Opracowanie graficzne i elektroniczne:

Marta Kowalczyk

Ilustracja na okładce:

© Elina Li / shutterstock.com

Ilustracja w rozdziale III:

© Ornmeta / shutterstock.com

Copyright © by Małgorzata Gałka, Joanna Jodziewicz-Gałka

© for Polish edition by Wydawnictwo Kirin

Wydawca, sprzedaż hurtowa i wysyłkowa:

Wydawnictwo Kirin

tel. 51 636-78-55

www.kirin.pl

e-mail: kirin@kirin.pl

Księgarnia internetowa:

www.ksiegarniajaponska.pl

Wydanie I elektroniczne

Bydgoszcz 2022

ISBN 978-83-66627-23-9

Jako autorki serdecznie dziękujemy za pomoc merytoryczną zaangażowanym autorytetom naukowym z Polski, Japonii i USA. Niezmiernie dziękujemy Wydawcy za współpracę edytorską i redakcyjną. Szczególne podziękowania kierujemy do Muzeum Historii Miasta i Folkloru w Kita-Ibaraki – za udostępnienie istotnych informacji oraz fotografii.

Małgorzata Gałka, Joanna Jodziewicz-Gałka

Spis treści

I. Wprowadzenie

Uwagi redakcyjne

Kilka słów o problematyce przekładu

Zarys japońskiej literatury dla dzieci do 1945 roku

Piosenki dōyō

II. Chłopiec z Ibaraki

Biografia i twórczość Noguchiego Ujō

Teoria dōyō Noguchiego Ujō

Cechy i tematyka dōyō Noguchiego Ujō

III. Wybrane dōyō Noguchiego Ujō w przekładzie na język polski

IV. Mistrz nadziei

Opinie badaczy o Noguchim Ujō

Pamięć o Noguchim Ujō

V. Wykaz nazwisk i wybranych terminów w zapisie japońskim

VI. Bibliografia

Wybrane źródła internetowe

III. Wybrane dōyō Noguchiego Ujō w przekładzie na język polski

W niniejszym opracowaniu do analizy wybrano utwory z różnych etapów życia i aktywności poetyckiej autora, aby zaprezentować pełną gamę poruszanej przez niego problematyki, charakterystyczne cechy tekstów i sposób operowania przywoływanymi motywami. W wierszach dominują odniesienia do przyrody, regularności naturalnego cyklu życia, trudów codziennej egzystencji prostych, ubogich ludzi oraz ich nadziei na lepszą przyszłość. Za każdym razem przedstawiono dwie własne wersje przekładu wybranych piosenek. Tekstom towarzyszy krótkie omówienie, które stanowi jedynie propozycję interpretacyjną, gdyż ostateczny odbiór przesłania utworu i przeżycie estetyczne to zadanie i przywilej odbiorcy.

Pierwsza propozycja przekładu jest swobodniejsza leksykalnie niż druga i jej zamysłem jest stworzenie świata porównywalnego w warstwie emocjonalnej – „udomowienie” wizji i sposobu obrazowania oryginalnego utworu oraz jego przesłania. Tłumaczenie ma sprawić, aby japońska specyfika kulturowa stała się odpowiednio intrygująca dla czytelnika spoza kultury orientalnej, wychowanego w cywilizacji o odmiennym sposobie myślenia i na innych wzorcach literackich. Proponujemy tu rozwiązania odchodzące miejscami od dosłowności, aby nie tylko wiernie, ale i jak najciekawiej przenieść na nowy grunt świat wykreowany przez japońskiego autora.

W drugiej wersji oryginalny tekst tłumaczymy, skupiając się bardziej na dokładności w warstwie leksykalnej, przy zachowaniu ogólnego klimatu utworów oraz ich symboliki. Przekład nie zawsze może zachować metrykę japońskich wierszy i specyfikę językową/stylistyczną. Ze względu na nieprzekładalność pewnych japońskich słów na język polski w niektórych wypadkach pozostawiamy wyrażenia oryginalne – zwykle są to nazwy nieznanych w naszej kulturze zjawisk i tradycji. Wykorzystujemy również technikę rozszerzenia – wyjaśnienia lub wzbogacenia oryginału o dodatkowe informacje, konieczne dla zrozumienia tekstu – w formie komentarza lub przypisów tłumacza.

Akai kutsu 赤い靴: Czerwone butki

w czerwonych butkach

dziewczynka mała

przez cudzoziemca

była zabrana

weszła na statek

port Jokohama

przez cudzoziemca

była zabrana

dzisiaj jej oczy

błękit ożywia

tak w cudzoziemskim

kraju to bywa

gdy widzę teraz butki czerwone

rozmyślam sobie

gdy widzę rzeczy obcokrajowe

rozmyślam sobie

赤い靴

Akai kutsu

Czerwone buciki

赤い靴

はいてた

女の子

異人さんに

つれられて

行つちやつた

akai kutsu haiteta

onna no ko

ijinsan ni tsurerarete

itchatta

czerwone buciki

dziewczynka miała

gdy za granicę

była zabrana

横浜の

埠頭から

船に乗つて

異人さんに

つれられて

行つちやつた

Yokohama no hatoba kara

fune ni notte

ijinsan ni tsurerarete

itchatta

weszła na statek

tu w Jokohama

gdy za granicę

była zabrana

今では 青い目に

なつちやつて

異人さんの

お国に

ゐるんだらう

ima de wa aoi

me ni

natchatte

ijinsan no

okuni ni

irundarō

a teraz ma już

niebieskie oczy

bo tak się dzieje

w kraju nam obcym

赤い靴

見るたび

考へる

異人さんに逢ふたび

考へる

akai kutsu

miru tabi

kangaeru

ijinsan ni au tabi

kangaeru

kiedy buciki widzę czerwone

rozmyślam o niej

gdy twarze widzę obcokrajowe rozmyślam o niej

Jest to jeden z flagowych utworów Noguchiego, pochodzący z 1921 roku, do którego rok później melodię skomponował Motoori Nagayo. Zawiera smutne słowa o wyjeździe z rodzinnego kraju w odległe strony („port”, „morze”, „dal”, „statek”) i oderwaniu od ojczystych korzeni („za granicą”, „cudzoziemski kraj”). Człowiek rozłączony ze swymi bliskimi, trafiający na inny grunt, zatraca poczucie związku z ojczyzną, staje się „obcy” i żyje innymi wartościami (zmiana charakterystycznej cechy: oczy dziewczynki stają się niebieskie, a dla Japończyków charakterystyczne są oczy ciemne). Podmiot liryczny nie tylko przypomina sobie dziewczynkę w każdym zetknięciu z „czerwonymi bucikami” i elementami zagranicznej kultury, ale o niej rozmyśla, jednocześnie rozważając problemy ludzkiego losu, życiowych konieczności (dziewczynka „została zabrana”, nie ma mowy o swobodzie decydowania), rozłąki z tym, co bliskie, tęsknoty i ewentualnego powrotu do przeszłości.

Według encyklopedii internetowej w 1978 roku w notatkach poety znaleziono piątą, niepublikowaną zwrotkę wiersza. Encyklopedia nie podaje źródła tej informacji. Piosenkę wraz z dodaną zwrotką ma w swym repertuarze chór towarzystwa Akai kutsu kinen bunka jigyōdan 赤い靴記念文化事業団 (Stowarzyszenie Pamięci Akai Kutsu) w Jokohamie – za oficjalną akceptacją krewnych Noguchiego. Przytaczamy tutaj tekst zamieszczony w Internecie wraz z tłumaczeniami[1]:

tęskni dziś już za ojczyzną

w Japonii się narodziła

patrzy na morze z tęsknotą

do domu by powróciła

生まれた 日本が 恋しくば

青い海眺めて ゐるんだら

う異人さんに たのんで

帰って来

umareta Nihon ga koishikuba

aoi umi nagamete irundarō ijinsan ni tanonde

kaette ko

gdy tęskni za Japonią

gdzie się urodziła

na ocean spogląda

prosi, by tam wróciła

Mimo swej znamiennej roli w wierszu dziewczynka, o której opowiada podmiot liryczny, nie jest tytułową bohaterką utworu, a nawet nie pojawia się w pierwszej jego linijce. Zarówno tytuł, jak i pierwsze słowa tekstu przywołują motyw „czerwonych bucików”, które stają się znakiem rozpoznawczym dziewczynki i bez względu na upływ czasu ich obraz każdorazowo skłania podmiot liryczny do przemyśleń. Buciki, które przywodzą skojarzenie z przemieszczaniem się i gotowością do drogi, w połączeniu z czerwienią – w Japonii kolorem m.in. bohaterstwa, determinacji i narodzin nowego, nabierają rangi symbolu odważnego przejścia międzykulturowego, podróży w nieznane, wręcz odchodzącej tożsamości narodowej (dziewczynka zostaje rozłączona z ojczystym krajem czerwonego, wschodzącego słońca). W tym kontekście pojawia się skojarzenie czwartej zwrotki utworu z młodszym kuzynem Noguchiego, który wyemigrował do USA w 1905 roku właśnie z Jokohamy i pozostał za granicą (w Los Angeles) aż do swej śmierci w roku 1954.

Odbiorca wychowany w zachodniej kulturze może skojarzyć czerwone buciki z zaczarowanymi pantofelkami, jakie nosiła Dorotka w powieści Franka L. Bauma z 1900 roku o czarnoksiężniku z Oz. Rubinowe pantofelki były tam dla bohaterki przebywającej w nieznanych stronach gwarancją możliwości powrotu do rodzinnego domu w dowolnie wybranym momencie, gdy tylko sama zechce z takiej sposobności skorzystać. Badacze oficjalnie nie potwierdzili takiego związku w odniesieniu do intencji Noguchiego, m.in. z braku informacji o znajomości amerykańskiej powieści w Japonii lat 20., z której Noguchi mógłby zaczerpnąć motyw pantofelków, a kultowa adaptacja filmowa pojawiła się dopiero w 1939 roku, czyli już po powstaniu utworu. Popularności w świecie naukowym nie zyskały też próby porównywania bucików z tekstu Noguchiego do czerwonych trzewiczków bohaterki baśni XIX-wiecznego duńskiego pisarza Hansa Christiana Andersena. Zwrócono natomiast uwagę, iż w świetle socjokulturowej sytuacji Japonii w czasie powstania tekstu i przy uwzględnieniu potwierdzonego zainteresowania Noguchiego ideałami socjalistycznymi, największe uzasadnienie może mieć doszukiwanie się związku motywów czerwieni, wyobcowania i podziału kulturowego z ruchem lewicowym[2]. Noguchi osobiście nigdy nie zaoferował wyjaśnień ułatwiających interpretację utworu z uwzględnieniem jego osobistych doświadczeń, a przynajmniej środowisko naukowe takich nie poznało, pomimo podejmowanych w tym kierunku starań. Poszukiwania inspiracji poety przeprowadzono w bardzo szerokiej skali w latach 1970–1980 i wówczas utwór Akai kutsu, upowszechniony w latach 20. ubiegłego stulecia jako melancholijna dziecięca piosenka, urósł w Japonii do rangi narodowej, ponadczasowej nostalgicznej opowieści, rzekomo opartej na autentycznej historii i tragicznym losie pewnego japońskiego dziecka. W 1973 roku z gazetą „Hokkaidō Shinbun” (Dziennik Hokkaido) skontaktowała się kobieta, której rodzicami byli Suzuki Shirō i jego żona Kayo, z domu Iwasaki. Kobieta oznajmiła, iż pierwowzorem bohaterki Akai kutsu była jej młodsza siostra, Iwasaki Kimi. Reporter Kikuchi Hiroshi przez pięć lat badał sprawę i starał się odtworzyć historię dziewczynki, co w 1978 roku zaowocowało programem dokumentalnym, a następnie publikacją książkową pod tytułem Akai kutsu haiteta onna no ko 赤い靴はいてた女の子 (Dziewczynka w czerwonych butach). Kikuchi dowodził, iż Noguchi podczas pobytu i pracy w Sapporo poznał Suzukiego i zainspirował się postacią Kimi, którą miało adoptować i zabrać do Ameryki pewne amerykańskie małżeństwo. Ostatecznie z powodu zachorowania na nieuleczalną wówczas gruźlicę dziewczynka nie mogła odbyć podróży i została przez niedoszłych przybranych rodziców pozostawiona w japońskim sierocińcu, gdzie zmarła w wieku lat dziewięciu – o czym prawdziwa matka nie wiedziała.

Grono badaczy zaprzeczyło tezom Hiroshiego i prawdziwości opowiadanej historii, przedstawiając szereg udokumentowanych kontrargumentów[3]. Niemniej jednak w japońskiej kulturze zdążył się upowszechnić i utrwalić wizerunek Kimi jako nieszczęśliwej „dziewczynki w czerwonych bucikach”, tragicznej bohaterki popularnego utworu. W różnych miejscowościach powstały liczne jej pomniki. Głównym miejscem swoistego „kultu” dziewczynki jest wspomniane w wierszu portowe miasto Jokohama, w którym stanęła pierwsza rzeźba i gdzie do tej pory jeżdżą dedykowane turystyczne autobusy, a sklepiki z pamiątkami wypełnione są gadżetami powiązanymi z postacią Kimi[4].

Pomnik „dziewczynki w czerownych bucikach” w Jokohamie.

___

[1] https://en.wikipedia.org/wiki/Akai_Kutsu.

[2] Informacja na podstawie własnej korespondencji elektronicznej z badaczką Hansen K., sierpień 2021 r.

[3] Badacze często powołują się na wnioski, jakie opublikował powieściopisarz Ai Shōsuke w pracy z 2007 r., zatytułowanej Netsuzō wa haite nakatta akai kutsu: teisetsu wa kō shite tsukurareta (Nienoszone czerwone buciki: manipulacja). Informacja za: Hansen K., The Little Girl in the Red Shoes: Nostalgia, Memory, And the Growth of Narrative (Dziewczynka w czerwonych bucikach: nostalgia, wspomnienie i opowieść), „Electronic Journal of Contemporary Japanese Studies”, t. 20, nr 3, artykuł 7, pierwsza publikacja w ejcjs 14.12.2020.

[4] Opracowanie własne na podstawie źródeł podanych w bibliografii, głównie: Hansen K., op. cit. Zobacz również informacje i zdjęcia on-line: https://pigtailsinpaint.org/2018/03/akai-kutsu-the-little-girl-with-red-shoes-on.