Projekt okładki i stron tytułowych
Fahrenheit 451

Opieka merytoryczna i redakcja
Zofia Borzymińska

Konsultacja sinologiczna i merytoryczna
Małgorzata Ławacz

Korekta
Zespół UKKLW – Joanna Misztal, Elżbieta Steglińska

Wybór i przygotowanie materiału ilustracyjnego oraz zdjęciowego
Krzysztof Gawlikowski, Zofia Borzymińska

Dyrektor wydawniczy
Maciej Marchewicz

ISBN 9788366814608

Copyright © by Zofia Borzymińska
Copyright © for Zona Zero Sp. z o.o., Warszawa 2022

Wydawca
Zona Zero, Sp. z o.o.
ul. Łopuszańska 32
02-220 Warszawa
Tel. 22 836 54 44, 877 37 35
Faks 22 877 37 34

https://www.zonazero.pl/

https://www.facebook.com/zonazerobooks/

https://www.facebook.com/zonageopolityki/

Przygotowanie wersji elektronicznej
Epubeum

Książkę tę poświęcam pamięci mego Ojca, Konstantego, którego domowa biblioteczka obejmowała także kultury azjatyckie, inspirując moje orientalne zainteresowania. On też uczył mnie od dziecka krytycznego myślenia, niewierzenia cudzym deklaracjom, a samodzielnego analizowania realiów.

Słowo od Redakcji

Książka, nad którą przyszło mi pracować, niewątpliwie jest wyjątkowa. Po pierwsze, jest ona niezwykle ważną pozycją w czasach, kiedy to na naszych oczach w zasadniczy sposób zmienia się miejsce Chin na geopolitycznej mapie świata. Po wtóre, jest bardzo zajmująca, jako że była pisana z pasją, a zarazem z zachowaniem bardzo rozległego pola widzenia oraz szerokiej perspektywy historycznej. Po trzecie, jest publikacją z pogranicza wielu dziedzin – historii, kultury, antropologii kulturowej, kulturoznawstwa, religioznawstwa, filozofii, psychologii, językoznawstwa, polityki, politologii itd. Łączy przy tym w sobie rodzaj analizy, wykładu, a także uważnej obserwacji, co dodaje jej specyficznego rysu autentyczności. Po czwarte wreszcie, stanowi rodzaj spuścizny po Autorze ‒ moim Bracie, który swojej pasji badawczej związanej z Azją poświęcił całe życie, albowiem była ona dla Niego niezmiernie ważna. Badał ją, studiował, poznawał, smakował, pisał o niej, opowiadał i nauczał.

W swojej książce pragnął przekazać Czytelnikom rozległą o niej wiedzę, będącą owocem własnych wieloletnich studiów, doświadczeń i przemyśleń. Starał się zwrócić Ich uwagę przede wszystkim na nieprzystawalność wielu pojęć funkcjonujących niejako w „światach równoległych”, jakimi – mimo całego procesu globalizacji – wciąż pozostają dla siebie Wschód i Zachód, odmienne symbole i kody kulturowe funkcjonujące w obydwu cywilizacjach, a wreszcie ‒ zaapelować o szczególną „tolerancję” dla innych sposobów myślenia, biegnącego różnymi niż nasze torami. Wskazywał przy tym na niezwykle głęboko sięgające religijno-filozoficzne czy też filozoficzno-religijne korzenie, kształtujące zarówno świadomość, jak i podświadomość ludzi wywodzących się z rozmaitych kręgów tychże cywilizacji. Przekonywał, że sztuka szukania porozumienia polega nie na tym, aby owe różnice umniejszać, niwelować, dążyć do uczynienia innych podobnymi sobie, lecz aby je dostrzegając – szanować, akceptować, a nade wszystko ‒ rozumieć.

Autor pisał swoją książkę przez wiele lat – odkładając ją, by zająć się pilnymi zobowiązaniami dydaktycznymi i wydawniczymi, i do niej powracając. Ale jeszcze dłużej ona w Nim dojrzewała, o czym m.in. świadczą Jego liczne notatki, czynione podczas podróży po krajach Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej. Rozmawiając z Azjatami, uważnie ich słuchał, zwracał uwagę na wiele niuansów, był też niezwykle bystrym obserwatorem.

W rezultacie powstało bardzo obszerne dzieło, podzielone na trzy zasadnicze części. Pierwszą Autor poświęcił potrzebie podjęcia dialogu między Zachodem a Wschodem; drugą – m.in. omówieniu historycznych procesów przemian kulturowych na Dalekim Wschodzie i porównaniu ich z tymi, które równolegle toczyły się na Zachodzie, oraz wielorakich aspektów cywilizacji konfucjańskiej; w trzeciej ‒ najkrótszej – zawarł najistotniejsze informacje o innych cywilizacjach, obecnych na opisywanym terenie i w krajach Azji Południowo-Wschodniej. Całość uzupełnił bibliografią publikacji, z których korzystał przy pracy nad książką. Na końcu dodał chronologię dziejów Chin.

Kiedy książka była już prawie gotowa, zmienił jednak jej koncepcję. Być może powodem takiej decyzji była znaczna objętość dzieła, albo też szybko zmieniająca się sytuacja polityczna w świecie, a co za tym idzie – również przeobrażające się relacje między Wschodem i Zachodem. Niejako przeczuwając konsekwencje dokonujących się procesów, Autor dostrzegał coraz pilniejszą potrzebę, czy nawet konieczność, natychmiastowego podjęcia przez Zachód dialogu z Chinami. W związku z postępującą poważną chorobą zapewne też się obawiał, że może nie zdąży ukończyć zamierzonego dzieła, że zabraknie Mu czasu na jego dopracowanie i domknięcie. Postanowił więc pierwszą część książki, poświęconą wspomnianej potrzebie podjęcia przez Zachód dialogu, przeformułować, rozszerzyć i jak najszybciej wydać w formie oddzielnej publikacji. I właśnie na tym skupił całą swoją uwagę w ostatnim roku życia[1].

Nad drugą, zasadniczą częścią pierwotnie zamyślonej książki, poświęconą cywilizacji konfucjańskiej, która – zgodnie z nową koncepcją – miała stanowić oddzielny tom, wydaje się, że pracował już niewiele, zapewne uznając, iż wymaga ona mniej uwagi, gdyż jest już prawie gotowa.

W międzyczasie napisał jeszcze trzecią jej część, poświęconą innym cywilizacjom, której wcześniej nie planował, a którą w procesie pisania uznał za niezbędną dla uzupełnienia ogólnego obrazu cywilizacji Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej. Zamierzał jeszcze napisać rozdział poświęcony tradycjom kulturowym Azji Południowo-Wschodniej, co zapewne stanowiłoby cenne i ciekawe dopełnienie tekstu książki. Niestety, nie zdążył już tego uczynić. Nie zdążył również napisać zakończenia, podsumowującego całość omawianego dzieła. Z tym większą wdzięcznością przyjęłam gotowość napisania przez Pana dr. hab. Józefa Pawłowskiego z Instytutu Orientalistycznego Uniwersytetu Warszawskiego krótkiego tekstu pt. Zamiast zakończenia, za który bardzo serdecznie Mu dziękuję.

Autor, zakażony we własnym domu COVID-em 19, odszedł niespodziewanie 2 marca 2021 r., w ciągu zaledwie kilku dni. Ostatecznie nie zakończył pracy ani nad krótszą książką poświęconą potrzebie podjęcia dialogu, ani też nad drugą, dłuższą, poświęconą cywilizacji konfucjańskiej. Nie dokończył też swego innego dzieła pt. Księga Mistrza Suna. Studia o chińskiej myśli strategicznej oraz przekład traktatu z objaśnieniami, nad którym strawił dziesiątki lat.

Szczęśliwym zbiegiem okoliczności zachowały się kopie pierwszej wersji zamyślonej książki nt. cywilizacji konfucjańskiej, a także wspomniana wersja już oddzielonej i rozbudowanej jej części pierwszej (mającej stanowić oddzielny tom). Doszłam do wniosku, że należy podjąć próbę ocalenia tej spuścizny. Po przeprowadzeniu analizy ocalałych tekstów, porównaniu kolejnych wersji obu książek, uznałam, że początkowo zaplanowane dzieło jest na tyle zaawansowane, iż możliwe będzie jego wydanie. Należy jednak trzymać się owej pierwotnie zamierzonej koncepcji i nie dzielić tekstu na dwie odrębne publikacje, a co za tym idzie – skrócić rozbudowaną już i nieco przeformułowaną część pierwszą, z inaczej rozłożonymi akcentami, uporządkować, dopracować drugą i trzecią, oraz przeprowadzić gruntowną redakcję całości.

Na taką decyzję wpłynęła również świadomość, że obecna sytuacja geopolityczna wciąż podlega bardzo dynamicznym przeobrażeniom. Rządy prezydentów Stanów Zjednoczonych – Baracka Obamy i Donalda Trumpa ‒ oraz prowadzona przez nich polityka wobec Chin, którym Autor poświęcił wiele miejsca w nowej wersji książki nt. dialogu, w istocie jest już historią, do której sam nie mógłby obecnie się odnieść ani uaktualnić czy też skorygować swoich sądów i opinii. Późniejsze wydarzenia, mające miejsce już w trakcie podjętych przeze mnie prac nad dziełem Brata, tylko utwierdziły mnie w przekonaniu o słuszności podjętej decyzji.

W związku z tym, wersję rozbudowanego tekstu poświęconego konieczności podjęcia przez Zachód i poprowadzenia dialogu ze Wschodem skróciłam tak, by pasowała do pierwotnej koncepcji Autora i stanowiła rodzaj rozbudowanego wprowadzenia do zasadniczej części drugiej, poświęconej cywilizacji konfucjańskiej, na której skupił swą uwagę. To właśnie ta druga część stanowi kwintesencję tej publikacji i jest najobszerniejsza. Dzieli się na dwa rozdziały; w pierwszym ‒ krótszym, zostały omówione ewolucja i zasięg cywilizacji konfucjańskiej, w drugim ‒ podstawowe jej cechy i specyfika.

W obróbce redakcyjnej owa zasadnicza część książki pozostała niemal niezmieniona, poza naniesieniem koniecznych poprawek i uzupełnień. Jedynie pod sam jej koniec, w miejscu, gdzie w drafcie tekstu znajdowały się luźne, uszkodzone bądź powtarzające się fragmenty (być może na skutek jakiejś wcześniejszej awarii komputera Autora), musiałam głębiej weń ingerować, przenosząc jego fragmenty w inne, pasujące do kontekstu miejsca, bądź je usuwając.

Część trzecia, poświęcona innym cywilizacjom azjatyckim, tj. muzułmańskiej, indyjskiej, Azji Południowo-Wschodniej oraz innym kręgom kulturowym, powstała – jak już wspominałam ‒ najpóźniej i ma charakter przede wszystkim informacyjny; stanowi esencjonalne uzupełnienie, wzbogacające obraz złożonej religijności społeczeństw z kręgu krajów związanych z cywilizacją konfucjańską. Nie wymagała ona zbyt wielkich korekt redakcyjnych ani zmian.

Dzięki dołączonej pod koniec książki bibliografii wykorzystanych publikacji Czytelnik będzie mógł się zorientować w bogatym materiale, z którego Autor korzystał, poznać literaturę, do której sięgał. Będzie też miał możliwość sprawdzenia tytułu w razie wątpliwości związanych z jego identyfikacją (szczególnie gdy się powtarza, a co za tym idzie – pojawia się w skróconej formie).

Pewien problem redakcyjny stanowiły znajdujące się w przypisach i bibliografii odesłania Autora do nieistniejących już stron internetowych. Ostatecznie jednak zdecydowałam się je pozostawić w oryginalnym zapisie, wychodząc z założenia, że ich zlikwidowanie sprawiłoby, iż cytaty oraz rozmaite informacje pozostałyby niejako zawieszone w próżni, bez podania źródeł, z których Autor korzystał; nadto Czytelnicy mają świadomość zmieniającego się dostępu do stron w internecie, a podane daty precyzyjnie wskazują, kiedy do nich sięgano.

Załączona w postaci Aneksu nr 1. krótka Chronologia dziejów Chin umożliwi Czytelnikowi odszukanie dat panujących dynastii, niektórych wydarzeń itp., które w tekście książki trudno za każdym razem powtarzać. Wypada wspomnieć, że Autor zamierzał również zamieścić tam chronologię dziejów pozostałych krajów należących do kręgu cywilizacji konfucjańskiej, tj. Korei, Japonii i Wietnamu, jednak – mimo że pracę tę rozpoczął, to już nie zdążył jej dalej poprowadzić. Zdecydowałam się więc pozostawić tylko wspomnianą w miarę kompletną chronologię dziejów Chin.

Książkę symbolicznie zamyka list Prezydenta Chińskiej Republiki Ludowej Jiang Zemina z listopada 1998 roku (tu dołączony w postaci Aneksu nr 2), w którym Prezydent, podkreślając „mistrzostwo sinologiczne i szeroką wiedzę” Autora, dziękuje Mu m.in. za „wysiłki zmierzające do pogłębienia wzajemnego zrozumienia pomiędzy narodami Chin i Polski, a także ich przyjaźni”.

* * *

Większość chińskich (i nie tylko) nazw własnych, imion, nazwisk, tytułów, rozmaitych pojęć itp. została zapisana alfabetem łacińskim, zgodnie z zasadami transkrypcji hanyu pinyin (oficjalna transkrypcja, stosowana w Chinach od 1958 r.[2]), oraz oryginalnymi znakami – chińskimi, koreańskimi, japońskimi. W nawiasach kwadratowych podano ich tłumaczenia na język polski. Niekiedy (w nawiasach okrągłych) pojawiają się też określenia / sformułowania angielskie, szczególnie gdy Autor odwołuje się do rozmaitych idei, pojęć, koncepcji badaczy publikujących w tymże języku i zależy Mu na zachowaniu precyzji przy podawaniu informacji. Taka forma zapisów została w redakcji zachowana, doprecyzowana i ujednolicona w całym tekście książki.

1. Autor, Krzysztof Gawlikowski, razem z siostrą, Zofią Borzymińską, przed budynkiem Uniwersytetu Neapolitańskiego im. Fryderyka II (Università degli Studi di Napoli Federico II). (Fot. Rafał Żebrowski, Neapol, 1987).

Odrębną kwestię stanowi pisownia rozmaitych imion, nazwisk, nazw własnych, w tym także geograficznych, już utrwalonych w języku polskim, bądź przyjętych przez polskie słowniki oraz ujętych w Urzędowym wykazie polskich nazw geograficznych świata przez Komisję Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej przy Głównym Geodecie Kraju (wyd. Główny Urząd Geodezji i Kartografii, Warszawa 2013)[3]. Generalnie jest ona w książce przestrzegana, poza pewnymi wyjątkami, gdy polskie nazewnictwo nazbyt daleko odbiega od oryginalnego brzmienia i wspomnianej transkrypcji pinyin. Tak więc, kiedy po raz pierwszy pojawia się jakaś nazwa, która ma już utrwaloną formę w języku polskim – obok niej w nawiasie okrągłym widnieje jej chiński odpowiednik, transkrybowany w pinyin i – czasem – znaki chińskie, np. Szantung (Shandong ‒ 山東).

W nawiasy kwadratowe ujęto nieliczne komentarze odredakcyjne, zamieszczone w formie przypisów.

* * *

Moje prace redakcyjne nad książką nie byłyby możliwe bez merytorycznego wsparcia specjalisty sinologa. Zadania tego podjęła się Pani dr Małgorzata Ławacz, przez wiele lat współpracująca z moim Bratem, także przy redakcji innych książek. To Jej opinie utwierdziły mnie w przekonaniu, że się uda mi dokonać dzieła scalenia, uporządkowania i zredagowania całości tekstu książki, co też uczyniłam. Za ową serdeczną pomoc i wsparcie merytoryczne oraz – niejednokrotnie – duchowe, niniejszym bardzo serdecznie Jej dziękuję!

Dziękuję też Panu prof. Januszowi Daneckiemu za przeczytanie i ciepłe słowa dotyczące fragmentu tekstu Brata, poświęconego islamowi; Paniom dr Małgorzacie Relidze i dr Marcie Tomczak za konsultacje związane z niektórymi ilustracjami oraz wszystkim Autorom zdjęć za udzielenie zgody na wykorzystanie ich w tejże publikacji.

Na koniec pragnę również podziękować dr. hab. Rafałowi Żebrowskiemu, memu Mężowi, za liczne konsultacje merytoryczne oraz stałe wsparcie, udzielane mi w pracy nad tą książką i wyrozumiałość, okazywaną w chwilach mej słabości.

Zofia Borzymińska

Warszawa 10 maja 2022 roku

Przypisy

[1] W międzyczasie Autor kończył jeszcze prace związane z wydaniem ujętej w grant pracy zbiorowej poświęconej prasie chińskiej. Zob. Prasa chińska o przemianach społecznych i kulturowych kraju w początkach XXI wieku, teksty wprowadzające i red. K. Gawlikowski i in., Sedno. Wydawnictwo Akademickie i Uniwersytet SWPS, Warszawa 2020. Tuż przed śmiercią wysłał też do Wydawnictwa KUL swój ostatni tekst poświęcony dialogowi międzykulturowemu, który został opublikowany w tomie studiów poświęconych tej tematyce w końcu 2021 r. Zob. K. Gawlikowski, Dialog międzykulturowy – nagląca potrzeba i trudności, [w:] Filozofia kultury, cz. 2: Meandry współczesnej kultury i sztuki, red. ks. S. Janeczek, A. Starościc, (Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, Wydział Filozofii, Seria: Dydaktyka Filozofii,  red. Serii ks. Stanisław Janeczek), Wydawnictwo KUL, t. 11, Lublin 2021, s. 151–185.

[2] W 1977 r. transkrypcja ta została uznana przez UNESCO za obowiązującą dla języka chińskiego (na Tajwanie została ona przyjęta w 2009 r.).

[3] Warto podkreślić, że koncepcje zapisu niektórych nazw wspomnianej Komisji z czasem się zmieniały, jak to uzasadniano – ze względu na fakt, iż archaizująca pisownia nie przystaje do współczesnej chińskiej wymowy. I tak np. w 2003 r. zalecono spolszczyć nazwę Xinjiang na Sinkiang, zaś w 2010 r. – na Sinciang.

Spis treści

Wykaz używanych skrótów

Słowo od Redakcji

Przedmowa

I. Potrzeba dialogu międzykulturowego

Kulturowo-polityczne wyzwania współczesnego świata. (Wprowadzenie)

1. Trudności dialogu międzykulturowego

2. Współczesne wizje relacji Zachodu ze światem

Wizja okcydentalizacji całego świata i jej krytyki azjatyckie

Koncepcje wielości cywilizacji

Azjatyckie koncepcje „fuzji cywilizacji” Wschodu i Zachodu

3. Dlaczego dialog z cywilizacjami azjatyckimi, a zwłaszcza z konfucjańską, jest potrzebny Zachodowi?

4. Skomplikowane realia kulturowe współczesnej Azji

5. Charakter cywilizacji azjatyckich i ich odmienności od cywilizacji zachodniej

Główne cywilizacje i próby ich opisu

Koncepcje Hofstedego a problem elit

Indywidualizm a „kolektywizm”

Stosunek do wojny, walki i współzawodnictwa

Postawy Amerykanów i Azjatów – próba sformułowania konkluzji

6. Definicje i interpretacje pojęcia „cywilizacji”

II. Cywilizacja konfucjańska

1. Ewolucja i zasięg cywilizacji konfucjańskiej

Narodziny cywilizacji chińskiej i jej neolityczne korzenie

Rozwój i ekspansja cywilizacji chińskiej

Epoki rozwoju konfucjanizmu i jego księgi kanoniczne

Kraje współcześnie przyjmujące cywilizację konfucjańską

2. Podstawowe cechy cywilizacji konfucjańskiej

2.1. Pismo chińskie

2.3. Agrarny i wiejski charakter cywilizacji konfucjańskiej

Obrzęd inicjowania przez władcę wiosennych prac polowych

Wiejska wspólnota

Struktura stanowo-zawodowa i społeczna

Dominacja „mężów uczonych”/„erudytów”

Miasta

Elementy dziedzictwa wiejskiego

Rozwój miast nowoczesnych i procesy urbanizacji

2.2. Organistyczna wizja świata

2.4. Szczególne znaczenie kalendarza oraz adaptacji do cyklicznych zmian uniwersum

Rachuba czasu i opracowywanie kalendarzy

Cykliczne pojmowanie czasu i rachuby lat

Pierwiastki Yin i Yang

Pięć Czynników

Syn Nieba i Pałac Blasku

Numerologia

Osiem Trygramów

Tradycyjny system liczenia czasu

Geomancja – feng shui

„Płynąć z prądem rzeki”

Linearne ujmowanie czasu

2.5. Silne państwo kierujące całym życiem kraju

Specyfika państwa konfucjańskiego

Charakter władzy Syna Nieba i charakter Państwa Środka

Państwo biurokratyczne – omnipotentne, ale samoograniczające się

Konfucjański model gospodarczo-społeczny

Zasada jednomyślności władz oraz ludu i koncepcja „państwa-rodziny”

Czy państwo konfucjańskie było despotyczne?

Społeczeństwo obywatelskie i zasada „lud jest najważniejszy”

Rola „uczonych”/„erudytów” i „funkcjonariuszy państwa”

Konsekwencje szczególnego miejsca „uczonych” dla systemu politycznego państwa

Formowanie natury ludzkiej jednostek przez państwo

Zamknięty charakter wspólnot i rodzin

Fałszywe wyobrażenia Zachodu o ustrojach państw azjatyckich

2.6. Konfucjański etos obywatelski i rodzinny

Pięć Cnót Podstawowych

Podstawowe relacje międzyludzkie i wartości

Pracowitość i zdobywanie zasług

Kwestionowanie konfucjanizmu w XX w. i próby jego odradzania

2.7. Apoteoza harmonii i pokoju, potępianie walk oraz buntów

Stosunek do wojny i jej pojmowanie

Pojmowanie „sfery militarnej”

Koncepcje chińskiej szkoły strategów i ich szerokie zastosowanie

Problem szczególnego umiłowania harmonii i pokoju przez Chińczyków

Dwa pierwiastki: wen – kultury i wu – użycia przemocy

Przewartościowania stosunku do wojny i walki we współczesnych czasach

Konsekwencje tradycyjnego stosunku do walk i wojen dla współczesnego życia społecznego

2.8. Ideał uspołecznionej jednostki

Prawdziwe „ja” obejmujące cały świat

Próby opisu jednostki w Azji konfucjańskiej, zjawisko „grupizmu”

Wychowywanie dzieci i formy ich socjalizacji

Trwanie wartości konfucjańskich we współczesnym świecie

Recepcja zachodnich koncepcji wolności jednostki oraz jej praw

Podejście emocjonalne i moralistyczne a zachodni racjonalizm

2.9. Fundamentalna rola rodziny

Ewolucja struktur pokrewieństwa w Chinach

Funkcjonowanie rodu i rodziny oraz ich etos

Tradycyjne miejsce kobiet

Kultowe aspekty domostwa i rodziny

Domostwo jako miejsce „uświęcone”

Miejsce jednostki w rodzinie

Rejestry rodzinne i problem „obywatelstwa zbiorowego”

Współczesne przemiany rodziny

2.10. Kluczowe znaczenie norm rytualnych li oraz szczególna rola hierarchii

Znaczenie hierarchii

Termin li i jego pojmowanie

Szeregowanie ludzi według rang i ich symbole

Niedorozwój prawa i brak koncepcji „czyichś praw”

Modernizacja prawa: przypadek Japonii i Chin (ChRL)

2.11. Specyficzna religijność: antropocentryczna, „rozproszona” i „otwarta”

Ortopraksja

Antropocentryzm

Półreligijny charakter państwa

Brak podziału na sacrum i profanum

Religijność „rozproszona”

Terminologia i dominacja synkretyzmu (Trzy Nauki)

Rodzaje miejsc kultu i „miejsca święte”

Religijność „otwarta”

Główne nurty religijności chińskiej

Konfucjanizm

Taoizm

Buddyzm

Kulty ludowe i szamanizm

Modernizacja w sferze religijnej

2.12. Orientacja historyczna i innowacje z poszanowaniem tradycji1427

2.13. Wielkie znaczenie kultury kulinarnej

3. Uwagi końcowe

III. Inne cywilizacje azjatyckie

1. Cywilizacja muzułmańska (bliskowschodnia)

2. Cywilizacja indyjska

3. Cywilizacja Azji Południowo-Wschodniej

4. Inne kręgi kulturowe

5. Konkluzje

Zamiast zakończenia

Bibliografia publikacji wykorzystanych w pracy

Klasyczne teksty chińskie

Przekłady chińskich tekstów klasycznych

Literatura naukowa (opracowania, monografie, studia, artykuły), przekłady i publicystyka

Strony internetowe

Aneks 1. Chronologia dziejów Chin

Aneks 2. List Prezydenta Chińskiej Republiki Ludowej Jiang Zemina do profesora Krzysztofa Gawlikowskiego

Spis ilustracji

Indeks osób

Przypisy