Tomasz Pietrzak

BERY Z DZIELNI

WYDAWNICTWO ZNAK
KRAKÓW 2025

Gdyby w tej dzielnicy urodziła się Marina Abramović,

robiłaby w hutniczej łaźni jako łazienna.

Nosiłaby szare mydło,

wydłubywała czarne kłaki z odpływów,

czyściła brodziki.

Gdyby urodził się tu Langston Hughes,

najpewniej byłby

białym chłopcem, a potem białym rasistą,

zatrudnionym

w hucie na pół etatu. Pisałby tylko podania

do mopsu i skargi

Do jaśnie Magistratu na element społeczny.

Gdyby urodził się tu

Jean-Michel Basquiat, pracowałby w sklepie

„Złoty Róg”,

chrzcił wódkę, miał ze cztery razy wszyty

esperal i obsikiwałby

mury, wracając zalany po nocnej libacji.

Gdyby urodził się tu

Andy Warhol, robiłby w Górnośląskiej

Fabryce Czekolady i Cukierków

„Hanka”, miał dnę i pożyczkę na głowie

z lewa na prawo.

Nosiłby w kapsach michałki dla landrynek,

co kiecuszki zadzierają.

Gdyby urodził się tu sam Czesław Miłosz,

nie patrzyłby

na biednych, ale był biedą, dzielnicowym

prorokiem,

metafizycznym łajzą, który obchodzi domy,

gdzie nikogo nie obchodzi.

Gdyby urodziła się tu Joan Didion, zostałaby

świadkinią Jehowy,

co je białą kaszankę ze świniobicia i modli się

za koniec świata

na końcu świata, gdzie pies szczeka dupą

odgryzioną kotu.

Gdyby w tej dzielnicy urodziła się Simone

de Beauvoir, byłaby

żoną frontową na emeryturze, folksdojczką,

nawróconą komunistką,

dyspozytorką milicji, babą do rany przyłóż,

co żadnej brudnej roboty

się nie boi. Można by tak długo. Tymczasem

dnia i życia ubywa,

i wilijo się lepi. Pod piątką, gdzie choinka

im spłonęła przez kota,

a ojcowie dotykali się, rodzi się dziewczynka

z dziewczynki.

Dostaje na imię Małyszka. Gdyby urodziła

się w Wiśle, miałaby wąsa.

Matka woła mnie na obiad i wszyscy myślą,
że opieka nam sypnęła złotem.

Obiad jest ten sam co wczoraj i przedwczoraj,

i wcześniej, i sięga niedzieli,

a może Wielkiej Soboty, kiedy to najedliśmy

się dla Jezusa,

który po trzech dniach nam zmartwychwstał

i zjadł konia z kopytami.

Matka Focziego też woła go na obiad i myślą

ludzie, że bogaty Cygan, król.

Foczi je obiad, który wczoraj był tęższy, który

przedwczoraj był tęgi.

W niedzielę nikt u niego nie jadł, w Wielką

Sobotę zjedli trochę

postu z Wielkiego Piątku, smakował niczym

czterdziestodniowa pustynia

posmarowana smalcem i obłożona słoniną

z prawdziwego słonia.

Naszych matek nikt nigdy nie woła na obiad

i myślą ludzie,

siedzą tam nażarte, maciory. I te ich brzuchy.

Ale tylko one wiedzą, ile w nich

powysysanego szpiku z pękniętej warzechy,

ile drzazg leży na żołądku.

Taki gniady byłem, że Romowie brali
za swojego – częstowali

wiśniowym barszczem, kaszą, sadzali

przy stole jak trzynastego

apostoła, dawali mi szmary jak u mnie

w domu.

Mogłem przychodzić do Pawłowskiej,

która niczym Ganeśa

leżała przed sienią na fotelu z tarpana

i prosić

o pokazanie dziobła. Widziałem, spał

w fartuchu. Ino cicho,

to kokało – mówiła, jakby urodziła go

w trosce o Polskę.

A potem widziałem innego, siedział

na kancie łóżka –

był włochaty, granatowy, na sygnale –

pytał, czy nie wiem,

kto porwał mi ojca i czy jestem synem

swojej matki.

Raz w roku mordowano tu kogoś
za klachy lub gola.

Raz na miesiąc tu kogoś dźgnięto

w wannie

lub tunelu. Raz na tydzień zaczadził

się ktoś (latem nawet

częściej). Były też gwałty małżeńskie,

nie zawsze na kobietach,

kradzieże nie zawsze złota, napady

nie zawsze na pociąg

węgla, rozboje nie zawsze z udziałem,

i wymuszenia, częściej

z własnej woli. Przyjeżdżali wtedy:

prokuratorka

Sarna, doktorka Tlenkowa i piękny

niebieski pies,

którego wołaliśmy Kozik. Ogłaszali

czas, miejsce,

nieraz przyczynę. Ludzie wychodzili,

skowyczeli, klaskali; z okna

ktoś wypadł. Pod koniec Ludowej

nasza ulica

należała do najruchliwszych na Śląsku.

Bywało, że zderzyła

się tu sanitarka z radiowozem, mijając

płonącą żyrafę.

Dalsza część w wersji pełnej

Spis treści

Okładka

Karta tytułowa

Gdyby w tej dzielnicy urodziła się Marina Abramović,

Matka woła mnie na obiad i wszyscy myślą, że opieka nam sypnęła złotem.

Taki gniady byłem, że Romowie brali za swojego – częstowali

Raz w roku mordowano tu kogoś za klachy lub gola.

Astronautki w wahadłowcu lecą na orbitę okołoziemską,

Zbereźne pacierze, szybkie Maryjek klepanko i do snu,

Siedzimy pozamykani w domach, a bezkosty szlajają się

Mógł być telefon z Hollywood na komunię,

Jeszcze nie odpust, a Foczi niesie zielony balonik (A może

Świniobicie było niczym katolickie święto najjaśniejszej.

Były to czasy Focziego, kumpla, Roma.

Tamten dom wypuszczał jady trupie, a nam chorowały

My, o hutniczych nazwiskach, zawsze

Ojciec był nasz, ale też jakby ich. Czorne włosy,

Foczi miał dziesięć lat i nosił nóż. Nosiłby

Masz aids – mówi Foczi. Nie mam, ty go masz – odbijam.

Chabry, dziurawce, maki, firletki, mlecze im porosły na placu,

Zakopaliśmy w kurzu lody Bambino i łyse, zagłodzone jaskółki.

Na poranną mszę biły dzwony z pruskich armat –

Co się gapisz, kocięta topimy w miednicy. Rzucimy je

Zima tysiąclecia. Dziesiąta w tym dziesięcioleciu,

Jeszcze nie wiedzieliśmy, że Niemcy spalili Żydów,

Leżeliśmy na mokrej trawie przy szpitalnym

Żeby dużo i dobrze nachabić się johanek,

Po co nam adresy? Żeby odebrać wezwania

Dzieci górnioli, małe kurwiszony, nosiły się

To nie zero siedem na jednego, ani dwa wypady

Jak miałem pod dziewięć lat, matka zabroniła mi

Sylwester 1989. Strzelają, a my nie mamy czym.

Erotyki na PRO 7 i Sat 1 to był Zachód,

Mieliśmy fazy. Bawiliśmy się w Smerfa i Gargamela,

Wtedy każdy miał po równo. To znaczy,

Fedruj sobie w nosie albo w dupie,

Rozlewa się czerwiec 1989. Wolność, tak mówią na murach.

Ile zeżresz kartofli, tyle mięsa będziesz miał

Prababka trzymała w krochmalonej pościeli zdjęcie Hitlera,

I wtedy zacząłem się bać biedy, jak przychodziła i przynosiła chleb z maggi,

Dzwoni matka. Leôncio umarł (zapił się

W jednej godzinie owoc żywota na kolanach, w drugiej

Nie wiem, czy to miejsce, w którym dorastałem, było w ogóle Polską

Była wtedy sprawiedliwość, mówi ojciec – milicja zawsze

Taka dzielnica cudów, że Jezus napruty wraca od Grażyny

We trzech poszliśmy pochować kumpla.

Runął mur berliński. Nasz stoi, jak stał. Nocą

Mieliśmy wyjechać z tego miasta, chociaż za tory.

Powidok

Nota

Od Autora

Karta redakcyjna

Projekt okładki

Olgierd Chmielewski

Zdjęcie na pierwszej stronie okładki

Joanna Helander, Chlywiki

Redaktorzy tomu

Jerzy Illg

Karol Kleczka

Opieka redakcyjna

Katarzyna Mach

Korekta

Małgorzata Biernacka

Copyright © by Tomasz Pietrzak

© Copyright for this edition by SIW Znak sp. z o.o., 2025

ISBN 978-83-8367-388-2

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak

ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Wydanie I, Kraków 2025

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotował Jan Żaborowski

Spis treści

1. Okładka

2. Karta tytułowa

3. Gdyby w tej dzielnicy urodziła się Marina Abramović,

4. Matka woła mnie na obiad i wszyscy myślą, że opieka nam sypnęła złotem.

5. Taki gniady byłem, że Romowie brali za swojego – częstowali

6. Raz w roku mordowano tu kogoś za klachy lub gola.

7. Spis treści

8. Karta redakcyjna

Punkty orientacyjne

1. Okładka

2. Strona tytułowa

3. Meritum publikacji

4. Spis treści

5. Strona redakcyjna