła młoda, chwyciła dziecko i wybiegła z kuchni.

– Ot, zazdrość – burknęła jej teściowa i łypnęła okiem na Staszka.

Ten jakby niczego nie zauważył, uśmiechnął się do mnie i zapytał:

– To dokąd tak wędrujesz, co?

Nie wiedziałam, co odpowiedzieć, więc tylko wzruszyłam ramionami.

– A skąd ona ma wiedzieć, jak domu nie ma? – odezwała się jego matka. – Ktoś musi ją przygarnąć, bo dokąd pójdzie?

– Może Kaziuki? – zastanawiał się Staszek drapiąc się po głowie. – Córka wyjechała do miasta i dom stoi prawie pusty.

– Kaziuk stаry pijany – odezwał się starszy pan. Widocznie dobrze rozumiał, o czym mówimy.

– Pijak, pijak – obruszył się Staszek. – A dziadek to nie lubi sobie czasem pociągnąć?

– Мnie padabajecca geta czi nie, geta nie apianiajе, jak on sam.

– Ojciec niech mówi po polsku – oburzyła się gospodyni. – Przecież umie. A przy gościu, który nie rozumie po białorusku, to nawet nie wypada.

– Dziadek patriota – roześmiał się Staszek.

– A żebyś wiedział, że patriota. Bo wy, młodzi, to niedługo całkiem naszego języka zapomnicie – naburmuszył się dziadek i więcej się nie odezwał.

– A może do Romańczukowej pójść zapytać? Co? Jak myślisz? – zastanawiała się kobieta, zwracając się do syna.

– E, tam. Romańczukowa to szeptucha. Swojej roboty ma dość. Po co jeszcze jej głowę dziewczyną zawracać? – powiedział krzywiąc się Staszek.

– Ale może coś powie?

– Co tam ona powie? Może matkę z reumatyzmu albo lęków wyleczyć, ale dobrej rady matce nie da – odpowiedział Staszek i zawiesił na mnie zasępiony wzrok.

– Bardzo państwa przepraszam, że sprawiłam tyle kłopotu – powiedziałam. – Proszę się mną nie martwić, jakoś sobie poradzę.

– Jak to nie martwić? – obruszył się Staszek. – A w czyjej stodole siedziałaś? W naszej. To i nasze zmartwienie.

– Ja to bym ją do babki Oleny odesłał – odezwał się w końcu wciąż nadąsany dziadek. – Babka sama mieszka, będzie miała towarzystwo i pomoc, chyba że dziewucha leniwa. To jak? – zwrócił się do mnie. – Umiesz ty coś robić?

– Umiem – odpowiedziałam zaskoczona takim bezpośrednim pytaniem. – Oczywiście, że umiem.

– Teraz to nie jest takie oczywiste. Wojna była, dzieciaki nie miały się kiedy roboty uczyć. Ale jak umiesz, to dobrze. Babce się przydasz – skwitował.

– Może to i dobry pomysł – zastanawiał się Staszek. – Po śniadaniu zaprowadzę cię tam – zaproponował i ochoczo zabrał się do jedzenia.

Domek babki Oleny był nieduży, złożony z kuchni, dwóch pokoików i strychu. Prowizoryczna łazienka wygospodarowana została z komórki znajdującej się przy schodach wiodących na górę. Stały tam miednice i dzban na wodę, którą trzeba było nosić ze studni. Kuchnia była chyba największym pomieszczeniem. Prócz kaflowej kuchenki z fajerkami, w której paliło się drewnem, stał tu duży dębowy stół i sześć krzeseł. Niebawem miałam się przekonać, że wcale nie było ich za dużo, bowiem życie towarzyskie babki Oleny było bardzo urozmaicone. W kącie po lewej stronie rozpierał się wielki kredens, w którym gospodyni przechowywała garnki, talerze i niezliczoną ilość fajansowych kubków. Pod małym okienkiem wychodzącym na podwórko stała długa ława z solidnego drewna. Pokoje były podobne do siebie, różniły się tylko kolorem ścian i chodników leżących na podłodze. Babka Olena nie przywiązywała do nich wagi, ponieważ, jak się okazało, całe dnie spędzała w kuchni. Tam też przyjmowała liczne sąsiadki, które chętnie wpadały na pogawędki. I właśnie tutaj opowiadałam babce swoje dzieje.

– Ot, bieda – westchnęła wysłuchawszy mojej historii. – To wszystko przez wojnę. Ona tak ludzi skrzywdziła. Nie oszczędziła nikogo. Mojego brata też zabrała. I sama zostałam, bo innej rodziny u mnie nie było.

– Mój tatuś żyje – powiedziałam z przekonaniem – ale gdzieś zaginął. Poszedł i już nigdy nie wrócił.

Babka Olena spojrzała jakoś dziwnie i zmieniła temat.

– Tutaj powietrze zdrowe i miejsca dużo. Dla nas dwóch wystarczy. Bo ja tak pomyślałam, że jak ty do mnie trafiłaś, to obie razem musimy żyć panu Bogu na pociechę. Nie darmo on ludzi do siebie zbliża. Widać jakiś zamysł miał, skoro ciebie tu przywiódł. Może po to, żebym dom miała komu zostawić? Patrz! Porządny dom, zbudowany z dobrego drewna. Ho, ho! On już niejedną wichurę i niejedną burzę przetrzymał. A ja rodziny żadnej nie mam. Ciężko byłoby umierać nie wiedząc, w czyje ręce pójdzie. Jeśli będziesz mi pomagać, bo czasem sił mi nie starcza, albo jaka choroba się przyplącze, to już ja ciebie wynagrodzę. Człowiek coraz starszy i opieki będzie potrzebował. Dużo roboty nie będzie, nie mam gospodarstwa. Oddałam je na skarb państwa, bo już ciężko było mi gospodarzyć. Za to co miesiąc dostaję rentę. Niewielka jest, ale ogródek mam przy domu, parę kurek, sad… Czasem mięso kupuję od sąsiadów, jak mają świniobicie, a chleb sama piekę. Powiem ci, że teraz lepiej na wsi mieszkać niż w mieście. Tam w sklepie mało co kupisz. I drogo. A tu wioska mała, dobrzy sąsiedzi, nie dadzą umrzeć z głodu. Pomagamy sobie, jak możemy. U mnie w sadzie rosną najlepsze jabłka. I gruszki takie soczyste, że sok aż po brodzie cieknie. Ludzie przychodzą po owoce i zawsze coś w zamian przyniosą. A to kiełbasy, to kaszanki, różnie… Z Bożą pomocą poradzimy sobie – zakończyła i uśmiechnęła się do mnie.

Patrzyłam na jej posiwiałe włosy, szczerą twarz i dobrotliwe oczy. Poczułam się przy niej spokojnie i bezpiecznie.

Nie przypuszczałam jednak, że pobyt w domku z zielonymi okiennicami będzie aż tak pełen wrażeń. Babka Olena była osobą bardzo towarzyską i każdego dnia ktoś do niej zaglądał. Sąsiadki odwiedzały ją gromadnie, wpadały znienacka umorusane dzieci, a i mężczyźni wstępowali na szklaneczkę kwasu chlebowego. Babka Olena śpiewała w ludowym zespole pieśni i tańca z pobliskiego miasteczka i angażowała się do wszystkich okolicznych wydarzeń. Była bardzo aktywna i dzięki temu w szybkim tempie poznałam niemal całą wieś. Nie przychodziła tylko stara Romańczukowa mieszkająca z synem na skraju wioski. Wszyscy jednak wiedzieli, że ona, jako szeptucha, stworzona jest do wyższych celów i nie ma czasu na spotkania towarzyskie.

– Kim jest szeptucha? – zainteresowałam się pewnego dnia, przy okazji przebierania cebuli na ławeczce pod domem. Mówiąc to poczułam przebiegający mi po plecach zimny dreszcz i aż się wzdrygnęłam, co nie uszło uwadze babki Oleny.

– Nie bój się – roześmiała się. – Szeptuchy nie są straszne, one dobrze czynią. Uzdrawiają chorych modlitwą. Jeżeli chory wierzy w ich moc, na pewno wyzdrowieje. Sporo ich na tych terenach. Stare szeptuchy przed śmiercią przekazują swoją wiedzę młodszym, najczęściej swoim córkom. A nasza Romańczukowa nie ma córki i bardzo ją to martwi. Ona ma takie ręce, co czują chorobę przez skórę. Zawsze dobrze wie, gdzie co komu doskwiera. Modli się tak, jak one wszystkie, i tym szeptaniem pomaga, ale dodatkowo swoje ręce kładzie na chorym, oczy zamyka i tymi rękami po całym jego ciele wodzi. Jak ją palce mrowią, znaczy w tym miejscu coś nie jest w porządku. Czasami do Romańczukowej kolejka ustawia się już od rana. Ludzie jej wierzą, ponieważ jest uczciwa. Jak ktoś jest umierający albo musi iść na operację, ona mu to mówi bez ogródek. Taki człowiek, który nad grobem stoi, wraca od niej do domu i porządkuje wszystkie swoje sprawy. Dotąd jeszcze nigdy się nie pomyliła, dlatego też wszyscy trochę się jej boją. Raz zaczepiła starego Wasylczuka i mówi: „A ty już dom na synów swojego brata przepisałeś?” Bo muszę ci powiedzieć, że Wasylczuk swoich dzieci nie miał, tylko drugą żonę, którą wziął z przychówkiem. Strasznie niedobra była dla niego. „Nie – mówi Wasylczuk – czas jeszcze”. A ona mu na to: „Zrób to w tym tygodniu”. Stary w sobotę umarł, ale nie posłuchał szeptuchy i domu nie przepisał. No i synom brata figa z makiem się dostała. Wszystko żona i jej dzieci wzięły. O! Taka jest nasza Romańczukowa – zakończyła babka Olena. – Ale co ja ci tutaj takie rzeczy opowiadam – dodała po chwili. – W niedzielę dożynki, zaraz kobiety przyjdą pleść wianki. Trzeba chleba nakroić i dobrze słoniną obłożyć, bo będą plotkować, że babka Olena chytra.

Wrzuciłam resztę cebuli do kosza i udałam się za babką Oleną do kuchni. Kroiłyśmy chleb i słoninę, a ja nie mogłam przestać myśleć o Romańczukowej, która miała taką tajemniczą moc.

Tego wieczoru w kuchni babki Oleny było bardzo wesoło. Przybyło tyle kobiet, że zabrakło miejsca nie tylko na krzesłach, ale nawet na ławie pod oknem. Babka Olena poprosiła mnie, bym zniosła ze strychu stołki, które wyniosła tam kiedyś, żeby nie przeszkadzały w kuchni. Wzięłam lampę naftową i ruszyłam po stromych schodkach. Drzwi były niskie. Przechodząc przez nie musiałam schylić głowę. Podniosłam do góry lampę i aż wstrzymałam oddech. Trzeba przyznać, że jak na strych panował tu porządek. Pod ścianami wyłożonymi ciemnym drewnem ustawione były sprzęty, które babka Olena uznała za nieprzydatne w domu. Ja natomiast patrzyłam z zachwytem na skrzynię okutą żelaznymi pasami, stare lustro w drewnianej, prostej ramie, zakurzony stolik z półką pod blatem czy krzesło z wyciętym w oparciu serduszkiem. Nie miałam czasu przyglądać się temu, co było ukryte pod pasiastymi narzutami. Zauważyłam tylko drzwi prowadzące do jakiegoś pomieszczenia. Kiedy je uchyliłam, moim oczom ukazał się mały skośny pokoik z zaokrąglonym u góry okienkiem. Było tak zakurzone, że trudno było dostrzec przez nie wielki, panoszący się na niebie księżyc. Zamknęłam drzwi, wzięłam jeden ze stołków i zeszłam na dół, by po chwili wrócić po następny. Pomyślałam, że poproszę babkę Olenę o ten mały pokoik na strychu.

Kobiety plotły dożynkowe wianki z kłosów zbóż i kwiatów, które nigdy nie więdły. Mówiły o nich: nieśmiertelniki. Całą podłogę pokrywały dary lata – orzechy, jarzębina, owoce – i kolorowe wstążki. Za trzy dni mieliśmy czcić i podziwiać tegoroczne plony na dożynkach. Wszystkie kobiety bardzo się starały, bo miały je prezentować na własnych głowach podczas śpiewania.

– Uwij i ty wianuszek – zachęcała mnie babka Olena, ale ja wolałam tylko się przyglądać i przysłuchiwać pięknym ludowym pieśniom, które intonowały. W przerwach kobiety obficie raczyły się chlebem z wędzoną słoniną. Śmiały się przy tym, plotkowały i dowcipkowały, aż najstarsza z nich, Zofia Antałuk, powiedziała:

– Dawniej nie tak dożynki wyglądały.

Wszystkie zamilkły, a ja zastrzygłam uszami.

– Ty młodziutka jeszcze jesteś, to nie wiesz, ale dożynki mają dawną, słowiańską tradycję. I przed wojną hołd składano plonom i naturze.

– A teraz komu? – zapytałam i przysunęłam się bliżej pani Zofii, żeby nie uronić ani jednego słowa. Nigdy przecież nie uczestniczyłam w takim święcie.

– A teraz to szkoda gadać, ale do tych dawnych nie ma co porównywać – ucięła i rozejrzała się po zebranych kobietach, które dotąd rozgadane, nagle oczy wbiły w swoje wianki i w skupieniu wplatały w nie kolorowe wstążki.

– Antałukowa niech dzieciakowi w głowie nie mąci – odezwała się w końcu Jasiukowa, potężna kobieta, której sapanie po każdym postawionym kroku słyszało pół wsi.

– A niech wie – odparła Zofia Antałuk. Złapała się pod boki i obdarzyła Jasiukową wyzywającym spojrzeniem. Potem nachyliła się do mnie i oznajmiła: – Teraz hołd składamy władzy wszechmogącej. I Związkowi Radzieckiemu.

– Cicho! – zamachała rękami chuda kobieta siedząca w kącie i obejrzała się trwożliwie na drzwi. – Jeszcze kto usłyszy!

– Niech sobie słyszy – wzruszyła ramionami Zofia Antałuk. – Stalin zdechł. Teraz nikogo się nie boję. Mogę mówić, co chcę! Kiedyś – zwróciła się do mnie – jeden wieniec się plotło, taki duży. W kształcie korony albo koła. Wszystko tam było: owoce, orzechy, kwiaty, zboże, a czasem i żywego kogucika ktoś posadził. Niosła go zwykle najlepsza żniwiarka we wsi. Czasem wieniec był taki wielki, że żniwiarze musieli jej pomagać. Za tą żniwiarką szedł cały orszak. Wszyscy odświętnie ubrani i bardzo uroczyści. Żniwiarze nieśli kosy i sierpy przybrane kwiatami. Ludzie naprawdę byli wdzięczni Bogu za wszystkie dary ziemi, ale też i za deszcz, kiedy zboże rosło, i za słońce, gdy były żniwa. Taki wieniec niosło się do kościoła, żeby ksiądz poświęcił. Święcił też chleb upieczony z tego świeżego zboża. A potem nieśliśmy wieniec do najważniejszego gospodarza. On przechowywał go w swojej stodole, ale i tak wszyscy wiedzieli, że jest wspólny, naszymi rękami wypracowany i skropiony naszym potem. W tej stodole leżał do następnego zasiewu, a ziarno, co się z niego wytrzęsło, przeznaczano na nowy zasiew. Piękny to był zwyczaj. Ja też raz byłam najlepszą żniwiarką i niosłam wieniec. Najpierw szło się do przepiórki. Przepiórka to nie ptaszek, jak myślisz, tylko taki jeszcze nie zżęty pas zboża na pustym polu. Z niego właśnie pleciono wieniec. Potem była biesiada. Tyle było rozmaitego jadła, że stoły się uginały. Wszyscy tańczyli, śpiewali i prosili Boga o następny plon, żeby nie był gorszy niż obecny. A teraz? Teraz sama zobaczysz! – zakończyła ze złością i zamilkła.

W niedzielę od rana babka Olena szykowała się do święta plonów. Regionalny strój, złożony z pasiastej spódnicy, fartucha i białej bluzki z koronką, obejrzała dokładnie, żeby sprawdzić, czy aby nie napoczęły go mole. Oczyściła czarne buciki, a z puszki po landrynkach wydobyła czerwone korale. Na jej polecenie ja również ubrałam się odświętnie i ruszyłyśmy do miasteczka. Na miejscu, do którego przybyłyśmy, czekał przygotowany długi stół przykryty zielonym suknem. Za stołem ustawiono kilka krzeseł.

– To dla władzy – mruknęła babka Olena widząc, że przyglądam się zaciekawiona. – Przyjadą z Białegostoku. Teraz to nie jest ludowe święto, tylko polityczne.

Punktualnie o godzinie dziesiątej miejsca za stołem zajęli przedstawiciele władz. Chór, do którego należała babka Olena, ustawiał się już na drewnianym podeście. Zagrały skrzypce i po chwili na rozległe łąki i pola popłynął śpiew miejscowych chórzystek, w malowniczych wiankach na głowach. Wysłuchawszy pieśni, partyjni aktywiści wygłosili przemówienia o wyraźnie propagandowym charakterze. Mówili o sojuszu robotniczo-chłopskim i domagali się poparcia dla obecnej władzy oraz polityki rolnej. Po tych przydługich przemowach wystąpiła lokalna delegacja, która w imieniu wszystkich rolników podziękowała za wsparcie w postaci dostarczenia wystarczającej ilości sznurka do kombajnów oraz za fundusze na pogłębienie rowów melioracyjnych. Chleb do ucałowania podał sołtys, jako pośrednik między mieszkańcami wsi a gromadzką radą narodową. Kiedy część oficjalną mieliśmy za sobą i powinien rozpocząć się festyn, nadciągnęła czarna burzowa chmura, na widok której większość uczestników rozpierzchła się do domów. Wszyscy z naszej wsi ulokowali się na furmankach gospodarzy i tylko dzięki temu zdążyliśmy uciec przed ulewą.

– Teraz już wiesz, o czym mówiła Antałukowa – powiedziała z przekąsem babka Olena odwieszając do szafy ludowy strój.

Burza, jaka rozpętała się tego dnia, nie miała sobie równych. Drżałam wraz z drewnianą konstrukcją domu babki Oleny wyobrażając sobie, że dobry Bóg gniewa się, iż to nie Jemu, a komunistycznej władzy ludzie dziękują za dary.

2

Dokładnie o godzinie dwudziestej drugiej na dole odezwał się dzwonek domofonu. Juliana przerwała opowiadanie i spojrzała na Adama.

– Gość o tej porze? – zdziwiła się. – Kto to może być?

Adam nie odezwał się. Nie znał przecież znajomych Juliany ani ich zwyczajów.

– Prócz nas nikogo nie ma w domu – stwierdziła Juliana. – Joanna pojechała po kogoś na lotnisko, a Kasia skończyła już pracę.

Dźwięk domofonu powtórzył się.

– Czy mam otworzyć drzwi? – zapytał Adam i podniósł się z miejsca.

– Gdybyś był tak uprzejmy… – powiedziała Juliana z przepraszającym uśmiechem.

– Oczywiście. Już idę – zgodził się natychmiast i szybko zbiegł po schodach.

Za parkanem stała Toffi z czerwoną parasolką w ręku.

– Tak myślałam – syknęła ze złością, zanim zdążył otworzyć furtkę. – Dzwonię do ciebie, mówię, że cię potrzebuję, zapraszasz mnie do domu, a potem w najlepsze wychodzisz na herbatkę do Juliany! Jesteś stuknięty czy co?!

– Toffi, uspokój się. Pozwól mi wytłumaczyć… – zaczął, ale przerwała mu w pół zdania.

– Wytłumaczyć? Tego nie można wytłumaczyć! – zawołała podniesionym głosem. – Niech cię diabli! Nie chcę cię znać! – krzyknęła, odwróciła się na pięcie i zniknęła za żywopłotem.

– Toffi! – zawołał jeszcze, szarpiąc się z zamkiem od furtki.

– Odczep się! Kretyn! – odkrzyknęła i przyśpieszyła kroku, o czym świadczył szybki stukot obcasów po chodniku.

– Cholera – mruknął do siebie Adam.

Postał chwilę na deszczu, w nadziei, że Toffi wróci, a potem powlókł się na górę. Stracił ochotę na słuchanie wspomnień Juliany i gdyby nie obawa o utratę pracy, przeprosiłby ją i poszedłby do domu. Może nawet pojechałby do Toffi.

– Kto to był? – zapytała zaciekawiona Juliana.

– Toffi – odpowiedział.

– Nie wpuściłeś jej? – zdziwiła się.

– Nie chciała wejść – odparł. – Mogę jeszcze kawy? – zapytał, żeby zmienić temat.

– Tak, oczywiście! – powiedziała patrząc na niego badawczo. – Nie chcesz o niej porozmawiać? – zapytała.

– Nie – odparł krótko.

– W takim razie… Na czym to ja skończyłam? – zastanowiła się i spojrzała pytająco na Adama. On jednak był myślami gdzie indziej. – Aha, już wiem. Na dożynkach. Chcesz słuchać dalej? – zapytała niepewnie.

Adam skinął twierdząco głową, upił łyk kawy i rozparł się wygodniej na sofie. Starał się słuchać uważnie, odsuwając od siebie natrętnie powracający obraz Toffi.

Kilka dni po dożynkach poprosiłam babkę Olenę o udostępnienie mi pokoiku na strychu. Uśmiechnęła się tak jakoś rzewnie i pokiwała głową, zanim powiedziała:

– Mój brat, Antoś, tam mieszkał. Jeszcze jak rodzice żyli. Jego myśli biegły zawsze daleko. A ty jesteś taka sama jak on.

Sprzęty stojące na strychu, jak się okazało, należały do poprzednich właścicieli domu. Nigdy ich nie odebrali i babka Olena pozwoliła mi wybrać te, które chciałabym mieć w pokoju. Pouczyła mnie też, jak należy palić w żelaznym piecyku, zamontowanym tam niegdyś przez jej brata. Wypucowałam małe okienko w drewnianych ramach, wyszorowałam podłogę z desek, omiotłam ściany z kurzu i pajęczyn. Potem poustawiałam meble z ciemnego, napoczętego przez korniki drewna. Musiałam poprosić o pomoc babkę Olenę, bo niektóre były naprawdę ciężkie. Przesunęłyśmy przez drzwi wąskie łóżko, komódkę, lustro w starej drewnianej ramie, malutki stolik i krzesło z serduszkiem. W kącie strychu znalazłam nakryty pasiastą narzutą nieduży regalik, który idealnie nadawał się na książki. Żałowałam tylko, że prócz szkolnych podręczników nie posiadam ani jednej. Poukładałam swoje nieliczne rzeczy i aż przysiadłam na łóżku, patrząc w zachwycie na swoje dzieło.

– No, teraz na dole będziesz pewnie rzadkim gościem – powiedziała ze śmiechem babka Olena i zeszła po schodkach smażyć bliny.

Ja natomiast postanowiłam pobuszować jeszcze po strychu. W stojącej obok schodów skrzynce zbitej z desek odkryłam wyszczerbione kubki i talerze. Obok w starej skórzanej teczce były dawne listy i pocztówki przewiązane zieloną wstążeczką. A pod ścianą, na wprost schodów stał oparty o nią jakiś pakunek zawinięty w płótno. Kiedy go odwinęłam, moim oczom ukazał się portret starego człowieka. Namalowana twarz wyglądała jak prawdziwa. I te oczy… Były przerażające. Patrzyły z portretu, jakby ich właściciel chciał coś powiedzieć. Zawinęłam pośpiesznie obraz i odstawiłam go z powrotem pod ścianę. Czułam się nieswojo i wolałam resztę wieczoru spędzić z babką Oleną w kuchni. Na stole złociły się grube, apetyczne bliny.

– O, przyszłaś! – ucieszyła się. – Skosztuj białoruskich blinów. Na pewno takich nie jadłaś – zachęcała, nakładając gęstą śmietanę do miseczki. – A czegóż masz taką minę, jakbyś diabła zobaczyła? – zainteresowała się.

– Znalazłam na strychu obraz. Portret. Czyj on? – zapytałam.

– Nie wiem… – odparła babka Olena i dyskretnie przeżegnała się kilka razy. – Historia tego malowidła jest dziwna. Lepiej zostaw go w spokoju.

– Proszę mi opowiedzieć – poprosiłam trochę wbrew sobie, bo tak naprawdę wolałabym nie wiedzieć o jego istnieniu. Odkąd go ujrzałam, czułam czyjąś obecność na strychu.

– Ach – machnęła ręką i na wszelki wypadek znowu się przeżegnała – to było jeszcze przed wojną – zaczęła, nalewając do kubków zsiadłego mleka. Ale pamiętam, jakby było wczoraj. Siedzieliśmy tu całą rodziną: ja, brat i ojciec. Matka jeszcze krzątała się przy kuchni i myła garnki. Był późny zimowy wieczór, a my z ojcem jeszcze rozmawialiśmy o tym i owym. Wtedy ktoś zapukał do drzwi. Ojciec otworzył i wpuścił do środka starego człowieka. Pożal się, Boże, jak on wyglądał! Widać było po nim, że idzie z daleka i ledwo trzyma się na nogach. Usiadł na ławie pod oknem i ciężko oddychał. Patrzyliśmy wszyscy na niego i baliśmy się odezwać. „Pozwólcie odpocząć” – powiedział w końcu. Matka chciała go czymś poczęstować, ale odmówił. Posiedział, pogapił się po ścianach, aż zasnął na tej ławce. Ojciec podszedł do niego, potrząsnął go za ramię i powiedział żeby się położył. Ja przyniosłam nawet poduszkę, ale on się nie obudził. Wyszliśmy z kuchni. Matka zajrzała tam po godzinie, może po dwóch… Chciała zobaczyć, czy czegoś mu nie trzeba, a ława pusta. Po człowieku ani śladu. Nikt nie słyszał, kiedy wyszedł. Zniknął nagle, jakby rozpłynął się w powietrzu. Tylko ten obraz został. A na nim twarz kropka w kropkę podobna do tego wędrowca. Ani starsza, ani młodsza. Taka sama. Przez kilka dni gadaliśmy jeszcze o nim, a potem każdy zapomniał. Tylko moja matka tak się przestraszyła, że zaniosła obraz do cerkwi, żeby się pomodlić. Ale co zapaliła świeczkę, to ona gasła. Nagle taki chłód na plecach poczuła, że… Co? Czego tak się trzęsiesz, jak osika na wietrze? Na szczęście stary ze strychu tutaj nie przychodzi. Może mu modlitwy matki pomogły, bo ten, co tu wtedy był zimą, to chyba dusza pokutująca. Duch, znaczy się.

Babka Olena zamilkła w zamyśleniu i w tym samym momencie rozległo się głośne pukanie. Spojrzałyśmy po sobie, po czym babka Olena przeniosła wzrok na zegar spokojnie tykający na ścianie i przezornie znowu się przeżegnała.

– A kogo to niesie o tej porze? – zdziwiła się i ruszyła do drzwi.

Moja wyobraźnia natychmiast podsunęła mi starca z twarzą z portretu, toteż zaskoczył mnie głos młodego chłopaka.

– Z daleka bliny poczułem! – usłyszałam, a po chwili w drzwiach pojawił się Janek, syn Romańczukowej. Nie znałam go osobiście, ale widywałam go we wsi. Ładny był z niego chłopak. Wysoki, opalony, pierwszy wąs mu się sypał.

– Stało się coś, że tak po ciemku chodzisz? – dopytywała się babka Olena, ale oczy jej się śmiały. Chyba lubiła Janka.

– Nic się nie stało – odparł. – Matka pyta, czy można kilka jajek pożyczyć, bo nasze kury kuna wydusiła, a młode jeszcze się nie niosą.

– Pewnie, że można. Ile dać? Dziesięć? – Zapytała babka Olena sięgając do koszyka z jajkami.

– Może być dziesięć. A jak jest więcej, to więcej – powiedział Janek zerkając co jakiś czas na mnie.

– To aż tutaj z końca wsi przyszedłeś? Nikt bliżej nie miał jajek? – dziwiła się babka Olena.

– Nie wiem, nie pytałem – odpowiedział i znowu spojrzał na mnie. – A ty… – zaczął, ale się tylko zaczerwienił i nie dodał więcej ani słowa.

– Możesz mówić do mnie Juliana – powiedziałam i uśmiechnęłam się, żeby dodać mu odwagi.

– No właśnie, Juliana… Dlaczego ty nie chodzisz do szkoły?

Babka Olena, która sięgała akurat do kredensu, odwróciła się i popatrzyła uważnie najpierw na Janka, a potem na mnie.

– Do szkoły? – wymamrotała. – Tak, ty powinnaś chodzić do szkoły…

***

Zapisałam się do liceum w Michałowie i dojeżdżałam tam codziennie wysłużonym rowerem, który babka Olena wydobyła z szopy. Janek towarzyszył mi w tych wycieczkach, jeżdżąc do szkoły zawodowej, w której kształcił się na mechanika ciągników. Piętnaście kilometrów pokonywaliśmy w czterdzieści pięć minut. Rozstawaliśmy się przed moją szkołą, umawiając się na wspólny powrót. W grudniu spadł śnieg i rowery powędrowały z powrotem do szopy. Zaczęliśmy jeździć niebieskim rozklekotanym autobusem, ale w lutym zapanował taki mróz, że darmo wypatrywaliśmy go na przystanku. Raz spróbowaliśmy dotrzeć do szkoły pieszo, ale zawróciliśmy już po pierwszym kilometrze. Trzeba było zostać w domu i przeczekać najsroższe dni zimy. Spędzałam ten czas z babką Oleną lub czytałam wypożyczone w szkolnej bibliotece książki. W swoim pokoju na górze, zwinięta w kłębek pod wełnianym kocem, zaczytywałam się w Reymoncie i Sienkiewiczu. Żelazny piecyk rozpalałam do czerwoności. Starałam się nie myśleć o lokatorze z portretu, który mijałam zawsze na palcach, wstrzymując oddech. Wolałam nie zbudzić jego energii. Marzec przyniósł wreszcie upragniony powiew wiosny i często w towarzystwie Janka spacerowałam po polach lub przedzierałam się przez zarośla i zagajniki w poszukiwaniu jej pierwszych, nieśmiałych oznak.

Tej samej wiosny Bolesław Bierut został powołany na stanowisko Pierwszego Sekretarza KC PZPR. Z tej okazji mieliśmy w szkole wielką uroczystość. W szkole Janka odbył się tylko apel, ja natomiast musiałam zostać po lekcjach na akademii przygotowanej przez uczniów i nauczycieli. Janek jak zwykle czekał tego dnia pod moją szkołą.

– Nie mogę dzisiaj wrócić z tobą – powiedziałam wyglądając przez uchylone drzwi. – Mamy akademię na cześć Bieruta.

– Daj spokój, nikt nie zauważy, że nie ma jednej uczennicy – powiedział i mrugnął do mnie okiem.

– Muszę zostać. Mówię wiersz – upierałam się.

– Jaki wiersz? O Bierucie? – skrzywił się Janek i przewrócił oczami na znak zniecierpliwienia.

– Tak, posłuchaj: „Przez miasto i wieś, niech się niesie nasza pieśń…” – zaczęłam, a Janek wzniósł oczy do nieba. Mimo to kontynuowałam: „niech radośnie rozbrzmiewa jej nuta, niech prowadzi nasz lud do zwycięstwa poprzez trud, pieśń na cześć towarzysza Bieruta” – wyrecytowałam szybko i obejrzałam się, ponieważ ktoś pociągnął mnie za warkocz.

– Chodź już. Wszyscy się zbierają w auli – szepnęła koleżanka z klasy, jednocześnie obrzucając Janka zaciekawionym spojrzeniem.

– Idę już, idę – odpowiedziałam i rzuciłam Jankowi spojrzenie pełne rezygnacji.

– Jedno zdanie to nie wiersz – burknął. – Mówię ci, nikt nie zauważy, chodź – kusił.

Zerknęłam ponownie na opustoszały już korytarz i rzuciłam z determinacją:

– Dobrze, poczekaj tu. Tylko wezmę płaszcz.

Chyłkiem udałam się do szatni i z płaszczem w ręku, jak mi się zdawało, nie zauważona przez nikogo wymknęłam się z budynku. Czułam się jak złodziej.

W drodze do domu nie mogłam uwolnić się od myśli o tym, co zrobiłam. Janek usiłował mnie jakoś rozbawić i robił wszystko, żebym przestała się martwić szkolną akademią.

– Uważam, że za bardzo się przejmujesz – stwierdził w końcu.

– A jeśli wyrzucą mnie ze szkoły? Co sobie pomyśli babka Olena?

– Phi, wielkie mi co! – prychnął, rozejrzał się wokół i dodał szeptem – Bieruta też wyrzucili ze szkoły.

– Co ty mówisz? – spojrzałam z niedowierzaniem i aż zatrzymałam rower. – To jakieś bzdury – dodałam kiwając z politowaniem głową.

– Wcale nie bzdury. Miał siedemnaście lat, kiedy wyleciał – obruszył się Janek.

– Ciekawe za co… – mruknęłam z powątpiewaniem.

– Podobno za strajk. Wystąpił przeciwko nauce języka rosyjskiego w szkole. Ale chłopaki u nas mówią, że za agitację rewolucyjną.

– Pierwszy raz o tym słyszę – odezwałam się po chwili milczenia.

– O wielu rzeczach jeszcze nie słyszałaś. Może kiedyś ci powiem, co opowiadają ludzie, którzy przychodzą do mojej matki. A niektórzy z daleka przyjeżdżają. Nawet z samej Warszawy.

– Zwykłe plotki i tyle. Nie zajmuję się plotkami – odparłam.

– Może i plotki, a może nie… Na przykład nie wiadomo, czy ten Bierut to prawdziwy Bierut…

– Przestań! – obejrzałam się za siebie, ale w zasięgu mojego wzroku nikogo nie było. – W końcu cię zamkną, zobaczysz – ostrzegłam.

– Nie zamkną – odparł ze śmiechem Janek. Nie odpowiedziałam i dalej jechaliśmy już w milczeniu.

Do wieczora nie opuszczało mnie uczucie niepokoju. Następnego dnia był czwartek i wymówiłam się od szkoły dolegliwościami. Babka Olena zaniepokoiła się tak bardzo, że chciała mnie zaprowadzić do Romańczukowej. W szkole pojawiłam się dopiero w poniedziałek. Z duszą na ramieniu otwierałam drzwi klasy.

– Dlaczego nie byłaś na akademii? – zapytała mnie Mania, koleżanka z klasy. – Będziesz miała za swoje, zobaczysz. – Spojrzałam na nią z lękiem, ale pozostawiłam jej uwagę bez komentarza.

Pierwsza lekcja minęła spokojnie. Dopiero na drugiej historyk, widząc mnie, wyciągnął długi palec w moim kierunku:

– O, jesteś, Dors! Dyrektor od czwartku na ciebie czeka – oznajmił ze źle skrywaną satysfakcją.

– Mam pójść do niego teraz? – zapytałam podnosząc się z miejsca.

– Teraz, teraz, i to szybko! – Machnął ręką, jakby oganiał się od natrętnej muchy i przeszedł do tematu lekcji.

Wyszłam z klasy, oparłam się plecami o drzwi i stałam tak, zastanawiając się, czy nie lepiej opuścić szkołę i wrócić do bezpiecznej przystani, jaką był dom babki Oleny. Tak zastała mnie woźna, roznosząca kredę.

– Julianka za drzwiami? – zdziwiła się. – Julianka lekcji się nie nauczyła?

– Nauczyłam się, tylko że…

– A, to pewnie Julianka rozmawiała na lekcji – pogroziła mi palcem.

– Nie, nie rozmawiałam… Muszę iść do dyrektora.

– Lepiej nie teraz. Dyrektor zajęty. Ktoś tam u niego siedzi – szepnęła tajemniczo i wchodząc do klasy wepchnęła mnie przed sobą. Zostawiła kredę i czym prędzej opuściła klasę.

– Załatwione? No to siadaj – powiedział historyk i powrócił do przerwanego tematu. Przez dwie kolejne lekcje nic się nie działo. Dopiero na ostatniej, gdy już myślałam, że ominą mnie nieprzyjemności, drzwi otworzyły się z impetem, po czym ukazała się w nich czerwona ze złości twarz nauczyciela historii.

– Dors! Natychmiast do dyrektora! – krzyknął.

Serce podchodziło mi do gardła, gdy szłam przez korytarz na trzęsących się ze strachu nogach. Za mną podążał historyk, sapiąc i prychając, jak rozsierdzony koń. Dyrektor siedział za biurkiem i wyrażał zniecierpliwienie bębniąc palcami o jego blat. Przerażała mnie zwalista postura i okrągła, czerwona twarz człowieka, przed którym miałam się tłumaczyć.

– Dors… – wysapał na mój widok.

– Dzień dobry, panie dyrektorze – dygnęłam grzecznie.

– Może pan iść na lekcję – zwrócił się do historyka, który wszedł za mną do gabinetu i stał teraz niezdecydowany za moimi plecami.

– Chciałem tylko powiedzieć, że uczennica Dors dopuściła się kłamstwa mówiąc, że była u pana dyrektora – powiedział oskarżycielsko historyk i otarł chustką krople potu z czoła.

Poczerwieniałam z oburzenia. Nic takiego nie mówiłam!

– Może pan odejść – powtórzył dyrektor.

Nauczyciel historii wycofał się i bezszelestnie zamknął za sobą drzwi.

– Dors… – odezwał się dyrektor patrząc na mnie z zastanowieniem. – Czy uważasz, Dors, że powinienem zaproponować ci, byś usiadła?

Pytanie nieco mnie zaskoczyło, ale mimo lęku przed dyrektorem, odpowiedziałam mocnym, pewnym siebie głosem:

– Tak. Tak uważam, panie dyrektorze.

– A dlaczego tak uważasz, Dors? – zapytał.

– Ponieważ jestem kobietą – odparłam, a widząc, że nieznacznie się skrzywił, dodałam szybko: – No i jestem pańskim gościem.

W dyrektora jakby piorun strzelił.

– Co takiego?! – wrzasnął, aż podskoczyłam. – Dors jest moim gościem! Słyszeliście państwo? – Rozejrzał się po ścianach, jakby wokół stał tłum świadków, i ponownie zwrócił się do mnie – Naprawdę tak uważasz?

– Tak uważam – powiedziałam, choć nie byłam już taka pewna.