Spis treści

1. Akt I

1. Scena I

2. Scena II

Copyright © for Polish translation by The Estate of Maciej Słomczyński
Copyright © for this edition by Dressler Dublin Sp. z o.o., 2023

Projekt okładki: Mariusz Banachowicz
Opracowanie redakcyjne: Daria Demidowicz-Domanasiewicz
Redakcja techniczna: Adam Kolenda

Wydawca:
Wydawnictwo Bukowy Las
ul. Sokolnicza 5/76
53-676 Wrocław
bukowylas.pl

ISBN 978-83-8074-564-3
Wrocław 2023

Wyłączny dystrybutor:
Dressler Dublin Sp. z o.o.
ul. Poznańska 91
05-850 Ożarów Mazowiecki
tel. (+ 48 22) 733 50 30/32
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl
dressler.com.pl

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer

ALONSO, król Neapolu

SEBASTIAN, jego brat

PROSPERO, prawy książę Mediolanu

ANTONIO, jego brat, uzurpator, książę Mediolanu

FERDYNAND, syn króla Neapolu

GONZALO, uczciwy stary doradca dworu

ADRIAN i FRANCISCO, panowie

KALIBAN, dziki i szpetny niewolnik

TRINCULO, wesołek

STEPHANO, pijany szafarz

KAPITAN OKRĘTU

BOSMAN

Majtkowie

MIRANDA, córka Prospera

ARIEL, duch powietrzny

duchy

IRIS

CERES

JUNO

Nimfy

Żeńcy

Scena przedstawia bezludną wyspę

Scena I

Okręt na morzu: słychać huk gromu, błyskawica.
Wchodzą KAPITAN i BOSMAN.

Kapitan

Bosman!

Bosman

Tu, kapitanie: cóż tam?

Kapitan

Dobrze; pilnuj majtków, niech się wezmą w garść, inaczej zagna nas na ląd; ruszaj, ruszaj!

Wychodzi.

Wchodzą Majtkowie.

Bosman

Hej, moi mili! Żywo, żywo, mili! Żwawo, żwawo! Ściągać marsel. Baczyć na gwizdek kapitana. Dmij, aż pękniesz, wichrze! Dość tu miejsca!

Wchodzą ALONSO, SEBASTIAN, ANTONIO, FERDYNAND, GONZALO i inni.

Alonso

Dobry bosmanie, miej pieczę nad wszystkim. Gdzie kapitan? Bacz na swych ludzi.

Bosman

Zejdźcie na dół, proszę.

Antonio

Gdzie kapitan, bosmanie?

Bosman

Czy go nie słyszysz? Przeszkadzacie nam w pracy: idźcie do swych kabin; wspomagacie burzę.

Gonzalo

Nie; dobry człowieku, bądź cierpliwy.

Bosman

Jeśli morze będzie. Precz! Cóż obchodzi te ryczące bałwany imię królewskie? Do kabin; milczeć! Nie zawadzajcie nam!

Gonzalo

Dobrze, lecz pamiętaj, kogo masz na pokładzie.

Bosman

Nikogo, kogo kochałbym bardziej niż siebie. Jesteś doradcą króla; jeśli możesz nakazać tym żywiołom, aby ucichły, nie tkniemy już lin. Użyj twej władzy, a jeśli nie możesz, podziękuj, że żyłeś tak długo, i przygotuj się w swej kabinie na nadejście tej nieszczęsnej godziny. Żywo, mili moi! Z drogi, powiadam.

Wychodzi.

Gonzalo

Wielką pociechę zsyła mi ten człowiek: nie utonie, gdyż gęba ta nadaje się jedynie na szubienicę. Spraw, dobry Losie, by mógł zawisnąć. Niechaj przeznaczony mu sznur będzie liną kotwiczną, gdyż nasza na niewiele się przyda. Jeśli nie narodził się, by wisieć, sprawa nasza licho się przedstawia.

Wychodzą.

Wchodzi BOSMAN.

Bosman

Opuśćcie stengę! Żywo! Niżej, niżej! Grotem go pod wiatr ustawić! (okrzyk z głębi okrętu) Przekleństwo na ten skowyt! Przekrzykują burzę i nas przy pracy.

Powracają SEBASTIAN, ANTONIO i GONZALO.

Co? Znowu! Czego tu szukacie? Czy mamy poddać się i zatonąć? Chcecie się utopić?

Sebastian

Franca ci w gardło, ty ujadający, bluźnierczy, niemiłosierny psie!

Bosman

Więc sami róbcie.

Antonio

Niech cię powieszą, kundlu, skurwysynu; niech cię powieszą, wrzaskliwcze! Mniej się boimy zatonięcia niż ty.

Gonzalo

Ręczę, że nie zatonie, choćby okręt był słabszy niż łupina orzecha, a przeciekał jak niezatkana dziewka.

Bosman

Stanąć pod wiatr, pod wiatr! Postawcie fok i grot; zwrot na pełne morze! Zatrzymać go znowu!

Wchodzą przemoknięci Majtkowie.

Majtkowie

Wszystko stracone! Módlmy się, módlmy się! Wszystko stracone!

Bosman

Co? Czy gęby mają nam zamarznąć?

Gonzalo

Król z księciem modły wznoszą, idźmy do nich. To wspólna sprawa.

Sebastian

Tracę już cierpliwość.

Antonio

Przez tych opojów utracimy życie:

Ten wielogęby nicpoń. – Obyś tonął

Dziesięć przypływów!

Gonzalo

Jeszcze on zawiśnie,

Choć wszystkie krople wody się sprzysięgły

I rozdziawiły czeluść, by go połknąć.

Pomieszane głosy z dala:

„Boże, zmiłuj się nad nami!” – „Kadłub pękł!” –

„Żono i dzieci, żegnajcie!” – „Żegnaj mi, bracie!”

– „Kadłub pękł, pękł kadłub!”

Antonio

Idźmy zatonąć wraz z królem.

Sebastian

Idźmy pożegnać go.

Wychodzą Antonio i Sebastian.

Gonzalo

Oddałbym teraz tysiąc furlongów[1] morza za jeden akr ugoru porosłego janowcem, jałowcem, wrzosem, czymkolwiek. Niech się dzieje wola najwyższa! Lecz wolałbym suchą śmierć.

Wychodzą.

Scena II

Wyspa.

Wchodzą PROSPERO i MIRANDA.

Miranda

Jeśli to Sztuka twa, ojcze najdroższy,

Kazała z rykiem powstać dzikim wodom,

Ucisz je. Można by wierzyć, że z nieba

Smoły cuchnącej spadłaby ulewa,

Gdyby nie morze, które się podrywa

Ku licom niebios, gasząc ich płomienie.

O, jak cierpiałam z tymi cierpiącymi,

Których ujrzałam! A ów dzielny okręt

(Pełen szlachetnych stworzeń, bez wątpienia)

Tak się roztrzaskał! O, ich okrzyk wtargnął

W głąb mego serca! Ach, nieszczęsne dusze!

Gdybym moc boską miała, wówczas morze

W ziemi zatopić bym mogła, nie dając

Na zatracenie dobrego okrętu

Wraz z dusz ładunkiem.

Prospero

Zapanuj nad sobą.

Nie trwóż się: niech wie miłosierne serce,

Że nikt nie poniósł szkód.

Miranda

Biada!

Prospero

Najmniejszych.

Gdyż uczyniłem to w trosce o ciebie;

O ciebie, córko, która nie wiesz o tym,

Kim jesteś; zresztą jak mogłabyś wiedzieć,

Nie wiedząc, skąd pochodzę, lub że jestem

Znaczniejszy niźli Prospero, pan chaty

Nędznej i ojciec twój biedny.

Miranda

Nie chciałam

Nigdy tym myśli zaprzątać.

Prospero

Czas nadszedł,

By ci wyjawić więcej. Pomóż, proszę,

I zdejmij ze mnie płaszcz magiczny. – Dobrze:

Spocznij, ma Sztuko. A ty otrzyj oczy;

Pociesz się: widok straszliwy rozbicia,

Który do głębi wstrząsnął twą istotą,

Tak nakreśliłem dzięki mojej Sztuce,

Że są bezpieczni; ani jedna dusza –

Nie, ani jeden włos nawet nie przepadł

Żadnej istocie na owym okręcie,

Choć ich okrzyki słyszałaś, gdy tonął.

Siadaj;

Gdyż więcej dziś się dowiesz.

Miranda

Jakże często

Rozpoczynałeś, chcąc rzec mi, kim jestem,

Lecz nie kończyłeś. Pytałam daremnie,

Słysząc: „Nie pora”.

Prospero

Nadeszła godzina;

Chwila ta każe ci nadstawić uszu;

Słuchaj uważnie. Czy zapamiętałaś

Czas przed przybyciem naszym do tej chaty?

Nie wierzę, abyś mogła, gdyż nie miałaś

Trzech lat podówczas.

Miranda

Lecz pamiętam, panie.

Prospero

Co? Czyżby inny dom albo osobę?

Mów mi o każdym z tych obrazów, które

Kryjesz w pamięci.

Miranda

To bardzo odległe

I podobniejsze do snu niż wspomnienia,

Za które pamięć ręczy. Czy nie miałam

Niewiast służebnych czterech albo pięciu?

Prospero

Miałaś, i więcej, Mirando. Lecz jakże

Mógł to przechować twój umysł? Cóż jeszcze

Dostrzegasz w czasu głębokiej otchłani?

Jeśli pamiętasz chwile przed przybyciem,

Może wiesz, jak tu przybyłaś?

Miranda

Nie, nie wiem.

Prospero

Przed dwunastoma laty był, Mirando,

Ojciec twój dumnym księciem Mediolanu,

Władcą potężnym.

Miranda

Nie jesteś mym ojcem?

Prospero

Matka twa była niezłomna w swej cnocie

I oświadczyła, że jesteś mą córką,

A był twój ojciec księciem Mediolanu,

Ty zaś dziedziczką jego, krwi książęcej,

Równą mu rodem.

Miranda

O, wielkie Niebiosa!

Jaka nikczemność nas stamtąd przygnała?

A może dobry los?

Prospero

Oboje, córko.

Nikczemność stamtąd nas gnała, jak mówisz,

A dobry los tu przywiódł.

Miranda

O, me serce

Krwawi, gdyż może to z mojej przyczyny

Cierpień musiałeś tyle znieść; a przecież

Nie mogę tego pamiętać! Mów, proszę.

Prospero

Mój brat, a stryj twój, imieniem Antonio –

Błagam, wysłuchaj, jakim wiarołomnym

Brat się okazać mógł! – tak, on, którego

Najbardziej w świecie kochałem, po tobie,

I w zarząd dałem mu całe me państwo,

A było ono wśród wszystkich signorii

Najpierwsze z pierwszych, Prospero zaś pierwszym

Wśród wszystkich książąt: najbardziej dostojnym,

A gdy o sztukach wyzwolonych mowa,

Nieporównanym; w nich to zagłębiony,

Rządy nad państwem mym oddałem bratu

I poświęciłem się wiedzy tajemnej

Z całym oddaniem. A stryj twój fałszywy –

Lecz czy mnie słuchasz?

Miranda

Najgorliwiej, panie.

Prospero

Raz wyuczywszy się, jak łask udzielać,

A jak odmawiać ich, kogo wywyższać,

A kogo chłostać za zbytnią zuchwałość,

Stworzył na nowo tych, których stworzyłem –

Powiadam – lub ich zmienił, lub przekształcił;

A mając w ręku urzędy i ludzi,

Nakazał śpiewać wszystkim sercom w państwie

Na nutę miłą jego uchu. Stał się

Bluszczem i pień mój książęcy przesłonił,

Moc ciągnąc z niego całą. Czy mnie słuchasz?

Miranda

O, dobry panie, słucham.

Prospero

Więc uważaj.

Tak zaniedbawszy wszystkie ziemskie sprawy,

Cały oddany kształceniu umysłu

Tym, co ukryte przed zwykłymi ludźmi

Nie mogło zyskać uznania w ich oczach,

Podłość w fałszywym bracie obudziłem;

A ufność moja, jak zbyt dobry ojciec,

Spłodziła fałsz w nim, równy mej ogromnej

Ufności; także, jak ona, bez granic.

Tak wywyższony, władając nie tylko

Tym, co dochody moje przynosiły,

Lecz tym, co niosła z sobą ma potęga;

Jak ów, co kłamstwo umie w prawdę zmienić

Przez powtarzanie go ciągłe, tak zgrzeszył

Brakiem pamięci, że kłamstwu uwierzył

I stał się księciem; był przecież zastępcą

I całą władzę monarszą sprawował,

Stąd pycha jego wzrosła. – Czy mnie słuchasz?

Miranda

Głuchego mógłbyś tym wyleczyć, panie.

Prospero

Pragnąc, by zniknął przedział między rolą

A tą postacią, którą wciąż przedstawiał,

Musiał mieć władzę pełną w Mediolanie.

Gdy mnie, biednemu, księgozbiór zastąpił

Całe me księstwo, osądził na koniec,

Że nie podołam sprawowaniu rządów,

I zawarł sojusz z królem Neapolu;

Tak był spragniony władzy, że mu przyrzekł

Roczną daninę, hołd i układ lenny,

Mitrę poddając swą jego koronie,

By ugiąć księstwo, dotąd nieugięte –

Mediolanie biedny! – w jarzmo hańby

Najniegodziwszej.

Miranda

O, wielkie Niebiosa!

Prospero

Zważ te warunki i sprawę; mów teraz,

Czy może to być brat mój?

Miranda

Nie chcę zgrzeszyć,

Myśląc niegodnie o mej babce. Dobre

Łona wydają synów złych.

Prospero

A teraz

Warunki. Ów mój wróg najzagorzalszy,

Król Neapolu, przyjął jak najchętniej

Prośbę mojego brata, aby w zamian

Za hołd i ową daninę niezwłocznie

Wygnał mnie z mymi najbliższymi z księstwa

I z honorami oddał memu bratu

Piękny Mediolan: w związku z tym wezwano

Zdradzieckie wojska i tak pewnej nocy,

Którą w tym celu sobie wyznaczyli,

Otwarł Antonio bramy Mediolanu.

Pośród ciemności, najęci siepacze

Nagle porwali mnie i wnet unieśli

Z tobą, płaczącą.

Miranda

O, niemiłosierni!

Nie pamiętając, czy płakałam wówczas,

Znów to opłaczę: gdyż zdarzenie takie

Z oczu wyciśnie wszystkie łzy.

Prospero

Posłuchaj,

Co było dalej, a później przystąpię

Do tego, co nas czeka dziś, gdyż cała

Opowieść moja byłaby zbyteczna,

Gdyby nie spadło to na nas.

Miranda

Dlaczego

Nas nie zgładzili wówczas?

Prospero

Słusznie, dziewczę:

Opowieść moja rodzi to pytanie;

Wiedz, moja miła, że zdjęła ich trwoga.

Tak drogi byłem mojemu ludowi,

Że czyn ich lękał się krwawej pieczęci;

Piękniejszej barwy swym celom dodali.

Aby rzec krótko, wrzucili nas zaraz

Na pokład barki, która wyszła w morze

I przepłynąwszy kilka mil, spotkała

Przygotowany wcześniej zgniły kadłub

Okrętu; żagla nie miał, lin ni masztu,

I szczury nawet uciekły spłoszone;

Tam osadzili nas, byśmy ronili

Łzy w morze, które witało nas rykiem,

I słali wiatrom westchnienia, a one,

Na powrót ku nam litośnie wzdychając,

Krzywdę czyniły milszą.

Miranda

Ach, niestety,

Jakim brzemieniem byłam!

Prospero

Cherubinem

Byłaś i tobie zawdzięczam ratunek.

Gdy jeszcze giąłem się pod mym ciężarem

I lałem słone łzy na morskie fale,

Tobie zesłało Niebo tyle męstwa,

Że uśmiechnęłaś się i wnet wezbrała

We mnie moc, dając stawić czoło temu,

Co mogło nadejść.

Miranda

Jak zeszliśmy na brzeg?

Prospero

Dzięki Opatrzności Bożej.

Mieliśmy nieco żywności i wody,

Które szlachetny Neapolitańczyk

Gonzalo, przez nich wyznaczony, aby

Czyn ów wypełnić, dał nam miłosiernie;

A przy tym także i szaty bogate,

Bieliznę, garnki i rzeczy niezbędne,

Które wspomogły nas; a był tak prawy,

Że znając miłość mą do ksiąg, sam dał mi

Spośród ksiąg moich pewne woluminy,

Które nad księstwo me cenię.

Miranda

Ach, gdybym

Człowieka tego mogła spotkać!

Prospero

Wstanę:

Siedząc, wysłuchaj kresu cierpień morskich.

Tu przybyliśmy. Na tej wyspie byłem

Nauczycielem twym, dając ci więcej,

Niż może zyskać jakakolwiek inna

Księżniczka, która ma więcej chwil wolnych,

Lecz wychowawców nieco mniej troskliwych.

Miranda

Niech ci Niebiosa podziękują za to!

Lecz powiedz, proszę, gdyż ta myśl mnie dręczy,

Czemu tę burzę morską wywołałeś?

Prospero

A więc się dowiedz, że hojna Fortuna

(Dziś pani droga ma) trafem przedziwnym

Ku naszym brzegom zagnała mych wrogów.

A moja wiedza rzeczy nadchodzących

Mówi, że zenit mój jest połączony

Z przychylną gwiazdą; lecz jeśli jej wpływu

Nie zechcę słuchać i wzgardzę nim, wówczas

Los mój się chylić będzie odtąd. Dość już.

Nie pytaj więcej: jesteś senna teraz;

Nie walcz z sennością tą, lecz jej ulegnij;

Wiem zresztą o tym, że nie masz wyboru.

Miranda usypia.

Przybądź tu, sługo, przybądź! Jestem gotów.

Zbliż się, Arielu mój, przybywaj.

Wchodzi ARIEL.

Ariel

Chwała ci, wielki mistrzu! Chwała, panie

Najczcigodniejszy! Przybywam, by spełnić

Każde życzenie twe, wzlecieć, popłynąć,

Dać nurka w ogień, dosiąść kędzierzawych

Obłoków; na twe mocarne rozkazy

Jest Ariel z całym swym rodzajem.

Prospero

Duchu,

Czy ową burzą rządziłeś dokładnie?

Ariel

Tak, punkt po punkcie.

Spadłem na okręt króla i na dziobie,

Na śródpokładzie, rufie i w kajutach

Rozpłomieniłem trwogę; a chwilami

Byłem płomykiem w wielu naraz miejscach,

Płonąc na stendze, rejach i bukszprycie,

By później znów się złączyć w jeden płomień.

A błyskawice Jowisza, zwiastuny

Strasznych piorunów, nie mknęły tak szybko,

Wzrok wyprzedzając. Trzask i ryk płomieni

Siarczanych zdawał się oplatać możną

Postać Neptuna i kazał zuchwałym

Bałwanom jego dygotać, tak, nawet

Straszliwy trójząb zadrżał.

Prospero

Dzielny duchu!

Który z nich był tak mężny, że ów chaos

Nie wstrząsnął jego umysłem?

Ariel

Nie było

Takiego; wszyscy popadli w szaleństwo

I rozpaczliwie się miotali. Wszyscy,

Prócz majtków, w morze wzburzone skoczyli

I porzucili okręt podpalony

Przeze mnie; syn zaś królewski, Ferdynand,

Z włosem zjeżonym – jak gdyby to były

Trzciny, nie włosy – skoczył pierwszy, krzycząc:

„Opustoszało piekło, wszystkie diabły

Tu się zebrały!”.

Prospero

Ach, mój dzielny duchu!

Przy brzegu było to?

Ariel

W pobliżu, panie.

Prospero

Lecz czy bezpieczni są, Arielu?

Ariel

Nawet

Włos z głowy nie spadł im. Na ich przemokłych

Szatach nie znajdziesz ani jednej skazy;

Świeższe niż nowe są; a jak kazałeś,

W grupkach rozsiałem ich po całej wyspie.

Syn króla dotarł do brzegu samotnie;

Pozostawiłem go w zakątku wyspy,

Siedzi tam, chłodząc przestwór westchnieniami

I załamując ręce, o tak.

Prospero

Co z okrętem

Królewskim, gdzie są majtkowie i cała

Flota?

Ariel

W przystani jest okręt królewski,

W owym zakątku, gdzie raz o północy

Rosę kazałeś mi przynieść z burzliwych

Bermudów; tam go ukryłem. Majtkowie

W głębi okrętu spoczywają, bowiem

Czary, złączone z ich najcięższym trudem,

Kazały usnąć im: zaś rozegnana

Przeze mnie flota znów się napotkała

I płynie pośród fal śródziemnomorskich,

Smętnie kierując się do Neapolu;

Wierzą, że okręt królewski ujrzeli

Ginący, a wraz z nim jego osobę

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. Furlong – dawna anglosaska jednostka długości równa 201,168 m [przyp. red.]. [wróć]