Luce i Isabelli, którzy dali mi tak wiele w tak krótkim czasie.

I wszystkim, którzy wierzyli we mnie, kiedy z trudem przychodziło mi wierzyć w samą siebie.

Kilka słów do lekarzy, naukowców i pracowników służby zdrowia

W tej książce zapragnęłam przedstawić niektóre aktualne i przełomowe myśli z obszaru, w którym się specjalizuję, doprawiając je prywatnymi opowieściami, osobistymi anegdotkami i pasją żywioną do tematu. Postawiłam sobie za cel również to, by wyrazić zachwyt nad cichym układem (odpornościowym) oraz ogromem złożonej nauki opisującej jego działanie. Próbowałam utrzymać narrację oraz myśl naukową w możliwie jak najbardziej zrozumiałym dla zwykłego czytelnika tonie, zatem nie mogłam zająć się wszystkimi zagadnieniami, jakie chciałam poruszyć, ani omówić ich z tak głębokim zaangażowaniem, jakiego by ode mnie wymagały. I zamiast oddawać w wasze ręce wyczerpujący podręcznik medyczny, celowo wolałam skupić się na szerszych współczesnych aspektach – aby uświadomić wam, jak współczesny sposób życia i szybko zmieniające się środowisko wpływają na odporność i jak ją kształtują, a tym samym nie pozostają bez wpływu na zdrowie. Postawiłam przed sobą wyzwanie: opierać się na dowodach, więc podczas pisania tej książki zgłębiłam literaturę przedmiotu, konsultowałam się z koleżankami i kolegami i zasięgałam opinii innych ekspertów. Uzyskane informacje połączyłam z analizami przypadków oraz przeglądem tytułów z obszaru medycyny alternatywnej, aby uzyskać zbilansowany holistyczny przegląd. W niektórych przypadkach jedyny dostępny „dowód” jest wątły albo przynajmniej nie najdokładniejszy, więc dołożyłam wszelkich starań, by ten fakt zaznaczyć, o ile uznałam to za stosowne. W końcu każda książka może opowiedzieć tylko część historii, a ta – jak mam nadzieję – to dopiero część pierwsza.

Wstęp

Początkowo do napisania tej książki zachęciła mnie obserwacja, że spektrum chorób, z którymi zmagają się dziś nasze układy immunologiczne, uległo zmianie. Urządzenia sanitarne, szczepionki i antybiotyki upowszechniły się we współczesnym świecie i odmieniły oblicze zdrowia. Zarazki nie są już uważane za wroga numer jeden, jednak wojna o zdrowie z pewnością nie dobiegła końca. Globalna ekspansja chorób niezakaźnych i schorzeń związanych ze stylem życia to pandemia, która po cichu wzbierała przez minione dziesięciolecia w wyrwie powstałej w dotychczasowym sposobie życia. Staliśmy się osobnikami osiadłymi i siedzącymi, na każdym kroku otoczonymi jedzeniem, ze stresującą pracą, której nie kończymy po wyjściu z biura, i zbyt silną pokusą, by jeszcze chwilę pogapić się w ekran, zamiast iść spać. Może i żyjemy dłużej, ale za to z o wiele większym prawdopodobieństwem zgonu na choroby niezakaźne takie jak nowotwór, choroba serca czy alzheimer, a nie z powodu infekcji. Obserwujemy wyraźnie niższą zapadalność na choroby zakaźne, którym stawialiśmy czoła w przeszłości. Coraz częściej chorujemy, ale nie z powodu drobnoustrojów.

Tak brzmi dobra wiadomość. Zła jest taka, że choroby zakaźne nie zniknęły, o czym przypomniał nam koronawirus. SARS-CoV-2 wywołał chorobę o zasięgu globalnym, co oznacza powrót dawnego, ale znajomego wroga. Nikt nie zabił ani nic nie uśmierciło w dziejach więcej osób niż niewidzialne mikroby. Kiedy piszę te słowa, a jest dokładnie 1 kwietnia 2020 roku, naliczono ponad 470 tysięcy potwierdzonych przypadków COVID-19 na całym świecie i ponad 20 tysięcy zgonów. Choroba szerzy się na wszystkich kontynentach oprócz Antarktydy. Nie wspominam o ogromnej liczbie prawdopodobnych niepotwierdzonych zgonów. W rzeczywistości mieliśmy do czynienia z pandemią już przed 11 marca 2020 roku, kiedy to Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) w końcu zdecydowała się ją ogłosić. Większość z nas nie dostrzegła zagrożenia. Być może będzie to dla wszystkich sroga nauczka.

Pandemia COVID-19 zmusiła świat, by się przebudził i zwrócił uwagę na zarazki. Nastąpiła poznawcza zmiana: wszystkie rozmowy, które nie kręcą się wokół pandemii, wydają się trywialne. Podczas gdy koronawirus pochłonął uwagę, wskazówki, jak zadbać o naszego anioła stróża – układ odpornościowy – na stałe zajęły należne miejsce w rozmowach, i to na całej kuli ziemskiej. SARS--CoV-2 boleśnie obnaża ludzkie słabości. Być może inne aspekty nowoczesnego życia: otyłość, samotność oraz mnóstwo negatywnych czynników psychospołecznych i socjoekonomicznych, które krok po kroku nadwątlały naszą odporność, także mają charakter zaraźliwy. Choroby, infekcje czy inne dolegliwości mogą znaleźć punkt zaczepienia wśród populacji tylko wtedy, gdy nowe przypadki przewyższają liczebnie powroty do zdrowia. Globalny rozkwit przedwczesnej umieralności na choroby niezakaźne wykazuje wiele podobieństw z pandemiami chorób zakaźnych, jednak specjaliści z zakresu służby zdrowia wzbraniali się przed takim zdiagnozowaniem obecnej sytuacji.

Choroby zakaźne i niezakaźne nie wykluczają się wzajemnie. Choroby niezakaźne są głównym czynnikiem ryzyka poważnej choroby w przypadku złapania infekcji. Po falach zgonów wywołanych zarówno zaraźliwymi pandemiami, jak i sezonowymi infekcjami często nadchodzi kolejna, kiedy to przyczyną śmierci są zawały serca i udary – pośrednie konsekwencje stanów zapalnych zainicjowanych przez układ immunologiczny. Choć wciąż musimy się wiele dowiedzieć o tej chorobie, to COVID-19 prawdopodobnie nie jest wyłącznie infekcją układu oddechowego.

Pomimo że wystąpienie pandemii świadczy o negatywnych tendencjach zdrowotnych, jakimś cudem mnóstwo czasu zajmuje człowiekowi zrozumienie, co się dzieje. Nasz sposób myślenia zakłada, niesłusznie zresztą, że ludzie, którzy zapadli na choroby zakaźne, winni mieć pretensje przede wszystkim do siebie. Podobnie osobę cierpiącą na chorobę przewlekłą, przykładowo otyłość, obarczamy odpowiedzialnością za ten stan. Jednak unoszące się nad społeczeństwami, tkwiącymi w zamknięciu, w stanie zawieszenia, widmo pandemii ujawnia prawdę, którą próbuje przekazać układ immunologiczny: musimy stawić czoła zarówno chorobom zakaźnym, jak i niezakaźnym w wymiarze całej populacji. Odporność staje się zjawiskiem nie tylko biologicznym, ale i społecznym. Choroby zakaźne i niezakaźne pociągają za sobą ogromne koszty paraliżujące systemy opieki zdrowotnej na całym świecie, choć jedne z nich paraliż dotyka wolniej i ciszej niż inne. Tej tendencji nie da się tak łatwo odwrócić w warunkach życia w XXI wieku, kiedy wielu z nas już i tak czuje, że funkcjonuje na dwadzieścia procent poniżej swoich możliwości, nawet bez zdiagnozowanej choroby. To znak, że immunologiczne potrzeby nie są zaspokajane. To sygnał, który wszyscy ignorowaliśmy, a teraz w końcu nadszedł czas, by go dostrzec.

Nikt z nas nie jest odporny na tego wirusa. Obecna pandemia przypomina nam, że choć niektórzy mogą być bardziej podatni, to COVID-19 zbiera śmiertelne żniwo także wśród pacjentów poniżej sześćdziesiątego roku życia, ponadto setki z nich przykuł do łóżek i aparatury na oddziałach intensywnej terapii. Odporność nie ma względu na hierarchię, jest o wiele bardziej skomplikowana. Jeśli zaliczasz się do kategorii „nie za młody, nie za stary zdrowy dorosły”, nie otrzymasz wielu wskazówek, czy akurat twój system immunologiczny cię zawiedzie i wywoła niebezpieczną, szkodliwą i nadmierną reakcję na wirusa. Rozwiązanie tej zagadki pozostaje Świętym Graalem immunologii. Jak omawiam to w rozdziale pierwszym, nasze geny zgodności są prototypowymi kandydatami genetycznej skłonności do zakaźnych chorób (i być może też do niezakaźnych). Ogółem istnieje około 25 tysięcy ludzkich genów. Wszyscy dysponujemy podobnym zestawem, ale te, które najbardziej odróżniają nas od innych, stanowią o genach zgodności układu odpornościowego. Tym samym obronność organizmu staje się dla każdej osoby tak unikatowa jak odciski palców.

Chroni nas zbiorowa immunologiczna różnorodność. Jednak różnimy się także pomiędzy sobą. I dobrze. W ten sposób ewolucja utrzymuje gatunki przy życiu. Gdybyśmy wszyscy reagowali na infekcję w ten sam sposób, byłoby po ptakach, a właściwie po ludziach. Z drugiej strony fakt ten uczy nas, że zarazki nie są zabójcami wyznającymi politykę równych szans. Grypa hiszpanka w latach 1918–1920 wzięła na celownik zdrowych młodych dorosłych. COVID-19 ma zamiłowanie do osób starszych i tych, którzy już wcześniej podupadli na zdrowiu.

Koronawirus uczy nas też, że możemy zapobiegać infekcji. Ale potrzeba zarówno hipernowoczesnej, jak i niemal średniowiecznej reakcji. Naukowcy z całego świata wykorzystują nowatorskie narzędzia i technologie, aby zrozumieć infekcję, dzielić się informacjami i globalnie współpracować, i robią to wszystko o wiele szybciej, niż było to kiedykolwiek wcześniej możliwe. Tymczasem naszą jedyną skuteczną odpowiedzią na wirusa był lockdown, czyli zamknięcie społeczeństwa. Nie różni się to znowu tak bardzo od tego, czego mogli się chwytać nasi przodkowie, aby zahamować postępy dżumy. Być może odbiło nam teraz na punkcie higieny, ale i tak warto przypominać, że „kaszel i kichanie powodują choroby”, a mycie rąk jest podstawą zapobiegania chorobom zakaźnym, choć pewnie wszyscy robiliśmy to źle (lub przynajmniej nie dość długo).

Gdy świat się zamyka w bezprecedensowej reakcji na chorobę, pytamy sami siebie: „Jak długo zwykle trwa pandemia?”. Wszyscy jak jeden mąż zapomnieliśmy o najgorszej katastrofie XX wieku, tak zwanej hiszpance, która wybuchła po pierwszej wojnie światowej. Teraz jednak grypa sprzed stulecia nieustannie przewija się w rozmowach. Naukowcy tworzący modele choroby i szukający wskazówek mają powiedzenie: „Jeśli widziałeś jedną pandemię, to widziałeś… jedną pandemię”. COVID-19 nie zachowuje się jak grypa, a z kolei ta nie przebiega jak ebola. Choć występuje wspólny rys, to zasady są inne. Prawda jest taka, że może minąć bardzo dużo czasu, zanim fala opadnie. Tak naprawdę nikt nie wie, jak długo to potrwa.

A co z odpornością podczas izolacji społecznej? Życie nie biegnie normalnym torem. Żyjemy wprawieni w osłupienie, pozbawieni rutyny, z zaburzonym rytmem snu i w totalnej dezorganizacji. Z trudem próbujemy ćwiczyć, chociaż brakuje nam codziennej rutyny i organizacji zajęć. Zaczynamy szukać szybkich rozwiązań. Jedną ręką chwytamy za alkohol i fast foody, bo wydają się nam prostym sposobem poprawienia samopoczucia, podczas gdy drugą wklepujemy w wyszukiwarkę Google frazę „suplementy na wzmocnienie odporności”. Czasami warunki pandemii tworzą niespotykaną sytuację i rodzą palące potrzeby, które niekoniecznie stoją w zgodzie z tym, czego potrzebujemy dla zdrowia na dłuższą metę. Troszczmy się o układ immunologiczny przez całe życie, nie tylko z powodu pandemii. Przecież istniała przeszłość przed koronawirusem oraz czeka nas przyszłość po nim.

Choroby niezakaźne być może wyprzedziły zarazki w wyścigu o tytuł wiodącej przyczyny zgonów na całym świecie, ale to obecna pandemia jest punktem odniesienia. Stanowi przypomnienie, jak mocarne są mikroby. I jak delikatne stały się codzienne nawyki oraz społeczne ekosystemy. Zarazki napędzają ludziom niezłego stracha, mimo że są wszędzie i 99 procent z nich nie zrobi nam krzywdy. W XX wieku zdystansowano w peletonie wiele zaraźliwych wirusów – a to dzięki systemowi szczepień. Jednak nie mamy szczepionek na wszystkie wirusy (przykładowo HIV), a ponieważ w niezwykle mobilnym, przeludnionym świecie ciągle pojawiają się nowe, widmo pandemii prawdopodobnie zawsze będzie wisiało nad ludzkością.

Podjęcie kroków zapobiegawczych w obliczu pandemii doprowadziło do przesadnego stosowania żelów antybakteryjnych do rąk. A środki odkażające na bazie alkoholu mogą pozbawić dłonie normalnej flory bakteryjnej, która powleka skórę. Czy wbrew sugestiom doradców zbytnie dbanie o czystość rąk może w dłuższej perspektywie zwiększyć ryzyko infekcji i innych dolegliwości zdrowotnych? Jak wyjaśniam w rozdziale 3, dzisiaj już wiemy, że podjęte w minionych dziesięcioleciach próby pozbycia się wszelkich zaraźliwych drobnoustrojów doprowadziły do tego, że unieszkodliwiliśmy przy okazji wiele pomocnych zarazków. Nadszarpnięcie sił naszych własnych sprzymierzeńców w służbie zdrowiu przeszkadza w normalnym działaniu układu immunologicznego, a w ostatecznym rozrachunku przy okazji zwiększa niebezpieczeństwo zaburzeń odporności.

Skoro już mowa o dobrych zarazkach, to bakterie z pewnością cieszą się lepszą reputacją od wirusów. Widzieliśmy to wówczas, gdy reklamowano zdrowe jelita i żołądek jako warunek dobrego samopoczucia. Wirusów nie darzymy ani cieniem życzliwości. Angielski biolog sir Peter Brian Medawar zdefiniował wirusy następująco: „To paskudna wiadomość pod płaszczykiem powłoki białkowej”. Wirusy, po łacinie oznaczające truciznę, są wszędzie. To, że nie masz grypy, nie oznacza, że nie pękasz w szwach od wirusów. Może aż tryskasz czymś, co kiepsko znamy, a wspólnie nazywamy wiromem człowieka. Ale co robią te wszystkie wirusy, skoro nie przyprawiają człowieka o chorobę? Zajmują każdy milimetr kwadratowy odsłoniętej powierzchni ludzkiego ciała, a w środku kryje się ich jeszcze więcej.

Walczymy nie tylko z pandemią, jesteśmy też na wojnie z „infodemią” plotek i dezinformacji. Tsunami udostępnianych w mediach społecznościowych postów, konstruowanych metodą „kopiuj + wklej”, a rzekomo napisanych przez anonimowych ekspertów, ewoluuje szybciej niż same zarazki. Rozpowszechnia podejrzane rady i nieścisłe dane, przemieniając je w wiele lekko zmodyfikowanych wersji i szerząc je viralowo, to znaczy wirusowo, dzięki platformom społecznościowym. Zjawisko znamy już z pandemii w przeszłości, jednak tym razem kanały społecznościowe błyskawicznie puściły informację w świat, po drodze niespotykanie ją rozdmuchując. Zdrowie psychiczne to zdrowie fizyczne. Jak piszę w rozdziale 5, układ immunologiczny jest jak monitoring będący w nieustannym kontakcie z mózgiem. Niepewność rodzi strach. We współczesnym świecie zdominowanym przez media pozostaje wiele czasu antenowego do wypełnienia. Nieustanny ostrzał złymi wiadomościami może spotęgować napięcia i poczucie zwątpienia. Media rzadko pokazują wybuch pandemii z odleglejszej perspektywy. Bądź jak Marie Kondo, wyrzuć zbędne wiadomości i odklej się od monitorów i ekranów.

Podczas ataku epidemii atmosfera staje się przytłaczająca i wymyka się spod kontroli. Ale każdy człowiek z osobna, działając we własnym kręgu, może mieć spory wpływ na sytuację. Przypominają mi o tym słowa doktora Stephena Coveya, płodnego pisarza i mówcy motywacyjnego: „Nie jestem dziełem przypadku. Jestem dziełem swoich decyzji”. Musimy przystosować się do nowych realiów i nadal tworzyć, ponieważ do tego celu zaprojektowano biologię. Może się wydawać, że próby zachowania poczucia normalności, nadanie dniom i tygodniom rytmu i przywrócenie rutyny zapewnią nam tyle ochrony, ile daje królicza łapka na szczęście. Jednak działania te wzmacniają poczucie sprawczości, przekonanie, że bierzemy sprawy we własne ręce, co ma ogromne psychologiczne, a przez to również immunologiczne znaczenie.

Kiedy siedzisz w czterech ścianach jak skazaniec i umierasz z nudów, to i tak niewiele więcej możesz zrobić w czasie izolacji społecznej. Łatwo rozsiąść się na kanapie i wbić wzrok w ekran telewizora czy smartfona. Ale teraz tym bardziej nie powinniśmy zaniedbywać codziennej dawki ruchu, by wzmocnić układ odpornościowy. Pokochaj limfę, rób przerwę na rozgrzewkę i rozciąganie w ciągu dnia. Każdy wysiłek fizyczny się liczy bez względu na to, co wybierzesz, tylko pamiętaj: ruch, ruch, ruch! – ruch to zdrowie. Domowy fitness może być prosty, co więcej, znajdziemy odpowiednie ćwiczenia dla każdej grupy wiekowej i każdego poziomu zaawansowania. Nie zaniedbuj treningu odpornościowego, zwłaszcza jeśli jesteś po trzydziestce, wtedy zaczyna się pogarszać stan mięśni szkieletowych w procesie zwanym sarkopenią, który stanowi naturalną część starzenia się. Mięśnie nieużywane zanikają. A to z kolei znacznie wpływa na odporność, o czym powiemy sobie w rozdziale 6. W tym czasie nie tylko możemy mieć ochotę obsesyjnie oglądać seriale na Netfliksie, ale też kompulsywnie zajadać stres i tym samym uszczuplać zapasy sporządzone na czas pozostawania w domu – łatwo wpaść w taką pułapkę. Jak opowiadam w rozdziale 7, ciągłe nadmierne konsumowanie kalorii to kiepskie wsparcie dla wyrafinowanych i złożonych mechanizmów obronnych organizmu. Zanim dostaniesz fioła na punkcie superżywności, zadbaj o stałe pory posiłków, wzbogać jedzenie o błonnik i fitoskładniki, skup się na dobrych tłuszczach i jakościowym białku. I co więcej – a może przede wszystkim – nie zapominaj o smaku. Wykorzystaj czas, który zwykle przeznaczasz na dojazd do pracy, by rozpieścić się smacznym posiłkiem.

Nawet idealna odpowiedź na wirusa nie zakończy epidemii. Każdy ma swoją rolę do odegrania. Choć pewnie nigdy w życiu żaden człowiek z osobna nie czuł się bardziej bezbronny, prawdą jest także to, że nigdy wcześniej nie mieliśmy lepszej sposobności, by pokazać samym sobie – i sobie nawzajem – co to znaczy być członkiem rodziny ludzkiej. Z każdym traumatycznym przeżyciem przychodzi szansa na refleksję i rozwój. Miejmy nadzieję, że ten nagły wstrząs dobitnie zwróci twoją uwagę na aspekty stylu życia, które ci nie służyły. W przyszłości pewnego dnia będziemy wspominać, jak pandemia z 2020 roku wszystko zmieniła. Czemu nie dostrzec w tym wyłomie w codzienności okazji do zmiany na lepsze? Postaw pierwsze chwiejne kroczki na ścieżce wiodącej do zdrowia na dłuższą metę. A przede wszystkim nie pisz wierszy o tym, jak zamierzasz wszystko zmienić, tylko po to, by odtworzyć stare nawyki, gdy będzie po wszystkim.

ROZDZIAŁ 1

Jak mieć się dobrze we współczesnym świecie?

Nie istnieje więc niezmienny ideał odporności na choroby, a jedynie ruchome piaski nietrwałego przedawnienia.

Matt Ridley[1]

Układ odpornościowy, zdefiniowany przez Medyczną Bibliotekę Narodową Stanów Zjednoczonych jako „najbardziej złożony system w ciele”, jest ogromną konstelacją komórek i cząsteczek sięgającą do wszystkich zakamarków organizmu.

Odporność – co to takiego i czemu powinna nas obchodzić?

Odporność, termin wywodzący się z łacińskiego słowa immunis oznaczającego „wolny”, odnosi się do nauki o ludzkim układzie immunologicznym – a zatem do przeróżnych metod obrony biologicznej, dzięki którym jesteśmy zdrowi. Odporność to niemy cud. Choć czujemy bicie serca i zauważamy każdy oddech zaczerpnięty do płuc, o wiele rzadziej pamiętamy o układzie odpornościowym i o wszystkich obowiązkach, które wykonuje, byle tylko utrzymać dobrostan organizmu. Ten potężny układ chroni zdrowie, stawiając czoła nieproszonym infekcjom, utrzymując porządek oraz równowagę w ciele, a także lecząc rany. Stanowi podstawę zdrowia i dobrego samopoczucia.

Immunologia, nadzwyczaj bogata i jednocześnie złożona nauka badająca układ immunologiczny, odmieniła oblicze współczesnej medycyny. Nigdy wcześniej nie było lepszej okazji, aby zgłębić tajniki immunologii i zaprząc jej potęgę do walki o zdrowie. Umożliwi wam to ta książka. Jest rezultatem nowatorskich i opartych na faktach badań naukowych i zabierze was w inspirującą podróż przez ostatnie zdumiewające odkrycia na polu immunologii. Poznacie układ odpornościowy od podszewki i dogłębnie zrozumiecie, jak działa.

Rzadko jeden układ dotyka tylu aspektów ludzkiej biologii, pozwalając zarówno utrzymać organizm w zdrowiu, jak i zwalczyć chorobę. Choć na pierwszy rzut oka wydaje się to ciut ezoteryczne i przechodzące ludzkie pojęcie, to układ immunologiczny stanowi żywy wyraz wszechstronności oraz prostoty celu.

W dbaniu o zdrowie układ odpornościowy jest naszym najcenniejszym orężem, a jednak rzadko doceniamy niezbędne reakcje obronne, robimy to dopiero wtedy, gdy coś pójdzie nie tak. Jesteśmy wdzięczni układowi immunologicznemu, gdy złapawszy przeziębienie zimą, rozpaczliwie walczymy z nim za pomocą witaminy C w tabletkach. Ale co ze wszystkimi pozostałymi cudami, które odporność potrafi wyczarować? Gdyby układ immunologiczny istniał wyłącznie przez kilka pierwszych tygodni, kiedy co roku robi się zimno, bylibyśmy w poważnych tarapatach. Przez większość czasu układ odpornościowy działa za kulisami i nawet tego nie zauważamy. Ściśle powiązany z każdym aspektem fizycznego i psychicznego dobrostanu, stanowi fundament zdrowia i długiego życia.

Odporność to wyrafinowany i zadziwiająco złożony system, który musi się mierzyć z wieloma zagrożeniami – od chorób autoimmunologicznych przez alergie po problemy psychiczne, zaburzenia przemiany materii, a nawet nowotwory. Mamy obsesję na punkcie zdrowego wyglądu i dobrego samopoczucia, a jesteśmy znacznie nieszczęśliwsi i o wiele bardziej chorzy niż kiedykolwiek wcześniej. Subtelną równowagę immunologiczną zaburzają szybkie tempo życia, bezustanny stres, zanieczyszczenie środowiska, nadmierna konsumpcja i brak ruchu. To, co współczesny świat uznaje za „zdrowe”, tak naprawdę wcale nie musi takie być. W dzisiejszych czasach najbardziej prawdopodobne jest, że umrzemy na chorobę związaną ze stylem życia, inne przyczyny zgonu schodzą na dalszy plan. Wielu cywilizacyjnym zagrożeniom można by stawić czoła, gdybyśmy bardziej o siebie dbali.

Podczas podróży przez dzieje współczesnej immunologii odkryjemy, dlaczego układ odpornościowy to szósty zmysł łączący zdrowie ze środowiskiem, uczuciami i emocjami; dlaczego niektórzy ludzie rzadko chorują; co zrobić, jeśli cierpimy na choroby przewlekłe; i co tak naprawdę oznacza „wzmacnianie” odporności.

Żywiony przeze mnie nieustanny podziw dla tego rozległego i wytwornego systemu zintegrowanego z naszym dobrostanem, był motorem napędowym mojego życia, zarówno zawodowego, jak i osobistego. Od najmłodszych lat intrygowały mnie ludzkie ciało, zdrowie i choroba. Mama, zawodowa kucharka, żywiła głębokie przekonanie, że zdrowie jest w naszych rękach. Nauczyła mnie podstaw tradycyjnej sztuki kulinarnej, stanowiącej obecnie – kiedy sama jestem mamą – ważny element zestawu niezbędnych umiejętności. Moja rodzicielka jako pierwsza karmiła mnie przesądami. A jednak jej słowa zawierały bogactwo niewykorzystanej mądrości. Pozostawiły po sobie ciekawość i wytyczyły kierunek na początku kariery naukowej.

Stopniowo dowiadywałam się coraz więcej o układzie immunologicznym. Zauważyłam, że w reakcji na to, czego się nauczyłam, zmieniłam styl życia. Zaczęłam kwestionować to, co współczesny świat określa jako „zdrowe”, a co tymczasem osłabia odporność. Co dzień szukam wskazówek, badając ewolucję układu immunologicznego i rozmyślając nad tradycyjnym stylem życia, który ukształtował nasze zdrowie. Czy wylaliśmy dziecko z kąpielą, gdy stare rozwiązania zastąpiliśmy nowymi, lśniącymi i współczesnymi? Ciągle wracam do tego pytania i odpowiem na nie w kolejnych rozdziałach, jednocześnie sprawdzając, jak możemy odzyskać znajomość naturalnych praw dzięki tradycyjnym rytuałom z naukową podbudową. Czytając kolejne rozdziały, proszę nie zapominać, że za sprawą swej falującej natury układ immunologiczny przypomina nieco wijącą się, ruchliwą ośmiornicę. Trudno o nim opowiedzieć w linearnej narracji, krok po kroku, strona po stronie. Jego śliski urok polega na tym, że odpowiedź na wiele pytań zaczyna się od „to zależy” oraz „to skomplikowane”. Zrozumienie tajemnicy dobrego samopoczucia wymaga zachowania równowagi pomiędzy otwartością na nową myśl (bez względu na to, jak sprzeczna z intuicją może się wydawać) a bezwzględną analizą wszystkich koncepcji, zarówno starych, jak i nowych.

Choć odporność ma potężną moc, często słyszymy apele, by dodatkowo „wzmocnić” układ odpornościowy jedzeniem, ćwiczeniami fizycznymi czy praktykami medytacyjnymi. Wciąż musimy się wiele nauczyć o wewnętrznych powiązaniach i złożoności całego systemu, który jednak, aby dobrze działać, potrzebuje równowagi, nie stymulacji. Nie zamykajcie książki, zaraz wyjaśnię, co to oznacza dla zdrowia.

Ochrona przed infekcjami

Tylko układ immunologiczny oddziela nas od hord mikrobów (zwanych także zarazkami), czyli mikroskopijnych organizmów takich jak bakterie, grzyby i wirusy, których nie sposób zobaczyć gołym okiem, a które nieustannie nam zagrażają. Hippokrates (ok. 460–ok. 377 p.n.e.) jako pierwszy podjął próbę naukowego wyjaśnienia, czym jest choroba. To on był twórcą teorii czterech humorów w ciele (jasnej żółci, czarnej żółci, śluzu i krwi). W zdrowym organizmie rzeczone płyny pozostawały w równowadze, u chorej osoby ulegała ona zachwianiu. Choroba, jak twierdził, była skutkiem nadmiaru jednego z humorów wywoływanych przez miazmę (trujące opary lub mgła zanieczyszczona cząsteczkami zgniłej materii) lub miazmaty (opary unoszące się nad materią organiczną taką jak odpady, obornik czy ciała zmarłych). Teoria ta może wydawać nam się dziwna, ale odzwierciedla ograniczony zasób narzędzi i technologii dostępnych w ówczesnych czasach. Nie mogąc „zobaczyć” zarazków, naukowcy nie mieli od czego zacząć. Dopiero w połowie XIX wieku, kiedy sprzęt służący do zaglądania mikrobom prosto w twarz ewoluował, narodziła się „teoria zarazków”, czyli teoria chorób zakaźnych opracowana przez Louisa Pasteura (ojca immunologii) oraz jemu współczesnych, i zastąpiła cztery humory w powszechnej świadomości. Teoria drobnoustrojów obrazuje to, jak wyobrażamy sobie obronność organizmu: zarazki są złe, a białe krwinki grają rolę aniołów stróżów. Jednak rzecz jasna nic, co dotyczy zdrowia i odporności, nigdy nie jest takie proste.

Układ immunologiczny został zaprogramowany tak, żeby wykrywał nieznane mikroby i rozróżniał pomiędzy tym, co znajome (swoje), a tym, co obce (nie swoje), czyli przykładowo zarazkiem. Ułatwia mu to decyzję, co należy zaatakować: nie swoje potencjalnie niebezpieczne mikroby, które trzeba wyeliminować, a co oszczędzić: (zazwyczaj) własne cenne tkanki.

Odporność miała skomplikowany, można nawet powiedzieć, że pełen napięcia związek z zarazkami w ciągu lat. Przez wieki przypadkowo wysnuwaliśmy wniosek, że mikroorganizmy powodują chorobę – zresztą nie bez powodu. Nagłe wystąpienia ognisk choroby, zaraźliwe epidemie i kłopotliwe schorzenia bez wyjątku były wywoływane przez istną karuzelę mikroorganizmów, z którymi dzielimy planetę. W ciągu ostatnich dziesięcioleci strach przed nimi znalazł potwierdzenie w druzgocących doniesieniach o świńskiej grypie, wirusie Zika, eboli i wielu innych – każdy wybuch potęgował troskę o obronę przed infekcjami. Jednak od momentu narodzin do śmierci jesteśmy po cichu, z minuty na minutę, bombardowani ogromną liczbą potencjalnie zaraźliwych gróźb. To, czy zachorujemy, czy też nie, zależy od integralności układu odpornościowego. Przeważnie odporność rozprawia się z zarazkami, a my nawet nie zdajemy sobie z tego sprawy. Właśnie tak wpływowy jest to system. Nie istnieją na naszym zaraźliwym świecie żadne lekarstwa, które mogą ochronić nas tak, jak czyni to układ odpornościowy.

Układ odpornościowy: bardzo, bardzo, bardzo krótkie wyjaśnienie

Choć wszystkie studentki i wszyscy studenci immunologii powiedzą, że objaśnienie zasad działania mechanizmów obronnych organizmu jest ogromnie skomplikowane i zadziwiająco zagmatwane, spróbujmy to zrobić w bardzo prosty sposób.

Prawdę mówiąc, układ odpornościowy ani nie jest jednym systemem, ani nie znajduje się w jednym miejscu. Jest to raczej galaktyka komórek zwanych krwinkami białymi (leukocytami, jeśli chcecie nazwać je po imieniu). Odporność zależy także od narządów limfatycznych (takich jak węzły chłonne, szpik kostny i śledziona), cząsteczek (cytokin) oraz ich zbiorowego repertuaru funkcji biologicznych. Szpik kostny to fabryka komórek układu odpornościowego, w której nowe komórki powstają z tych macierzystych – są jak biała kartka, mogą zamienić się w dowolny typ spośród licznych rodzajów komórek układu odpornościowego. Pomimo swojej nazwy białe krwinki znajdują się nie tylko we krwi, ale także w innych strategicznych miejscach ciała. Każda z nich ma własne wyjątkowe zdolności, a wśród nich zestaw receptorów i cząsteczek potrafiących wywołać cały wachlarz reakcji immunologicznych.

Kontrola graniczna

Aby zacząć rozumieć układ odpornościowy, warto wyobrazić go sobie w postaci zamku – twierdzy z wieloma szańcami obsadzonymi przez członków zżytej drużyny. Granice ciała stanowią pierwszą linię immunologicznego frontu. Skóra i błona śluzowa, wyściełająca naturalne otwory takie jak usta, nos i przewód pokarmowy, należą do układu odpornościowego, produkując i uwalniając substancje, które tworzą wrogie środowisko dla najeźdźców, albo bezpośrednio podejmując atak i niszcząc wroga w starciu. Zewnętrzne bariery obronne są jednak dość wrażliwe, cechują się wrodzonymi słabościami, do tego przez tysiące lat prawie każdy zarazek, który chciał dostać się do środka, udoskonalił sposób natarcia. W odpowiedzi odporność, czyli nasza twierdza, wykształciła skomplikowany system, wybierając najlepsze mechanizmy obronne, a pozbywając się tych najmniej przydatnych, dzięki czemu każda powierzchniowa bariera została wyposażona w wyjątkowy zestaw funkcji defensywnych wykorzystywanych w określonym miejscu organizmu.

Ustalanie priorytetów: bliskie spotkanie z odpornością wrodzoną

Prostymi słowy, komórki i cząsteczki układu immunologicznego wytwarzają dwa rodzaje odporności: wrodzoną i nabytą (do której przejdziemy wkrótce). Obie wspólnie dbają o bezpieczeństwo ciała. Odpowiedź wrodzoną, czyli nieswoistą, dostrzegamy wtedy, gdy po raz pierwszy zachorujemy (zapalenie to przykład odpowiedzi wrodzonej). Ta część układu odpornościowego uderza z zapałem i bez wahania. Mechanizmom odpowiedzi wrodzonej brakuje swoistości, ale nadrabiają ten brak szybkością działania. Rodzi się układ złożony z komórek odporności wrodzonej. Są one rozrzucone po całym ciele niczym wojskowi zwiadowcy. Działają jak czujniki zaprogramowane tak, by wykryć wszelkie odstępstwa od normy, pochłonąć zarazki i odpadki, wezwać wsparcie. Legiony żołnierzy piechoty odporności wrodzonej ruszają, by określić, na czym polega problem, i atakują wroga zabójczymi siłami, aby obronić (a przy okazji być może uszkodzić) ciało, powodując znaczne poboczne zniszczenia własnych tkanek. Piękny niszczycielski taniec układu odpornościowego wraz z charakterystyczną podwyższoną temperaturą, obrzękiem, zaczerwienieniem i bólem wygląda pod mikroskopem jak zdjęcie karambolu. Gdy dochodzi do kraksy, możemy zauważyć znajome sygnały – zapchany nos, bolące gardło, ból brzucha, gorączkę, zmęczenie lub ból głowy – a potem doświadczymy znajomych symptomów, takich jak gromadzące się śluz i ropa oraz nasilający się kaszel.

Choć stan zapalny jest potrzebną reakcją odpornościową, niezbędną dla odzyskania zdrowia, w założeniu powinien być ostrym atakiem na krótką metę. A to dlatego, że taka odpowiedź niszczy zarówno armię agresora, jak i nasze własne tkanki. Jeśli została wywołana nieodpowiednio, może generować problemy jeszcze długo po ustąpieniu pierwotnego zagrożenia. Jak wkrótce zobaczymy, w dzisiejszych czasach zapalenie odgrywa kluczową rolę w rozwoju rozmaitych dolegliwości: od łagodnych objawów takich jak przyrost wagi czy zmęczenie poczynając, na chorobach serca, depresji i zaburzeniach autoimmunologicznych kończąc.

Recepta na ustąpienie zapalenia

Kiedy chorujemy, ciało potrzebuje stanu zapalnego. Lecz jeśli ta reakcja trwa za długo, staje się niekorzystna. Niedokładnie wycelowane pociski obronne wystrzelone podczas zapalenia przez komórki odporności wrodzonej potrafią siać spustoszenie wśród delikatnych tkanek, a nawet całych narządów. Układ odpornościowy w pewnym momencie musi wygasić odczyn zapalny, wykształcił nawet narzędzia, by regulować ten proces. W jaki sposób zatem zapalenie ustępuje? Sprawdźmy to.

Broń chemiczna związana z ostrym zapaleniem skrywa przeciwzapalne mechanizmy potrafiące ugasić pożar. Podczas procesu zapalnego w ciele w naturalny sposób powstają specjalne mediatory prowygaszeniowe (działające w ramach sygnalizacji komórkowej). I to one ostatecznie zamykają cały proces. Zatem w fazie wygaszania nie dochodzi do wyłączenia całego układu odpornościowego, a tym samym do zwiększenia ryzyka infekcji, lecz różne elementy odporności we współpracy rozwiązują problem. Zapalenie wykonuje swoją robotę, a potem delikatnie przywracane jest status quo.

Powszechnie dostępne i wydawane bez recepty leki przeciwzapalne, takie jak ibuprofen (potocznie ibuprom) czy acetaminofen (paracetamol), blokują ważne mediatory prowygaszeniowe, powstrzymując naturalną reakcję ciała pozwalającą opanować zapalenie. Dlatego nie zaleca się stosować ich w długotrwałym leczeniu. Z drugiej strony aspiryna nie blokuje, ale delikatnie osłabia te reakcje, jednocześnie stymulując zmianę odczynu zapalnego – właśnie z tego powodu przepisuje się ją w małych dawkach na określone stany zapalne. Ustąpienie zapalenia może nie wydawać się wielkim osiągnięciem, niemniej stanowi istotną zmianę paradygmatu. Możliwość kontrolowania zaburzeń zapalnych i wspierania leczenia ran to potężne narzędzie w walce ze współczesnymi problemami zdrowotnymi. Możemy również w inny sposób ułatwiać wygaszenie stanu zapalnego, co – jak wyniknie z kolejnych stron tej książki – stanowi wielką szansę na podołanie wyzwaniom zdrowotnym w przyszłości.

Dokładnie i powoli – tak wygrasz wyścig

Odporność wrodzona wspaniale potrafi eliminować potencjalnie niebezpieczne patogeny, wykrywając ich obecność, naprawiając szkodę i po cichu usuwając stare lub niedomagające komórki. Jednak choć układ zapewnia natychmiastową obronę przed agresorami, w najlepszym razie jest niekompletny. Kiedy spina się do granic możliwości, musi wezwać wsparcie: odporność adaptacyjną (nabytą).

Wrodzona odporność to wstępna salwa wystrzelona w kierunku wszystkich złych typków, odporność nabyta, czyli swoista, to kierowany pocisk rakietowy. Druga linia obrony uaktywnia się dopiero po pewnym czasie – po upływie od pięciu do siedmiu dni. W przeciwieństwie do wrodzonej reakcji obronnej, która angażuje tabun krwinek białych, odporność nabytą nadzorują limfocyty. Istnieją dwa rodzaje limfocytów – B oraz T. Procesem dowodzą limfocyty T, które są rozsyłane po ciele, aby kontrolować wiele innych oddziałów odporności. Limfocyty B to specjalna jednostka zwiadowcza – wytwórca przeciwciał.

Każdy jest w posiadaniu wyjątkowego zestawu limfocytów T oraz B, dzięki którym odporność, a wskutek tego zdrowie, zyskuje indywidualną ekskluzywność. Układ immunologiczny, który nie produkuje na masową skalę unikatowych limfocytów T i B, prawdopodobnie pominie lub „nie zobaczy” pewnych zarazków i wirusów, a te będą mogły dalej bez przeszkód wywoływać chorobę. Dzieje się tak na przykład podczas starzenia się, o czym dowiemy się z następnego rozdziału. Odporność nabyta to nadzwyczaj efektywne rozwiązanie. Jednak jej odpowiedź, podobnie jak reakcja zapalna, jeśli zostanie niewłaściwie wywołana, potrafi być równie szkodliwa dla zdrowia, o czym się jeszcze przekonamy.

Zacieranie granic

Aby zwalczyć infekcję i chorobę, wrodzone i nabyte elementy układu odpornościowego współpracują i ramię w ramię wykrywają oraz niszczą na swojej drodze wszystko, co uznają za obce lub niebezpieczne dla organizmu. W pierwszej kolejności musimy uruchomić wrodzony układ odpornościowy, ten przechwyci zarazki i za pomocą bardzo ważnych cząsteczek zgodności (czyli głównego układu zgodności tkankowej – więcej o nim niebawem) zaprezentuje je limfocytom T, które tylko na to czekają. Odporność wrodzona jest przemyślnym dzwonkiem do drzwi, który budzi odpowiedź odporności nabytej dzięki rozpoznawaniu formatu patogenów.

Następnie do akcji wkraczają limfocyty T, klonują same siebie i tworzą ogromne wojsko, aby zwiększyć do maksimum siły bojowe i podzielić się na wyspecjalizowane pododdziały, które przewodzą innym komórkom układu odpornościowego, dostrajają je, a czasem regulują ich pracę. Wszystko po to, aby zmaksymalizować szanse, że intruzi zostaną wyeliminowani minimalnym kosztem. Węzły chłonne łączą limfocyty B i T z komórkami wrodzonej odporności w odpowiednim miejscu i czasie. Dlatego puchną, kiedy jesteśmy przeziębieni.

Układ immunologiczny jako całość stanowi raczej przykład wszechstronności niż sztywnego działania oddziałów. Następnym razem, gdy będzie bolało cię gardło, dotknij nabrzmiałych węzłów chłonnych i pogratuluj sobie tego, że twój organizm z powodzeniem połączył odporność wrodzoną z adaptacyjną.

Jak tam z twoją pamięcią?

Wrodzona odporność jest niezbędna do życia, jednak posiada tylko pamięć krótkotrwałą. Zamiast więc gromadzić informacje, jak szybciej i skuteczniej zareagować w razie spotkania znanego intruza, za każdym razem niemrawo zaczyna od nowa. Za to odporność nabyta jest jak biblioteka pamięci komórkowej. Dane na temat każdego wirusa, grzyba czy każdej bakterii, które kiedykolwiek przekroczyły granice ciała i zostały pokonane, są archiwizowane przez układ immunologiczny, który rozpoznaje je i kataloguje na podstawie kształtu molekularnego. Zjawisko to nazywamy pamięcią immunologiczną. Ona prawie nigdy o niczym nie zapomina!

Komórki pamięci w układzie odpornościowym nie walczą bezpośrednio z infekcją. Patrolują ciało na wypadek przyszłych zakażeń tym samym zarazkiem, kiedy więc stawiamy czoła patogenowi wywołującemu przebytą już chorobę, dzięki zgromadzonym w pamięci informacjom wiemy, jak go pokonać – często zanim doświadczymy jakichkolwiek objawów. To wyjaśnia, czemu tylko raz – w większości przypadków – zapadamy na pewne choroby, takie jak ospa wietrzna, choć wielokrotnie jesteśmy na nie narażeni. Jednak sprytniejsze wirusy, przykładowo grypy czy rinowirusy wywołujące przeziębienie, wypracowały przebiegłą metodę oszukiwania pamięci immunologicznej polegającą na ciągłej zmianie informacji zawartych w cząsteczce.

Urodzeni zabójcy

Komórki NK (skrót pochodzi od angielskiego określenia natural killer – naturalni zabójcy), jak sama nazwa wskazuje, to maszyny do zabijania. W przeciwieństwie do limfocytów T i B nie powstają w odpowiedzi na konkretny antygen (toksynę). Rozpoznają zmianę w komórkach organizmu. Komórki NK są niezbędne dla zachowania zdrowia, ponieważ szybko reagują, zabijając komórki własnego organizmu, kiedy zostaną zainfekowane wirusem.

Komórki NK to główne narzędzie organizmu służące do inwigilacji nowotworu. Wyposażone w specjalne receptory patrolują całe ciało i poddają inspekcji każdy zakątek. Reagują na nowo powstałe guzy i nieprawidłowy wzrost własnych komórek. To one decydują też o losie ciąży. Komórki NK stanowią 10 procent krwinek białych, ale są rozsiane po całym organizmie i znaleźć je można w takich miejscach jak wątroba, płuca czy węzły chłonne. Jest to twój własny pułk sił specjalnych, co prawda z mniejszą liczbą żołnierzy, ale równie śmiercionośny jak cała dywizja.

Bardzo tolerancyjne limfocyty T

Metafory wojskowe mogą być pomocne przy opisywaniu systemu obronnego organizmu, ale tylko wtedy, gdy nadamy im nieco subtelności. Układ immunologiczny nie jest po prostu bezwzględnym obrońcą brutalnie stosującym siłę, działa w sposób o wiele bardziej wyrafinowany. Być może jest to bardziej korpus pokojowy szukający stabilnej harmonii, a nie wiecznego pola bitwy. Chociaż jego zadaniem jest pozbycie się złoczyńców, musi przeprowadzić operację tak, by wyrządzić możliwie jak najmniej szkód. To znaczy nie uszkodzić cennych tkanek.

Zatem kto stoi na straży strażników? Na szczycie hierarchii sił pokojowych plasują się limfocyty T regulatorowe, zwane Treg. Kontrolują lub powstrzymują inne komórki układu odpornościowego, gasząc najpilniejsze pożary i pilnując, by pozostałe komórki się podporządkowały. Limfocyty Treg zostały zaprojektowane tak, by w odpowiednim momencie wysłać sygnał do układu odpornościowego, że powinien przerwać atak, zrobić sobie przerwę i się wycofać.

Bez tych regulatorowych komórek i cząsteczek stan zapalny, który pomaga unicestwić zagrożenie, doszczętnie zniszczyłby ciało. Limfocyty Treg są niezbędne dla zachowania ogólnej równowagi odporności. Wykazują tolerancję wobec „dobrych” zarazków, zapobiegają chorobom autoimmunologicznym i trzymają choroby zapalne w ryzach. Jednak potrafią także blokować układ odpornościowy, który wówczas przestaje wykonywać swoją pracę i nie zwalcza określonych infekcji czy guzów. Aby utrzymać zdrowie na optymalnym poziomie, potrzebujemy wystarczającej, lecz nie zbytniej regulacji przy pomocy limfocytów Treg. Wyobraź sobie, że niewielka część twojego układu immunologicznego pozostaje zarezerwowana do zajmowania się regulacją. Po części ten proces determinują nasze geny, ale częściowo możemy na niego wpływać swoimi wyborami w życiu: dietą i ćwiczeniami, unikaniem stresu i snem. Zatem układ odpornościowy ciągle balansuje na cienkiej linie: niedostateczna odporność (zbyt wiele limfocytów Treg) może zwiększyć zachorowalność na infekcje i nowotwory, podczas gdy przesadne ostrzeliwanie własnych wojsk (za mało limfocytów Treg) może powodować uszkodzenie komórek i organów.

Szczepionka – świetna nauczycielka odporności zbiorowej

Szczepienia to chyba największy sukces publicznej służby zdrowia. Jednak w minionych dwudziestu latach temat stał się jednym z najbardziej spornych punktów polityki zdrowotnej. Rzadko która kwestia dzieli opinię publiczną równie mocno, co właśnie poddawanie szczepieniu (jeśli chcesz wiedzieć więcej, zajrzyj do rozdziału 2).

Szczepionki wykorzystują mechanizm naturalnego zarażania. Kiedy łapiesz infekcję, odporność nabyta (limfocyty T i B oraz przeciwciała) jest przygotowana, by zapamiętać atakujące zarazki. Komórki pamięci immunologicznej, patrolujące twoje ciało przez dziesięciolecia (a może nawet całe życie), posiadają wspomnienie o przebytej infekcji i pozostają w gotowości obronnej, jeśli ten sam patogen kiedykolwiek spróbuje znów zaatakować. Twój układ immunologiczny reaguje na szczepionkę podobnie jak wtedy, gdy choroba we własnej osobie atakuje organizm. Wprowadzenie fragmentu osłabionego wirusa czy pozbawionej mocy bakterii uczy układ odpornościowy, jak radzić sobie z agresorami. Powstaje odpowiedź z pamięci immunologicznej, więc kiedy zjawia się prawdziwy zarazek, wojsko jest gotowe. Każdy drobnoustrój jest inny, tak samo niepowtarzalna jest każda szczepionka. Pamięć wywołana szczepionkami różni się w zależności od rodzaju zaaplikowanego antidotum. Niektóre należy podać w większej dawce, ponieważ szczepionki nie odtwarzają w stu procentach naturalnego przebiegu infekcji. Ponadto różne szczepionki zapewniają pamięć immunologiczną na różnym poziomie.

Dlaczego wydaje się, że niektórzy nigdy nie chorują?

W pracy lubię wcielać w życie nauki, które głoszę. Przez większość czasu cieszę się dobrym zdrowiem, ale i tak co roku łapię dziwne przeziębienie albo wirusa. Dorosły człowiek przeciętnie rozchoruje się dwa do czterech razy rocznie, jednak niektórzy szczęśliwcy twierdzą, że nigdy nie byli przeziębieni ani nie poszli na zwolnienie lekarskie choćby na jeden dzień. Wszyscy ich spotykamy, zarówno w rodzinie, jak i w pracy – prześlizgują się przez sezon przeziębienia i grypy bez trudu, no, może od czasu do czasu pociągając nosem. W czym tkwi ich tajemnica? Czy możemy być tacy jak oni?

Twoja odporność jest niepowtarzalna i zdeterminowana kilkoma czynnikami. Genetyka odgrywa pewną rolę, ale nie taką, jak sobie wyobrażasz. Każdy z nas ma około 25 tysięcy genów, ale twój kod genetyczny różni się tylko mniej więcej o jeden procent od kodu należącego do twojego sąsiada. Pewnie sądzisz, że różnica w zapisie genetycznym sprawia, że wszyscy wyglądamy inaczej, mamy różny kolor włosów, wzrost i charakter. Jednak – pomijając mózgi – te geny, które najbardziej nas od siebie różnią, to tak naprawdę mały klaster, który pełni nieproporcjonalnie dużą rolę w kwestii zdrowia. Ten klaster tworzą ludzkie antygeny leukocytarne (HLA), zwane także głównym układem zgodności tkankowej (MHC). Dla ułatwienia nazwijmy je genami zgodności.

Geny zgodności kodują odporność, ale są równie podatne na zmiany jak patogeny (bakterie czy wirusy), które mają niszczyć. Cząsteczki te na drodze ewolucji uzyskały różne kształty i rozmiary. Z każdym pokoleniem mutują, w przeciwieństwie do innych genów w ciele, starając się namierzyć ciągle zmieniające się zagrożenia infekcyjne, którym stawiamy czoła. Odporność zależy od ich wspólnych wysiłków. Geny zgodności oznaczają wirusy i bakterie oraz sygnalizują układowi immunologicznemu, że należy się ich pozbyć. Fakt, że występują w różnych kształtach i rozmiarach, nie pozwala wirusowi czy bakterii zmutować się ani pominąć zasieków układu odpornościowego i wedrzeć się do wnętrza zainfekowanej osoby.

Te wyjątkowe geny dużo nam mówią o zawiłym procesie utrzymywania równowagi, istotnym nie tylko dla zdrowia, ale też dla przetrwania gatunku. Ludzie są niezwykle podobni do siebie, a jednak zasadniczo różnią się pomiędzy sobą, przy czym geny zgodności stanowią klucz do indywidualności. W skrócie: gdyby wszystkie zabezpieczenia układu immunologicznego były u każdego człowieka takie same, mogłaby się pojawić pojedyncza śmiertelna choroba, która starłaby nas wszystkich z powierzchni ziemi. Jednak ten pomysłowy proces obrony wymaga pewnych kompromisów. Na przykład nie można tak łatwo wymienić części ciała. Każdy, kto otrzymał przeszczep narządu, wie, czym jest życie w nieustannym lęku, że ciało odrzuci nową tkankę. Prawdę mówiąc, odporność, która działa cuda i chroni jednego człowieka, może przyczynić się do śmierci innego.

To właśnie geny zgodności odpowiadają za to, że każdy z nas radzi sobie inaczej w obliczu tej samej infekcji. Może w procesie dziedziczenia przypadł ci w udziale zestaw genów zgodności, prawdziwych ekspertów w zwalczaniu pewnego konkretnego wirusa – powiedzmy, przeziębienia. Nie oznacza to, że twój układ immunologiczny jest lepszy czy gorszy od mojego; tylko że twój lepiej sobie poradził ze zwalczeniem jesiennego choróbska. Jednak z innym typem zarazka mogę dać sobie radę o wiele lepiej. Nie chodzi tylko o indywidualną podatność na infekcje, na którą wpływa nasza własna kombinacja genów decydujących o kompatybilności. Przykładowo wśród odpornościowych genów zgodności występują wariacje genetyczne, które chronią niektórych ludzi przed wirusem HIV, ale jednocześnie dają im 80 procent ryzyka zachorowania na okrutną chorobę autoimmunologiczną: na zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa.

Odporność – podobnie jak odciski palców – czyni nas naprawdę wyjątkowymi. Wrodzone różnice w tym, jak układ odpornościowy odpowiada na różne choroby, to całkowicie celowy i pozbawiony względu na hierarchię zamysł matki natury. Podczas gdy świat wciąż spiera się o fizyczne, widoczne różnice między ludźmi, geny zgodności w układzie immunologicznym nikogo nie dyskryminują. Nikt nie dostaje lepszego czy gorszego wyposażenia. Najważniejsza jest zbiorowa różnorodność. To dzieło starannie dopracowane przez ewolucję. Miliony lat procesu ewolucyjnego mniej więcej dostroiły nasze układy odpornościowe, by pracowały optymalnie. Może nigdy nie staniemy się stuprocentowo odporni na choroby, ale dzięki temu jeszcze nie wyginęliśmy.

Odporność istnieje od około pięciuset milionów lat. Ma tak długą historię, że dzielimy ją z innymi żuchwowcami. Pozostała w dużym stopniu niezmieniona od czasów, kiedy po raz pierwszy wyewoluowała. Odporność liczy sobie wiele tysiącleci, została ukształtowana i dopieszczona w każdym szczególe przez ewolucję i dzięki temu jest bardzo dobra w tym, co robi. Fakt, że układ odpornościowy pozostał prawie nienaruszony w toku ewolucji, stanowi dowód na to, że odporność od zawsze była ważna i skuteczna. Ewolucja nie jest ustalonym z góry procesem kształtowania, ale raczej następuje metodą prób i błędów, a także przez przypadek i konieczność. Twoi następcy będą wyposażeni nie tylko w ostateczny wynik tych wysiłków – idealny, jedyny w swoim rodzaju układ immunologiczny – ale także otrzymają ślady i pozostałości wielu innych układów odpornościowych.

Skoro chroni nas układ immunologiczny, to czemu chorujemy?

Przeważnie nasze ciała wygrywają batalię z zarazkami, jednak czasami ustępują pola. Ludzie, którzy „nigdy nie chorują”, mogą od czasu do czasu złapać lekkie przeziębienie, czasami coś ich poboli. Nic w tym dziwnego, gdy zdasz sobie sprawę, że żyjemy w świecie drobnoustrojów, a te były tu przed nami.

Mikroorganizmy nie tylko zagrażały zdrowiu, ale także je ukształtowały. To one były pierwszymi śladami życia na ziemi. Dopiero dużo później z pierwotnych ekosystemów mikrobiologicznych wyewoluowały większe organizmy wielokomórkowe. Łącznie z nami, nigdy oddzielnie. Do końca nie oddzieliliśmy się od nich.

Dziś wiemy, że na kuli ziemskiej istnieje prawie bilion gatunków drobnoustrojów i tylko nieznaczny ułamek z nich wywołuje choroby. Szkalowanie dobrej opinii wszystkich mikrobów z powodu kilku z nich to błąd, być może jeden z naszych największych (dowiesz się dlaczego z rozdziału 3). Niemniej strach przed mikrobami pozostaje w świadomości publicznej. Jak już wspomniałam, złapanie rocznie do czterech pomniejszych infekcji (takich jak przeziębienie) mieści się w normie. Współcześnie radzimy sobie z infekcjami dzięki szczepionkom, antybiotykom oraz dzięki istnieniu urządzeń sanitarnych, jednak obserwujemy ogromny wzrost zapadalności na choroby niezakaźne związane ze stylem życia. Dowiesz się z tej książki, że to nie przypadek.

Prześledźmy, jak rozprzestrzenia się infekcja. Weźmy na przykład rinowirusa, przyczynę przeziębienia. Z grubsza jedna na pięć osób przez cały czas nosi rinowirusa w tkankach jamy nosowej (prefiks „rin” po grecku znaczy dosłownie „nos”). Aby cię zarazić, zarazki potrzebują:

- sposobu wydostania się z rezerwuaru (chorej osoby obok ciebie);

- środka transportu do nowego domu (kichnięcia tej osoby – wówczas powstaje 40 tysięcy kropelek, a możesz się zarazić, jeśli wchłoniesz choćby jedną);

- zamka, który otworzy im drzwi do nowego domu (czyli do ciebie).

Inna klasyczna droga, jaką roznoszą się zarazki, wiedzie przez niewystarczającą dbałość o higienę, zwłaszcza nieprawidłowe mycie rąk. Bakterie zostają na wszystkim, czego dotykamy. Wystarczy jednak, że dokładnie myjesz ręce i dbasz o higienę osobistą, a możesz zachować zdrowie i uniknąć wywołujących chorobę bakterii. Co prawda nie możemy kontrolować tego, jak zachowują się nosiciele zarazków w naszym otoczeniu, i nie mamy wpływu na to, jakie geny odpowiadające za odporność odziedziczyliśmy, ale coś od nas zależy: możemy wybrać styl życia i czynności, które wykonamy, żeby obronność organizmu była w stanie najwyższej gotowości.

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 2

Na tropie długowieczności

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 3

Czy możesz liczyć na wsparcie „starych przyjaciół”?

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 4

Sen, sezonowość i rytm dobowy

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 5

Zdrowie psychiczne ma znaczenie

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 6

Inteligentny ruch w nowoczesnym stylu życia

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 7

Dieta wzbogacająca odporność

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

Zakończenie

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

Literatura uzupełniająca i źródła

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

Podziękowania

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

Przypisy

Rozdział 1. Jak mieć się dobrze we współczesnym świecie?

[1] M. Ridley, Czerwona Królowa. Płeć a ewolucja natury ludzkiej, tłum. J.J. Bujarski, A. Milos, Rebis, Poznań 1999/2001, s. 53.

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

Tytuł oryginału

Immunity: The Science of Staying Well

Originally published in the English language by HarperCollins

Publishers Ltd. Under the title Immunity.

Text © Dr Jenna Macciochi 2020

Dr Jenna Macciochi asserts the moral right to be acknowledged as the author of this work.

Copyright © for the translation by Monika Skowron

Projekt okładki

Anna Niklewicz

Fotografia na okładce

© frithyboy / istockphoto.com

Fotografia autorki na skrzydełku

© Emm a Croman

Redaktor nabywający

Karolina Kaim

Redaktor prowadzący

Monika Kucab

ISBN 978-83-240-7336-8

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak

ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Wydanie I, Kraków 2020

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Aneta Pudzisz

Spis treści

Okładka

Strona tytułowa

Kilka słów do lekarzy, naukowców i pracowników służby zdrowia

Wstęp

1. Jak mieć się dobrze we współczesnym świecie?

2. Na tropie długowieczności

3. Czy możesz liczyć na wsparcie „starych przyjaciół”?

4. Sen, sezonowość i rytm dobowy

5. Zdrowie psychiczne ma znaczenie

6. Inteligentny ruch w nowoczesnym stylu życia

7. Dieta wzbogacająca odporność

Zakończenie

Literatura uzupełniająca i źródła

Podziękowania

Przypisy