Copyright © 2024 Polski Instytut Spraw Międzynarodowych

Redakcja tekstu
Ewa Dulna-Rak

Korekta
Ewa Dulna-Rak, Katarzyna Staniewska

Redakcja techniczna
Dorota Dołęgowska

Projekt okładki
Kinga Mędrzycka

Konwersja do EPUB/MOBI

InkPad.pl

ISBN 978-83-67487-77-1
eISBN 978-83-67487-78-8

Wydawca
Polski Instytut Spraw Międzynarodowych
ul. Warecka 1a, 00-950 Warszawa
www.pism.pl

Spis treści

Wstęp

Podziękowania

Rozdział I. Polityka zagraniczna Izraela i Chińskiej Republiki Ludowej

Syjonizm, czyli izraelska polityka zagraniczna

Rozdział II. Chińczycy a Żydzi przed 1949 r.

Mniejszości żydowskie w Chinach przed 1949 r.

Rozdział III. ZSRR a ChRL. Dwa etapy chińskiej polityki zagranicznej (1949–1978)

Zmiany w polityce zagranicznej ChRL

Pierwsze lata istnienia Izraela

Priorytety dyplomacji izraelskiej

Relacje chińsko-radzieckie

Chiny, państwa arabskie i relacje z Izraelem

Izrael wobec Chin na Bliskim Wschodzie

Aktywne relacje ChRL z państwami arabskimi

Zmiana w relacjach ChRL z Izraelem

Zmiany w relacjach Chin z państwami arabskimi

Rozdział IV. Deng Xiaoping i aktywizacja na Bliskim Wschodzie (1978–1992)

Zmiany po śmierci Mao

Chiny na Bliskim Wschodzie

Bliski Wschód w polityce zagranicznej ChRL w latach 90.

Zmiany w relacjach z Izraelem

Rozdział V. Stagnacja polityczna i aktywność gospodarcza w pierwszej dekadzie XXI w.

Chiny wobec Iranu

Chiny wobec rewolucji arabskich

Rozdział VI. Chiński sen Xi Jinpinga. Od arabskiej wiosny do Globalnej Inicjatywy Rozwoju

Zakończenie

Bibliografia

Wstęp

Wzrost znaczenia politycznego i gospodarczego Chińskiej Republiki Ludowej, pociągający za sobą zmianę w postrzeganiu jej roli na arenie międzynarodowej, jest niezaprzeczalnym faktem. W połączeniu ze zjawiskiem wielobiegunowości świata i aktualnym mocarstwowym statusem Stanów Zjednoczonych pozostaje stale obecny w debacie o współczesnych stosunkach międzynarodowych. Wielu jej uczestników stara się rozstrzygnąć dylemat, czy Chiny stają się odpowiedzialnym podmiotem stosunków międzynarodowych i jakie są ich koncepcje funkcjonowania w ramach społeczności międzynarodowej. Przekonującą odpowiedź na to pytanie można uzyskać po dokonaniu analizy polityki ChRL na Bliskim Wschodzie, m.in. jej relacji z Izraelem. Rozpoznanie procesów politycznych obecności chińskiej w tym regionie pozwala wyodrębnić podstawowe elementy formowania się pozycji Chin na arenie międzynarodowej. Umożliwia również obserwację zaangażowania Chińskiej Republiki Ludowej na Globalnym Południu, w regionie niejednolitym, zróżnicowanym, traktowanym często instrumentalnie nie tylko przez Zachód, lecz także przedmiotowo w chińskiej polityce zagranicznej, istotnym jednak z punktu widzenia kształtującego się obecnie nowego ładu międzynarodowego.

Koncepcja większej odpowiedzialności ChRL w ramach funkcji m.in. stałego członka Rady Bezpieczeństwa na rzecz stabilizacji porządku międzynarodowego podlegała zresztą metamorfozie. Najpierw była w Chinach kwestionowana. Dowodzono, że ChRL pozostaje państwem rozwijającym się i nie ma ani dostatecznych możliwości gospodarczych, finansowych czy militarnych, ani kompetencji merytorycznych (doświadczenie, wiedza i kultura polityczna), aby współdecydować o rzeczywistości globalnej. Później wraz z coraz większym potencjałem oraz znaczeniem ideologii nacjonalistycznej, głównie za rządów Xi Jinpinga, rosło przekonanie (i kształtowała się odpowiednia narracja), że to Chiny, choć nadal oficjalnie w roli państwa rozwijającego się[1], mają rozwiązania polityczne i gospodarcze, które są w stanie – w odróżnieniu od hegemona amerykańskiego – doprowadzić do stabilizacji i przyczynić się do rozwoju międzynarodowego.

W polityce ChRL na Bliskim Wschodzie relacje chińsko-izraelskie są jednym z kluczowych elementów. W stosunkach międzynarodowych klasyfikuje się politykę Chin w nieazjatyckich regionach świata na kilka sposobów. Zdaniem badaczy amerykańskich Jona Altermana i Johna Garvera „istnieją dwa powody zaangażowania Chin na Bliskim Wschodzie: 1) rozwój przyjaznej, wielowymiarowej współpracy i relacji wzajemnego zrozumienia i zaufania ze wszystkimi państwami regionu, co zawiera w sobie neutralność i unikanie sporów z poszczególnymi partnerami; 2) wykorzystanie zasobów Bliskiego Wschodu, tak aby służyły chińskiemu rozwojowi gospodarczemu”[2]. Wraz z rosnącą pozycją międzynarodową ChRL i rozwojem potencjału politycznego, militarnego czy gospodarczego polityka chińska podlegała też silniej uwarunkowaniom globalnym: od koncepcji rewolucyjnych Mao Zedonga, przez otwarcie i modernizację gospodarczą Deng Xiaopinga, aż do obecnej ideologizacji polityki zagranicznej i koncepcji odrodzenia Chin, forsowanej przez przewodniczącego Xi Jinpinga.

Niniejsza książka powstała na podstawie obronionej w 2012 r. na Uniwersytecie Warszawskim dysertacji doktorskiej. Rozprawa została w 2023 i 2024 r. uzupełniona o aktualne zagadnienia, oparte na najnowszych źródłach i publikacjach, a także na doświadczeniach autora zdobytych podczas pracy w wydziale politycznym w Ambasadzie RP w Pekinie w latach 2012–2016, jak i – od 2017 r. – analityka ds. Chin, głównego specjalisty w Polskim Instytucie Spraw Międzynarodowych. Do przygotowania monografii konieczna była kwerenda w Bibliotece Narodowej ChRL. Wykorzystano również opracowania w językach polskim, angielskim i chińskim dotyczące polityki zagranicznej ChRL, w tym na Bliskim Wschodzie.

Nie istnieje opracowanie na ten temat w polskiej literaturze przedmiotu. Większość publikacji skupia się na aspekcie systemowym funkcjonowania dyplomacji chińskiej czy też historycznym opisie dziejów Chińskiej Republiki Ludowej. W tym kontekście warto polecić prace nieżyjącego już prof. Jana Rowińskiego (promotora doktoratu), a zwłaszcza przygotowane przez niego, jako współautora, zbiory dokumentów dotyczących polityki zagranicznej ChRL. Bez pomocy Profesora, jego cennych rad i wytrwałej pracy niniejsza książka nigdy by nie powstała.

Tematyka polityki Chin na Bliskim Wschodzie jest oczywiście szerzej zbadana w opracowaniach zagranicznych. Należy wymienić choćby książki Roberta Suttera czy Johna Garvera. Najwięcej informacji o stosunkach chińsko-izraelskich wnoszą prace badacza izraelskiego Icchaka Szichora (Yitzhaka Shichora) z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie, zwłaszcza zaś The Middle East in China’s Foreign Policy, 1949–1977 (New York 1979). Cennym uzupełnieniem były artykuły naukowe publikowane w chińskich czasopismach uniwersyteckich. Stanowiły one bogate źródło obrazujące postrzeganie problemu przez naukowców z tego kraju i pozwalały odczytać akademicką, półoficjalną wykładnię polityki Chin na Bliskim Wschodzie oraz ich relacji z Izraelem. Dodatkowo pomocne przy pisaniu książki były wspomnienia dyplomatów izraelskich z czasów, kiedy odbywali swoje misje w Chinach.

[1] Zgodnie z oficjalną klasyfikacją Światowej Organizacji Handlu, choć oczywiście Chiny realnie mają znacznie większy potencjał gospodarczy i polityczny niż pozostałe państwa tej kategorii.

[2] J.B. Alterman, J.W. Garver, The Vital Triangle: China, the United States and the Middle East, The CSIS Press, Washington 2008, s. 19. Więcej definicji dotyczących pozycji i polityki Chin na Bliskim Wschodzie zob. J. Calabrese, China’s Changing Relations with the Middle East, Pinter Publishers, London–New York 1991; J.W. Garver, Foreign Relations of the People’s Republic of China, Prentice Hall, New Jersey 1993; R. Sutter, Chinese Foreign Relations: Power and Policy since the Cold War, Rowman & Littlefield Publishers, Plymouth 2010.

Rozdział I

Polityka zagraniczna Izraela i Chińskiej Republiki Ludowej

Analiza relacji chińsko-izraelskich i polityki Chin na Bliskim Wschodzie na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat powinna się rozpocząć od przedstawienia historii formowania się polityki zagranicznej w obu państwach.

Polityka zagraniczna Chińskiej Republiki Ludowej, kształtowana po zwycięskiej wojnie domowej i proklamacji państwa w październiku 1949 r., w dużej mierze stanowiła odbicie podobnych konstruktów z innych państw bloku komunistycznego. Tym samym przyjęte w jej ramach normy i tworzone instytucje praktycznie powstawały w wyniku (w pierwszej fazie istnienia ChRL) bezpośredniej decyzji Mao Zedonga. Jednocześnie – ze względu na uczestnictwo Chin komunistycznych w bloku sowieckim – relacje z innymi państwami zostały w zasadzie w pierwszych latach istnienia ChRL (zwłaszcza na obszarze Bliskiego Wschodu) scedowane na ZSRR. Nowa dyplomacja chińska tworzyła się mozolnie. W dużej mierze była oparta na schematach wojskowych, w związku z tym pierwszymi dyplomatami byli wojskowi, a zasady lojalności i podporządkowania aparatu dyplomatycznego zostały zapożyczone z realiów koszarowych[3]. Ponadto brakowało jej doświadczenia, a poza tym miała inne priorytety niż relacje z państwami Bliskiego Wschodu. Uzależnienie od ZSRR wzmacniało brak zainteresowania rozwojem kultury dyplomatycznej jako narzędzia polityki zagranicznej. Dodatkowo szeroka izolacja Chin komunistycznych na arenie międzynarodowej zmniejszała możliwości kształtowania się polityki zagranicznej i aparatu dyplomatycznego na bazie interakcji z innymi aktorami. W miarę upływu lat i zwiększania przez Pekin obecności w społeczności międzynarodowej wpływ otoczenia na system polityki zagranicznej nabierał dodatkowego znaczenia i – co będzie również przedmiotem książki – mocno ewoluował.

Wynikająca z nieformalnych zależności, autorytetu rewolucyjnego i zakulisowych gier politycznych dyktatorska wielość kompetencji Mao Zedonga oraz – zróżnicowane historycznie, ale jednak kluczowe – kontrola i możliwość sterowania partią oznaczały, że de facto decydował on o polityce zagranicznej ChRL. Odgrywał rolę quasi-organu państwowego, którego decyzje – wyrażone i egzekwowane mniej lub bardziej formalnie – warunkowały aktywność Chin na arenie międzynarodowej. Głównym wyznacznikiem ideologii, kierunków działania i procedur postępowania była opinia lidera środowiska partyjno-politycznego, w tym wypadku Komunistycznej Partii Chin (KPCh). Potwierdzenie podobnej praktyki przyniósł VII Zjazd KPCh z 1945 r., kiedy wskazano koncepcje przewodniczącego Mao jako podstawę reguł funkcjonowania Komunistycznej Partii Chin, a więc również państwa. Tak silne spersonifikowanie aspektu instytucjonalnego, a pośrednio także normatywnego, znajduje swoje odbicie w systemie politycznym ChRL do dzisiaj.

Tym samym w pierwszym okresie istnienia ChRL maoizm stał się filozofią kształtującą aspekt normatywny polityki zagranicznej Chin. Teorie Mao to specyficzna przeróbka prac Marksa i Lenina, transfer na grunt chiński składowych charakterystycznych dla marksizmu-leninizmu. Według przywódcy podstawowym elementem koncepcji życia politycznego i społecznego był nieustanny rozwój – zarówno w sensie programowym, jak i geograficznym – rewolucji społecznej i ekonomicznej. Tuż po zwycięstwie w wojnie domowej i przejęciu władzy Mao zapowiedział, że „jest to jedynie zakończenie pierwszego etapu na długiej drodze rewolucji chińskiej. Dużo bardziej wymagającym i odpowiedzialnym zadaniem jest przeniesienie «od jednej rewolucji do następnej»”[4].

Na czym polegała siła oddziaływania Mao? Jego poglądy nie miały zbyt oryginalnego charakteru, a stanowiły raczej kompilację kilkunastu współczesnych i klasycznych prądów filozofii politycznej, ekonomii i historii[5]. Autorzy prac poświęconych ideom Mao Zedonga wskazują w tym zakresie na starożytne chińskie teorie filozoficzne i socjologiczne, głównie taoizm, legizm i konfucjanizm. Przywódca opierał się również na ideologii chińskich ruchów chłopskich, szczególnie tych związanych z powstaniem tajpingów, poglądach reformatorów i demokratów chińskich z przełomu XIX i XX w., a także na światowych prądach ideologicznych, np. anarchizmie, socjaldarwinizmie czy pragmatyzmie[6]. Różnorodność zaanektowanych przez przewodniczącego idei dobrze oddaje chińska nazwa maoizmu, która w oryginalnym zapisie znakowym nie zawiera w sobie symbolu oznaczającego końcówkę „-izm”, sugerującą wyjątkowość. Chodzi więc raczej o wskazanie na mnogość zawartych w niej cytatów i zapożyczeń niż oryginalność.

Zgodnie z hasłami propagandowymi, ale przede wszystkim nakazami obowiązującego statutu partii, doradztwem przewodniczącemu partii służą teoretycznie inne organy. W praktyce – w omawianym okresie – nie miały one większego wpływu na wybór kierunków obecności ChRL na arenie międzynarodowej. Faktyczne decyzje lidera, kształtujące politykę zagraniczną Chin, były często formułowane bez analizy politologiczno-socjologiczno-kulturowej i konsultacji, chociażby z najbliższymi współpracownikami. Rzadko i bez żadnej reguły był zwoływany zjazd partyjny, formalnie najważniejszy organ decyzyjny KPCh.

Monopol strategiczny Mao Zedonga potwierdzają deklaracje dotyczące polityki zagranicznej, złożone przez KC KPCh w marcu 1949 r. i Ludowo-Polityczną Radę Konsultatywną Chin we wrześniu tegoż roku. Oba gremia debatowały wówczas nad założeniami obecności ChRL na arenie międzynarodowej. W wyniku prac przyjęto za obowiązujący model propagowany przez Mao Zedonga, mianowicie trzy doktryny ujęte pod hasłami „budowy nowego”, „posprzątania domu na przyjęcie gości” i „podążania w kierunku jednej strony (yi bienkau)”[7]. Niniejsze koncepcje tworzyły podstawę nowego – maoistycznego – systemu polityki zagranicznej Chin. Z tym wiązało się przejrzenie pod kątem zgodności z tą filozofią dotychczasowych umów międzynarodowych zawartych przez rząd Kuomintangu i ich gruntowna rewizja. Polityka „oparcia się na jednej stronie” oznaczała trwałe związanie ChRL z ZSRR i wsparcie w dążeniu do rewolucji ogólnoświatowej i budowy komunizmu.

Przyjęta 20 września 1954 r. pierwsza konstytucja ChRL nadawała prawny charakter poprzednio określonym i wskazanym priorytetom rewolucyjnym. W preambule konstytucji znalazły się między innymi główne zasady funkcjonowania maoistowskich Chin na arenie światowej, czyli pięć zasad poszanowania suwerenności i integralności terytorialnej kraju. Pod koniec lat 50. i 60. XX w. posłużyły one za podstawę kształtowania jednej z ważniejszych koncepcji polityki zagranicznej ChRL[8]. Umieszczono tam ponadto potwierdzenie sojuszu z ZSRR. Jak można przeczytać: „kraj nasz nawiązał już stosunki niewzruszonej przyjaźni z wielkim Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich i z krajami demokratycznymi; z każdym dniem zacieśnia się przyjaźń naszego narodu z miłującymi pokój narodami całego świata. Przyjaźń ta będzie również w przyszłości rozwijać się i umacniać. Prowadzona przez nasz kraj polityka nawiązywania i rozwijania stosunków dyplomatycznych ze wszystkimi krajami na zasadach równouprawnienia, wzajemnych korzyści oraz wzajemnego poszanowania suwerenności i integralności terytorialnej osiągnęła już sukcesy; polityka ta będzie konsekwentnie prowadzona również w przyszłości. Walka o szczytne cele – pokój na całym świecie i postęp ludzkości – to stała polityka naszego kraju w dziedzinie międzynarodowej”[9]. W kolejnych rozdziałach ustawy zasadniczej dokładnie przedstawiono kompetencje szefa Rady Państwowej (rządu), jego zastępców, radców państwa oraz ministrów w ramach polityki zagranicznej ChRL.

Konstytucja nie odzwierciedlała jednak rzeczywistego podziału zadań w ramach struktur państwowych. Prawdziwy porządek dyktowała bowiem hierarchia w KPCh, w ramach ściśle określonego systemu norm i rang, którego ewolucja przez wszystkie lata istnienia ChRL stanowiła ważny element szeregowania urzędników i polityków chińskich. Ponieważ większość funkcjonariuszy rządowych była jednocześnie członkami KPCh, tworzyło to w systemie specyficzne stosunki personalno-decyzyjne, faktycznie decydujące o realiach polityki zagranicznej. To w ramach tych powiązań kształtowały się koncepcje dotyczące obecności Chin na arenie międzynarodowej, przy oczywistej nadrzędności Mao Zedonga. Powyższe uwarunkowania odzwierciedlały w maoistowskim systemie politycznym Chińskiej Republiki Ludowej, czerpiącym w dużej części z tradycji sowieckich, ważną rolę instytucjonalną, jaką zaraz po liderze w relacjach zagranicznych – zgodnie z ideologią i pragmatyką systemu komunistycznego – odgrywała partia. Definicja przyjęta w opracowaniu Sztokholmskiego Instytutu Pokoju (SIPRI) wskazuje na aktorów polityki zagranicznej, czyli na instytucje lub organy, „które mają moc podejmowania decyzji w zakresie stosunków międzynarodowych; są formalnie częścią kształtowania tej polityki albo dążą do wpływu na jej kształt”[10]. Praktyka chińskiego systemu polityki zagranicznej pozwala w tym kontekście wskazać na Komunistyczną Partię Chin jako najważniejszego aktora i kreatora polityki zagranicznej Chin.

Tematykę podziału kompetencji w ramach strategii międzynarodowej Chin porządkuje Lu Ning, wyszczególniając główne organy odpowiedzialne w ChRL za tę dziedzinę[11]. Jego zdaniem stanowią one część trzech systemów wpływających na siebie: partyjnego, rządowego i wojskowego. W zakresie każdego funkcjonują czasami ściśle określone, ale najczęściej nieformalne powiązania, od których faktycznie zależy realizacja polityki zagranicznej Chin. Zgodnie z tym podziałem główny organ, dla którego jest zarezerwowane prawo podejmowania najważniejszych decyzji, stanowi Stały Komitet Biura Politycznego Komitetu Centralnego KPCh. Do ważnych instytucji chińskiej polityki zagranicznej należą również organy partii: Biuro Polityczne, Komitet Centralny (KC) i funkcjonująca w jego ramach Komisja do Spraw Zagranicznych oraz LSG (lingdao xiaozu, Leading Small Groups; Wiodące Grupy Robocze) tworzone tematycznie w ramach KC. Choć struktury rządowe ChRL (rząd, premier i minister spraw zagranicznych) pozostają wykonawcami inicjatyw kreowanych w KPCh, to na różnych etapach polityki zagranicznej znaczenie Ministerstwa Handlu, organów regulacyjnych czy administracyjnych w rodzaju Państwowej Komisji Rozwoju i Reform (guojia fazhan he gaige weiyuan hui) bądź też chińskich koncernów państwowych zarówno rosło, jak i malało zależnie od aktualnej sytuacji politycznej w ChRL. Możliwość modyfikacji prowadzonej przez nie polityki zagranicznej w dużym stopniu była zależna od wpływów i powiązań personalnych wynikających z zasiadania członków gabinetu w organach partii. Proces ten opisuje Irma Słomczyńska: „formalnoprawne podstawy funkcjonowania państwa określają ChRL mianem socjalistycznego państwa dyktatury ludowodemokratycznej. Natomiast głębsza analiza rzeczywistego funkcjonowania systemu wskazuje na to, że ośrodek decyzyjny znajduje się w zupełnie innym miejscu tego systemu, zaś procesy decyzyjne przebiegają odmiennie od formalnie zakładanych. […] Formalne kompetencje mają praktycznie znaczenie drugorzędne”[12].

Robert Sutter opisuje kilka najważniejszych elementów wskazujących, jak elity chińskie, wziąwszy pod uwagę propagandę, tradycyjnie postrzegały (ale to spojrzenie jest i dzisiaj aktualne) rywalizację na arenie międzynarodowej i miejsce Chin. Jest to wizja dość pesymistyczna. Po pierwsze: „świat jest wypełniony przez rywalizujące ze sobą bez skrupułów rządy”. Po drugie: „aby przeżyć i się rozwijać, Chiny potrzebują siły […] wojskowej, ekonomicznej i politycznej. Jeśli kraj nie jest zjednoczony, obce siły wykorzystają nieporozumienia do zniewolenia Chin, tak jak czyniły to już wcześniej”. Po trzecie: „Chiny powinny się rozwijać, aby odzyskać to, co zostało im kiedyś zabrane”. Po czwarte: „Chiny nie dążą do dominacji nad międzynarodowym porządkiem. Powinny natomiast pracować na rzecz jego stabilizacji w sposób najlepiej służący ich interesom”[13]. Podobną tezę stawia Edward Haliżak: „Chiny nie odcinają się […] od swojej tradycji historycznej, według której Państwo Środka jest kluczowym elementem postrzegania obecności Chin w społeczności międzynarodowej […]. Poczucie własnej wyjątkowości jest więc logicznym następstwem takiej wizji świata”[14]. Z tym przekonaniem wiąże się również perspektywiczny cel chińskiej polityki zagranicznej i organów państwa, tj. dążenie do osiągnięcia statusu mocarstwa światowego i potwierdzenie prymatu na arenie międzynarodowej. Postulat ten (choć oczywiście nie wprost) w obliczu daleko idących wyzwań, „pierwszych w tej postaci od ponad 100 lat”[15], powtarzał zarówno Xi Jinping podczas XX Zjazdu KPCh w październiku 2022 r., jak i inni autorzy chińscy odwołujący się do wzmacniania jedności partyjnej w ramach procesu odradzania Chin do 2049 r.

Wyrazem podobnego myślenia i dążenia do odwrócenia tych negatywnych z punktu widzenia ChRL trendów są cztery główne koncepcje, kształtujące przez wiele lat postrzeganie obecności Chin w społeczności międzynarodowej. Po pierwsze, sprzeczność między pełną chwały przeszłością a zacofaniem z XIX i XX w., za co winą są obarczane mocarstwa zachodnie i Japonia. W świadomości Chińczyków, silnie ugruntowanej przez wiele lat narracji partyjnej, jest zakorzenione poczucie upokorzenia, jakiego doznali, gdy zostali zmuszeni do zawarcia pod koniec XIX w. nierównoprawnych traktatów, i wykorzystania ekonomicznego przez Zachód. Uważają oni, że dotychczasowe sukcesy gospodarcze kraju i jego rosnąca pozycja na arenie międzynarodowej stanowią swoiste zadośćuczynienie[16]. Po drugie, sprzeczność między przekonaniem o randze światowej Chin (wykorzystywanym jednak głównie do promowania interesów własnego kraju) i odpowiadający temu relatywnie niski status w społeczności międzynarodowej. Po trzecie, rozbieżność między wielkomocarstwowymi aspiracjami Chin a obecnymi ekonomiczno-technologiczno-wojskowymi możliwościami ich realizacji. Po czwarte, różnica między aktualnym statusem Chin a celem, do którego dążą w przyszłości, i powiązana z tym faktem konieczność dalszego utrzymania wysokiego stopnia rozwoju.

Inne istotne zmienne wpływające na proces konstruowania polityki zagranicznej ChRL opisuje Jan Rowiński: „Występują one przez cały czas istnienia Republiki Ludowej (chociaż sposób ich widzenia i rozumienia ulega oczywiście ewolucji). Chodzi tu o: zagwarantowanie niepodległości, zapewnienie suwerenności i bezpieczeństwa narodowego, obronę integralności terytorialnej kraju, reunifikację oderwanych terytoriów, zachowanie tożsamości narodowej, obronę wybranego modelu ustrojowego czy dążenie do przekształcenia Chin w mocarstwo globalne, a także zjawisko ścisłego podporządkowania działań na arenie międzynarodowej wymogom opcji rozwoju wewnętrznego, aczkolwiek różnie w różnych okresach formułowanym. Czynniki zmienne: dobór partnerów i sojuszników, konfiguracja aliansów […], charakter kontaktów gospodarczych ze światem zewnętrznym […], stopień zaangażowania i aktywność w polityce światowej […], motywacje ideologiczne […], stosunek do zagrożeń globalnych i współzależności świata […], percepcja przemian na świecie […], postrzeganie miejsca Chin w globalnym układzie sił”[17].

Odrębnym impulsem i kluczową zmienną w polityce zagranicznej Chin wydają się również – wcześniej już wstępnie zarysowane – kwestie tradycji historycznej i wynikających z niej ambicji politycznych. John Garver zauważa: „Głównym motywem interpretacji polityki historycznej przez KPCh jest walka […] przeciwko «upokorzeniu» Chin przez zachodnich imperialistów podczas 110 lat, od 1839 do 1949 r. (od pierwszej wojny opiumowej do utworzenia Chińskiej Republiki Ludowej)”[18]. Ważny jest wspólny dla marksizmu i konfucjanizmu motyw historii – relacje między władzą a moralnością tworzone są przez naukę historii, a ściślej rzecz biorąc jej analizę w kontekście zmian społecznych. Garver dodaje jeszcze, że „przywódcy ChRL zawsze odczuwali potrzebę, aby wpisać swoją politykę zagraniczną w kategorie historycznego eposu”[19], o szerokich granicach i olbrzymim znaczeniu metaforycznym.

Na występowanie podobnych zależności wskazuje również Jan Rowiński: „Odrodzenie wielkości chińskiej nacji (zhongguo minzu de weidade fuxing) i przywrócenie Chinom należnego światowemu mocarstwu miejsca w społeczności międzynarodowej pozostawało od ponad 150 lat podstawowym dążeniem przywódców, elit rządzących i społeczeństwa”[20]. Tym samym tendencje Chin do rozszerzania swoich wpływów na świecie w połączeniu z silnymi nastrojami nacjonalistycznymi dawały podłoże pod aktywną politykę zagraniczną w latach 40. i 50. XX w., również na Bliskim Wschodzie.

[3] P. Martin, China’s Civilian Army: The Making of Wolf Warrior Diplomacy, Oxford University Press, Oxford–New York 2021, s. 20.

[4] Maoism – Development of Mao’s Thought After 1949, „Science Encyclopedia”, https://science.jrank.org/pages/10061/Maoism-Development-Mao-s-Thought-after-1949 [dostęp 14.12.2010].

[5] Przewodniczący Mao nie znał języków obcych. Z pewnością więc korzystał jedynie z tłumaczeń Manifestu komunistycznego i kilku fragmentów prac Lenina.

[6] K. Makowski, Świat według Mao Zedonga. Doktrynalne podstawy chińskiej polityki zagranicznej (1949–1976), Dom Wydawniczy DUET, Toruń 2006, s. 11–12.

[7] Formulation of Foreign Policy of New China on the Eve of its Birth, Ministry of Foreign Affairs of the People’s Republic of China, www.fmprc.gov.cn/eng/ziliao/3602/3604/t18057 [dostęp 14.12.2010].

[8] Constitution of the People’s Republic of China (1954), „Pkulaw.cn”, www.pkulaw.cn [dostęp 27.02.2024].

[9] I konstytucja ChRL z września 1954 r., w: S. Kuczera, J. Rowiński, E. Zysman (oprac.), Polityka zagraniczna Chińskiej Republiki Ludowej 1949–1969. Wybór dokumentów. Cz. 1, 1949–1954, PISM, Warszawa 1969, s. 248.

[10] L. Jakobson, D. Knox, New Foreign Policy Actors in China, SIPRI Policy Paper Nr 26, 2010, s. 2.

[11] Lu Ning, The Central Leadership, Supraminstry Coordinating Bodies, State Council Ministries, and Party Departments, w: D. Lampton (red.), The Making of Chinese Foreign and Security Policy in the Era of Reform, Stanford University Press, Stanford 2001, s. 39.

[12] I. Słomczyńska, Procesy decyzyjne w ChRL, w: K. Iwańczuk, A. Ziętek (red.), Chiny w stosunkach międzynarodowych, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2003, s. 20.

[13] R. Sutter, op. cit., s. 51.

[14] E. Haliżak, Polityka zagraniczna ChRL. Uwarunkowania decyzyjne i wizje rzeczywistości międzynarodowej, w: K. Tomala (red.), Chiny. Przemiany państwa i społeczeństwa w okresie reform 1978–2000, Trio, Warszawa 2001, s. 223.

[15] Zob. Xi Jinping replies to letter from Greek scholars, Ministry of Foreign Affairs of the People’s Republic of China, 21 lutego 2023 r., www.mfa.gov.cn [dostęp 28.02.2024]; Xi Jinping hold talks with Russian President Vladimir Putin, Ministry of Foreign Affairs of the People’s Republic of China, 18 października 2023 r., www.mfa.gov.cn [dostęp 28.02.2024].

[16] Zob. także: Li Zhiyong, The core problems of Chinese diplomacy, „Contemporary International Relations” 2010, nr 1, s. 110; Cui Liru, Ma Zongshi, Thirty years’s of China diplomacy: trajectory and challenges ahead, „Contemporary International Relations” 2009, nr 6, s. 3.

[17] J. Rowiński, Ewolucja polityki zagranicznej Chin, PISM, Warszawa 1989, s. 5.

[18] J.W. Garver, op. cit., s. 4.

[19] Ibidem, s. 3.

[20] J. Rowiński, Chiny: nowa globalna potęga? Cień dawnej świetności i lat poniżenia, w: A.D. Rotfeld (red.), Dokąd zmierza świat, PISM, Warszawa 2008, s. 349.