Oddając w ręce czytelników niniejszą książkę głęboko wierzę w to, że przyczynię się do większej popularyzacji aikido w Polsce. W czasie pisania jej wiele osób ofiarowało mi bezcenną pomoc. Ubolewam, że w tym miejscu nie mogę wszystkim dobroczyńcom imiennie podziękować. Napomnę tylko, że są wśród nich mecenasi i sympatycy sztuki aikido (wsparcie finansowe) oraz moi asystenci i uczniowie z dojo Kołobrzeg i Koszalin (udział w sesjach fotograficznych). Swoją pomocną dłoń wyciągnęli do mnie również: Marek Jakubowski (korekty tekstu i wskazówki redakcyjne) oraz Sebastian Głowala (realizacja materiału zdjęciowego). Szczególne wyrazy wdzięczności należą się moim nauczycielom: Jackowi Wysockiemu i śp. Giampietro Savegnago. Mam osobisty powód do dumy, bo od ponad dwudziestu lat uprawiam aikido inspirując się ich doświadczeniem i praktyczną wiedzą. Niech ta skromna książka będzie moim giri za ich ogromny wkład włożony w rozwój aikido w Polsce oraz poza jej granicami.

Autor książki

TEKSTY I OPRACOWANIE ILUSTRACJI:

Bartosz Ciechanowicz

FOTOGRAFIE:

Sebastian Głowala, Kamil Starski i Bartosz Ciechanowicz

PROJEKT OKŁADKI:

Bartosz Ciechanowicz

KOREKTA TEKSTOWA:

dr hab. inż. Marek Jakubowski

WYDAWCA:

Wydanie I, Kołobrzeg 2018, Pomorska Akademia Aikido

ISBN: 978-83-940009-3-6

Autor zastrzega prawa autorskie publikacji:

BOKKEN. MIECZ W AIKIDO. KIHON AIKIKEN. TOM I

Kopiowanie, powielanie lub publikowanie treści książki może odbywać się wyłącznie za pisemną zgodą Bartosza Ciechanowicza. Autor zastrzega, że nie ponosi żadnej odpowiedzialności za niezgodne z prawem wykorzystanie materiałów zawartych w tej książce oraz, że nie ponosi żadnej odpowiedzialności za wszelkiego rodzaju szkody i straty wyrządzone pośrednio lub bezpośrednio w wyniku użycia treści i wskazówek niniejszej publikacji.

Plik mobi przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: konwersja@elib.pl

www.eLib.pl

Bokken. Miecz w Aikido

Spis treści

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

Dedykacja

***

Od autora

Rozdział 1. Samuraj

Katana

Główne etapy tworzenia katany

ETAP I. WYTOP STALI (JAP. TAMAHAGANE)

ETAP II. KUCIE GŁOWNI I TRZPIENIA (JAP. SUNOBE)

ETAP III. HARTOWANIE GŁOWNI (JAP. YAKI-IRE)

ETAP IV. SZLIFOWANIE, POLEROWANIE I OSTRZENIE GŁOWNI (JAP. KAJIOSHI)

ETAP V. OPRAWA MIECZA

Elementy budowy miecza

GŁOWNIA

RĘKOJEŚĆ (JAP. TSUKA) I ELEMENTY MOCUJĄCE

GARDA MIECZA (JAP. TSUBA)

POCHWA MIECZA (JAP. SAYA)

Rozdział 2. Bokken

Elementy budowy bokkena

Rodzaje bokkenów

JIGEN RYU

ITTO RYU

NITEN ICHI RYU

KASHIMA SHIN RYU

KATORI SHINTO RYU

JIKI SHINKAGE RYU

KURAMA RYU

YAGYU SHINKAGE RYU

IWAMA RYU

Rozdział 3. O`Sensei Morihei Ueshiba. Samuraj w służbie pokoju

RODZINA UESHIBA I DZIECIŃSTWO MORIHEI

LATA MŁODZIEŃCZE

WYJAZD DO TOKIO

CHOROBA I POWRÓT DO TANABE

SŁUŻBA W WOJSKU

POWRÓT DO TANABE

WYJAZD NA HOKKAIDO

SPOTKANIE Z MISTRZEM SOKAKU TAKEDA

SPOTKANIE Z ONISABURO DEGUCHI

PRZEPROWADZKA DO AYABE

WYJAZD DO MONGOLII

POWRÓT DO AYABE

PRZEPROWADZKA DO TOKIO

OTWARCIE KOBUKAN DOJO

WIZYTY W MANDŻURII

POWSTANIE KOBUKAI I POWSTANIE NAZWY AIKIDO

II WOJNA ŚWIATOWA I WYJAZD DO IWAMA

OKRES PO ZAKOŃCZENIU II WOJNY ŚWIATOWEJ

MORIHEI W FILMACH

PAŃSTWOWE ODZNACZENIA DLA MORIHEI

MORIHEI I SHODO

OSTATNIE LATA ŻYCIA O`SENSEI

Rozdział 4. Sylwetki uczniów O`Sensei

Ewolucja w przekazie aikido

Uczniowie mistrza Morihei Ueshiby

1. Seikyo Asano (1867-1945)

2. Wasaburo Asano (1874-1937)

3. Makoto Miura (1875-niezn.)

4. Isamu Takeshita (1869-1949)

5. Kenji Tomiki (1900-1979)

6. Aritoshi Murashige (1895-1964)

7. Yoichiro Inoue (1902-1994)

8. Minoru Mochizuki (1907-2003)

9. Hisao Kamada (1911-1986)

10. Ikkusai, Hajime Iwata (1909-2003)

11. Takuma Hisa (1895-1980)

12. Kenji Tomita (1897-1977)

13. Kenzo Futaki (1873-1966)

14. Minoru Hirai (1903-1998)

15. Saburo Wakuta, ps. Tenryu (1903-1989)

16. Yoshio Sugino (1904-1998)

17. Shigemi Yonekawa (1910-2005)

18. Kiyoshi Nakakura (1910-2000)

19. Yasuhiro Konishi (1893-1983)

20. Kaoru Funahashi (1913-1940)

21. Tsutomu Yukawa (1911-1942)

22. Rinjiro Shirata (1912-1993)

23. Takako Kunigoshi (1911-2000)

24. Bansen Tanaka (1912-1988)

25. Gozo Shioda (1915-1994)

26. Itsuo Tsuda (1914-1984)

27. Zenzaburo Akazawa (1919-2007)

28. Koichi Tohei (1920-2011)

29. Shigenobu Okumura (1922-2008)

30. Kisshomaru Ueshiba (1921-1999)

31. Kisaburo Osawa (1911-1991)

32. Kanshu Sunadomari (1923-2010)

33. Tadashi Abe (1926-1984)

34. Morihiro Saito (1928-2002)

35. Hiroshi Tada (1929-...)

36. Sadateru Arikawa (1930-2003)

37. Hirokazu Kobayashi (1929-1998)

38. Hiroshi Isoyama (1937-...)

39. Fukiko Sunadomari (1914-2006)

40. Seiseki Abe (1915-2011)

41. Mutsuro Nakazono (1918-1994)

42. Kenshiro Abbe (1915-1985)

43. Hiroshi Kato (1935-2012)

44. Reishin Kawai (1931-2010)

45. Anno Motomichi (1931-...)

46. Yasunari Kitaura (1937-...)

47. Kenneth Cottier (1933-2008)

48. Iwao Tamura (1938-2003)

49. Andre Nocquet (1914-1999)

50. Michio Hikitsuchi (1923-2004)

51. Seigo Yamaguchi (1924-1996)

52. Akira Tohei (1929-1999)

53. Shoji Nishio (1927-2005)

54. Masando Sasaki (1929-2013)

55. Yoshio Kuroiwa (1932-2010)

56. Masamichi Noro (1935-2013)

57. Nobuyoshi Tamura (1933-2010)

58. Yasuo Kobayashi (1936-...)

59. Masatake Fujita (1937-2014)

60. Katsuaki Asai (1942-...)

61. Yoshimitsu Yamada (1938-...)

62. Seijuro Masuda (1936-...)

63. Kazuo Chiba (1940-2015)

64. Nobuyuki Watanabe (1930-...)

65. Seiichi Sugano (1939-2010)

66. Mitsunari Kanai (1938-2004)

67. Yutaka Kurita (1940-...)

68. Shuji Maruyama (1940-...)

69. Koretoshi Maruyama (1936-...)

70. Mitsugi Saotome (1937-...)

71. Terry Dobson (1937-1992)

72. Shizuo Imaizumi (1938-...)

73. Kenji Shimizu (1940-...)

74. Norihiko Ichihashi (1940-2001)

75. Seishiro Endo (1942-...)

76. Morito Suganuma (1942-...)

77. Minoru Kurita (1943-...)

78. Robert Nadeau (1937-...)

79. Tomio Ishimoto (1944-...)

80. Roy Suenaka (1940-...)

81. Takeji Tomita (1942-...)

82. Fumio Toyoda (1947-2001)

83. Virginia Mayhew (n. ur.-2006)

84. Robert Frager (1940-...)

85. Alan Ruddock (1944-2012)

86. Henry Kono (1927-2016)

87. Gaku Homma (1950-...)

Shogo – klasy mistrzów

Rozdział 5. Tło historyczne aikiken

Geneza aikiken

CZASY KONFLIKTÓW I WOJEN

CZASY PANOWANIA POKOJU

Źródła wiedzy dla aikiken

YAGYU SHINKAGE RYU

DAITO RYU

KASHIMA SHINTO RYU

KATORI SHINTO RYU

KENDO

Shouchikubai – miecz w zgodzie z naturą

UME NO TACHI (UME NO KEN)

MATSU NO TACHI (MATSU NO KEN)

TAKE NO TACHI (TAKE NO KEN)

Rozdział 6. Podstawy praktyki. Kihon aikiken

Wybór bokkena

Świadomość zagrożeń i metody wspomagające organizację zajęć

FORMY TRENINGOWE I USTAWIENIA GRUPY

Reigi. To, co tradycyjne w aikiken

Obchodzenie się z bokkenem

Chiburi i noto

Uke i tori

Obszary doskonalenia technik aikiken

Uchwyt rękojeści

Zalety hanmi – bocznego ustawienia ciała

STABILNOŚĆ CIAŁA I MOBILNOŚĆ BIODER

DYSTANS MIĘDZY TORI I UKE W KONTEKŚCIE HANMI

POLE WIDZENIA, PERCEPCJA I ELEMENTY PSYCHOLOGII WALKI

GARDA CIAŁA

KOORDYNACJA ODDECHU I PRACY CIAŁA

HIBUKI

Linie i kierunki. Strefy i cele

Suburi. Droga do doskonałości

Podstawy defensywy. Obrona statyczna i dynamiczna

Obrona dystansem

TOMA

MAAI

CHIKAMA

Obrona reakcją

IRIMI

FURI KOMI

KATSU HAYABI

Harmonia aiki. Otanashi no ken

Rozdział 7. Pozycje z mieczem. Bokken no kamae

Trójkąt

Kwadrat

Okrąg

Bokken no kamae

Rozdział 8. Przemieszczanie się z mieczem Tai sabaki aikiken

PRZEMIESZCZANIE PO LINIACH PROSTYCH (OMOTE)

PRZEMIESZCZANIE PO ŁUKACH I OKRĘGACH (URA)

Rozdział 9. Techniki miecza Aikiken waza

Posłowie

Słownik terminów japońskich

***

Okładka tylna

TATO

GDZIEKOLWIEK TERAZ JESTEŚ SZKODA,

ŻE NIE MOŻESZ BYĆ Z NAMI

DO ZOBACZENIA...

Od autora

Bartosz Ciechanowicz sensei

Przez stulecia samurajowie i ich wojskowi zwierzchnicy pełnili najważniejszą rolę w kraju. Nic w tym dziwnego, bo konflikt zbrojny towarzyszył Japończykom właściwie nieustannie. Krwawe wojny stały się siłą napędową, która doprowadziła japońskie rzemiosło wojenne i broń do perfekcji. Podstawowym uzbrojeniem japońskiego wojownika był miecz katana. Na szczęście dla humanitaryzmu, a na nieszczęście dla japońskiego miecza postęp oraz zmiany ustrojowe Japonii w XIX wieku pozbawiły katanę realnej praktyki. Dla sztuk walki rozpoczęła się nowa era. Z końcem XIX wieku po otwarciu Japonii na zachód legenda samuraja i budo (tłum. droga wojownika) dodały zachodnim społeczeństwom świeżego animuszu. Przygasająca w obliczu pokoju militarna siła wschodu, wykorzystana została przez zachód, jako forma uniwersalnego rozwoju człowieka. Doceniono jej pozytywny wpływ na tężyznę społeczeństwa. Japońskie sztuki walki stały się atrakcyjne i przebojem wchodziły do sal treningowych. Wiedza i imponujące umiejętności dalekowschodnich mistrzów budo, niegdyś objęte tajemnicą, dziś w formie rekreacyjnej lub sportowej dostępne są niemal w każdym kraju.

Obecnie katana funkcjonuje już nie, jako użyteczna broń, lecz bardziej jako eksponat i dziedzictwo narodowe Japonii. Co więcej, jest również szczególnie uznawanym dziełem sztuki płatnerskiej i częścią japońskiego dorobku artystycznego. Dzisiaj nie ma chyba żadnej japońskiej sztuki walki, która by w mniejszym lub większym stopniu nie nawiązywała do tradycji miecza. Katana stała się atrybutem zasad i wartości dla współczesnego budo, a w strefie warsztatowej uznana została za wzorzec szybkich i precyzyjnych rozwiązań. Tradycję i warsztat techniczny japońskiego miecza znajdziemy w sztukach walki takich jak: katori shinto ryu, daito ryu, kage ryu, kashima shin ryu, nito ken, kenjitsu, kendo, iaido, battodo i iaijutsu. Z oczywistych powodów (poza specjalnymi testami, jap. tameshigiri) nie ma możliwości realnego sprawdzania możliwości katany i przeprowadzania walk sparingowych. Stąd też błyskawiczne techniki cięć ostrym mieczem sformalizowane zostały do układów i form ćwiczonych głównie w tzw. kata.

W aikido miecz również ma swoje honorowe miejsce. Tradycję katany podtrzymuje tzw. aikiken (tłum. sztuka władania mieczem według zasad aikido). Jest to wyjątkowa część aikido będąca praktyczną lekcją budo. Trudno sobie wyobrazić realia walki o życie w pojedynku na katany. Jeszcze trudniej wyobrazić sobie taką walkę w obliczu kilku atakujących. Aikiken i techniki bokken wprowadzają adeptów w świat pojedynków i strategii obronnych sprzed wieków. Studiowanie aikiken ukazuje, że w walce z kataną nie wystarczały same umiejętności techniczne. O skuteczności decydowały doświadczenia mentalne, związane z wyprzedzeniem zamiaru ataku.

Dzisiaj bokken w aikido jest drogą rozwoju człowieka, która nie toleruje nawet najmniejszych błędów. Techniki ćwiczone według zasad rodem z pola walki sprawiają, że sztuka aikiken jest niezwykle wymagająca nie tylko w strefie taktyki i warsztatu technicznego, ale przede wszystkim w strefie mentalnej. Do refleksji pozostawię słowa mistrza Morihei Ueshiby: W aikido jedno uderzenie decyduje o życiu lub śmierci.

Choć wcześniej wspominałem, że dzisiaj sztuki walki są ogólnodostępne to jednak istnieje spora luka w literaturze poświęconej sztuce aikiken. Tematyka zasługuje więc na oddzielną publikację i szczegółową analizę. Książka pt. Bokken. Miecz w Aikido. Kihon Aikiken. Tom I otwiera cykl publikacji, które mam nadzieję, że pozwolą bliżej przyjrzeć się sztuce miecza przedstawionej przez pryzmat aikido.

Życzę miłej lektury

ROZDZIAŁ 1 Samuraj

Na etos japońskiego wojownika wpłynęło wiele czynników kulturowych, religijnych i społecznych. Szczegółowe ich przedstawienie zajęłoby pewnie kilka oddzielnych opracowań. Tematykę analizy historycznej tego zagadnienia pozostawiam więc co bardziej dociekliwym czytelnikom. W tym rozdziale przedstawię ogólne uwarunkowania militarne, które w znaczący sposób wywarły wpływ na drogę samuraja.

Zacznę od genezy nazwy, która kryje w sobie istotę bycia samurajem. Określenie samuraj (tłum. ten kto służy, sprawujący nad kimś opiekę) pochodzi od czasownika saburau (tłum. opiekować się, służyć). Z historycznych doniesień wynika, że już około VIII w. n. e. w epoce Nara (lata: 710-794) samurajami nazywano ludzi, którzy pod wpływem idei buddyzmu wypełniali zasady tzw. giri. Zazwyczaj byli to ludzie w służbie społecznej sprawujący opiekę nad potrzebującymi. Pełniąc ją, mogli liczyć na zapłatę i pewne przywileje społeczne. Z punktu widzenia etiologii japońskiego wojownika ważne jest to, że w owych czasach władza sprawowana była na wzór cesarstwa chińskiego, a armia tworzona była poprzez obowiązkowy nabór. Samurajowie nie byli więc najemnymi wojownikami. Nie odgrywali znaczącej roli w strukturach państwa, co więcej, ich obecność w społeczeństwie była właściwie obojętna dla funkcjonowania ówczesnej Japonii. Niemniej jednak moralne zasady giri i fanatyczne oddanie swojej sprawie z czasem stały się niezwykle istotnym elementem w ewolucji japońskiego wojownika.

Zmiany w systemie władzy i podział społeczeństwa na warstwy w epoce Heian (lata: 794-1192) zmieniły również istotę służby samurajskiej. Kraj targany był krwawymi konfliktami o władzę i wpływy polityczne. Wzrastające znaczenie wojskowych przywódców, potrzeba nieustannej gotowości militarnej wraz z pojawiającą się w tle ideologią giri, w postaci wiernej służby swojemu suwerenowi, stworzyły specyficzny rodzaj wojownika. W epoce Heian zrezygnowano więc z pospolitego naboru do armii na rzecz tworzenia elitarnego wojska. Definitywnie służba samurajska, z cywilnej zmieniła swój charakter na wojskowy. Niespokojne czasy sprawiły, że zamożne rody najmowały zasłużonych samurajów do sprawowania nie tylko opieki, ale przede wszystkim do ochrony.

ILUSTRACJA 1.1. Rycina przedstawia rytuał seppuku. W sytuacji nie spełnienia samurajskiego obowiązku, o dalszych losach życia wojownika decydowały zasady giri. Nakazywały one samurajowi oczyszczenie swojego imienia przez rytualne odebranie sobie życia

ILUSTRACJA 1.2. Rycina obrazuje najazd 47 roninów na zamek władcy Moronao. Tematem jest giri obowiązek zachowania honoru i dobrego imienia, spłacenie długu wdzięczności. Giri stało się podstawą moralnych zasad samurajskich. Ilustracja przedstawia historię, która wydarzyła się w latach 1701-1703. Dotyczy ona aktu zemsty samurajów za splamienie honoru swojego daimyo i jego niezasadną śmierć. Potajemnie roninowie przez ponad rok przygotowywali się do zemsty na władcy, który doprowadził do samobójczej śmierci ich pana. Wydarzeniu towarzyszył dramatyzm, gdyż po dokonaniu zemsty i oczyszczeniu imienia swego pana, 47 roninów popełniło seppuku. Obecnie historia stanowi wzór wytrwałości oraz lojalności i wierności

Samurajowie zachęcani awansem i wpływami niezwykle dynamicznie rozwijali swoje rzemiosło militarne. Nie mogąc zawieść swoich suwerenów doprowadzili swój kunszt obronny do perfekcji. Nowe uwarunkowania społeczne i wojny prowadzone w różnych warunkach terenowych implikowały coraz bardziej skuteczne metody walki.

Samurajowie dbali o swoją sprawność fizyczną. Doskonale jeździli konno i specjalizowali się we władaniu kilkoma rodzajami broni. Warto wspomnieć, że mieli oni przywilej noszenia przy sobie dowolnej broni. Miała ona zapewnić nie tylko ochronę ich bezpieczeństwa, ale przede wszystkim życia osoby dla której służyli. Przestrzeganie zasad surowej dyscypliny kształtowane było już bardzo wcześnie. Powstawały kastowe szkoły uczące dzieci posłuszeństwa, wzmacniające ich tężyznę fizyczną i wdrażające do władania bronią. Do niezwykłych umiejętności walki należało dołączyć kształtowanie heroicznych cech charakteru i moralną etykietę. U dzieci wyrabiano pogardę dla strachu, honorowe poczucie obowiązku oraz bezwzględną lojalność wobec sprawy i władcy. Wykształcenie, nabyte poczucie estetyki i wrażliwość na piękno sprawiły, że wojownik był również znawcą sztuki i kultury. Z czasem uzyskiwane przywileje przeniosły samurajów do struktur administracji i władzy. Przez kolejne epoki wojskowego panowania tzw. szogunatu: Kamakura (lata: 1192-1333), Muromachi (lata: 1333-1560), Azuchi Momoyama (lata: 1560-1600) i Tokugawa „Edo” (lata: 1600-1868), samurajowie odgrywali znaczącą rolę w strukturach społecznych państwa. Przełomowym momentem dla służby samurajskiej stała się epoka Edo. Była pierwszą, w której zapanował pokój i zarazem ostatnią, w której sprawowane były rządy szogunatu. Dojście do władzy rodu Tokugawa osłabiło znaczenie militarne państwa i rozpoczęło erę rozkwitu kulturowego oraz intensywnego rozwoju sztuki. Tak więc, po burzliwych dziesięcioleciach pełnych konfliktów i wojen nastał czas pokoju. Brak wojen stopniowo osłabiał znaczenie klasy samurajskiej. Po przywróceniu władzy cesarskiej w epoce Meiji (lata: 1868-1912) Japonia otworzyła się na świat. Nowy porządek prawny spowodował koniec kultu samurajskiego. Modernizacja kraju, w tym nowe reformy przywilejów obywatelskich zmarginalizowały w strukturach społecznych klasę samurajską. Zakaz publicznego noszenia broni, obok innych wprowadzonych ograniczeń sprawił, że samurajowie wtopili się w społeczeństwo.

ELEMENTY ZBROI SAMURAJSKIEJ (JAP. YOROI)

ILUSTRACJA 1.3. Rysunek symbolicznie ukazuje miejsce jakie zajmował samuraj w społeczeństwie. Obok drzewa napis: Kwiat wiśni najlepszy z kwiatów. Obok stojącego z wachlarzem samuraja podpis: Wojownik najlepszy z ludzi

Podsumowując, targany nieustającymi konfliktami kraj wymagał wyszkolonych w swym rzemiośle wojowników. Przez wieki utrwaliła się elitarna pozycja samurajów. Wojny domowe w Japonii, podczas panowania szogunatu, o przejęcie władzy nad krajem trwające od około XII do XVII wieku kierowały samurajów na różne drogi. Imali się różnych zadań: od służby wartowniczej i ochrony swojego pana, poprzez tworzenie militarnych oddziałów, funkcji najemników pozbawionych zwierzchnika feudalnego tzw. roninów, aż do posad administracyjnych i urzędniczych (np. poborców podatkowych). Niemniej jednak drodze samuraja towarzyszyła sztuka i etykieta. Zawsze był w służbie polegającej na moralnej odpowiedzialności, bezgranicznym poświęceniu się idei oraz bezwzględnemu oddaniu się swojemu suwerenowi. Samuraj był honorowy i świadomy szczególnej roli swojej służby. Znajomość kaligrafii, poezji i sztuki teatralnej połączona z umiejętnościami walki i swego rodzaju fanatycznym giri nominowała samurajów do elitarnej warstwy społeczeństwa. Odchodząc pozostawili po sobie ekspresyjną sztukę i drogę życia wojownika, pełną moralnych zasad i zwyczajów zawartych w tzw. kodeksie bushido.

Katana

W kręgach miłośników budo miecz japoński, a w szczególności katana jest przedmiotem wyjątkowym. Przez blisko 1000 lat stanowił atrybut honoru, lojalności i władzy. Wspominałem już, że przemiany społeczne w Japonii mające miejsce w XIX wieku zupełnie wyeliminowały walory użytkowe katany, czyniąc go jedynie – a może na szczęście – obiektem fascynacji. Obecnie tradycyjne sztuki walki pozbawione są zagrożeń płynących z użycia broni. Dzisiaj uprawiając aikiken odtwarzamy i kontynuujemy to, co odeszło ponad wiek temu. W praktyce odrzucone zostało wszystko to, co mogłoby hamować rozwój człowieka i jednocześnie to, co mogłoby zagrażać życiu lub zdrowiu. W aikido aikiken jest fundamentem dla przekazu zasad budo. Jest również kluczowym elementem zasady tej sztuki tzw. timingu. To aikiken pozwala odczuć zależności czasowe w obronie. Bez wątpienia studiując techniki miecza otwieramy drzwi do poznania etiologii i tradycji samurajskiej. W dalszej części poświęcę trochę miejsca dla opisania atrybutów samurajskiej duszy, a dokładniej przedstawię japoński miecz katana.

Katana zanim ostatecznie otrzymała swoje miano przeszła wiele przeobrażeń. Nie mam dostatecznych kompetencji do wyjaśniania historycznych szczegółów, ale postaram się w paru zdaniach przybliżyć to co najistotniejsze. Przede wszystkim warto wiedzieć, że pierwsze miecze dotarły do Japonii głównie z Chin. Podobnie zresztą jak większość nowinek z dziedzin kultury, architektury, techniki i gospodarki. Były to obosieczne miecze o prostej linii głowni. W żaden sposób nie przypominały dzisiaj znanych mieczy katana. Z upływem lat Japończycy wzorując się na chińskich przykładach opracowali własne metody tworzenia mieczy i co najważniejsze wprowadzili nowe metody wytapiania, kucia i hartowania stali. Do perfekcji dopracowali sposób pozyskiwania stali o unikatowych właściwościach. Stal wytwarzana przez japońskich metalurgów była wyjątkowa i nosiła miano stali szlachetnej. Zmianom uległy również parametry miecza. W szczególności dotyczyło to zmniejszenia jego wagi i powstania krzywizny, która maksymalizowała siłę i szybkość cięcia. Pierwsze zakrzywione miecze określane były jako tachi. Były one dłuższe od obecnie znanych nam mieczy katana. Długość ich nagasa zawierała się między 60-80 cm, więc były dłuższe od katan o nawet 20 cm. Ze względu na swoją długość były niewygodne w codziennym noszeniu przez piechura. Dlatego też stanowiły uzbrojenie przede wszystkim jazdy konnej. Oprócz długości zasadniczą różnicą między tymi dwoma rodzajami miecza był sposób ich noszenia, tj. tachi ostrzem w dół. Natomiast proces tworzenia głowni właściwie niczym nie różnił się od tego, który stosowany był dla katany.

ILUSTRACJA 1.4. Od wieków doskonałość ostrza katany pozostaje niezmieniona. Właściwości stali i technologia wykonania głowni zaskakuje specjalistów metalurgii. Piękno katany wpisane w wielowiekową tradycję zachwyca również ekspertów sztuki płatnerskiej i zdobniczej. Miecz nie tylko ozdabiał wojownika, ale przede wszystkim wzbudzał respekt. Był powodem do dumy, bo nigdy nie zawodził w walce. Przywiązanie i szacunek jakim był obdarowany przez samuraja wyrażany był ceremonialnie. Istniały specjalne reguły obchodzenia się z kataną. Dotyczyły one sposobu noszenia, pielęgnacji, przekazywania itp. Każdy gest miał swoje znaczenie. Wszystkie one wykonywane były subtelnie i z powagą, bez zbędnych ruchów, bez pośpiechu i popisów

ILUSTRACJA 1.5. O`Sensei Morihei Ueshiba. Katana stała się inspiracją dla stworzenia zasad aikiken. Mistrz tchnął w techniki miecza pokojową filozofię. Mówił: Aiki to droga do usunięcia zła oddechem zamiast mieczem, przekształcenia świata zła w świat dobra (ducha)

ILUSTRACJA 1.6. Proporcje długości japońskich mieczy: tachi, katana, wakizashi i tanto. Shaku tradycyjna chińska i japońska jednostka miary długości. 1 shaku wynosi około 30,3 cm (11,93 cala). Shaku ma m.in. zastosowanie jako jednostka miary długości głowni japońskich mieczy. Miecze mające 60-80 cm (2 lub nieco więcej niż 2 shaku) to miecze długie tzw. daito. Miecze o długości głowni pomiędzy 30-60 cm (1-2 shaku) to wakizashi, należące do grupy mieczy tzw. shoto. Najkrótsze miecze o długości głowni mniejszej niż 30 cm (1 shaku), czyli zbliżone do długości dużego noża określane są jako tanto

Około X wieku rozpoczęła się trwająca do dziś legenda japońskiego miecza. Jego doskonałość oparta była o właściwości stali z której został wykonany, wartość bojową i sposób zdobienia. Tachi choć używany równolegle z kataną do XIX wieku, stopniowo wypierany był z podstawowego uzbrojenia samuraja. Za posiadaniem katany przemawiały silne argumenty, m. in. większa swoboda w codziennym noszeniu oraz większa sprawność w jego użyciu, tj. szybsze dobywanie i cięcie.

Główne etapy tworzenia katany

Trwające przez setki lat i właściwie nieustające konflikty w Japonii wywoływały potrzebę stałego rozwoju i uzbrojenia. Fach płatnerski był więc niezwykle ceniony do tego stopnia, że wiedza i umiejętności tej profesji stały się elitarną częścią kultury japońskiej. Z pokolenia na pokolenie przekazywano je wybranym i wyłącznie w tajemnicy. Klanowy charakter rzemiosła spowodował, że powstawały rody szanowanych i renomowanych płatnerzy. Każdy z nich sygnował swoje miecze oraz wystawiał certyfikaty ich autentyczności. Również elementy zdobnicze, a w szczególności te występujące na tsuba i tsuka nadawały katanie indywidualny i niepowtarzalny charakter. Dzięki temu wyroby każdego z rzemieślników były rozpoznawalne i niepowtarzalne.

Od samego początku konstrukcja katany ukierunkowana była na możliwość błyskawicznego dobycia oraz szybkiego i precyzyjnego cięcia. Jednak do XIV wieku występowały nieznaczne różnice w ogólnej budowie. Przede wszystkim dotyczyło to wymiarów głowni i gardy. Oprócz tego wcześniej wytwarzane miecze były uboższe w elementy zdobnicze. Po XIV wieku miecze zostały ujednolicone w konstrukcji. Stopniowo nabywały również walorów ozdobnych. Swój rozkwit przechodziły w epoce Edo, kiedy to intensywnie rozwinęła się sztuka zdobnicza.

Ostre reformy ustrojowe zapoczątkowane w Japonii w 1867 roku zmusiły do masowej rezygnacji wielu rzemieślników z dalszego nierentownego uprawiania zawodu płatnerza. Od tego czasu sztuka ta stopniowo zanikała w rodzimym kraju katany. Dziś dzięki wsparciu Japońskiego rządu odradzają się miejsca w których, w tradycyjny sposób wytwarzane są miecze. Katana będąc częścią kultury i sztuki japońskiej zaliczona została do japońskiego dziedzictwa narodowego. Uważam, że każdy szanujący się budoka powinien znać teoretyczne podstawy rzemiosła płatnerskiego. Dlatego też, w dalszej części książki przedstawię podstawowe etapy pracy nad kataną.

Niezwykle żmudny i skomplikowany proces tworzenia miecza angażował kilkunastu mistrzów rzemiosła (jap. katanakaji, toko, tosho). W dziejach japońskiego miecza odnotowane są również fakty tworzenia miecza tylko przez jednego płatnerza lub mistrza i jego pomocnika. Tworzeniu miecza towarzyszyły idealizm i perfekcja. Czas poświęcany na tworzenie poszczególnych elementów nie miał większego znaczenia. Liczyła się wyłącznie dokładność wykonania i estetyka oraz osiągnięcie oczekiwanych właściwości miecza. Najogólniej można wyróżnić 4 etapy w pracy nad kataną. W pierwszej kolejności zespół pracowników pod okiem mistrza wytapiał stal. W drugim etapie z dostarczonej stali kowal wykuwał oraz hartował głownię. W trzecim etapie szlifierz wygładzał płaszczyzny, usuwał drobne defekty, uwidaczniał warstwy i ostrzył głownię. Czwarty etap poświęcony był oprawie miecza oraz zdobieniu go elementami przygotowanymi przez artystów płatnerskich i zdobników. Na każdym etapie używane były specjalnie wyselekcjonowane materiały. W katanie znajdziemy między innymi elementy wykonane ze skóry płaszczki lub rekina, metali miękkich i szlachetnych, drewna lub bambusu oraz materiałów włókienniczych.

ETAP I. WYTOP STALI (JAP. TAMAHAGANE)

Narodziny miecza miały tajemniczy charakter. Wytopowi i obróbce stali towarzyszyła mistyczna energia spotykana w religii szintoistycznej. Ową energię reprezentowały żywioły odpowiedzialne za kształtowanie wszechświata: powietrze, ogień, woda, ziemia i niebo. Rzemieślnicy wierzyli, że poprzez symboliczne przedmioty, ołtarzyki i rytuały zabezpieczają swoją pracę przed złymi siłami. Wierzyli również, że obrzędy tchną w miecz niezwykłą, ezoteryczną moc, dającą ochronę przyszłemu właścicielowi.

Wiekami krążyło przeświadczenie, iż miecz jest duszą samuraja. Również dzisiaj wśród entuzjastów katany znajdziemy wielu takich, którzy uważają, że wytapianie stali jest alegorią narodzin i powstania nowego życia. Samuraj żył w przekonaniu, że miecz chroni go przed wszelakimi zagrożeniami. Nie rozstawał się więc ze swoim orężem, pielęgnował go. Nie pozwalał, aby ktokolwiek bez przyzwolenia dotykał miecz, lub co gorsze, obnażał ostrze. Nawet gdy spał, katana znajdowała się u jego boku, lub spoczywała w pobliżu na specjalnym stojaku (jap. katana kake).

Głównym materiałem do wytopu stali na głownię była piaskowa ruda żelaza (jap. satetsu). Rudę stanowił węgiel i piasek o czarnym zabarwieniu występujący w górach, a także u brzegów i w korytach niektórych japońskich rzek. Węgiel drzewny przygotowywany był ręcznie (jap. sumikiri). Miało to duże znaczenie dla cyrkulacji powietrza w palenisku, a tym samym dla utrzymania właściwej i równomiernej temperatury procesu wytopu. Wytop stali odbywał się w jednorazowego użytku i ręcznie przygotowanym glinianym piecu – dymarce (jap. tatara). Nie używano żadnych przyrządów pomiarowych, wszelkie decyzje o proporcjach materiałów zapadały jedynie w oparciu o doświadczenie i obserwację mistrza. Zmiany temperatury paleniska odczytywane były w oparciu o jego kolor. Ocenę zawartości węgla wskazywał kolor stopionego lub kruchość schłodzonego metalu. Z czasem dymarki uległy innowacji technologicznej. W ścianach koryta pojawiły się szyby wentylacyjne, przez które miechami wprowadzano powietrze, kanały do odprowadzenia żużlu oraz elementy struktury dna np. drewniane belki. W trakcie 3 lub 4 dniowego wytopu kilku ludzi dbało o utrzymanie odpowiedniej temperatury paleniska i nawęglanie stali, które polegało na dokładaniu w odpowiednich proporcjach węgla (tj. posypywaniu paleniska popiołem z drewna sosnowego lub kasztanowca – jap. sumi-wari). Średnio do przygotowania stali na jeden miecz zużywano około 7-8 ton rudy żelaza i około 2-3 ton węgla drzewnego. Długi proces wytopu wpływał na wytrącenie ze stali zanieczyszczeń. Nadzór nad procesem prowadził mistrz. Decydował on o wszystkich elementach, w tym o czasie otwarcia dymarki, które polegało na rozłupaniu ścian. Czyniło to piec niezdolnym do ponownego użycia. Otwarciu towarzyszyły podniosła atmosfera i podniecenie. Do końca nie wiadomo było, czy stal będzie nadawała się do produkcji głowni miecza. Po schłodzeniu wyjętej bryły (jap. kera) mistrz decydował, które jej fragmenty mają zostać użyte do kucia miecza. Do wykucia głowni potrzebne były dwa rodzaje stali: wysokowęglowa i niskowęglowa. Tak posortowane kawałki (jap. kowari) przekazywane były kolejnemu płatnerzowi – kowalowi, który odpowiednimi technikami skuwania łączył obie stale.

ETAP II. KUCIE GŁOWNI I TRZPIENIA (JAP. SUNOBE)

Klinga wykuwana była tak, aby zapewnić mieczowi dwie cechy użytkowe. Po pierwsze musiał być on elastyczny tzn. odporny na siły zginające działające podczas uderzeń. Po drugie ostrze musiało być twarde, aby zapewnić maksymalne właściwości tnące. Tak więc główną strukturę klingi tworzyły dwie warstwy: zewnętrzna tzw. płaszcz (twarda stal wysokowęglowa, jap. kawagane) i wewnętrzna tzw. rdzeń (miękka stal niskowęglowa, jap. shingane). Istniało wiele różnych technik układania i skuwania warstw. Dominującą była technika polegająca na owinięciu rdzenia płaszczem. Kowal odpowiedzialny więc był za uzyskanie tych struktur, ale nie tylko. Dochodziły do tego prace uszlachetniające stal. Związane one były przede wszystkim z wielokrotnym skuwaniem warstwowym, któremu towarzyszyło wytrącanie zanieczyszczeń oraz ujednolicenie zawartości węgla w zależności od potrzeby dodatkowego nawęglania lub odwęglania. Oddzielne prace poświęcone były sztuce hartowania.

Na początku kawałki stali otrzymane od wytapiacza ułożone były w blok (jap. tsumi-wakashi). Następnie były owijane zwilżonym papierem (jap. washi), słomą ryżową oraz gliną i trafiały do pieca po to, aby w procesie topienia stali powstał z nich jednolity blok i bez utraty składu węglowego stali. Po spłaszczeniu (jap. shita-kitae) i ochłodzeniu kowal kruszył stal na drobne fragmenty oraz segregował je na te, które zostaną zużyte do tworzenia płaszcza, i na te do tworzenia rdzenia. Otrzymane dwie grupy materiału ponownie układane były w oddzielne bloki, nagrzewane i stapiane, spłaszczane oraz kilkakrotnie zginane (wzdłuż i w poprzek). W zależności od szkoły płatnerskiej proces tworzenia warstw (jap. orikaeshi-tanren) powtarzany był kilkanaście razy. Efektem tego zabiegu było powstawanie kilku tysięcy warstw. Kowal używał różnych młotków np. do formowania stali, czy do ujednolicenia składu węglowego, a innych do wytrącenia zanieczyszczeń. Po osiągnięciu oczekiwanych właściwości obie stale (płaszcz i rdzeń) formowane były w płaskie pręty i łączone. Najczęściej stosowana była metoda „korytka” tzn. do pręta przeznaczonego na płaszcz (uformowanego na przekroju poprzecznym w literę „u”) kowal wkładał wcześniej dopasowany rdzeń i skuwał obie warstwy (jap. kobuse gitae). Od tego momentu kolejne prace polegały na ukształtowaniu profilu klingi i jej podstawowych elementów: ostrza, grzbietu i trzpienia (jap. hizukuri). W tym procesie obróbki oprócz młotków używane były dłuta i osełki (jap. sensuki).

ILUSTRACJA 1.7. Etapy wytopu i kucia głowni katany:

ETAP III. HARTOWANIE GŁOWNI (JAP. YAKI-IRE)

W następnym etapie głownia poddawana była procesowi hartowania. Najogólniej metoda ta polegała na nałożeniu zaprawy (mieszanka wody, gliny, sproszkowanego węgla drzewnego i kamieni. Podgrzaniu stali do odpowiedniej temperatury i jej gwałtownemu ale równomiernemu schłodzeniu w wodzie. Głównym celem było uzyskanie właściwej twardości ostrza bez utraty elastyczności rdzenia. Proces przebiegał w ciemnym pomieszczeniu, a podstawowym wskaźnikiem prowadzonej obróbki był blask rozgrzewanej stali.

Pierwszą czynnością było nałożenie oddzielnych warstw zaprawy glinkowej (jap. tsuchioki) odpornej na działanie wysokich temperatur. Zaprawa o większej grubości nakładana była na tył głowni, czyli tzw. grzbiet (jap. mune). Zaprawą o mniejszej grubości pokrywano przód klingi, gdzie znajdowało się ostrze. Szczególnie ważne było uformowanie z glinki rysunku lub wzoru, który w procesie szlifowania pozwalał na uzyskanie linii (jap. hamon). Była to czynność artystyczna z użyciem pędzlów. Grubość poszczególnych warstw zaprawy dobierana była, aby ostrze schładzane było szybciej niż grzbiet. Po nałożeniu glinki klinga była nagrzewana w palenisku z drobin węgla (tak, aby nie uszkodzić nałożonego wzoru). Następnie rozgrzaną do odpowiedniej temperatury klingę płatnerz wkładał do skrzyni wypełnionej wodą. Niezwykłe znaczenie miała jej temperatura oraz czas chłodzenia. W efekcie takich zabiegów zmieniały się właściwości stali i kształt klingi, która ulegała zakrzywieniu. Jej przód stawał się twardszy i rozprężał się, a tył stawał się nieco bardziej miękki i zwarty. Drobne odchylenia w krzywiźnie klingi korygowane były ostrożnie przy pomocy narzędzi.

Kowal, pod koniec swojej pracy, wiercił otwór (jap. mekugi ana) oraz, jeśli pozwalała mu na to etykieta lub jeśli był zadowolony ze swojej pracy sygnował miecz. Podpis (jap. mei) dłutowany był na trzpieniu. Najczęściej zawierał informacje o płatnerzu lub przyszłym właścicielu miecza (nazwisko, ród, herb), miejsce i datę powstania. Zapisywane tam były również praktyki związane z jego testem np. ilością przeciętych za jednym razem ciał skazańców. Zdarzało się również, że miecz pozostawał bez sygnatury, co stawało się okazją dla oszustów, którzy grawerowali podrobione sygnatury znanych płatnerzy.

ILUSTRACJA 1.8. Dwa rodzaje ostrzenia hasaki: A. Płaskie powierzchnie yakiba dające bardzo ostrą krawędź, ale jednocześnie cieńszą i mniej odporną na zniszczenie, B. Zaokrąglone powierzchnie yakiba dające w efekcie grubsze i bardziej odporne hasaki

ETAP IV. SZLIFOWANIE, POLEROWANIE I OSTRZENIE GŁOWNI (JAP. KAJIOSHI)

Obróbka szlifowaniem i polerowaniem kończyła proces tworzenia głowni. Była to praca niezwykle czasochłonna i trwała zazwyczaj parę miesięcy. W większości przypadków pracę tę zlecano oddzielnie szlifierzowi. Jego zadanie było niezwykle odpowiedzialne. Decydował on o ostatecznym kształcie ostrza. Warto wiedzieć, że katana ostrzona była dwiema metodami (ilustracja 1.8). Powszechnie stosowano metodę uwypuklania bocznych powierzchni ostrza. Dzięki temu ostrze było grubsze, co znacznie bardziej chroniło je przed wyszczerbieniem. W praktyce brak klinowatego kształtu ostrza powodowało płynne i szybkie cięcie ciała. Oprócz uzyskania ostrości katany szlifierz musiał również usunąć drobne defekty i zadrapania, oraz wydobyć z niego walory estetyczne w postaci mniej lub bardziej widocznych linii i powierzchni. Szlifierz musiał więc mieć również duszę artysty. Do obróbki używane były różne kamienie szlifierskie. Proces rozpoczynany był kamieniami o największych ziarnach ściernych, których przeznaczeniem było wyrównanie powierzchni, usunięcie niedoskonałości i ostateczne nadanie kształtu głowni. Kolejne kamienie polerowały i coraz bardziej uwidaczniały walory linii hamon i układu warstw (jap. hada). Szlifierz obrabiał również trzpień katany. Nigdy jednak nie szlifował go. Po naostrzeniu i wypolerowaniu głownia przekazywana była do oprawy.

ETAP V. OPRAWA MIECZA

Oprawa miecza przede wszystkim pozwalała chronić klingę, ale nie tylko. Pełniła również funkcję gardy dla rąk, oraz była wysublimowaną formą sztuki jubilerskiej. Była swoistą wizytówką właściciela. Miecz opisywał pochodzenie samuraja i określał jego status. Zamożny samuraj mógł sobie pozwolić na zamówienie oprawy w jednym zakładzie płatnerskim. Dzięki czemu wszystkie elementy współtworzyły ze sobą zwartą tematycznie całość, jedną historię.

W skład oprawy katany wchodzą trzy podstawowe części: pochwa miecza tzw. saya wraz z elementami mocującymi katanę do bioder (sageo), oprawa rękojeści wraz z elementami mocującymi (tsuka) oraz garda miecza (tsuba). Wytrawne miecze były oprawiane wyłącznie w drogie i wyszukane materiały. Poniżej omówię podstawowe elementy budowy miecza katana.

ILUSTRACJA 1.9. Miecze katana i wakizashi w pełnej oprawie na stojaku tzw. kake

Elementy budowy miecza

GŁOWNIA

To najważniejsza część miecza. Tworzą ją nagasa czyli odkryta część oraz nakago trzpień będący rusztowaniem dla rękojeści. Istniało wiele szkół płatnerskich stąd też poszczególne głownie różniły się od siebie. Dotyczy to ich parametrów długościowych klingi i jej krzywizn (jap. sori). Głownia nigdy nie była eksponowana. Samuraj nie popisywał się swoim orężem. Przeciwnie, katana była obiektem subtelnego kultu. Nikt poza właścicielem nie miał prawa obnażyć nagasa. Jeśli właściciel z jakiś powodów pozwolił komuś na wysunięcie chociażby jej małej części z saya to było to odczytywane jako wielki zaszczyt. Z drugiej strony celowe złamanie zasad etykiety np. dotknięcie lub co gorsze dobycie miecza bez przyzwolenia samuraja kończyło się konfliktem, a nawet pojedynkiem i śmiercią. Miecz wzbudzał szacunek i wymagał specjalnych, wręcz ceremonialnych gestów. Ofiarowanie miecza było najwyższym zaszczytem. Towarzyszyła temu cisza, pokorne gesty i podniosła atmosfera.

ILUSTRACJA 1.10. Szpic głowni oraz linie powierzchnie występujące na klindze katany: A. Kissaki, B. Boshi, C. Fukura, D. Ko shinogi, E. Yokote, F. Shinogi ji, G. Mitsukado, H. Mitsugashira, I. Shinogi, J. Mune, K. Hiraji (ji), L. Hasaki, Ł. Yakiba (ha), M. Hamon, N. Hi

Siła przekazu tkwiła w zrozumieniu, że nowy właściciel miecza brał na siebie ogromną moralną odpowiedzialność związaną z obowiązkiem giri. Otrzymując miecz miał honor bronić dobrego imienia swoich przodków oraz suwerena.

Wracam do budowy głowni. Oprócz opisanych wcześniej dwóch elementów budowy warstwowo-strukturalnej, tj. płaszcza i rdzenia, na głownię składają się dwie główne części: klinga (jap. nagasa) oraz trzpień (jap. nakago). Klinga w zdecydowanej większości znanych mieczy jest jednosieczna. Składa się na nią: tępy grzbiet (jap. mune), ostrze (jap. ha) oraz ostre zakończenie (jap. kissaki). Między ostrzem a grzbietem, wzdłuż długiej osi klingi przebiegają dwie linie i trzy powierzchnie (ilustracja 1.10). Patrząc od strony ostrza (jap. hasaki) są to: powierzchnia hartowania ostrza – yakiba (ha), linia hartowania ostrza – hamon, powierzchnia – hiraji (wraz z wzorami hada), linia – shinogi, powierzchnia (zagłębienie) – hi oraz grzbiet – mune. Pierwszą linią od strony ostrza jest hamon, linia hartowania. Linia powstaje w procesie hartowania ostrza i odzwierciedla wzór nałożonej glinki. Istnieje kilkanaście różnych wzorów i rysunków sugerujących szkołę płatnerską i ich autora. Hamon i hasaki ograniczają powierzchnię hartowania (jap. yakiba). Drugą linią licząc od strony ostrza jest tzw. ość głowni (jap. shinogi). Jest to załamanie oddzielające od siebie dwie powierzchnie: bliższą ostrza – ji i dalszą od ostrza – hi (zawartą między shinogi a grzbietem głowni). Na powierzchni ji znajdują się słojowate wzory powstałe w procesie warstwowania. O ile płatnerz miał wpływ na hamon, o tyle wzory linii (jap. hada) na ji były przypadkowe. Powierzchnia hi między shinogi a mune może być wklęsła.

Szpicowate zakończenie głowni to kissaki. Znajdują się tutaj: boshi, tj. linia hamon, która nachodzi na koniec kissaki oraz ko-shinogi, tj. kończące się na kissaki pole shinogi. Kształt i długość krzywizny kissaki wyznacza fukura (mierzona od yokote do szczytu ostrza).

Trzpień (jap. nakago) jest częścią głowni tworzącą rękojeść. Jego długość mierzona jest od wcięć: mune-machi i ha machi do tępo zakończonego końca nakago-jiri. W trzpieniu znajdowały się jeden lub dwa otwory (jap. mekugi-ana), a czasami więcej. Przez otwory przechodziły bambusowe lub drewniane kołki mocujące. Ilość otworów świadczyła o kilkakrotnej oprawie miecza, a tym samym o jego wartości. Na powierzchni nakago płatnerz sygnował swój miecz (ilustracja 1.11). W zależności od potrzeby opis zajmował jedną tzw. przednią powierzchnię (jap. omote) lub był przenoszony na tylną (jap. ura) powierzchnie trzpienia.

ILUSTRACJA 1.11. mekugi ana oraz sygnatura na trzpieniu katany: Kawa Chi No Kami Motoyuki (pan prowincji Kawachi, płatnerz Motoyuki). Cechą charakterystyczną jest znak moto przypominający drzewo sosnowe. W aikiken sosna jest symbolem jednej z zasad techniki tzw. matsu no tachi

RĘKOJEŚĆ (JAP. TSUKA) I ELEMENTY MOCUJĄCE

Celem oprawy rękojeści było zapewnienie optymalnego oburęcznego chwytu. Po pierwsze tak, aby ręce nie ślizgały się po tsuka, po drugie żeby miecz doskonale przylegał do powierzchni rąk. Główna część rękojeści powstawała z trzpienia głowni i przeciętego wzdłuż kawałka drewna. Do oprawy zazwyczaj wybierano drewno, które miało właściwości antykorozyjne np. magnolię. Drewniana rękojeść wydrążona była w środku, tworząc miejsce dla metalowego trzpienia. Obie części drewnianej rękojeści pokrywane były od zewnątrz skórą z grzbietu płaszczki lub rekina (jap. samegawa). Dobór skóry miał swoje uzasadnienie. Skóra płaszczki lub rekina zapewniała wchłanianie potu z dłoni, a dzięki swojej szorstkości zwiększała właściwości chwytne. Oprócz tego wyróżniała się dużą wytrzymałością m.in. odpornością na ścieranie. Od wewnętrznej strony, dla lepszego dopasowania drewnianej rękojeści do metalowego trzpienia, nakładany był klej ryżowy. Stabilizację elementów z których zbudowana była tsuka zapewniały: bambusowy lub drewniany kołek (jap. mekugi) przechodzący przez otwór mekugi ana, bawełniany, skórzany lub jedwabny oplot oraz metalowe elementy mocujące (jap. kashira, fuchi, habaki i seppa). Pod oplot podkładany był zdobiony ornament (jap. menuki), który oprócz walorów artystycznych poprawiał właściwości chwytne katany. Od około XIV wieku elementy mocujące były bogato zdobione, a do ich wytwarzania używano metali kolorowych i ich stopów, takich jak: złoto, srebro, miedź, mosiądz. Oprawa tsuka bogata w walory artystyczne zazwyczaj używana była okolicznościowo. Na polu walki stosowana była raczej oprawa z wykorzystaniem elementów mocujących z żelaza lub żeliwa.

GARDA MIECZA (JAP. TSUBA)

Garda to metalowa płytka (ilustracja 1.12) umiejscowiona między rękojeścią, a ostrą częścią głowni. Tsuba to najbardziej eksponowany element miecza. Mocowana była między rękojeścią a klingą, w celu ochrony rąk przed ostrzem oponenta, lub w sytuacjach napotkania oporu np. w czasie pchnięcia w zbroję. Garda pozwalała zatrzymać własne ręce przed ześlizgnięciem na ostrze trzymanego miecza. Ale nie tylko. Tsuba dociążała również rękojeść, dzięki temu środek ciężkości całego miecza przeniesiony był bliżej rąk. Choć kształt metalowej płytki bywał różny, to główna jej konstrukcja nie zmieniała się. Dzięki temu tsuby były uniwersalne i pasowały do różnych głowni. Garda katany miała również charakter informacyjny, można było odczytać z niej rangę i pochodzenie właściciela. Szanujący się samuraj posiadał kilka tsuba. Zmieniane one były ze względu na okoliczności. Zdobione były z wykorzystaniem różnorodnych, często rzadko spotykanych technik jubilerskich. Więcej uwagi poświęcano stronie przedniej tzw. omote. Ornamentowe grawery i płaskorzeźby zawierały kolorowe zdobienia z laki i lakierów oraz metali. Motywy stanowiły opowieść. Wspominałem wcześniej, że drogie miecze zamawiane były u jednego płatnerza. Dzięki temu motyw artystyczny i technika jubilerska tworzyły jednolity wzór dla wszystkich elementów oprawy miecza. Zazwyczaj były to tematy naturalistyczne ukazane w postaci płaskorzeźb: ludzi, zwierząt, roślin i elementów krajobrazu. Pojawiały się również elementy teologii, mitologii i shitnoistycznych bóstw. Wzory wykonywano w symetrycznym lub asymetrycznym układzie. Dobór środków artystycznych nie miał właściwie żadnych ograniczeń. Wysoki poziom kunsztu jubilerskiego spowodował, że tsuba jest dziś obiektem kolekcjonerskim podobnie jak np. monety w numizmatyce.

ILUSTRACJA 1.12. Tsuba, garda miecza. Metalowa płytka, której zadaniem jest ochrona rąk oraz równomierne rozłożenie ciężaru miecza

ILUSTRACJA 1.13. Budowa japońskiego miecza katana: A. Mi – głownia z metalowymi dociskami, B. Elementy rękojeści – tsuka, C. Katana w pochwie ochronnej saya, D. Tsuba – garda miecza, wykuwana żelazna płytka z elementami sztuki zdobniczej oraz podpisem mistrza płatnerskiego

POCHWA MIECZA (JAP. SAYA)

Miecz był orężem, który nie mógł zawieść swojego właściciela. Był również niezwykle wartościowym dziełem sztuki. Musiał więc być odpowiednio zabezpieczony, chociażby przed przypadkowym uszkodzeniem czy działaniem czynników atmosferycznych. Rolę ochrony dla głowni pełniła pochwa. Tworzyły ją wydrążone w środku dwa kawałki drewna, połączone w spójny futerał i pokryte laką lub lakierem. Saya jak cały miecz wykonana była niezwykle starannie. Środek pochwy dopasowany był do głowni w taki sposób, że miecz w razie zagrożenia można było błyskawicznie dobyć. Szczelina tworząca wejście tzw. szyjka pochwy (jap. koiguchi) po wsunięciu miecza do saya idealnie przylegała do habaki. Zabezpieczało to przed przedostaniem się do środka zanieczyszczeń oraz wilgoci. Drugi koniec saya również zamykało okucie (jap. saya kojiri). Do wykończenia obu końców saya używano materiału z rogu bawoła. Miecz katana noszony był przy lewym biodrze. Najczęściej mocowanie polegało na wsunięciu saya za pas (jap. kakuobi) i przywiązaniu do niego. Do mocowania używano jedwabnego, bawełnianego lub skórzanego sznurka (jap. sageo), który przechodził przez ucho w pochwie (jap. kurikata) oraz oplatał kakuobi. Saya mogła być wyposażona w kieszonki, w które wsuwane były kozuka i kogai.

W czasie dłuższego przechowywania miecza saya zastępowana była prostą w budowie, drewnianą i nieozdobioną pochwą (jap. shirasaya).

ILUSTRACJA 1.14. Słowa O`Sensei Morihei Ueshiby: Jedno uderzenie decyduje o życiu lub śmierci doskonale definiują sztukę budo. Adeptom aikido niezależnie od doświadczenia, gdzieś z tzw. „tyłu głowy” zawsze powinny tkwić źródła przekazu aikiken

ROZDZIAŁ 2 Bokken

Życie w zagrożeniu i nieustanna gotowość bojowa wymagały od samuraja systematycznego doskonalenia się w sztuce walki. Ćwiczenia z ostrą jak brzytwa kataną były niezwykle ryzykowne. Po pierwsze istniało ryzyko utraty zdrowia, a nawet i życia. Po drugie miecz narażony był na uszkodzenie. Skutkiem tego podczas doskonalenia umiejętności szermierczych świadomie rezygnowano z używania katany. Realność ataku, zdeterminowana timingiem i dystansem, ćwiczona była z wykorzystaniem drewnianego miecza tzw. bokkena lub bokuto. W wielu przypadkach były to przykre i bolesne doświadczenia. Niemniej jednak otrzymanie mocnego uderzenia drewnianym mieczem postrzegane było jako dobra lekcja pokory. Nieraz lekcja z bokkenem ratowała życie w realnej walce, bo stłuczenia i siniaki obnażały błędy i braki w technice i taktyce walki.

Obie nazwy bokken i bokuto w swoim znaczeniu są do siebie bardzo podobne z tą różnicą, że określenie bokken funkcjonuje częściej poza Japonią. Składają się na nie dwa człony wyrazowe. Pierwszy określa materiał z którego został wykonany, tj. boku, który oznacza drzewo lub drewno. Drugi człon to ken tłumaczony ogólnie jako miecz lub to oznaczający dosłownie katanę. Tak więc, w pierwszym tłumaczeniu bokken to drewniany miecz, a w drugim bokuto to drewniana katana.

Bokken jest prawie tak stary jak katana, gdyż towarzyszył mu niemal od samego początku istnienia. Powstał wyłącznie dla celów praktycznych, które dziś nazywamy treningiem. Choć zawsze był obecny to jednak największy popyt na drewnianą broń rozpoczął się wraz z oficjalnym zakazem noszenia katany.

Obecnie istnieją dwie metody wytwarzania bokkenów. Stara, lub jak kto woli tradycyjna – skoncentrowana na ręcznej produkcji – przekazywana z pokolenie na pokolenie oraz nowoczesna – z wykorzystaniem nowinek technologicznych i obróbki maszynowej. Niestety bokkeny wykonywane w nowoczesny sposób znacznie ustępują tym, które robione są przez mistrza cieślę. Te powstające metodą tradycyjną to dzieła sztuki stolarskiej. Zresztą cała architektura starej Japonii przez wieki opierała się na budowaniu z drewna. Stąd też japońska stolarka budzi zachwyt. Imponuje dokładnością i niezwykle skutecznymi metodami łączenia, obróbki i konserwacji drewna. Ciekawostką jest to, że wiele domów japońskich wykonano bez użycia metalowych elementów łączących.

ILUSTRACJA 2.1. Szermierz i mistrz (1885 r., Tsukioka Yoshitoshi) japońska legenda o pojedynku Miyamoto Musashiego z Tsukahara Bokuden. Musahi będąc w górach szuka schronienia. Spotyka starca, który proponuje mu gościnę. Na przechwałki Musashiego starzec reaguje ironicznym śmiechem. Rozzłoszczony samuraj próbuje dać próbkę swoich umiejętności. Starzec okazuje się słynnym i niezwykle szanowany mistrzem miecza. Tsukahara sparuje pokrywką od garnka uderzenia bokkenem. W rzeczywistości nigdy nie doszło do tego spotkania. Obraz ukazuje filozofię unikania walki. Pod koniec życia mistrz Tsukahara wyznawał filozofię budo, która wyprzedziła sztuki walki o kilka epok. Podążał drogą pokoju i bezkrwawego rozwiązywania konfliktów

Obecnie w Japonii produkowanych jest kilkakrotnie więcej drewnianych mieczy, niż za czasów niepokoju. Rynek zbytu jest na tyle duży, że odbija się to spadkiem jakości i właściwości treningowych miecza. Dzisiaj tworzenie drewnianych mieczy pozbawione zostało artystycznego ducha. Pomijam więc opisywanie nowoczesnych metod wytwarzania, a właściwie masowej ich produkcji, gdzie większość czynności związanych z obróbką drewna wykonują maszyny. Wartość użytkowa takich mieczy w porównaniu do tradycyjnych jest dużo mniejsza. Powodów jest wiele, np. drewno z którego powstają nie jest odpowiednio sezonowane lub deski na bokkeny zostają niestarannie przebrane np. po względem przebiegu słojów, występowania sęków itp. Poniżej przedstawię kilka podstawowych informacji dotyczących wyrobu tradycyjnego bokkena. Po pierwsze drewno na bokken wybierane było z gatunków drzew twardych i odpornych na uderzenia ale jednocześnie sprężystych. Nie ma w tym nic dziwnego, bo podobnymi właściwościami miał nawiązywać do stali miecza katana. Oprócz tego liczyły się również inne cechy drewna takie jak jego ciężar, wytrzymałość na działanie czynników atmosferycznych (głównie wilgoci i temperatury) oraz struktura drewna (przede wszystkim gęstość, równoległy przebieg słoi i brak sęków). Dzięki takiemu zestawowi właściwości drewna bokken nie ulegał odkształceniom i nie był podatny na złamania. Niemniej jednak każde nawet najlepiej dobrane drewno niewłaściwie użytkowane mogło ulegać uszkodzeniu. Poniżej znajduje się lista głównych japońskich gatunków drzew, które do dzisiaj wykorzystywane są do tworzenia bokkena. Większość z drzew rośnie w południowej części Japonii, stąd zakłady ciesielskie również koncentrowały się w tym rejonie kraju.

- Akagashi (Ichiikashi) – to dość pospolite drewno dębowe, które przypomina swoją strukturą i kolorem czerwony dąb japoński. Z powodu słabej jakości użytkowej bokkeny z tego drewna wykorzystywane są zazwyczaj przez początkujących studentów.

- Hon Akagashi – to drewno z czerwonego japońskiego dębu. Drewno zachowuje optymalne właściwości tzn. jest twarde, gęste i elastyczne. Bokkeny z tego materiału doskonale nadają się do treningów zarówno indywidualnych typu: suburi waza i kata, jak i technik z uke: kumi tachi. Bokken z drewna hon akagashi jest w odcieniach czerwieni.

- Shirakashi – to drewno z białego japońskiego dębu. Drewno zachowuje podobne właściwości do czerwonego dębu. Zasadnicza różnica dotyczy masy (jest nieco cięższy) i koloru (jasnobeżowe z odcieniami żółtego). Bokkeny wykonane z tego drewna mają szerokie zastosowanie. Nadają się do trenowania zarówno form indywidualnych (suburi, kata), jak i form sparingowych (kumi tachi).

- Isu no Ki – drewno to charakteryzuje się przyjemnym dotykiem i ciekawą kolorystyką (dominuje odcień karmazynu). Bokken z młodego drzewa isu no ki w porównaniu do dębowego jest lżejszy i bardziej miękki. Jest przeznaczony raczej do form indywidualnych wymagających dużej szybkości i precyzji.

- Sunuke – gęste, ciemne i twarde drewno pochodzące ze starych drzew isu no ki mających 250-400 lat. Bokken z sunuke ze względu na swój duży ciężar i małą elastyczność ma zastosowanie przede wszystkim w treningu suburi.

- Tsubaki – to długowieczne drzewo rosnące ponad 500 lat. Bokkeny z tsubaki dzięki jednolitej barwie mają charakterystyczny wygląd. Są bardzo elastyczne i lekkie. Bokken nadaje się zarówno do treningu indywidualnego suburi waza, kata oraz form sparingowych. Ze względu na swoją estetykę i ciężar polecane są dla trenujących kobiet.

- Hon Biwa – jest rzadko występującym drzewem w Japonii. Rośnie wolno i osiąga niezbyt duże rozmiary. Drewno z tego drzewa spełnia wszystkie kryteria właściwe dla stworzenia idealnego bokkena. Hon biwa jest mocnym drzewem. Posiada równomierną strukturę słoi co powoduje, że miecz z niego wykonany jest niezwykle sprężysty i wytrzymały. Idealny dla wszystkich form aikiken waza.

- Buna – to popularne w Japonii drzewo bukowe. Bokken z buna jest lekki i równocześnie zachowuje właściwości miecza sparingowego. Bokken wykonany z tego drewna ma kolor słomkowy. Ze względu na niski ciężar polecany jest dla trenujących kobiet.

- Kiri – drewno z tego drzewa charakteryzuje się niskim ciężarem oraz dużą odpornością na działanie wysokich temperatur i wody. Miecz z niego wykonany przeznaczony jest bardziej do form indywidualnych niż kontaktowych.

- Murasaki Kokutan (Tetsuboku) drewno mahoniowe o bursztynowej barwie. Jest bardzo gęste i ciężkie. Bokken z tetsuboku szybko wchłania wodę i jest mało odporny na gwałtowne zmiany temperatury. Polecany jest do praktyki suburi i kata oraz ogólnie dla entuzjastów pracy z ciężkim mieczem.

Przed decyzją o nabyciu bokkena należy rozpatrzyć parę innych spraw. Przede wszystkim warto pamiętać, że każdy bokken nawiązuje do miecza katana. Widać to w jego ogólnym kształcie i profilu, a w szczególności krzywiźnie sori oraz kissaki. Należy więc wybrać ten, który najpełniej nawiązuje do szkoły czy metody (jap. ryu). Równie ważne jest jego przeznaczenie treningowe. Lżejsze i mniej wytrzymałe będą nadawały się do samodzielnego doskonalenia precyzji cięć i pchnięć tzw. suburi oraz do ćwiczenia form kata. Nieco cięższe i bardzo wytrzymałe do kontaktowych układów i interpretacji tzw. kumi tachi. Te najbardziej ciężkie swoją rolę spełnią podczas wzmacniania wytrzymałości i siły oraz postawy kamae. Ostatnią grupę będą stanowić estetyczne i zdobione bokkeny o przeznaczeniu okolicznościowym np. na prezent, które zazwyczaj nie nadają się do praktyki i są traktowane jako eksponat. Początkujący adept nie potrzebuje kilku różnych bokkenów. Zdecydowanie wystarczy jeden, który będzie odpowiedni do indywidualnych form oraz mało intensywnego treningu sparingowego.

Elementy budowy bokkena

Często spotykam się z pytaniem: dlaczego bokken skoro ma odzwierciedlać katanę jest dużo od niego lżejszy? Masa katany może zawierać się w granicach: 0,9 – 1,5 kg, bokkena natomiast między 0,4 – 1,5 kg. Jak widać dopuszczalna masa bokkena zawiera się w większym przedziale. Od lekkich, służących do doskonalenia szybkości i precyzji do ciężkich, które swoją masą zbliżają się do katany. Ciężar powyżej 1 kg dotyczy wyłącznie suburito bokken, czyli drewnianego miecza służącego przede wszystkim do kształtowania siły i wytrzymałości. Pamiętajmy przy tym, że większość pojedynków z kataną kończyła się błyskawicznie i nie wymagała kilkugodzinnego operowania mieczem. Stąd też potrzeba dużej masy bokkena jest niezbędna wyłącznie do kształtowania motoryki.

Wspominałem wcześniej, że drewniany miecz oprócz ogólnego kształtu, posiada kilka elementów nawiązujących do budowy katany. Ilustracja 2.2 przedstawia typową budowę bokkena. Jak widać większość nazw jest identyczna jak dla nazewnictwa katany. Celowo nie opisuję gardy tsuba, bo większość szkół aikido po prostu nie używa jej w codziennym treningu. Wspomnę więc krótko. Tsuba w bokkenie wykonana jest z płytki skórzanej lub płytki z tworzywa sztucznego, ewentualnie drewnianej. Nakładana jest podobnie jak w katanie i dociskana przed rękojeścią. Gardę tsuba wykorzystuje szkoła miecza z ponad 600-letnią tradycją tzw. Kashima Shin Ryu.

ILUSTRACJA 2.2. Podstawowe elementy budowy i kształtów bokkenów. Rękojeść (tsuka gashira), zaokrąglona (hanmaru). Części ostrza: najbliższa tsuby (tsuba moto), środkowa (chu o), przy kissaki (monouchi). Szczyt bokkena (kissaki). Kraweź ostrza (ha). Ość głowni (shinogi) wraz z dwoma powierzchniami: bliższa ostrzu (jigane) oraz dalsza ostrzu (shinogiji)

ILUSTRACJA 2.3. Mistrz Morihiro Saito

Rodzaje bokkenów

Różnice w kształcie i masie bokkenów wynikają głównie z tradycji szkół miecza. Innym kryterium podziału będzie, wspomniane wcześniej, jego przeznaczenie treningowe. Poszczególne bokkeny różnią się przede wszystkim wielkością i rozmieszczeniem krzywizny sori, grubością i kształtem swojego przekroju oraz całkowitą długością i kształtem końca kissaki. Wszystkie elementy budowy wpływają na jego wyważenie, co z kolei decyduje o jego dynamice i precyzji technik aikiken.

Zacznę od krzywizny sori, która określa wielkość i miejsce największego wygięcia miecza. Wielkość sori to największy wymiar wysokości mierzonej od lini prostej łączącej kissaki z nakago jiri do tępej krawędzi mune (ilustracja 2.4). Dla większości bokkenów sori znajduje się pośrodku jego całkowitej długości tzw. tori sori. Istnieją również miecze z sori usytuowanym bliżej kissaki tzw. saki sori oraz bliżej rękojeści tzw. koshi sori.

ILUSTRACJA 2.4. Wygięcie w środku miecza tzw. tori sori (kyo sori) i różnice w jej wielkości: A. Bokken z największą sori wynoszącą około 3-4 cm., B. Bokken z średnią sori około 2 cm., C. Bokken z najmniejszą wartością sori do około 1 cm., D. Bokken bez krzywizny sori tzw. chukuto sori (suguha sori)

Kolejną cechą budowy bokkena jest grubość i kształt jego przekroju. Ilustracja 2.5 przedstawia najczęściej spotykane kształty przekroju poprzecznego. Dwa z nich należą do najszerszych i są to: hiramine, gdzie mune jest szeroką płaszczyzną oraz kenmine, w którym mune stanowi krawędź. Kolejne dwa są spłaszczone i występują w lżejszych bokkenach, są to: marumine z zaokrąglonymi płaszczyznami i słabo zarysowanymi krawędziami oraz gyo no mine z płaskimi powierzchniami oraz z mocno zaznaczonymi krawędziami. Ostatni kształt linii przekroju występujący w suburito może być dowolnym wielokątem, okręgiem lub elipsą. Bokkeny do suburi mają kształt w przekroju dobierany dla maksymalnego zwiększenia jego ciężaru.

ILUSTRACJA 2.5. Podstawowe kształty przekroju bokkenów

Cechą charakterystyczną bokkena jest także jego długość całkowita, której wymiar zawiera się w przedziale od 95 cm do 120 cm. Większość szkół aikido używa bokkenów o długości 101-102 cm. Najkrótsze bokkeny to Katori Shinto Ryu (około 95-98 cm) i Yagyu Shinkage Ryu (101,5 cm). Najdłuższe to Kashima Shin Ryu (około 104-106 cm) i suburito (około 115-120 cm). Mimo pewnych przyjętych standardów wymiary dwóch takich samych typów bokkenów mogą się różnić o nawet kilka centymetrów. Podawanie więc ich dokładnych wymiarów jest kłopotliwe. Ostatnim elementem budowy wskazującym pochodzenie jest kształt kissaki, który również zależy od ryu. Na ilustracjach 2.6 – 2.14 przedstawiono kształty szpiców bokkenów kilku różnych szkół miecza (Jigen Ryu Bokken, Iwama Ryu Bokken, Itto Ryu Bokken, Niten Ichi Ryu Bokken, Kashima Shin Ryu Bokken, Katori Shinto Ryu, Jiki Shinkage Ryu Bokken, Kurama Ryu Bokken i Yagyu Shinkage Ryu). W aikido najczęściej stosowane są cztery warianty drewnianych mieczy: Yagyu Shinkage Ryu (mistrz Yagyu Munetoshi), Niten Ichi Ryu (mistrz Musashi Miyamoto), Iwama (mistrz Morihiro Saito) oraz suburito. Poniżej przedstawię krótkie opisy i prezentację szpiców bokkenów głównych szkół japońskiego miecza.

JIGEN RYU

To szkoła mistrza Togo Chui (ur. 1561 – zm. 1643), która charakteryzuje się agresywną ofensywą i brakiem szacunku dla przeciwnika. Cechą charakterystyczną tej szkoły są mocne i szybkie cięcia zgodnie z zasadą: zabić jak najwięcej wrogów w najkrótszym czasie. Strategia walki polega na zaskoczeniu gwałtownymi cięciami. Szkolenie odbywa się poprzez wielokrotne suburi (sięgające kilku tysięcy cięć dziennie) wykonywane ciężkim suburito w pień drzewa. Nacisk położony jest na dynamikę, stabilną pozycję kamae oraz okrzyk tzw. enkyu naśladujący odgłos krzyku małpy. Pokazy tej szkoły miecza są bardzo dynamiczne i pełne ekspresji. Bokken Jigen Ryu jest masywny i wykonany z drewna odpornego na zniszczenie. Kissaki dla większości występujących bokkenów ma koniec nieznacznie ścięty pod niewielkim kątem (ilustracja 2.6).

ILUSTRACJA 2.6. Kissaki bokkena Jigen Ryu

ITTO RYU

To szkoła założona przez Ito Ittosai Kagehisa (ur. 1560 – zm. 1653). Itto Ryu to styl koncentrujący się wyłącznie na sztuce cięcia mieczem. Stawia on na skuteczne pokonanie przeciwnika jednym ruchem, stąd też pochodzi nazwa itto (tłum. jedno uderzenie miecza). Szkoła stawia na zdobywanie przewagi przed walką m.in. poprzez: przewidywanie zamiarów atakującego i postawę gotowości (jap. kurai), zdobywanie pola walki i kontrola z bezpiecznego dystansu: (jap. maai), poszukiwanie rytmu walki (jap. hyoshi), wykorzystanie prostych liniowych cięć oraz zrozumienie kontroli linii ostrza (jap. hasuji). Warsztat techniczny skupia się na prostych cięciach według zasady: itto sunawachi banto (tłum. jeden miecz rodzi dziesięć tysięcy mieczy) co należy rozumieć jako: doskonalenie jednego cięcia otwiera kolejne możliwości. Kształt szpica odzwierciedla kissaki miecza katana (ilustracja 2.7).

ILUSTRACJA 2.7. Kissaki bokkena Itto Ryu

NITEN ICHI RYU

Styl mistrza Musashi Miyamoto (ur. 1584 – zm. 1645). Musashi nie był zwolennikiem tradycyjnych szkół miecza. Opracował techniki fechtunku dla dwóch mieczy tzw. Niten Ichi Ryu (tłum. dwa niebiosa scalone w jedno). Szkołę dwóch mieczy charakteryzowały przede wszystkim odchodzące od tradycji jednoręczne chwyty katany. Filozofia walki wykluczała tradycyjne schematy techniczne kładąc nacisk na taktykę i strategię, naturalność i eliminowanie zbędnych ruchów, wyczuwanie intencji i elastyczność w walce. Styl stał się inspiracją dla wielu innych szkół miecza. Bokken Niten Ichi Ryu jest ostro zakończony (ilustracja 2.8).

ILUSTRACJA 2.8. Kissaki bokkena Niten Ichi Ryu

KASHIMA SHIN RYU

Ciąg dalszy w wersji pełnej

KATORI SHINTO RYU

Dostępne w wersji pełnej

JIKI SHINKAGE RYU

Dostępne w wersji pełnej

KURAMA RYU

Dostępne w wersji pełnej

YAGYU SHINKAGE RYU

Dostępne w wersji pełnej

IWAMA RYU

Dostępne w wersji pełnej

RODZINA UESHIBA I DZIECIŃSTWO MORIHEI

Dostępne w wersji pełnej

LATA MŁODZIEŃCZE

Dostępne w wersji pełnej

WYJAZD DO TOKIO

Dostępne w wersji pełnej

CHOROBA I POWRÓT DO TANABE

Dostępne w wersji pełnej

SŁUŻBA W WOJSKU

Dostępne w wersji pełnej

POWRÓT DO TANABE

Dostępne w wersji pełnej

WYJAZD NA HOKKAIDO

Dostępne w wersji pełnej

SPOTKANIE Z MISTRZEM SOKAKU TAKEDA

Dostępne w wersji pełnej

SPOTKANIE Z ONISABURO DEGUCHI

Dostępne w wersji pełnej

PRZEPROWADZKA DO AYABE

Dostępne w wersji pełnej

WYJAZD DO MONGOLII

Dostępne w wersji pełnej

POWRÓT DO AYABE

Dostępne w wersji pełnej

PRZEPROWADZKA DO TOKIO

Dostępne w wersji pełnej

OTWARCIE KOBUKAN DOJO

Dostępne w wersji pełnej

WIZYTY W MANDŻURII

Dostępne w wersji pełnej

POWSTANIE KOBUKAI I POWSTANIE NAZWY AIKIDO

Dostępne w wersji pełnej

II WOJNA ŚWIATOWA I WYJAZD DO IWAMA

Dostępne w wersji pełnej

OKRES PO ZAKOŃCZENIU II WOJNY ŚWIATOWEJ

Dostępne w wersji pełnej

MORIHEI W FILMACH

Dostępne w wersji pełnej

PAŃSTWOWE ODZNACZENIA DLA MORIHEI

Dostępne w wersji pełnej

MORIHEI I SHODO

Dostępne w wersji pełnej

OSTATNIE LATA ŻYCIA O`SENSEI

Dostępne w wersji pełnej

Ewolucja w przekazie aikido

Dostępne w wersji pełnej

Uczniowie mistrza Morihei Ueshiby

Dostępne w wersji pełnej

1. Seikyo Asano (1867-1945)

Dostępne w wersji pełnej

2. Wasaburo Asano (1874-1937)

Dostępne w wersji pełnej

3. Makoto Miura (1875-niezn.)

Dostępne w wersji pełnej

4. Isamu Takeshita (1869-1949)

Dostępne w wersji pełnej

5. Kenji Tomiki (1900-1979)

Dostępne w wersji pełnej

6. Aritoshi Murashige (1895-1964)

Dostępne w wersji pełnej

7. Yoichiro Inoue (1902-1994)

Dostępne w wersji pełnej

8. Minoru Mochizuki (1907-2003)

Dostępne w wersji pełnej

9. Hisao Kamada (1911-1986)

Dostępne w wersji pełnej

10. Ikkusai, Hajime Iwata (1909-2003)

Dostępne w wersji pełnej

11. Takuma Hisa (1895-1980)

Dostępne w wersji pełnej

12. Kenji Tomita (1897-1977)

Dostępne w wersji pełnej

13. Kenzo Futaki (1873-1966)

Dostępne w wersji pełnej

14. Minoru Hirai (1903-1998)

Dostępne w wersji pełnej

15. Saburo Wakuta, ps. Tenryu (1903-1989)

Dostępne w wersji pełnej

16. Yoshio Sugino (1904-1998)

Dostępne w wersji pełnej

17. Shigemi Yonekawa (1910-2005)

Dostępne w wersji pełnej

18. Kiyoshi Nakakura (1910-2000)

Dostępne w wersji pełnej

19. Yasuhiro Konishi (1893-1983)

Dostępne w wersji pełnej

20. Kaoru Funahashi (1913-1940)

Dostępne w wersji pełnej

21. Tsutomu Yukawa (1911-1942)

Dostępne w wersji pełnej

22. Rinjiro Shirata (1912-1993)

Dostępne w wersji pełnej

23. Takako Kunigoshi (1911-2000)

Dostępne w wersji pełnej

24. Bansen Tanaka (1912-1988)

Dostępne w wersji pełnej

25. Gozo Shioda (1915-1994)

Dostępne w wersji pełnej

26. Itsuo Tsuda (1914-1984)

Dostępne w wersji pełnej

27. Zenzaburo Akazawa (1919-2007)

Dostępne w wersji pełnej

28. Koichi Tohei (1920-2011)

Dostępne w wersji pełnej

29. Shigenobu Okumura (1922-2008)

Dostępne w wersji pełnej

30. Kisshomaru Ueshiba (1921-1999)

Dostępne w wersji pełnej

31. Kisaburo Osawa (1911-1991)

Dostępne w wersji pełnej

32. Kanshu Sunadomari (1923-2010)

Dostępne w wersji pełnej

33. Tadashi Abe (1926-1984)

Dostępne w wersji pełnej

34. Morihiro Saito (1928-2002)

Dostępne w wersji pełnej

35. Hiroshi Tada (1929-...)

Dostępne w wersji pełnej

36. Sadateru Arikawa (1930-2003)

Dostępne w wersji pełnej

37. Hirokazu Kobayashi (1929-1998)

Dostępne w wersji pełnej

38. Hiroshi Isoyama (1937-...)

Dostępne w wersji pełnej

39. Fukiko Sunadomari (1914-2006)

Dostępne w wersji pełnej

40. Seiseki Abe (1915-2011)

Dostępne w wersji pełnej

41. Mutsuro Nakazono (1918-1994)

Dostępne w wersji pełnej

42. Kenshiro Abbe (1915-1985)

Dostępne w wersji pełnej

43. Hiroshi Kato (1935-2012)

Dostępne w wersji pełnej

44. Reishin Kawai (1931-2010)

Dostępne w wersji pełnej

45. Anno Motomichi (1931-...)

Dostępne w wersji pełnej

46. Yasunari Kitaura (1937-...)

Dostępne w wersji pełnej

47. Kenneth Cottier (1933-2008)

Dostępne w wersji pełnej

48. Iwao Tamura (1938-2003)

Dostępne w wersji pełnej

49. Andre Nocquet (1914-1999)

Dostępne w wersji pełnej

50. Michio Hikitsuchi (1923-2004)

Dostępne w wersji pełnej

51. Seigo Yamaguchi (1924-1996)

Dostępne w wersji pełnej

52. Akira Tohei (1929-1999)

Dostępne w wersji pełnej

53. Shoji Nishio (1927-2005)

Dostępne w wersji pełnej

54. Masando Sasaki (1929-2013)

Dostępne w wersji pełnej

55. Yoshio Kuroiwa (1932-2010)

Dostępne w wersji pełnej

56. Masamichi Noro (1935-2013)

Dostępne w wersji pełnej

57. Nobuyoshi Tamura (1933-2010)

Dostępne w wersji pełnej

58. Yasuo Kobayashi (1936-...)

Dostępne w wersji pełnej

59. Masatake Fujita (1937-2014)

Dostępne w wersji pełnej

60. Katsuaki Asai (1942-...)

Dostępne w wersji pełnej

61. Yoshimitsu Yamada (1938-...)

Dostępne w wersji pełnej

62. Seijuro Masuda (1936-...)

Dostępne w wersji pełnej

63. Kazuo Chiba (1940-2015)

Dostępne w wersji pełnej

64. Nobuyuki Watanabe (1930-...)

Dostępne w wersji pełnej

65. Seiichi Sugano (1939-2010)

Dostępne w wersji pełnej

66. Mitsunari Kanai (1938-2004)

Dostępne w wersji pełnej

67. Yutaka Kurita (1940-...)

Dostępne w wersji pełnej

68. Shuji Maruyama (1940-...)

Dostępne w wersji pełnej

69. Koretoshi Maruyama (1936-...)

Dostępne w wersji pełnej

70. Mitsugi Saotome (1937-...)

Dostępne w wersji pełnej

71. Terry Dobson (1937-1992)

Dostępne w wersji pełnej

72. Shizuo Imaizumi (1938-...)

Dostępne w wersji pełnej

73. Kenji Shimizu (1940-...)

Dostępne w wersji pełnej

74. Norihiko Ichihashi (1940-2001)

Dostępne w wersji pełnej

75. Seishiro Endo (1942-...)

Dostępne w wersji pełnej

76. Morito Suganuma (1942-...)

Dostępne w wersji pełnej

77. Minoru Kurita (1943-...)

Dostępne w wersji pełnej

78. Robert Nadeau (1937-...)

Dostępne w wersji pełnej

79. Tomio Ishimoto (1944-...)

Dostępne w wersji pełnej

80. Roy Suenaka (1940-...)

Dostępne w wersji pełnej

81. Takeji Tomita (1942-...)

Dostępne w wersji pełnej

82. Fumio Toyoda (1947-2001)

Dostępne w wersji pełnej

83. Virginia Mayhew (n. ur.-2006)

Dostępne w wersji pełnej

84. Robert Frager (1940-...)

Dostępne w wersji pełnej

85. Alan Ruddock (1944-2012)

Dostępne w wersji pełnej

86. Henry Kono (1927-2016)

Dostępne w wersji pełnej

87. Gaku Homma (1950-...)

Dostępne w wersji pełnej

Shogo – klasy mistrzów

Dostępne w wersji pełnej

Geneza aikiken

CZASY KONFLIKTÓW I WOJEN

Dostępne w wersji pełnej

CZASY PANOWANIA POKOJU

Dostępne w wersji pełnej

Źródła wiedzy dla aikiken

YAGYU SHINKAGE RYU

Dostępne w wersji pełnej

DAITO RYU

Dostępne w wersji pełnej

KASHIMA SHINTO RYU

Dostępne w wersji pełnej

KATORI SHINTO RYU

Dostępne w wersji pełnej

KENDO

Dostępne w wersji pełnej

Shouchikubai – miecz w zgodzie z naturą

UME NO TACHI (UME NO KEN)

Dostępne w wersji pełnej

MATSU NO TACHI (MATSU NO KEN)

Dostępne w wersji pełnej

TAKE NO TACHI (TAKE NO KEN)

Dostępne w wersji pełnej

Wybór bokkena

Dostępne w wersji pełnej

Świadomość zagrożeń i metody wspomagające organizację zajęć

FORMY TRENINGOWE I USTAWIENIA GRUPY

Dostępne w wersji pełnej

Reigi. To, co tradycyjne w aikiken

Dostępne w wersji pełnej

Obchodzenie się z bokkenem

Dostępne w wersji pełnej

Chiburi i noto

Dostępne w wersji pełnej

Uke i tori

Dostępne w wersji pełnej

Obszary doskonalenia technik aikiken

Dostępne w wersji pełnej

Uchwyt rękojeści

Dostępne w wersji pełnej

Zalety hanmi – bocznego ustawienia ciała

STABILNOŚĆ CIAŁA I MOBILNOŚĆ BIODER

Dostępne w wersji pełnej

DYSTANS MIĘDZY TORI I UKE W KONTEKŚCIE HANMI

Dostępne w wersji pełnej

POLE WIDZENIA, PERCEPCJA I ELEMENTY PSYCHOLOGII WALKI

Dostępne w wersji pełnej

GARDA CIAŁA

Dostępne w wersji pełnej

KOORDYNACJA ODDECHU I PRACY CIAŁA

Dostępne w wersji pełnej

HIBUKI

Dostępne w wersji pełnej

Linie i kierunki. Strefy i cele

Dostępne w wersji pełnej

Suburi. Droga do doskonałości

Dostępne w wersji pełnej

Podstawy defensywy.
Obrona statyczna i dynamiczna

Dostępne w wersji pełnej

Obrona dystansem

TOMA

Dostępne w wersji pełnej

MAAI

Dostępne w wersji pełnej

CHIKAMA

Dostępne w wersji pełnej

Obrona reakcją

IRIMI

Dostępne w wersji pełnej

FURI KOMI

Dostępne w wersji pełnej

KATSU HAYABI

Dostępne w wersji pełnej

Harmonia aiki. Otanashi no ken

Dostępne w wersji pełnej

Trójkąt

Dostępne w wersji pełnej

Kwadrat

Dostępne w wersji pełnej

Okrąg

Dostępne w wersji pełnej

Bokken no kamae

Dostępne w wersji pełnej

PRZEMIESZCZANIE PO LINIACH PROSTYCH (OMOTE)

Dostępne w wersji pełnej

PRZEMIESZCZANIE PO ŁUKACH I OKRĘGACH (URA)

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej