Redakcja i korekta: BEATA GOŁKOWSKA

Skład i łamanie: ANNA SZARKO

Pomysłodawca i autor projektu okładki: DOMINIKA DURTAN

Opracowanie i przygotowanie projektu okładki do druku: SERVET HOŞAF

Na okładce wykorzystano zdjęcie z iStock, autor: ABIDA KAMRAN

Copyright © Wydawnictwo Akademickie DIALOG Sp. z o.o., 2022
Wszelkie prawa zastrzeżone

ISBN e-pub 978-83-8238-104-7

ISBN mobi 978-83-8238-105-4

Wydanie elektroniczne, Warszawa 2023

Wydawnictwo Akademickie DIALOG Spółka z o.o.
00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/218
tel./faks (+48 22) 620 87 03
e-mail: redakcja@wydawnictwodialog.pl
www.wydawnictwodialog.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Spis treści

Karta redakcyjna

Dedykacja

1. Znak męskiej miłości do żony

2. Enigmatyczne obszary – wykopaliska

Wpływy egipskie

Wpływy perskie i mezopotamskie

Wpływy greckie

Wpływy rzymskie

Wpływy indyjskie

Wpływy arabskie w biżuterii południowo-zachodnich Indian Ameryki Północnej i Meksykanów

Arabska biżuteria u Wikingów

Cywilizacja Dilmun

Tereny obecnych Zjednoczonych Emiratów Arabskich

3. Młode państwo na bogatej nie tylko w ropę ziemi

Emirackie klejnoty

Projektantki biżuterii

4. Srebra omańskie

Pierścienie

Bransolety

Naszyjniki

Kolczyk do nosa

Kolczyki

Pudełko na Koran

Amulety

5. Biżuteria jemeńska

6. Religia islamu a biżuteria

7. Sztuka utracona – jubiler

Tradycyjni rzemieślnicy jubilerstwa

Tradycyjne techniki wytwarzania biżuterii

Fałszywy czy prawdziwy klejnot?

8. Magiczny język biżuterii

Kamienie szlachetne

Pieczęć Salomona

Ręka Fatimy

Kolor

Dźwięk

Wisiory

9. Zaszyfrowane w kamieniach i metalach przesłanie

Srebro

Złoto

Mosiądz

Agat

Turkus (feroza)

Szkło

Szmaragd

Peridot

Rubin (yaqut)

Szafir

Granat

Bursztyn

Koral

Karneol

Perły

Hematyt

Dur-e-najaf

Lapis lazuli

Topaz

Jadeit

10. Koraliki

Koraliki modlitewne, muzułmański różaniec (misbaha, subha, tasbih)

11. Dzwoneczki

12. Monety

Rial

Talar Marii Teresy

13. Trójkątne wisiorki

14. Kolczyki

Kolczyki (halaq lub khurs, durrur)

15. Pasy biodrowe (ahzimah)

16. Pierścienie na palce (khaeatim, l. poj. khatim) i obrączki

17. Naszyjniki

18. Ozdoby do włosów

19. Bransolety

Bibliografia

Netografia

Przypisy

Wydawnictwo poleca

Mojej Matce

Fot. S. Hermann/F. Richter/Pixabay

.

Biżuteria jest formą języka, który używany świadomie i celowo może przekazywać wiadomości, chronić i błogosławić zarówno noszącego, jak i obserwatora.

Od najdawniejszych czasów ludzie ozdabiali swoje ciała na różne sposoby: poprzez tatuowanie, malowanie, a w niektórych częściach świata przez tworzenie blizn. Ozdoby ciała człowieka prehistorycznego obejmowały również biżuterię wykonaną z martwych chrząszczy, skorupek jaj, muszli, nasion, kości, zębów, pazurów, kłów, drewna, kamieni. Lokalne i łatwo dostępne materiały stanowiły podstawę do tradycyjnego wytwarzania biżuterii.

Naszyjnik z muszli; Indianin Ameryki Północnej, 1920–1930; źródło: Biblioteka Kongresu[1]

Pierwszymi ludźmi, którzy nosili biżuterię, byli mężczyźni. Przyozdabianie ciał miało na celu zwrócenie uwagi płci przeciwnej, ale była to też oznaka władzy oraz siły.

Jednym z powodów ozdabiania ciała w starożytności była ludzka przesądność. Starożytny człowiek tatuował lub malował ciało, aby ochronić się przed nieszczęściem i niezadowoleniem ze strony swoich bogów. Później nosił biżuterię, aby manifestować przekonania religijne. A dziś biżuterię zakładają przede wszystkim kobiety, podkreślając swoją urodę, zwłaszcza w grupach społecznych, w których moda, poczucie estetyki i wygląd są ważne. Istnieją także klejnoty nieuwarunkowane modą. Na Zachodzie odrodziła się średniowieczna wiara w lecznicze właściwości metali szlachetnych i kamieni. Dla kolekcjonerów istotna jest również unikalna wartość klejnotów, a dla inwestorów liczy się możliwość handlu biżuterią i zysk.

Szaman z Afryki Południowej, 1890; źródło: Biblioteka Kongresu[2]

Biżuteria arabska jest uważana za jedną z najpiękniejszych i najbardziej ekscentrycznych, dlatego jest kolekcjonowana w wielu częściach świata. Jej kunszt, kolory i oczywiście magiczne historie z nią związane budzą podziw większości miłośników biżuterii.

Wartość oryginalnej biżuterii arabskiej jest nieoceniona, ponieważ autentycznych egzemplarzy pozostało dziś bardzo niewiele. Przez tysiąclecia stanowiła ona element wizerunku Beduinki. Co więcej, dawne arabskie klejnoty są symbolem błogosławieństw, mocy i magii. W nich drzemie bardzo bogata, bardzo różnorodna i bardzo stara kultura arabska.

Analizując starą biżuterię beduińską z Półwyspu Arabskiego, natkniemy się na jej cechy spotykane też w kulturze perskiej, fenickiej i mezopotamskiej, a także celtyckiej, greckiej, rzymskiej, etruskiej i bizantyjskiej oraz azjatyckiej.

Biżuteria jemeńska; źródło: Antique Yemen[3]

Ozdobą biżuterii noszonej przez wszystkich Beduinów są dzwonki i wiszące monety z czasów rzymskich, bizantyjskich i osmańskich. Innym jej charakterystycznym elementem jest półksiężyc – zdaniem niektórych badaczy pochodzenia tureckiego, a według innych – typowo kurdyjski. Biżuteria iracka często zawiera turkus lub perły z Bahrajnu, pochodzące od sąsiada handlowego. Filigran może wywodzić się z Turcji, chociaż występował w wielu miejscach, od Bejrutu po Basrę. Ozdobą biżuterii z Afganistanu są trójkąty. Niektóre mogą mieć schowek w formie cylindrycznej na karteczkę z modlitwą, której intencją jest odparcie nieszczęść, choroby i śmierci. Uważa się, że ręka Fatimy, znany motyw biżuterii arabskiej, ozdobiona niebiesko-czarnymi cieniami w kształcie źrenicy, ma chronić przed złym okiem. Z kolei jemeńskie klejnoty to piękna praca żydowska.

Beduini, 1900; źródło: Biblioteka Kongresu[4]

Wiele ozdób Beduinów posiada charakter funkcjonalny, ale większość ma znaczenie symboliczne. Niektórzy twierdzą, że każdy element biżuterii związany jest ze starożytnymi wierzeniami, np. animizmem – prehistorycznym przekonaniem, że wszystkie przedmioty, ludzie, rośliny i kamienie są zamieszkane przez dusze. To wierzenie zostało uwidocznione w biżuterii Bliskiego Wschodu, i nawet dominująca tam religia, islam, nie była w stanie tego zmienić. Czasami w jednej kolekcji znajdują się egzemplarze z różnymi symbolami, i tylko nieliczni wiedzą, co one oznaczają.

Stara arabska biżuteria to symbol umierającego stylu życia. Trudno teraz spotkać na pustyni rozbity namiot z Beduinami, którzy w ciszy słyszą dźwięki dzwoneczków oznaczających nadchodzące kobiety[5].

Obszar Półwyspu Arabskiego; źródło: Wikipedia[6]

Tak jak kiedyś Fenicjanie, Grecy, Rzymianie, Bizantyjczycy, Turcy, Francuzi, Portugalczycy i Hiszpanie, postawiłam stopę na lądzie krajów Bliskiego Wschodu. W miejscu, w którym obecnie spotykają się wszystkie kultury świata, tam, gdzie narodziły się wielkie religie, jak judaizm[7], islam i chrześcijaństwo.

Biżuteria zebrana w muzeach Zjednoczonych Emiratów Arabskich odzwierciedla tę ogromną różnorodność państw Bliskiego Wschodu i jest źródłem wiedzy nawet o odległych miejscach tego regionu geograficznego.

To na Półwysep Arabski, do Mekki, corocznie pielgrzymowali ludzie, najpierw jako wyznawcy gromowładnego boga urodzaju[8], a potem jako muzułmanie z całego świata, przywożąc ze sobą swój bagaż doświadczeń kulturowych[9].

Poznawanie świata Orientu, najpierw przez kuchnię i smak, potem przez zapach i dym, stało się dla mnie interesującą przygodą, do której dołączyłam historię tamtejszej niesamowitej biżuterii.

Tradycyjna arabska biżuteria ze złota; Abu Zabi, Gold Souk[10]; autor zdj. J.M.

Widziane w różnych miejscach stare ozdoby ze srebra i złota, niespotykane gdzie indziej wyroby rzemiosła artystycznego, zachęciły mnie do zgłębiania tematu biżuterii arabskiej, która pomimo swoich rozmiarów wydaje się subtelna i wyrafinowana. A im głębiej wchodziłam w historię i zakres tego zagadnienia, tym bardziej wydawało mi się to ciekawe i tym lepiej poznawałam kulturę, w której przyszło mi żyć od kilkunastu już lat.

Abu Zabi, Gold Souk; autor zdj. J.M.

Świat arabski jest ogromny, ale ja skupię się na terenach mi najbliższych, choć jak się okazuje, nie da się tematu ozdób zawęzić do obszaru kilkudziesięciu tysięcy kilometrów kwadratowych. Podobną stylistykę znajdziemy na ziemiach oddalonych od siebie o tysiące kilometrów, a nawet na innych kontynentach. Biżuteria stanowi tam fuzję wielu kultur, ponieważ wykonywali ją rzemieślnicy pochodzący z różnych części świata, dokładając do zastanej formy swoje wzory, style, metody tworzenia.

Sklep z antykami; autor zdj. Vinson Tan; źródło: Pixabay

Odwiedzając sklepy pod szyldami „antyki” w Zjednoczonych Emiratach Arabskich, gdzie przyciemnione światło z pięknych, witrażowych lamp oświetla dywany i starą srebrną biżuterię, nie wiedziałam, że te wysadzane kamieniami ozdoby nie mają więcej niż osiemdziesiąt lat. Wiele z nich najprawdopodobniej liczy co najwyżej kilka lat, ale o tym dowiedziałam się dopiero na rynku w Omanie, gdzie w koszach leżą srebra wyglądające na kilkusetletnie, a są jedynie postarzane.

Na rynku złota w Dubaju można doznać szoku, patrząc na znaczących rozmiarów naszyjniki, masywne bransolety, koronkową robotę. Wiele razy się zastanawiałam, kto to nosi, do czego i z jakiej okazji. Gdzie ja bym poszła w kolii ważącej chyba z kilogram?

Wystawa sklepu jubilerskiego; Abu Zabi, Gold Souk; autor zdj. J.M.

Czym jest jednak biżuteria dla Arabki? Czy „jej złoto” ma znaczenie większe niż tylko metal szlachetny? Tak, zdecydowanie. Biżuteria określa jej tożsamość.

Niektóre projekty biżuterii są ograniczone do jednego plemienia lub tylko jednej lokalizacji i wyraźnie pokazują, skąd pochodzi kobieta. Na przykład w Maroku szczegóły na szpilkach do odzieży (fibulach) różnią się nieznacznie w zależności od wioski czy regionu. Po wzorach bransoletek noszonych w Palestynie można poznać, czy ich właścicielki są z Hebronu, czy z Betlejem. Ozdoby kobiet pochodzących z Nizwy różnią się od ozdób kobiet z Muskatu. Różnice te mają swoje korzenie w tradycjach plemiennych i regionalnych, podczas gdy podobieństwa mówią nam o handlu, migracji i wzajemnych kontaktach. Biżuteria z wybrzeża Jemenu jest czasami nie do odróżnienia od biżuterii noszonej w Etiopii, po drugiej stronie Morza Czerwonego. Oglądając ją, można stwierdzić, jak bliskie były kontakty kulturowe między danymi obszarami i ile ich mieszkańcy wiedzieli na swój temat.

Znawca tematu jest w stanie z wyglądu biżuterii odczytać także status społeczny kobiety. Niezamężne dziewczęta noszą na sobie tylko kilka sztuk biżuterii, ale to się zmienia, gdy osiągają wiek dojrzewania. Biżuteria ujawnia, czy dziewczyna nadaje się do małżeństwa i czy już czas na zaręczyny. Na swoim ślubie kobieta często nosi zestaw, którego już nigdy więcej nie założy. Jako mężatka może przyozdabiać się wieloma klejnotami, które wyraźnie wskazują, że jest zamężna. Gdy kobieta urodzi dziecko, dodaje nową biżuterię do swojej kolekcji. Na przykład w regionie Wielkiej Kabylii w Algierii kobieta otrzymuje biżuterię po urodzeniu pierwszego dziecka, a w Egipcie i Libii świeżo upieczone matki noszą typowy naszyjnik ze srebrnym wisiorkiem. Nawet nowonarodzone dziewczynki w Libanie często otrzymują w prezencie złote kolczyki i naszyjniki, ale najczęściej delikatne złote bransoletki zdobione ich imionami.

Abu Zabi, sklep jubilerski; autor zdj. J.M.

Dla Arabki jej kolekcja biżuterii stanowi również zabezpieczenie finansowe po ślubie. To jakby otwarcie konta oszczędnościowego dla panny młodej, do którego tylko ona ma dostęp. Czasami jest to ostatnia deska ratunku, dostępna w trudnych chwilach, takich jak rozwód czy śmierć męża. To jeden z głównych powodów, dla których negocjacje w sprawie posagu są traktowane bardzo poważnie, jeśli chodzi o biżuterię.

Mężatka może swoje ozdoby sprzedać, gdy potrzebuje pieniędzy, ale może też kupować je, gdy ma wystarczający dochód. Kiedyś Beduinki tkały materiały z włosia koziego czy wielbłądziego, a ich nadmiar sprzedawały bądź wymieniały na biżuterię. Alois Musil[11], który podróżował po Arabii, opisał sposób, w jaki odbywał się wówczas zakup biżuterii. Obecnie, np. w Afganistanie, wygląda to podobnie. Współczesne, wykształcone Arabki mogą przeznaczać swoje pensje na to, na co chcą. Nikt nie ma prawa mówić im, co mają robić ze swymi pieniędzmi. Dlatego często spotkać je można w salonach jubilerskich.

Dawniej w całym świecie arabskim to waga klejnotu była ważniejsza niż sposób jego zdobienia czy jego wiek. W dzisiejszych czasach jest niekiedy podobnie.

Jeśli zamężna kobieta sprzedaje swoje „złoto”, aby wyżywić rodzinę, często robi to z poczuciem wstydu. Oznacza to bowiem, że wszystkie inne możliwości zostały wyczerpane i ta sytuacja jest interpretowana na niekorzyść męża, gdyż uważa się, że zawiódł on swoją rodzinę[12].

Będąc w posiadaniu biżuterii, kobieta czuje się bezpiecznie. Wiele przedmiotów jubilerskich spełnia dodatkowo rolę amuletów lub talizmanów. Ludzie wierzą, że dzwonki brzęczące na ozdobach kobiet utrzymają dżinny na dystans, a wisiorki, np. w postaci pojemnika na amulet, i koraliki w określonych kolorach pomagają odstraszać zło.

Swoim dzieciom kobiety również zakładają amulety, aby chronić je przed wypadkami i chorobami[13].

(...) Upiększanie siebie było częścią naszego wychowania. (...) Biżuteria była integralną częścią kobiecego wyglądu. W odpowiednim stylu w zależności od okazji. W przypadku biżuterii, jak mówi Umm Abdel Rahman z Dubaju, lubi zakładać al Marma, złoty pierścionek noszony na środkowym palcu, al Murta’esha, szeroki naszyjnik z wiszącymi wzorami, al Meryah, długi naszyjnik, al Seitmi, długi naszyjnik wykonany ze złota i wysadzany kamieniami, i wreszcie Bu Shawk, kolczastą bransoletkę. (...) a jej codzienne ubrania przyozdabiają naszyjnik Murta’esha w kształcie serca, złoty pierścionek i zegarek na rękę.

Każdego dnia muszę ładnie wyglądać – mówi entuzjastycznie Umm Abdel Rahman z Dubaju. – Allah jest piękny i kocha piękno[14]

Tradycyjna biżuteria beduińska wykonana jest ze srebra przyozdobionego turkusem, koralem, karneolem oraz innymi kamieniami zebranymi w górach, morzu i piaskach przez wędrownych nomadów. Ma dużo elementów w postaci łańcuszków, dzwoneczków, monet, kulek, nitek o różnych długościach. Bransolety posiadają zapięcia na zawiasach i kołki mocujące. Naszyjniki z plecionych wiązań w postaci siatki często zostają przyszyte do materiału tak, aby się dobrze układały, a nagrzane srebro nie może dotykać skóry. Z reguły bowiem ozdoby są duże i ciężkie.

Ozdoby kobiece znane są współczesnym bardziej z opisów niż z zachowanych eksponatów. Zmiany w modzie i tradycyjne przetapianie biżuterii nie pozwoliły na zachowanie tak ciekawych przedmiotów. Korozja srebra, miedzi, brązu i mosiądzu też przyczyniła się do degradacji wykonanych z nich ozdób. Jedynie złota biżuteria przetrwała w niezmienionej formie, ale taka była w posiadaniu tylko najbogatszych. Mało mówi nam ona o ozdobach noszonych przez niezamożnych Beduinów.

Zazwyczaj nie ozdabiano się starą biżuterią. Tradycyjnie po śmierci właścicielki przetapiano jej srebro i tworzono nowe ozdoby. Nie znano zwyczaju przekazywania sreber z matki na córkę lub „zabierania” przedmiotów ze sobą do grobu. Podobno córki uważały za niedopuszczalne przejmowanie klejnotów zniszczonych przez codzienne użytkowanie w trudnych warunkach środowiskowych i dlatego odmawiały dziedziczenia ich po swojej matce. Wyjątkiem były amulety, ale tylko te, które okazywały się skuteczne. Córki chętnie je zachowywały[15]. Mąż zmarłej nie mógł oddać tego srebra swej nowej żonie, ponieważ to był posag. Stanowił on własność osobistą kobiety z chwilą wejścia do domu męża.

Wyjątkowo można było sprzedać jakiś cenny element biżuterii zaraz po zgonie jej właścicielki w celu zakupu dla niej całunu, jeśli śmierć była nagła.

Tradycja więc jest odpowiedzialna za to, że nie doczekaliśmy się eksponatów kilkusetletnich, i nie jesteśmy w stanie zobaczyć, jak wyglądała stara biżuteria arabska. Z drugiej strony ta sama tradycja utrzymuje sztukę jubilerską przy życiu i pomaga zachować ją w formie, która jest znacząca tak dla artysty, jak i użytkownika. Przetapianie starych i tworzenie nowych wyrobów spowodowało to, że jubilerzy rysowali wzory i próbowali je następnie odtwarzać. Doskonalili w ten sposób swój kunszt.

Rzemieślnicy wyżarzali, kuli, cięli, tłoczyli, pogłębiali i grawerowali ręcznie. Był to zawód przekazywany z ojca na syna. Najczęściej prowadzili osiadły lub częściowo osiadły tryb życia. Mieli swoje warsztaty w miejscowościach nadmorskich lub oazach. Niekiedy duże plemię przygarniało złotnika i zabierało go ze sobą, gdy zmieniano miejsce pobytu.

Jubilerzy pracowali ciężko, zwłaszcza w czasie upalnych dni. Nie dość, że temperatura powietrza dochodziła do 45 stopni Celsjusza, to podnosił ją ogień z paleniska, a kucie biżuterii musiało się odbywać mimo żaru lejącego się z nieba.

Przeważnie biżuterię produkowano na zamówienie, ale nie oznacza to, że rzemieślnicy próżnowali lub że posiadali dużo wolnego czasu. Sprzedawali swoje wyroby na wagę, według ceny srebra i kamieni szlachetnych, opowiadając przy tym legendy o cudownych właściwościach tych przedmiotów.

Dzisiaj ręcznie wykonywana srebrna biżuteria jest rzadkością, a wraz z nią zanika fach jubilerski. Najczęściej jubiler tylko naprawia taką biżuterię lub sprzedaje kupioną, a do tego Arabki uważają srebrną biżuterię za staromodną. Wybierają złotą. Ma na to niewątpliwie wpływ zamożność mieszkańców Półwyspu Arabskiego. Wartość złota wzrosła w ciągu ostatnich kilku dziesięcioleci, zmniejszając względną wartość srebra, a tym samym srebro stało się zbyt tanie, aby służyć jako depozyt kobiecego bogactwa, tak jak miało to miejsce przez stulecia. Jednocześnie nawet idea utrzymania bogactwa w takiej formie stała się przestarzała wraz z dostępnością banków, w których można przechowywać pieniądze. Przez lata zmienił się więc styl życia i moda, do której srebra już nie pasują. Wielu złotników, zwłaszcza tych najbardziej utalentowanych, było Żydami, a na przełomie lat 40. i 50. żydowska populacja Jemenu wyemigrowała do Izraela[16]. Jeszcze podobno do lat 60. XX wieku posag ślubny w postaci biżuterii, tak głęboko zakorzeniony w tradycji muzułmańskiej, był wykonywany właśnie przez Żydów.

Od lat już, niestety, masowo produkowana biżuteria ze srebra i złota zaczęła być importowana do państw Półwyspu Arabskiego, a wraz z nią przedrukowywano katalogi, tworzono powielane oferty domów mody, powstał blichtr i... świat się zmienia.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[1] Za: https://www.loc.gov/resource/cph.3c36585/.

[2] Za: https://tile.loc.gov/storage-services/service/pnp/ppmsca/41500/41500r.jpg; https://www.loc.gov/item/2017657659/.

[3] Za: https://www.facebook.com/sanaantique/about.

[4] Za: https://tile.loc.gov/storage-services/service/pnp/matpc/02100/02101r.jpg; https://www.loc.gov/resource/matpc.02101/.

[5] Ten artykuł ukazał się na stronach 14–15 w drukowanym wydaniu „Saudi Aramco World” z marca/kwietnia 1973 roku, zob.: https://archive.aramcoworld.com/issue/197302/bangles.from.the.sands.htm.

[6] Za: https://en.wikipedia.org/wiki/File:Arabian_Peninsula_(orthographic_projection).png.

[7] Żydowska tradycja głosi, że od dwunastu synów Jakuba, syna Abrahama, wywodziło się dwanaście plemion, które zamieszkiwały Żyzny Półksiężyc, ziemie obejmujące Lewant, Mezopotamię i Egipt.

[8] P.K. Hitti, Dzieje Arabów, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1969.

[9] Za: https://www.lecolevancleefarpels.com/me/en/hidden-treasures-exhibition-dubai.

[10] Gold Souk – „targ złota” (przyp. red.).

[11] Alois Musil – czeski naukowiec, orientalista (1868–1944).

[12] Za: https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/desperate-middle-eastern-women-resort-to-selling-their-gold-as-pandemic-grinds-on/2020/06/05/a9594f10-9f71-11ea-be06-af5514ee0385_story.html.

[13] Za: https://thezay.org/shining-stories/.

[14] Za: https://www.thenationalnews.com/uae/heritage/history-project-jewels-and-embellishments-1.283084.

[15] Za: https://www.hagalil.com/2016/06/yemenite-jewellery/nggallery/page/2.

[16] Za: https://archive.aramcoworld.com/issue/201201/silver.the.enduring.craft.of.yemeni.silver.htm.

WYDAWNICTWO AKADEMICKIE

DIALOG

Wydawnictwo Akademickie Dialog
00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/218
tel.: 22 620 32 11, 22 654 01 49
e-mail: redakcja@wydawnictwodialog.pl

www.wydawnictwodialog.pl

Odwiedź nas na Twitterze, YouTube, Facebooku!

www.facebook.com/WydawnictwoDialog

www.youtube.com: Wydawnictwo Akademickie Dialog

www.twitter.com/WydawDialog

www.instagram.com/wydawnictwodialog