Spis treści

1. Wstęp

2. Rozdział I. Wczesnośredniowieczna Irlandia

1. Królestwa i dynastie wczesnośredniowiecznej Irlandii

Redaktor prowadzący: Bogusław Kubisz
Ilustracja na okładce: Marek Szyszko
Projekt okładki: Agnieszka Matusiak
Redaktor merytoryczny: Jacek Biernacki
Redaktor techniczny: Agnieszka Matusiak
Korekta: Bogusława Jędrasik
Mapy: Dariusz Wieczorek

Copyright © by Dressler Dublin Sp z o.o., Ożarów Mazowiecki 2023
Copyright © by Cezary Namirski, 2023

ISBN 978-83-11-17010-0

Wydawnictwo Bellona
ul. Hankiewicza 2
02-103 Warszawa
tel. +48 22 457 04 02
www.bellona.pl
www.facebook.com/Wydawnictwo.Bellona

Dystrybucja
Dressler Dublin Sp. z o.o.
05-850 Ożarów Mazowiecki
ul. Poznańska 91
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl
tel. 22 733 50 31/32
www.dressler.com.pl

Księgarnie internetowe: www.ksiazki.pl www.swiatksiazki.pl

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer

Drogiemu przyjacielowi
Marcinowi Kowrygo

WSTĘP

Stoczona w Wielki Piątek 23 kwietnia 1014 roku bitwa pod Clontarf była jednym z najważniejszych zbrojnych starć w historii Irlandii. Jak napisał w 1938 roku John Ryan, „żadna bitwa w historii Irlandii nie odcisnęła głębszego piętna w świadomości narodowej niż bitwa pod Clontarf”[1]. Wraz z jej szerszym kontekstem historycznym była wielokrotnie analizowana przez historyków, a jej znaczenie dla dalszych losów Zielonej Wyspy pozostaje przedmiotem sporów, które będą trwały jeszcze długo. Źródła historyczne na temat jednego z najkrwawszych starć wczesnego średniowieczna na Wyspach Brytyjskich są stosunkowo skąpe, a prawdę często trudno w nich odróżnić od późniejszej tradycji. Ten frustrujący stan rzeczy trafnie podsumował irlandzki historyk Sean Duffy, stwierdzając, iż wobec stanu źródeł „nie dziwi, że tysiąc lat później pozostają wątpliwości, co tak naprawdę wydarzyło się w bitwie pod Clontarf”[2]. Nie ulega wątpliwości, iż dowodzący przeważającymi liczebnie siłami arcykról Irlandii Brian Boru pokonał wojska zbuntowanego królestwa Leinster oraz skandynawskiego królestwa Dublina, wspomagane przez siły jarla Orkadów Sigurda Hlodvirssona oraz wikingów z różnych części świata skandynawskiego. Liczebność obu armii, poniesione przez nie straty, przebieg bitwy, jej znaczenie oraz charakter konfliktu pozostają jednak niepewne.

Choć pod Clontarf zmierzyli się ze sobą Irlandczycy i wikingowie, starcie to nie było kolejną bitwą będącą po prostu efektem wikińskich najazdów na kraje północnej i zachodniej Europy, które rozpoczęły się pod koniec VIII wieku, doprowadzając do spustoszenia m.in. Wysp Brytyjskich oraz ziem Franków. Do krwawej batalii, jaka została stoczona w Wielki Piątek, doprowadziła rywalizacja pomiędzy irlandzkimi królestwami i władcami, pośród których byli mocno już zgaelicyzowani wikingowie z Dublina oraz innych miast skandynawskich na Zielonej Wyspie. Choć w świadomości irlandzkiej bitwa postrzegana jest jako narodowe zwycięstwo Irlandczyków nad wikingami, które złamało potęgę i wpływy tych ostatnich, w rzeczywistości po obu stronach walczyli zarówno jedni, jak i drudzy.

Do najważniejszych irlandzkich źródeł zawierających informacje na temat bitwy pod Clontarf należy Cogadh Gaedhel re Gallaibh (Wojna Irlandczyków z cudzoziemcami). Dzieło to, opisujące zmagania pomiędzy arcykrólem Irlandii Brianem Boru a wikingami, datowane jest powszechnie na początek XII wieku (uznaje się, że spisano je pomiędzy 1103 a 1113 rokiem na zlecenie Muirchertacha Ua Briaina, prawnuka zwycięzcy spod Clontarf Briana Boru[3]), ale nowsze badania sugerują, że może być ono starsze. W związku z tym niewykluczone jest, że w czasie gdy to dzieło spisano, przy życiu byli jeszcze uczestnicy bitwy pod Clontarf, którzy mogli udzielić wiarygodnych informacji na temat jej przebiegu[4]. Wiarygodność Cogadh Gaedhel re Gallaibh obniża jednak fakt, iż jest to tekst o charakterze wyraźnie propagandowym, mający gloryfikować Briana Boru i jego dokonania, a także w pośredni sposób legitymizować roszczenia jego potomków uwikłanych w walki o władzę w Irlandii. Autor przedstawia wikingów w jednoznacznie negatywnym świetle jako łupieżców i morderców, których obecność w Irlandii zdaje się nie mieć żadnego pozytywnego aspektu (w całym dziele nie ma ani jednej wzmianki na temat nawrócenia wielu Skandynawów na chrześcijaństwo bądź też bardziej pokojowych aspektów ich aktywności w Irlandii[5]). Obraz ten został w dużej mierze obalony przez archeologów i historyków, czego przykładem są inspirowane sztuką wikińską chrześcijańskie kamienie nagrobne występujące w okolicach Rathdown (hrabstwa Wicklow i Dublin) – Chris Corlett interpretuje je jako dowód wskazujący, że Skandynawowie odegrali ważną rolę w rozwoju Kościoła w Irlandii[6]. Tekst Cogadh Gaedhel re Gallaibh przetrwał w trzech manuskryptach, a najstarszy z nich pochodzi z drugiej połowy XII wieku.

Bardziej wiarygodnymi, aczkolwiek zawierającymi znacznie mniej szczegółów na temat bitwy pod Clontarf źródłami, są irlandzkie roczniki. Najważniejszymi spośród nich są Roczniki Ulsteru (gael. Annála Uladh), których wpisy obejmują okres od 431 od 1540 roku. Zostały one spisane w późnym średniowieczu, częściowo w języku irlandzkim, a po części po łacinie. Zawarty w nich opis bitwy pod Clontarf jest jednym z najdłuższych wpisów w tym dziele, mówi on jednak niewiele o przebiegu starcia – większą część opisu zajmuje wyliczenie uczestników bitwy oraz poległych. W dużej mierze pokrywa się ono z imionami walczących w bitwie podanymi w Cogadh Gaedhel re Gallaibh, co w połączeniu z nadzwyczajną długością wpisu (opis bitwy pod Clontarf jest najdłuższym wpisem w Rocznikach Ulsteru, ponad dwa razy dłuższym od drugiego najdłuższego) sugeruje, że XV-wieczny autor Annála Uladh korzystał z Cogadh Gaedhel re Gallaibh[7].

Kolejnymi spośród najważniejszych irlandzkich źródeł historycznych są Roczniki Inisfallen. Zostały one spisane w klasztorze Inisfallen na wyspie o tej samej nazwie, położonej na jeziorze Leane w dawnym królestwie Munster (obecne hrabstwo Kerry, południowo-zachodnia Irlandia). Miejsce ich spisania i autorstwo nie pozostały bez wpływu na treść – Roczniki Inisfallen są jednymi z najbardziej promunsterskich źródeł traktujących o średniowiecznej historii Irlandii. Wpisy obejmują okres od 433 do 1450 roku. Pierwotny manuskrypt powstał w XI wieku, a w późniejszych stuleciach wielokrotnie były do niego dodawane kolejne wpisy[8]. Zawarte w Rocznikach Inisfallen informacje dotyczące bitwy pod Clontarf można uznać za względnie wiarygodne, gdyż listę wymienionych poległych potwierdzają Roczniki Ulsteru.

Roczniki Loch Cé obejmują okres od 1014 do 1590 roku. Zostały one spisane w większości w języku iryjskim, z niektórymi wpisami po łacinie, najprawdopodobniej na terenie dawnego królestwa Connachty w XVI wieku. Przypuszczalnie zleceniodawcą był Brian mac Diarmada, a wpisy skupiają się przede wszystkim na historii głównych rodów Connachty[9]. Informacje na temat bitwy pod Clontarf zostały zapewne zaczerpnięte z Roczników Ulsteru. Jak zauważa Sean Duffy, rozpoczęcie Roczników Loch Cé od 1014 roku, a więc daty bitwy pod Clontarf, wskazuje, iż autor uznawał to starcie za początek nowej epoki w historii Irlandii[10].

Przegląd irlandzkich źródeł na temat bitwy pod Clontarf nie byłby pełny bez Kronik Czterech Mistrzów (gael. Annála na gCeithre Máistrí). Roczniki te, w dużej mierze oparte na niezachowanych wcześniejszych lokalnych źródłach[11], obejmują okres od VI wieku do 1616 roku. Zostały one spisane w języku iryjskim, a do naszych czasów przetrwało kilka manuskryptów, przechowywanych m.in. w Trinity College Dublin oraz w Bibliotece Narodowej Irlandii.

Wymienić trzeba wreszcie Roczniki Tigernacha, których autorstwo jest tradycyjnie przypisywane Tigernachowi Ua Braínowi (zm. 1088), opatowi Clonmacnoise. Nie zachowały się wpisy za lata 767–973, a najstarszy znany manuskrypt pochodzi z XII wieku. Z Roczników Tigernacha mógł korzystać autor anonimowego Chronicon Scotorum, źródła obejmującego lata 353–1150, które przetrwało w XVII-wiecznym manuskrypcie spisanym przez Dubhaltacha MacFirbhisigha.

Drugą ważną kategorią źródeł zawierających informacje na temat bitwy pod Clontarf są skandynawskie sagi. Ich wiarygodność jest przedmiotem dyskusji historyków i niewątpliwie poszczególne sagi różnią się między sobą pod tym względem. Jedną z najważniejszych dla omawianego tematu jest Orkneyinga saga (Saga o Orkadach), opisująca dzieje skandynawskich jarlów Orkadów i Szetlandów od IX do XIII wieku. Do najpotężniejszych i najbardziej wpływowych spośród nich należał Sigurd Hlodvirsson, który poprowadził orkadzkich wikingów w bitwie pod Clontarf i poległ. Jakkolwiek wiarygodność historyczna informacji zawartych w Sadze o Orkadach jest w niektórych przypadkach wątpliwa, dzieło to stanowi cenne źródło informacji na temat wczesnej historii archipelagów Orkadów i Szetlandów. Najobszerniejsza skandynawska relacja na temat bitwy pod Clontarf jest zawarta w Njáls saga (Sadze o Njalu), spisanej na Islandii na podstawie wcześniejszych tekstów oraz tradycji ustnej ok. 1270–1280 roku. Niewykluczone, że została ona oparta na informacjach pochodzących z Limerick, ośrodka wikingów na zachodnim wybrzeżu Irlandii, który rywalizował z Dublinem i wspomógł Briana Boru pod Clontarf – świadczy o tym fakt, że postać arcykróla Irlandii została przedstawiona w pozytywnym świetle[12]. Krótka relacja z bitwy pod Clontarf została także zawarta w anonimowej XIII-wiecznej islandzkiej Thorsteins saga Sidu-Hallssonar, opisującej losy wikinga Thorsteina, który miał wziąć udział w bitwie pod Clontarf u boku jarla Sigurda i przeżyć ją.

Interesującym źródłem spoza Irlandii i Skandynawii opisującym bitwę pod Clontarf jest Chronicon Aquitanicum et Francicum autorstwa Ademara z Chabannes, francuskiego mnicha, który ukończył swoje dzieło pod koniec lat 20. XI wieku, a więc nieco ponad dekadę po batalii. Mimo iż Ademar pisał stosunkowo niedługo po omawianych wydarzeniach, jego relacja nie należy do najbardziej wiarygodnych. Jak zauważa Sean Duffy, francuski mnich najwyraźniej nie wiedział, że w bitwie poległ arcykról Irlandii, ponadto przedstawił starcie jako wynik skandynawskiej inwazji na niespotykaną dotychczas skalę i stwierdził, że walka trwała trzy dni[13].

Informacje istotne dla zrozumienia historii wikińskiego królestwa Dublina zawierają także źródła angielskie, opisujące zmagania o tron Yorku, stolicy Northumbrii (północno-wschodnia Anglia), jakie prowadzili kolejni skandynawscy władcy Dublina. Wyróżnia się tutaj Kronika anglosaska, spisana w formie roczników. Jej pierwszy manuskrypt powstał najprawdopodobniej w IX wieku za panowania króla Wessexu Alfreda Wielkiego. Dysponujemy dziewięcioma manuskryptami tego dzieła; najstarszy zachowany pochodzi z Winchester. W niektórych przypadkach między poszczególnymi manuskryptami występują istotne rozbieżności pod względem szczegółów opisywanych wydarzeń. Informacje dotyczące dublińskich wikingów w Northumbrii zawiera także Gesta Regum Anglorum autorstwa Wilhelma z Malmesbury, żyjącego w pierwszej połowie XII wieku angielskiego mnicha z klasztoru Malmesbury (hrabstwo Wilt, południowa Anglia), uznawanego za jednego z najwybitniejszych kronikarzy średniowiecznej Anglii.

Trudno wymienić wszystkie współczesne opracowania poświęcone bitwie pod Clontarf, na szczególną uwagę zasługują jednak dwa spośród nich. W swojej książce Brian Boru and the Battle of Clontarf (Dublin, 2013) irlandzki historyk Sean Duffy kreśli szerokie tło historyczne bitwy, szczegółowo analizuje opisujące ją teksty źródłowe oraz przedstawia życiorys arcykróla Irlandii Briana Boru, dokonując jednocześnie oceny znaczenia starcia dla dalszych losów średniowiecznej Irlandii. Bardziej popularnonaukowy charakter ma opracowanie Darrena McGettigana The Battle of Clontarf. Good Friday 1014 (Dublin, 2013), które w przystępny sposób przybliża bitwę i umieszcza ją w szerszym kontekście historii nie tylko Irlandii, ale też Europy Północnej.

Niniejsza książka jest próbą przedstawienia bitwy pod Clontarf na szerszym tle dziejów wczesnośredniowiecznej Irlandii. Celem opracowania jest nie tylko przybliżenie samego starcia i jego uczestników, ale i nakreślenie obrazu skomplikowanych realiów politycznych oraz wojskowych Zielonej Wyspy w dobie najazdów wikingów.

Autor pragnie podziękować prof. Marcinowi Böhmowi z Uniwersytetu Opolskiego za cenne uwagi na temat anglo-normańskiej Irlandii.

ROZDZIAŁ I
WCZESNOŚREDNIOWIECZNA
IRLANDIA

Choć Irlandia nigdy nie została podbita przez Rzymian, to jednak była im ona dość dobrze znana. Świadczy o tym opis geografii Zielonej Wyspy, który odnajdujemy w II Księdze Geografii Klaudiusza Ptolemeusza, a także wzmianka Tacyta, całkiem trafnie opisującego Irlandię jako mniejszą od Brytanii, ale większą aniżeli wyspy Morza Śródziemnego. Rzymskie wpływy na terenie Irlandii są poświadczone datowanymi na I wiek n.e. znaleziskami ze wschodniej części wyspy – jest wśród nich samijska ceramika odnaleziona w hrabstwie Tyrone, a także rzymska fibula z hrabstwa Armagh. Najważniejszym stanowiskiem z rzymskimi znaleziskami z I–IV wieku n.e. jest neolityczny grobowiec korytarzowy Newgrange (hrabstwo Meath), w którym znaleziono monety z okresu panowania Domicjana (81–96) i bizantyjskiego cesarza Arkadiusza (383–408)[14]. Cesarstwo rzymskie najprawdopodobniej nigdy nie podjęło działań militarnych na terenie Irlandii, jakkolwiek niektóre informacje zawarte w biografii Gnejusza Juliusza Agrykoli autorstwa Tacyta mogą sugerować, iż pełniący w latach 77–84 n.e. urząd rzymskiego namiestnika Brytanii Agrykola mógł planować inwazję na Irlandię[15].

Okres po wycofaniu legionów rzymskich z Brytanii jest jednym z najsłabiej rozpoznanych w dziejach Irlandii. Niewiele jest wiarygodnych informacji na temat lat 400–750 – historyczność zachowanych w źródłach zapisów z tych stuleci jest wątpliwa. Jedną z niewielu dat, które nie budzą wątpliwości, jest 431 rok, kiedy to papież Celestyn wysłał do Irlandii Palladiusza jako pierwszego tamtejszego biskupa, o czym wspomina Prosper z Akwitanii. Kluczową rolę w chrystianizacji Irlandii odegrał św. Patryk, jednak ten proces rozpoczął się już przed jego przybyciem na Zieloną Wyspę, prawdopodobnie w drugiej połowie IV wieku – wówczas chrześcijaństwo dotarło jednak tylko do nielicznych grup społeczeństwa. Początki hierarchii kościelnej narodziły się dopiero za czasów św. Patryka[16], którego działalność misyjną znamy głównie z dwóch spisanych pod koniec VII wieku hagiografii[17]. Później rozwój ośrodków kultu był już bardziej dynamiczny, czego przykładem jest obszar obecnego hrabstwa Westmeath – na terenie aż połowy tamtejszych parafii znajduje się przynajmniej jedno stanowisko wczesnochrześcijańskie, co sugeruje, że podział na parafie w dużej mierze odzwierciedla eklezjastyczny krajobraz z wczesnego średniowiecza[18]. Irlandzkie klasztory były nie tylko ważnymi miejscami kultu religijnego, ale i centrami osadniczymi – wokół nich rozwijały się osiedla zamieszkane przez ludność świecką, aczkolwiek, jak zauważa Catherine Swift, brakuje dowodów na ich protomiejski charakter sugerowany przez niektórych badaczy[19]. Rozwój chrześcijaństwa na Zielonej Wyspie miał duży wpływ także na Brytanię – ok. 635 roku pierwsi irlandzcy misjonarze zaczęli nawracać pogańskich Anglosasów[20].

Nie ulega wątpliwości, że Irlandczycy najeżdżali zachodnie wybrzeża Szkocji – wyprawy o charakterze łupieżczym rozpoczęły się zapewne już w III wieku, a od V wieku zaczęły skutkować stałym gaelickim osadnictwem na terenie Brytanii, przede wszystkim na terenie obecnego hrabstwa Argyll (południowo-zachodnia Szkocja) oraz Walii. Z czasem język gaelicki wyparł ze Szkocji język Piktów, a rządy dynastii pochodzenia irlandzkiego doprowadziły do stopniowej gaelicyzacji Szkocji[21]. Irlandczycy założyli tam królestwo Dál Riata, które osiągnęło szczyt rozwoju w VI i VII wieku, obejmując część obecnego hrabstwa Argyll, Hebrydy oraz część północnej Irlandii (zwłaszcza obecnego hrabstwa Antrim). Jego założycielem miał być półlegendarny Fergus Mór, którego panowanie miało przypadać na przełom V i VI wieku. Stolicą królestwa Dál Riata mogła być położona w dolinie Kilmartin (hrabstwo Argyll) twierdza Dunadd – została ona wzniesiona w środkowej epoce żelaza, a później ponownie zasiedlona i ufortyfikowana we wczesnym średniowieczu[22]. Pozostałości jej umocnień zachowały się do dziś na położonym w centrum doliny skalistym wzniesieniu kontrolującym okolicę. Kontakty między Irlandią a Szkocją w tym okresie potwierdza tradycja ręcznie lepionej ceramiki, występującej zarówno w północno-wschodniej Irlandii, jak i na Hebrydach (odnaleziono ją także w twierdzy Dunadd)[23].

W czasie rozwoju osadnictwa gaelickiego w Walii oraz Szkocji kształtowały się także struktury polityczna i społeczna na terenie samej Irlandii. Były one bardzo kompleksowe, a szczegóły pozostają w wielu przypadkach niejasne. Nasza wiedza na ten temat pochodzi głównie z tzw. praw Brehon (Feinechus), kodeksów prawnych spisanych w VII i VIII wieku. Jednym z najobszerniejszych zachowanych kodeksów zawierających prawa Brehon jest Senchas Már, spisany na początku VIII wieku (jakkolwiek według Roczników Ulsteru pochodzi on z 438 roku[24]), zapewne w południowej części Irlandii. Ten i inne kodeksy zostały opracowane najprawdopodobniej na podstawie istniejących już dużo wcześniej praw, które były przekazywane ustnie z pokolenia na pokolenie, choć chrystianizacja Irlandii zapewne poskutkowała wprowadzeniem w nich zmian[25]. Problemy w kwestii interpretacji tekstów prawnych z tego okresu powoduje to, iż oryginały kodeksów zostały spisane w archaicznym języku gaelickim, w wyniku czego zachowane do naszych czasów późniejsze manuskrypty są pełne niedokładności i błędów. W kolejnych stuleciach powstały liczne komentarze do wczesnośredniowiecznych kodeksów prawnych, ale zawarte w nich objaśnienia nie zawsze są wiarygodne[26].

Władza królewska w królestwach wczesnośredniowiecznej Irlandii obejmowała trzy szczeble. Najniższym z nich był rí túaithe, król pojedynczego obszaru lokalnego. Kilku władców tego szczebla podlegało ruirí, który najczęściej rządził terenem odpowiadającym rozmiarami dzisiejszemu hrabstwu. Najwyższą władzę w królestwie sprawował rí ruirech (król królów). W rzeczywistości ten system był bardzo płynny, bowiem w jego ramach funkcjonowało na terenie każdego królestwa po kilka dynastii, które rywalizowały ze sobą o wpływy. Z czasem królewska tytulatura władców niższych szczebli została zarzucona, zastąpiły ją terminy toísech (lider) i tigern (władca)[27].

Zasady sukcesji były określone w irlandzkim porządku prawnym. Nie obowiązywała zasada primogenitury – dziedziczyć mogli synowie, wujowie, kuzyni oraz wnuki zmarłego władcy. Sukcesor był określany mianem tánaise, co oznacza dosłownie „oczekiwany”. Sugeruje to, że królowie wyznaczali spośród krewnych swoich następców, choć często nie zapobiegało to walkom o władzę[28].

Najwyższą władzę w Irlandii sprawował arcykról (gael. Ardrí na hÉireann), tytuł ten nie wiązał się jednak nawet z formalną zwierzchnością nad wszystkimi królestwami wyspy i świadczył raczej o prestiżu i pozycji najsilniejszego w danym momencie władcy. Liczba królestw, które w danym momencie uznawały zwierzchność arcykróla, zależała w dużej mierze od politycznych i militarnych zdolności oraz osiągnięć danego władcy – w efekcie zakres rzeczywistej władzy poszczególnych arcykrólów różnił się. Tytuł arcykrólewski przyjmowali najczęściej królowie z północy wyspy, zwłaszcza z królestw południowych i północnych Uí Néill. Władcom południowych królestw jedynie okazjonalnie udawało się uzyskać najwyższą władzę w Irlandii.

Nie istniał centralny ośrodek władzy, który sprawowałby zwierzchność nad całą Irlandią, jednak szczególne znaczenie miało położone w środkowo-wschodniej części wyspy (obecne hrabstwo Meath) wzgórze Tara, będące prestiżowym ośrodkiem o znaczeniu rozpoznawanym w wielu królestwach Irlandii, kontrola nad którym (choćby nominalna) stanowiła jeden z istotnych środków legitymizacji władzy. W sąsiedztwie neolitycznego grobowca korytarzowego znanego pod nazwą Dumha na nGiall („Kurhan Zakładników”) we wczesnym średniowieczu wzniesiony został m.in. kolisty fort (ringfort) Tech Cormaic, a na terenie pobliskiego sanktuarium z epoki żelaza o tradycyjnej nazwie Ráith na Senad („miejsce synodów”) miały się odbywać synody irlandzkiego duchowieństwa. Ze wzgórzem Tara wiązał się tytuł rí Temro (króla Tary), którego posiadanie najczęściej nie skutkowało faktyczną władzą nad konkretnym obszarem (bywało, że tytularni królowe Tary rządzili królestwami położonymi daleko od samego wzgórza), ale za to dużym prestiżem – w efekcie od V do VII wieku prawa do tytułu króla Tary rościły sobie dynastie z najważniejszych królestw irlandzkich[29]. U szczytu wzgórza zachował się pionowo stojący kamień Lia Fáil, który miał być ważnym elementem ceremonii inauguracyjnych rí Temro (pierwotnie był on zlokalizowany na lub w pobliżu neolitycznego grobowca korytarzowego[30]). W ich trakcie wykorzystywana była najprawdopodobniej także Tech Midchúarta, podłużna linearna konstrukcja ziemna składająca się z dwóch równoległych wałów, wzniesiona jeszcze w okresie neolitu[31]. W V–VI wieku królowie Tary uczestniczyli w „święcie Tary” (feis Temro), które każdy z władców celebrował tylko raz w ciągu swojego panowania – było ono demonstracją władzy i pozycji króla Tary. Pierwszy z królów, których udział w feis Temro jest historycznie potwierdzony, to Ailill Molt (zmarł ok. 482 roku), a ostatnim był Diarmait (panował w latach 544–556) – później święto zarzucono z uwagi na jego pogańskie konotacje, zastąpiło je coroczne sierpniowe zgromadzenie znane pod nazwą oenach Tailten[32]. W późniejszych czasach królowie Tary podejmowali próby uzyskania faktycznej władzy nad całością Irlandii, doprowadzając do przyjęcia się tytułu arcykróla Irlandii jako nominalnego zwierzchnika większej liczby królestw lub nawet (jak w przypadku Briana Boru) całej Irlandii. Tytuł króla Tary stracił znaczenie dopiero po śmierci Máela Sechnailla II w 1022 roku[33].

Oprócz rządzącej arystokracji irlandzkie społeczności wczesnego średniowiecza dzieliły się na kilka grup. Termin mruigfer był używany na określenie wolnych chłopów, którzy byli właścicielami ziemi, oraz narzędzi rolniczych, w tym pługa. Mianem ócaire określano wolnych chłopów, którzy nie posiadali ziemi, lecz wydzierżawiali ją od lokalnego władcy w zamian za udział tego ostatniego w plonach, rozmaite rodzaje pracy fizycznej oraz służbę wojskową. Na wpół wolni ludzie (fuidir, bothach) służyli swoim panom w zamian za utrzymanie oraz ochronę. Dużą grupę społeczną stanowili także niewolnicy, którzy byli przedmiotem handlu – w przypadku mężczyzn określano ich terminem mug, w przypadku kobiet cumal[34].

Mimo dużego stopnia fragmentacji władzy we wczesnośredniowiecznej Irlandii można zaryzykować tezę, że na terenie wyspy silna była wspólna tożsamość narodowa. Dowodzi tego m.in. fakt, że wczesnośredniowieczne prawo irlandzkie było ujednolicone i obowiązywało na terenie całej wyspy – w źródłach odnajdujemy wzmianki o béscnu inse Érend („prawie wyspy Irlandii”). Co więcej, poszczególne kodeksy prawne, mimo ich powstania w różnych regionach wyspy, zostały napisane tym samym językiem, bez lokalnych naleciałości. Innym dowodem na istnienie tożsamości narodowej wczesnośredniowiecznych Irlandczyków jest mit opisujący ich pochodzenie, znany już w IX wieku i spisany w XI wieku w Lebor Gabála Érenn. Według tego spisanego przez anonimowego autora zbioru gaelickich mitów, legend i mających pewną wartość historyczną relacji Irlandczycy mieli wywodzić się od będących potomkami córki faraona Milezyjczyków, którzy podbili wyspę[35].

Królestwa i dynastie
wczesnośredniowiecznej Irlandii

Początek części spośród najważniejszych dynastii wczesnośredniowiecznej Irlandii miał dać półlegendarny Niall Noígiallach. Jego synowie zapoczątkowali dynastie, które utworzyły dwa królestwa dynastii Uí Néill – północne, zajmujące obszar obecnych hrabstw Donegal i Londonderry u północnego wybrzeża Irlandii, oraz południowe, odpowiadające mniej więcej obszarowi obecnych hrabstw: Meath, Westmeath, Cavan i Offaly. Na terenie obu tych królestw istniało kilka dynastii uznających się za potomków Nialla, które rywalizowały ze sobą o wpływy.

W królestwie południowych Uí Néill dominowały dwie dynastie. Pierwsza z nich, Clann Cholmáin Máir („potomkowie Colmana Starszego”), wywodziła się od Colmana Mara (Colmana Starszego), którego ojcem był Diarmait mac Cerbaill, wnuk Conalla Cremthainne, najbardziej wpływowego spośród synów Nialla. Drugą spośród najważniejszych dynastii wśród południowych Uí Néill byli królowie Brega, którym początek dał Áed Sláine, inny spośród synów Diarmaita mac Cerbailla. W VII wieku pozycję dominującą osiągnęli królowie Brega, spośród których kilku przybrało tytuł królów Tary (samo wzgórze znajdowało się właśnie na terenie ówczesnego królestwa południowych Uí Néill), jednak później podzielili się oni na dwie linie królewskie, co wykorzystali władcy z dynastii Clann Cholmáin Máir. Jeden z nich, Donnchad Midi (zm. 797), nie tylko uzyskał zwierzchność swojej dynastii nad południowymi Uí Néill, ale i próbował podporządkować sobie inne irlandzkie królestwa, zwłaszcza w południowej części wyspy. Jego wnuk, Máel Sechnaill I (zm. 862), wzmocnił pozycję Clann Cholmáin Máir w królestwie południowych Uí Néill. Odniósł on też liczne zwycięstwa nad wikingami, którzy w pierwszej połowie IX wieku najeżdżali Irlandię[36]. Jednym z ważniejszych ośrodków władzy południowych Uí Néill, które zidentyfikowano archeologicznie, mogły być crannogs (nawodne osiedla na palach) w Lagore (hrabstwo Meath). Na ich terenie odnaleziono m.in. liczne ozdoby, narzędzia oraz egzemplarze broni. Znaczna liczba przedmiotów luksusowych wykonanych z metali innych niż żelazo potwierdza wysoki status społeczny mieszkańców osiedla. Jest ono identyfikowane ze wzmiankowanym w źródłach od 676 roku osiedlem na Loch Gabair[37]. Na terenie kontrolowanym przez południowych Uí Néill znajdowało się też kilka ważnych ośrodków monastycznych. Do najważniejszych należały: Slane, Monasterboice i Duleek, położone w dorzeczu rzeki Boyne. Od X wieku obserwujemy kształtowanie się wokół nich ośrodków protomiejskich[38].

W królestwie północnych Uí Néill, zajmującym najdalej na północ wysuniętą część wyspy, również rywalizowały ze sobą dwie dynastie, wywodzące się od synów Nialla, Conalla i Eógana – Cenél Conaill („potomkowie Conailla”) i Cenél nEógain („potomkowie Eógana”). Początkowo przewagę uzyskali ci pierwsi, ale sytuacja się zmieniła, kiedy w 734 roku Aed Allan z dynastii Cenél nEógain objął władzę zwierzchnią w królestwie północnych Uí Néill, a także uzyskał tytuł króla Tary. Moment ten był początkiem nie tylko dominacji królów Cenél nEógain w królestwie północnych Uí Néill (Cenél Conaill zachowali władzę tylko na obszarach stanowiących część obecnego hrabstwa Donegal), ale i regularnej rotacji tytułu króla Tary pomiędzy władcami z północnych i południowych Uí Néill. W 789 roku Cenél nEógain ostatecznie ugruntowali swoją pozycję w królestwie, pokonując wojska Cenél Conaill w bitwie pod Cloitech (obecne Clady na południowym brzegu rzeki Finn[39]). Po tej klęsce władza pokonanych królów ograniczała się już niemal wyłącznie do ich tradycyjnej prowincji Tír Conaill. Jedną z głównych warowni Cenél nEógain mógł być wzniesiony już w czasach prehistorycznych fort Grianan of Aileach (koło Derry, obecne hrabstwo Donegal), niekiedy identyfikowany ze wzmiankowanym w źródłach Ailech, siedzibą dynastii[40].

Początkowo dużą rolę na arenie politycznej Irlandii odgrywało królestwo Ulaid, zajmujące północno-wschodnią część wyspy (obszary obecnych hrabstw Antrim i Down), będące wschodnim sąsiadem północnych Uí Néill. Jeszcze w V wieku władza królów Ulaid obejmowała też część późniejszych obszarów królestwa północnych Uí Néill i Airgialli, ale zostali oni stamtąd wypędzeni, a ich wpływy w Irlandii znacząco zmalały. Mimo iż w VII–VIII wieku dni świetności Ulaid były już przeszłością, to dominujący tam królowie Dál Fiatach zaciekle bronili się przeciwko próbom ekspansji potężnego sąsiada, jakim było królestwo północnych Uí Néill. Ich opór został złamany dopiero w 1004 roku, kiedy to wojska Cenél nEógain rozgromiły armię Ulaid w bitwie pod Craeb Telcha, gdzie poległ Eochaid, król Ulaid, oraz jego dwaj synowie Cú Duilig i Domnall[41]. Po tej klęsce Ulaid pogrążyło się w walkach wewnętrznych, w czego efekcie ich wojska nie wzięły udziału w bitwie pod Clontarf. Jakkolwiek najazdy wikingów dotknęły w większym stopniu południową i środkową Irlandię aniżeli północ wyspy, to jednak północno-wschodnie królestwo nie było wolne od zagrożenia – w 853 roku Cathmal, jeden z dwóch rządzących wówczas królów Ulaid, poległ w walce ze Skandynawami[42]. Królestwo utrzymywało kontakty z Hebrydami i południowo-zachodnią Szkocją, o czym świadczą te same importy ceramiczne z ziem Franków oraz podobieństwa w architekturze obronnej[43].

Pomiędzy królestwami północnych i południowych Uí Néill, na terenie części obecnych hrabstw: Armagh, Tyrone, Monaghan i Louth, rozciągało się królestwo Airgialla. Jego niedogodna geopolitycznie lokalizacja sprawiała, iż potężni sąsiedzi stopniowo uzależniali je od siebie. Początkowo Airgialla znajdowała się w sferze wpływów królestwa Ulaid, ale wraz z upadkiem znaczenia tego ostatniego została podporządkowana przez władców północnych Uí Néill[44] – w 827 roku królowie Airgialli stali się wasalami znanej nam już dynastii Cenél nEógain z północnych Uí Néill. Renesans znaczenia królestwa nastąpił dopiero w XII wieku za panowania Donnchada Ua Cerbailla (ok. 1130–1168). Jedną z czołowych dynastii byli Uí Chremthainn, których głównym ośrodkiem w VI–IX wieku było Clogher (obecne hrabstwo Tyrone)[45]. Na terenie Airgialli znajdowało się Armagh, jeden z najważniejszych ośrodków chrześcijaństwa w Irlandii, który miał zostać założony przez samego św. Patryka. Twierdzenia te podawane są w wątpliwość przez niektórych historyków, jednak Tomás Ó Fiaich stwierdził na podstawie analizy wiarygodności zapisów na temat Armagh zawartych w Rocznikach Ulsteru (według nich diecezja Armagh została założona w 444 roku[46]), iż wspierają one pogląd, według którego św. Patryk rzeczywiście był pierwszym biskupem Armagh[47]. Tak duże znaczenie tutejszego sanktuarium wykorzystali władcy północnych Uí Néill po uzyskaniu kontroli nad Airgiallą, używając powiązania z Armagh w celu legitymizacji swojej władzy. Jak istotne było opactwo w Armagh, świadczy fakt, iż wpływy tamtejszych duchownych sięgały Szkocji – zmarły w 1148 roku arcybiskup Armagh św. Malachiasz (gael. Mael Maedhóg Ó Morghair) został w Rocznikach Tigernacha określony „najważniejszym biskupem Irlandii i Szkocji”[48].

Zachodnim sąsiadem północnych i południowych Uí Néill oraz Airgialli było królestwo Connachty. Miało ono naturalną wschodnią granicę na rzece Shannon. Według tradycji tutejsze dynastie wywodziły się ponoć od żyjącego jeszcze w epoce żelaza króla Conna Cétchathacha („Conna Stu Bitew”), a w bliższej perspektywie czasowej od trzech synów Nialla – Brióna, Fiachrae i Aililla. Potomkowie tego ostatniego (Uí Ailello) odgrywali tylko lokalną rolę, znacznie większe wpływy miały dynastie wywodzące się od jego braci – Uí Briúin („potomkowie Brióna”) i Uí Fiachrach („potomkowie Fiachrae”). Do VIII wieku w królestwie Connachty dominowali ci ostatni, spośród których w czasach przed przybyciem wikingów wywodziło się kilku królów sprawujących zwierzchnią władzę nad Connachtą. W tym czasie ich rywale z Uí Briúin podzielili się na trzy linie – Uí Briúin Aí, Uí Briúin Bréifne oraz Uí Briúin Seóla. Największy sukces osiągnęli ci pierwsi, którzy z czasem przejęli władzę zwierzchnią w Connachcie. Na skutek tego odsunięta od władzy zwierzchniej dynastia Uí Fiachrach podzieliła się na dwie linie – północną (Uí Fiachrach Muaide) oraz południową (Uí Fiachrach Aidne)[49]. W czasie rebelii, która wybuchła w 1013 roku, Uí Fiachrach stanęli po stronie Briana Boru, a ich król Máelruanaid Ua Eidin poległ w bitwie pod Clontarf.

Omówione wyżej królestwa zajmowały obszar północnej Irlandii. W południowej części wyspy istniały trzy królestwa o większym znaczeniu, choć i w ich obrębie rywalizowały ze sobą lokalne dynastie. Południowo-zachodnią część wyspy (obszar obecnych hrabstw: Clare, Cork, Kerry, Tipperary, Limerick i Waterford) zajmowało królestwo Munster. Oprócz swojej istotnej pozycji na irlandzkiej scenie politycznej było ono jednym z najbardziej rozwiniętych pod względem kulturalnym królestw – zostały tutaj spisane pierwsze znane w Irlandii łacińskie poematy, kwitło też życie monastyczne pozostające pod wpływami kontynentalnymi, krzewiące kulturę łacińską[50]. Munster było podzielone na pięć prowincji – Tuadmumu, Desmumu, Aurmumu, Iarmumu i Médon Muman (odpowiednio: północ, południe, wschód, zachód i centrum). Najważniejszym ufortyfikowanym ośrodkiem było położone w Aurmumu Cashel – odgrywało ono rolę centrum ceremonialnego, gdzie odbywały się uroczystości inauguracyjne królów Munster[51]. Władzę w królestwie sprawowało wiele dynastii uznających się za potomków półlegendarnego Eógana Mára i stąd noszących nazwę Eóganachta. W pierwszych stuleciach istnienia Munster czołową rolę odgrywała dynastia Eóganacht Locha Léin, która zajmowała najprawdopodobniej obszar pomiędzy jeziorem Leane (obecne hrabstwo Kerry) a rzeką Maine, sprawując zwierzchność nad większością Iarmumu (zachodniego Munster)[52]. Z czasem znaczenie Eóganacht Locha Léin zmniejszyło się, a dominującą pozycję uzyskała dynastia Eóganacht Glendamnach, z której wywodził się jeden z najwybitniejszych władców Munster, Cathal mac Finguine (zm. 742). Spadek wpływów Eóganacht Glendamnach na początku IX wieku doprowadził do rywalizacji między pozostałymi dynastiami wywodzącymi się od Eógana Mára. Przez pewien czas władzę zwierzchnią w Munster sprawowali władcy z dynastii Eóganacht Chaisil, której macierzystym obszarem było wschodnie Munster (Aurmumu), a głównym ośrodkiem władzy Cashel (obecnie hrabstwo Tipperary). W latach 60. i 70. X wieku na terenie Munster toczyła się rywalizacja pomiędzy zajmującą południowe Munster (Desmumu) dynastią Eóganacht Raithlind a rządzącą Tuadmumu dynastią Dál Cais – ta ostatnia po raz pierwszy wzmiankowana jest z nazwy w źródłach dopiero w 934 roku i przez długi czas pozostawała w cieniu innych dynastii w Munster. Pomimo to właśnie z niej wywodził się Brian Boru, późniejszy arcykról Irlandii, który w 1011 roku podporządkował sobie całą wyspę i zwyciężył w 1014 roku pod Clontarf (do wątku rywalizacji pomiędzy Eóganacht Raithlind a Dál Cais powrócimy w rozdziale poświęconym Brianowi Boru).

Mimo tak częstych zmian na scenie politycznej Munster oraz zaciekłej rywalizacji wewnętrznej pomiędzy poszczególnymi dynastiami ambicje tamtejszych królów wykraczały poza granice ich królestwa. Wspomniany już Cathal mac Finguine z dynastii Eóganacht Glendamnach najechał królestwo południowych Uí Néill w 721 roku i według Roczników Inisfallen przyjął nawet hołd ówczesnego króla Tary[53]. W 733 roku najechał on południowych Uí Néill po raz kolejny, pokonując tamtejsze wojska w bitwie pod wzgórzem Tlachtga. Konflikt pomiędzy Munster a południowymi Uí Néill został załagodzony dopiero w wyniku zjazdu, do którego doszło w 737 roku w Terryglass (obecne hrabstwo Tipperary). Zawarto tam pokój i najprawdopodobniej ustalono strefy wpływów, z dominacją Munster w południowej Irlandii oraz dynastii Uí Néill w północnej części wyspy. Mimo to rywalizacja między dwiema potęgami trwała nadal, zwłaszcza za panowania Feidlimida mac Crimthainna z dynastii Eóganacht Chaisil, który był w stanie rzucić wyzwanie arcykrólowi Niallowi Caille z północnych Uí Néill, w 840 roku uprowadzając nawet jego żonę Gormlaith[54]. Armia została jednak rozgromiona przez Nialla Caille rok później w bitwie pod Mag Óchtar[55]. Rywalizacja między Munster a północnymi królestwami wzmogła się na początku X wieku za panowania Cormaca mac Cuilennáina, biskupa i króla Munster z dynastią Eóganacht Chaisil. W 904 i 905 roku król Tary i arcykról Irlandii Flann Sinna najeżdżał Munster. Otrzymał on od Cormaca mac Cuilennáina zakładników, jednak w 907 roku król-biskup podjął wyprawę odwetową i pokonał wojska południowych Uí Néill w bitwie pod Mag Léna[56]. Cormac wykorzystał to zwycięstwo i poprowadził armię Munster na północ, uzyskując zakładników z południowych Uí Néill oraz królestwa Connachty. Owoce tych sukcesów były jednak krótkotrwałe, gdyż 13 września 908 roku wojska południowych Uí Néill wsparte przez kontyngenty z królestw Connachty i Leinster zadały mniej licznej armii Munster druzgoczącą klęskę w bitwie pod Ballaghmoon, gdzie polegli Cormac mac Cuilennáin oraz jego sojusznik, król Ossory Cellach mac Cerbaill[57]. Pole bitwy znajdowało się najprawdopodobniej w pobliżu wschodniego brzegu rzeki Barrow, a zwycięstwo sprzymierzonych było efektem przedwczesnej ucieczki części oddziałów z Munster. Po tej katastrofie pogrążone w walkach wewnętrznych Munster przez kolejne kilka dekad nie stanowiło zagrożenia dla południowych Uí Néill. Sytuacja uległa zmianie dopiero po przejęciu władzy przez Briana Boru, za panowania którego południowo-zachodnie królestwo ponownie rzuciło wyzwanie królom Tary.

Drugim z najważniejszych królestw południowej Irlandii było Leinster, zajmujące południowo-wschodnią część wyspy. Znajdujące się na jego terenie góry Wicklow stanowiły naturalną granicę pomiędzy charakteryzującą się żyznymi glebami północną częścią królestwa, rządzoną przez dynastię Uí Dúnlainge, a południem zdominowanym przez królów Uí Cheinnselaig. W V wieku główną rolę w Leinster odgrywała dynastia Uí Garrchon, wywodząca się z terenów obecnego hrabstwa Kildare. To właśnie tam pierwszy biskup Irlandii, Palladiusz, miał złożyć relikwie świętych Piotra i Pawła, co z pewnością przyczyniało się do podniesienia prestiżu Uí Garrchon[58]. Po 738 roku i klęsce Uí Cheinnselaig w bitwie z armią południowych Uí Néill pod Áth Senaig władzę zwierzchnią w Leinster sprawowali niemal nieprzerwanie aż do 1042 roku władcy z dynastii Uí Dúnlainge, prawdopodobnie cieszący się poparciem królów południowych Uí Néill. Z czasem protekcja potężnego północnego sąsiada zamieniła się w próby podporządkowania sobie Leinster, przez co południowo-wschodnie królestwo wielokrotnie wchodziło w konflikty z władcami południowych Uí Néill. W 770 roku znany nam już Donnchad Midi, jeden z najwybitniejszych królów południowych Uí Néill, najechał Leinster, zdobywając Dún Ailinne, jedną z najważniejszych twierdz, a zarazem główny ośrodek ceremonialny królestwa. W 804 roku Áed Oirnide, król północnych Uí Néill (a zarazem następca Donnchada Midi jako król Tary – jak już wspomnieliśmy, tytuł ten uzyskiwali mniej więcej na przemian władcy południowych i północnych Uí Néill), dwukrotnie spustoszył Leinster[59], ale w 808 roku jego kolejny najazd zakończył się porażką. Królowie Tary (zarówno ci z północnych, jak i południowych Uí Néill) próbowali też podsycać wewnętrzne konflikty w Leinster i osadzać na tamtejszym tronie swoich kandydatów. Mimo to południowo-wschodnie królestwo zaciekle broniło swojej niezależności, jeszcze długo odgrywając istotną rolę na scenie politycznej Irlandii.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. J. Ryan, The Battle of Clontarf, „The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland” VII, 8 (1), 1938, s. 1. [powrót]

2. S. Duffy, What happened at the Battle of Clontarf?, „History Ireland” 22 (2), 2014, s. 30. [powrót]

3. C. Downham, The Battle of Clontarf in Irish History and Legend, „History Ireland” 13 (5), 2005, s. 21. [powrót]

4. S. Duffy, Brian Boru and the Battle of Clontarf, Dublin 2013, s. 198. [powrót]

5. C. Lennon, The battle of Clontarf, 1014: a millennium of historical perspectives, „Dublin Historical Record” 67 (2), 2014, s. 29. [powrót]

6. C. Corlett, The Rathdown Slabs: Vikings and Christianity, „Archaeology Ireland” 17 (4), 2003, s. 30. [powrót]

7. S. Duffy, Brian Boru and the Battle of Clontarf, s. 179. [powrót]

8. K. Hughes, Early Christian Ireland: Introduction to the Sources, London 1972, s. 108. [powrót]

9. B. Cunningham, The Annals of Loch Cé: Scribes and Manuscripts, „Irish Arts Review” 26 (2), 2009, s. 93. [powrót]

10. S. Duffy, Brian Boru and the Battle of Clontarf, s. 191–192. [powrót]

11. M. Richter, Medieval Ireland. The Enduring Tradition, Basingstoke 1988, s. 84. [powrót]

12. S. Duffy, Brian Boru and the Battle of Clontarf, s. 231. [powrót]

13. Tamże, s. 227. [powrót]

14. P. Freeman, The Archaeology of Roman Material in Ireland, „Proceedings of the Harvard Celtic Colloquium” 15, 1995, s. 69–70. [powrót]

15. R. McLaughlin, The Roman Plan to Conquer Ireland: Rethinking the Campaign by Gnaeus Julius Agricola (AD 77–83), „Classics Ireland” 21–22, 2015, s. 128. [powrót]

16. T. Manteuffel, Historia powszechna: średniowiecze, Warszawa 1965, s. 105. [powrót]

17. A. Cronin, Saint Patrick and Louth: A Reappraisal of Ireland’s National Apostle, „Journal of the County Louth Archaeological and Historical Society” 28 (4), 2006, s. 451. [powrót]

18. M. Stout, Early Christian Ireland: settlement and environment, [w:] „A History of Settlement in Ireland”, red. T.B. Barry, London–New York 2000, s. 99. [powrót]

19. C. Swift, Forts and Fields: A Study of ‘Monastic Towns’ in Seventh and Eighth Century Ireland, „The Journal of Irish Archaeology” 9, 1998, s. 118–119. [powrót]

20. M. Richter, op. cit., s. 64. [powrót]

21. Tamże, s. 29–30. [powrót]

22. Okres od ok. 550 do 900 roku p.n.e. jest określany w części opracowań poświęconych atlantyckiej części Szkocji jako „późna epoka żelaza”. [powrót]

23. I. Armit, Irish-Scottish connections in the first millennium AD: an evaluation of the links between souterrain ware and Hebridean ceramics, „Proceedings of the Royal Irish Academy” 108, 2008, s. 12. [powrót]

24. The Annals of Ulster, U438.1. [powrót]

25. M.J. Gorman, The Ancient Brehon Laws of Ireland, „University of Pennsylvania Law Review and American Law Register”, 1913, s. 219. [powrót]

26. M. Richter, op. cit., s. 88. [powrót]

27. S. Duffy, Brian Boru and the Battle of Clontarf, s. 9. [powrót]

28. M. Richter, op. cit., s. 19. [powrót]

29. S. Duffy, Brian Boru and the Battle of Clontarf, s. 13–15. [powrót]

30. S.P. Ó Ríordáin, Antiquities of the Irish Countryside, Norwich 1965, s. 22. [powrót]

31. Według tej interpretacji Tech Midchúarta wykazuje analogie z występującymi na terenie Brytanii kursusami (cursus monuments), neolitycznymi monumentami składającymi się z równoległych wałów osiągających nawet 10 kilometrów długości. Według innych badaczy obiekt na wzgórzu Tara został wzniesiony dopiero w epoce żelaza (S. Duffy, red., Medieval Ireland. An Encyclopedia, New York 2005, s. 446, hasło J. Bradley). [powrót]

32. M. Richter, op. cit., s. 35–36. [powrót]

33. S. Duffy (red.), Medieval Ireland. An Encyclopedia, New York 2005, s. 310 (hasło B. Jaski). [powrót]

34. A. O’Sullivan, T. Nicholl, Early medieval settlement enclosures in Ireland: dwellings, daily life and social identity, „Proceedings of the Royal Irish Academy: Archaeology, Culture, History, Literature” 111C, 2011, s. 61. [powrót]

35. S. Duffy, Brian Boru and the Battle of Clontarf, s. 11–12. [powrót]

36. Tamże, s. 16–19. [powrót]

37. M. Comber, Lagore Crannóg and Non-Ferrous Metalworking in Early Historic Ireland, „The Journal of Irish Archaeology” 8, 1997, s. 103, 112. [powrót]

38. J. Bradley, Brú na Bóinne c. 500 – c. 1600 AD, „Archaeology Ireland” 11 (3), 1997, s. 33. [powrót]

39. F.J. Byrne, Church and politics, c. 750 – c. 1100, [w:] „A New History of Ireland: Prehistoric and early Ireland”, red. D. Ó Cróinín, Oxford 2005, s. 657. [powrót]

40. B. Lacey, The Grianán of Aileach: A Note on Its Identification, „The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland” 131, 2001, s. 145–146. [powrót]

41. The Annals of Ulster, U1004.5. [powrót]

42. Tamże, U853.6. [powrót]

43. C. McSparron, B. Williams, Early Medieval Settlement in North County Antrim: the Significance of Doonmore and Drumadoon, „Ulster Journal of Archaeology” 70, 2011, s. 43. [powrót]

44. D. Ó Cróinín, Early Medieval Ireland 400–1200, London–New York 2013, s. 43. [powrót]

45. R.B. Warner, Clogher: an archaeological window on early Medieval Tyrone and Mid Ulster, [w:] „Tyrone: History and Society”, red. C. Dillon, H. Jefferies, Dublin 2003, s. 43. [powrót]

46. The Annals of Ulster, U444.1. [powrót]

47. T. Ó Fiaich, St. Patrick and Armagh, „Seanchas Ardmhacha: Journal of the Armagh Diocesan Historical Society” 16 (2), 1995, s. 110–113. [powrót]

48. The Annals of Tigernach, T1148.7. [powrót]

49. C. Devane, The history of Kilbegly and its environs, [w:] „The Mill at Kilbegly. An archaeological investigation on the route of the M6 Ballinasloe to Athlone national road scheme”, red. N. Jackman, C. Moore, C. Rynne, Dublin 2013, s. 99. [powrót]

50. S. Grzybowski, Historia Irlandii, Wrocław–Warszawa–Kraków 1998, s. 50. [powrót]

51. P. Gleeson, Constructing Kingship in Early Medieval Ireland: Power, Place and Ideology, „Medieval Archaeology” 56, 2012, s. 17. [powrót]

52. S. Duffy, Brian Boru and the Battle of Clontarf, s. 37. [powrót]

53. Annals of Inisfallen, AI721.2. Annalista zdecydowanie przesadza, nazywając Cathala mac Finguine „jednym z pięciu królów Munster, którzy rządzili Irlandią”. [powrót]

54. Annals of Inisfallen, AI840.1. [powrót]

55. The Annals of Ulster, U841.5. [powrót]

56. Annals of the Four Masters, M902.6. [powrót]

57. Annals of Inisfallen, AI908.2; Fragmentary Annals of Ireland, FA 423. Więcej na temat króla-biskupa Cormaca mac Cuilennáina oraz przebiegu bitwy pod Ballaghmoon, [w:] C. Namirski, Ballaghmoon 13 IX 908, Zabrze–Tarnowskie Góry 2021, s. 60–74. [powrót]

58. D. Ó Cróinín, op. cit., s. 52. [powrót]

59. The Annals of Ulster, U804.5. [powrót]