Redakcja: Jacek Świąder

Korekta: Teresa Kruszona

Projekt graficzny okładki: Joanna Rzezak

Opracowanie graficzne: Elżbieta Wastkowska

Redaktor prowadzący: Magdalena Kosińska

ul. Czerska 8/10, 00-732 Warszawa

© copyright by Agora SA, 2021

© copyright by Maciej Hen 2021

Wszelkie prawa zastrzeżone

Warszawa 2021

ISBN: 978-83-268-3718-0

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

1. Your Mother Should Know

2. It Won’t Be Long

3. Twist and Shout

4. All My Loving

5. Tell Me What You See

6. In My Life

7. You Really Got a Hold on Me

8. Here, There and Everywhere

9. I’m Only Sleeping

10. For No One

11. Fixing a Hole

12. If I Fell

13. A Day in the Life

14. I Should Have Known Better

15. Magical Mystery Tour

16. Help!

17. Happiness Is a Warm Gun

18. Everybodys’s Got Something to Hide Except Me and My Monkey

19. Isolation

20. We Can Work It Out

21. Rock and Roll Music

22. Don’t Let Me Down

23. Oh that magic feeling…

24. Revolution

25. The End

26. The Fool on the Hill

27. The Long and Winding Road

28. Within You Without You

29. Cold Turkey

30. Back in the U.S.S.R.

31. Because

32. Things We Said Today

33. Penny Lane

34. I Call Your Name

35. Yes It Is

36. Every Little Thing

37. Golden Slumbers

38. Oh! Darling

39. Ticket to Ride

40. I’ll Follow the Sun

41. Strawberry Fields Forever

42. You’ve Got to Hide Your Love Away

43. Yesterday

44. Mind Games

45. I Saw Her Standing There

46. Long, Long, Long

47. Getting Better

48. Glass Onion

49. Tomorrow Never Knows

50. Ask Me Why

51. Bad Boy

52. With a Little Help from My Friends

53. There’s a Place

54. A Taste of Honey

55. Hello, Goodbye

56. Maybe I’m Amazed

57. Any Time at All

58. Little Child

59. All Those Years Ago

Mój subiektywny kanon oficjalnych nagrań studyjnych The Beatles wydanych na albumach

Wybrana bibliografia

Przypisy

Często powtarzam w moich wystąpieniach, że rozsądną misją artysty jest skłonienie ludzi, aby cieszyli się życiem choć przez chwilę. Zawsze wtedy pada pytanie, czy znam twórców, którym to się udało. Odpowiadam: Beatlesi.

KURT VONNEGUT, Trzęsienie czasu

(przełożył Andrzej Chajewski)

W roku 1956 w Liverpoolu niespełna szesnastoletni John Lennon za pożyczone od matki pięć funtów i dziesięć szylingów kupił sobie pierwszą gitarę. W Polsce w tym czasie, jak to ćwierć wieku później ujął Bogdan Olewicz, „wiatr odnowy wiał”. W marcu zmarł Bierut, a wszyscy dyskutowali o referacie Chruszczowa, w którym aktualny radziecki przywódca piętnował „kult jednostki” i inne „błędy i wypaczenia” minionego okresu. Upojeni tymi pierwszymi powiewami odwilży mieszkańcy Poznania wyszli w czerwcu na ulice. Władze nie zawahały się użyć przeciw nim wojska. Było wiele ofiar.

Jednak zmiany trwały. W październiku wrócił do władzy Gomułka, dwa lata wcześniej wypuszczony z więzienia, do którego w apogeum stalinizmu wtrącono go za „odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne”. Teraz owacyjnie witały go tłumy warszawiaków zgromadzone na placu Defilad przed stojącym tam od roku Pałacem Kultury.

Dwa dni później na Węgrzech wybuchło antykomunistyczne powstanie, po dwóch tygodniach krwawo stłumione przez armię radziecką. Polacy, mający świeżo w pamięci wydarzenia poznańskiego Czerwca, obserwowali rozwój sytuacji na Węgrzech i każdy wyciągał swoje wnioski. Tymczasem wyglądało na to, że w Polsce mimo wszystko idzie ku lepszemu. Między innymi przejawiało się to w otwarciu na najnowsze filmy, książki i muzykę z Zachodu.

W następnym roku, kiedy w Liverpoolu prawie już siedemnastoletni John Lennon przyjął do swojego amatorskiego wciąż zespołu The Quarrymen piętnastolatka Paula McCartneya, w Polsce powstały nowe czasopisma: „Polityka”, „Ekran”, „Filipinka”; zaczęła nadawanie Rozgłośnia Harcerska; Chór Czejanda, znany dotychczas z piosenek takich jak Na prawo most, na lewo most, zaśpiewał z polskim tekstem Rock Around the Clock; na ekrany wszedł Kanał Andrzeja Wajdy; odbyły się światowe prapremiery Szewców Witkacego i Iwony, księżniczki Burgunda Gombrowicza – a z drugiej strony zamknięto tygodnik „Po prostu”, główną trybunę orędowników liberalnych reform, co wywołało pięciodniowe zamieszki na ulicach Warszawy, brutalnie stłumione przez milicję.

Rok później, to jest w roku 1958, w którym Elvis Presley rozpoczął służbę wojskową („Elvis umarł w dniu, w którym wstąpił do wojska” – powie w 1977 John Lennon na wieść o jego śmierci), do zespołu The Quarrymen dołączył piętnastoletni George Harrison. W ciągu roku grupa dwukrotnie zmieniła nazwę – najpierw na Johnny and The Moondogs, a następnie na Japage 3, od pierwszych liter imion John, Paul i George.

Mniej więcej w tym czasie w Gdańsku objawił się pierwszy polski zespół ściśle rockandrollowy. 24 marca 1959 grupa muzyków skrzykniętych przez Franciszka Walickiego, jedną z najbarwniejszych postaci Trójmiasta – dziennikarza i animatora życia muzycznego, z czasem także autora tekstów – wystąpiła pod nazwą Rhythm and Blues w klubie Rudy Kot przy Garncarskiej. Gitarzystą w zespole był Leszek Bogdanowicz (w późniejszych latach znany kompozytor, aranżer i dyrygent), a śpiewał student ekonomii Bogusław Wyrobek. Na saksofonie grał Jan Kirsznik, wypatrzony przez Walickiego w Zespole Estradowym Marynarki Wojennej – zdaje się zresztą, że większość muzyków Rhythm and Bluesa była w ten czy inny sposób związana z wojskiem. Podczas historycznego koncertu w Rudym Kocie zagrali kilka jazzowych standardów zaaranżowanych na rockandrollową modłę, a przede wszystkim kilka piosenek z repertuaru Presleya, Billa Haleya, Little Richarda, Fatsa Domino, Jerry’ego Lee Lewisa, Tommy’ego Steele’a i Paula Anki. Jak wspominała po latach w rozmowie z Teresą Gałczyńską późniejsza żona Wyrobka, piosenkarka Hanna Rek, „sala szalała, dziewczyny darły na sobie sukienki, krzyczały, piszczały...”.

Rhythm and Blues ruszył w trasę po kraju. Tu i ówdzie młode audytorium, porwane energetyzującymi rytmami, odrobinę zdewastowało salę, co przyciągnęło uwagę władz. Do historii przeszło ojcowskie napomnienie pod adresem trójmiejskich szarpidrutów wygłoszone przez Edwarda Gierka, wówczas pierwszego sekretarza Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Katowicach: „Jesteście na Śląsku. Nasza młodzież uczy się i pracuje. Raz w tygodniu chciałaby kulturalnie wypocząć, nabrać sił do dalszej nauki i pracy. Nie interesują nas wynaturzone mody, nie chcemy rozwydrzenia i rozpasania”.

Jesienią Rhythm and Blues zagrał ostatni koncert, a w czerwcu następnego, 1960 roku, decyzją gdańskiego Jazz-Clubu został oficjalnie rozwiązany. Jeszcze tego samego dnia Franciszek Walicki powołał do życia nowy zespół o nazwie Czerwono-Czarni. Jednocześnie wpadł na genialny pomysł, żeby odtąd termin „rock and roll” zastępować określeniem „big beat”, które później jeszcze spolszczył na „mocne uderzenie”.

Przez ten czas zespół Lennona, McCartneya i Harrisona wrócił do nazwy The Quarrymen i zaangażował Stuarta Sutcliffe’a, przyjaciela Lennona z college’u plastycznego, jako gitarzystę basowego. W połowie roku 1960 The Quarrymen przekształcili się najpierw w The Silver Beetles, a potem ostatecznie w The Beatles. W sierpniu tego roku Beatlesi przyjęli do zespołu Pete’a Besta, syna właścicielki liverpoolskiego klubu Casbah, w którym występowali. 16 sierpnia jako kwintet, z Sutcliffe’em i Bestem w składzie, wyjechali do Hamburga przygrywać do kotleta w dzielnicy czerwonych latarni – Sankt Pauli. W listopadzie niemiecka policja deportowała do Anglii najpierw Harrisona jako nieletniego, potem jeszcze McCartneya i Besta w związku z podejrzeniem o wzniecenie pożaru.

Zespół The Beatles w pełnym ówczesnym składzie wrócił z Liverpoolu do Hamburga dopiero w kwietniu 1961. W tym samym miesiącu wytwórnia Pronit w Pionkach wypuściła pierwszą polską płytkę rockandrollową – angielskojęzyczną czwórkę Czerwono-Czarnych. Dwie piosenki – Elevator Rock Tommy’ego Steele’a i When The Saints Go Rock and Roll Billa Haleya – zaśpiewał Marek Tarnowski, dwie inne – Sweet Little Sixteen Chucka Berry’ego i Apron Strings z repertuaru Cliffa Richarda – Janusz Godlewski. Na okładce była prosta grafika w charakterystycznym dla tych lat geometrycznym stylu, do tego figuratywny motyw dłoni z wyciągniętym palcem wskazującym i logo Polskich Nagrań – stylizowana sylwetka kogucika.

W tym czasie swój zespół w krakowskim Liceum Muzycznym miał już siedemnastoletni Andrzej Zieliński, przyszły lider Skaldów.

– To był zespół instrumentalno-wokalny, w którym bardzo znani ludzie grali – wspomina Zieliński. – Śpiewał i konferansjerem był mój kolega z ławy szkolnej Józio Serafin, dzisiaj profesor organów w Akademii Muzycznej w Warszawie, szanowany pedagog i organista klasyczny występujący na tych dużych organach, barokowych. Na kontrabasie oraz na skrzypcach grał i śpiewał Zbyszek Paleta, późniejszy skrzypek Ewy Demarczyk, i nie tylko. Byłem ja, jako pianista i wokalista, była Maria Kryska, która śpiewała, jedyna dziewczyna. Multiinstrumentalista Artur Mazurkowski, który grał na saksofonach, na kontrabasie i na skrzypcach, później był tubistą w Filharmonii Krakowskiej – i wylądował, oczywiście, w Niemczech. Zespół nazywał się Elem, od skrótu LM, czyli Liceum Muzyczne. Mieliśmy skład uniwersalny, śpiewaliśmy na pięć głosów. No, wtedy popularny był w Polsce Marino Marini.

W listopadzie 1961 Marini po raz pierwszy wystąpił ze swoim kwartetem w Polsce, prezentując najnowsze włoskie piosenki (w tym 24.000 baci Adriana Celentana) oraz modny taniec – twist.

– Poszedłem na koncert do hali Wisły i myślałem, że kwartet Mariniego to będzie coś takiego jak Chór Czejanda: wyjdzie czterech facetów i będą śpiewać do jednego mikrofonu. Patrzę, a faceci mają instrumenty – każdy inny – jednocześnie grają i śpiewają! To była rewolucja! – zachwycał się ponad pół wieku później Zieliński. – I to było jeszcze przed Beatlesami, którzy grali i śpiewali, i tworzyli, i tak dalej. Śpiewaliśmy więc dużo Mariniego, 24.000 baci, bo muzyka włoska była wtedy bardzo popularna. Mieliśmy Mariniego jako jedną stronę medalu, a z drugiej strony brytyjską wokalistkę Helen Shapiro. Była wielką gwiazdą, bardzo mi się podobała pod każdym względem, no i ten niski, seksowny głos – to do młodego człowieka przemawiało. Więc Helen Shapiro była number one. Z jej repertuaru nasza koleżanka Marysia Kryska śpiewała Marvellous Lies, a myśmy robili taki sam męski chórek jak w oryginale. Z kolei z drugiej strony oceanu mogliśmy sobie pozwolić na śpiewanie Plattersów, na przykład Only You. Tam jest jeden wokalista solo i chórek cztero-, pięcioosobowy w tle, więc robiliśmy ten sam aranż i to nam wychodziło. Jako zespół – no, w kategorii amatorskiej – byliśmy zawodowcami od klasyki. Wystąpiliśmy w hali Wisły jako support Czerwono-Czarnych, którzy byli wtedy jedyną znaną grupą. Wciągnął nas na ten koncert Lucjan Kaszycki, trochę później kompozytor przeboju Sławy Przybylskiej z filmu Pożegnania – Pamiętasz, była jesień. W liceum był naszym profesorem od solfeżu, więc widział, co się dzieje. Powiedział: „Idźcie tam; załatwię, zaśpiewacie, bo nikt tak nie śpiewa tego typu muzyki”.

Tymczasem w Hamburgu młody malarz Stuart Sutcliffe zrezygnował z aspiracji muzycznych i odszedł z The Beatles. Gitarę basową przejął Paul McCartney, do tej pory gitarzysta rytmiczny, który już kilka tygodni wcześniej zastąpił Stu na basie w sesji nagraniowej piosenkarza Tony’ego Sheridana z instrumentalnym towarzyszeniem Beatlesów.

Także w roku 1961 w polskiej telewizji po raz pierwszy, metodą tak zwanego telerecordingu, zarejestrowano na taśmie filmowej nadawany od trzech lat na żywo Kabaret Starszych Panów Jeremiego Przybory i Jerzego Wasowskiego. Syn Wasowskiego, Grzegorz, miał wtedy dwanaście lat.

– Moje pojęcie o sztuce i jej sposób odbierania ukształtowali rodzice – zaznacza Grzegorz Wasowski. – To dzięki nim nie mam dziś problemu z wyrażaniem niepochlebnych opinii na temat przedsięwzięć w moich oczach nic niewartych, a przyjętych z narzuconym przez grono znawców aplauzem. Muzyką zacząłem się interesować, słuchając z płyt albo z radia amerykańskich musicali teatralnych i filmowych, muzyki szalonych lat dwudziestych, zespołów i orkiestr swingowych oraz występujących z nimi gwiazd – od Elli Fitzgerald po Django Reinhardta. Słuchałem też piosenek z lat pięćdziesiątych – wykonawców, takich jak: Perry Como, Dean Martin, Sammy Davis Junior – aż po Bobby’ego Darina, Pata Boone’a i Everly Brothers. Na początku lat sześćdziesiątych zdążyłem już liznąć rhythm and bluesa – znałem trochę Raya Charlesa i Fatsa Domino, a także wczesne nagrania rockandrollowe – Billa Haleya, Presleya i Little Richarda. No i na bieżąco słuchałem Brendy Lee, Neila Sedaki, Roya Orbisona, Cliffa Richarda i The Shadows.

– Początki, faktycznie, to jest epoka Shadowsów – potwierdza Andrzej Zieliński. – No i ten amerykański, klasyczny rock and roll. Chuck Berry czy Presley. Co prawda te Presleyowskie filmy kręcone na Hawajach nie za bardzo mi się podobały, to była taka cepelia. Za to jako solista Presley był potęgą. Pamiętam te czasy, kiedy służył w wojsku, w Niemczech. Jak go strzygli, no to cały świat, ten rockandrollowy, był oburzony: jak to można, taką sławę! Od Presleya wolałem słuchać jazzu albo piosenek francuskich, typu Gilbert Bécaud. Jeśli chodzi o rynek amerykański, od początku śledziłem, co robili Beach Boysi. Byłem w Ameryce na pięćdziesięcioleciu Beach Boysów, w 2012. Czyli oni grają też mniej więcej tak jak Beatlesi, od 1962 roku. Z tym że grali zupełnie inną muzykę, bardziej – zgodnie z nazwą – plażową i surfingową, po prostu kalifornijską.

1 stycznia 1962 w Londynie Brian Epstein zaprowadził Beatlesów, wciąż jeszcze z Pete’em Bestem jako perkusistą, na przesłuchanie do wytwórni płytowej Decca. Szefowie Dekki najwyraźniej nie byli zachwyceni tym, co zaprezentowali młodzi liverpoolczycy, i odprawili ich z kwitkiem.

W lutym władze PRL zamknęły działający od 1955 w Warszawie Klub Krzywego Koła, nieformalne forum wolnej dyskusji, kojarzone jednoznacznie z popaździernikową odwilżą.

W marcu na ekrany kin wszedł Nóż w wodzie, pełnometrażowy debiut Romana Polańskiego. Film rozwścieczył Władysława Gomułkę, został bezlitośnie schlastany przez krytykę, publiczność też go nie pokochała, ale zdobył nominację do Oscara i otworzył reżyserowi drogę do światowej kariery.

Tymczasem konkurs „Czerwono-Czarni szukają młodych talentów” wygrała piosenką O Jimmy Joe szesnastoletnia Karin Stanek z Bytomia – i tym samym została wokalistką zespołu – a w gdańskim klubie Żak, przy Wałach Jagiellońskich, odbył się pierwszy występ nowego zespołu Niebiesko-Czarni, kolejnego dziecka Franciszka Walickiego.

1 kwietnia ruszył Program III Polskiego Radia nadawany na falach UKF (ultrakrótkich – dziś określa się je raczej skrótem FM). W Warszawie Trójka nadawała na częstotliwości 67,94 MHz. Początkowo niewiele było radioodbiorników z pasmem UKF – jednym z pierwszych był lampowy Światowid produkowany od 1964 przez warszawskie Zakłady Radiowe imienia Kasprzaka. Była to masywna, ważąca prawie dziewięć kilo, ale elegancka drewniana skrzynka wielkości dzisiejszej kuchenki mikrofalowej, z podświetlaną skalą i z głośnikiem ukrytym za maskownicą z przemyślnie splecionego połyskliwego jedwabiu w kolorze słomkowożółtym, w którą wprawione było „magiczne oko” (elektronowy wskaźnik strojenia) przyjaźnie łypiące na słuchacza zielonkawą poświatą. Światowid kosztował początkowo prawie dwa tysiące złotych – równowartość pięciuset bochenków chleba! Mimo ceny – to jedna z zagadek PRL – radia z UKF prędko się w Polsce rozpowszechniły, a co za tym idzie, rosła popularność Trójki. Jedną ze sztandarowych audycji nowej anteny był Mój magnetofon, później przemianowany na Muzyczną pocztę UKF – program wymyślony przez Mateusza Święcickiego, kompozytora i radiowca, w którym nadawano światowe przeboje zamawiane przez słuchaczy chcących je nagrać do domowej kolekcji.

4 czerwca w Londynie Beatlesi podpisali kontrakt płytowy z EMI, a dwa dni później przy placu Unii Lubelskiej otwarto największy w Warszawie samoobsługowy sklep spożywczy Supersam – nowatorski pod względem architektonicznym budynek, który szybko wrósł w krajobraz tej części miasta (zburzono go w 2006).

29 czerwca w Szczecinie zaczął się I Festiwal Młodych Talentów. W kategorii zespołów zatriumfowali Niebiesko-Czarni, wyróżniono też dwanaścioro solistów, między innymi Karin Stanek, Helenę Majdaniec i Czesława Wydrzyckiego (później znanego jako Niemen).

Pytam Andrzeja Zielińskiego, czy też zaliczał się już wtedy do rockandrollowego świata.

– No też – odpowiada. – Mimo że na studiach grałem klasykę, to we mnie wewnątrz siedział rock and roll. Leszek Aleksander Moczulski, nasz pierwszy poeta i szef literacki, wciągnął mnie do kabaretu studenckiego Sowizdrzał, tu, w Krakowie. To był teatrzyk piosenki przy Uniwersytecie Jagiellońskim, mieścił się w nowym Żaczku przy Błoniach, przy hotelu Cracovia. Zacząłem wtedy pisać piosenki dla śpiewających studentów. To byli, oczywiście, głównie studenci ze szkoły teatralnej, nie z UJ, z UJ to byli pracownicy techniczni. Stroną muzyczną zajmowałem się ja, czyli PWSM, a stroną wokalną – aktorzy, którzy studiowali piętro wyżej, nad nami, bo w jednym budynku mieliśmy dwie szkoły, teatralną i muzyczną. Wszyscy się znali, mieliśmy wspólny klub na dole. Klub należał do szkoły muzycznej, ale aktorzy tam siedzieli bez przerwy, jak to aktorzy, popisywali się erudycją, urodą i mieli lepszy start do studentek muzycznej niż my, muzycy. Ale nasza współpraca była bardzo dobra. Jak to za komuny, najwięcej można było zarobić na wszelkiego rodzaju akademiach ku czci, gdzie trzeba było deklamować wiersze patriotyczne i grać patriotyczną muzykę. No to jeździliśmy na takie imprezy ze studentami teatralnej, na przykład Wojtkiem Pszoniakiem. Jego teren to był Śląsk. On deklamował wiersze, ja grałem Chopina na fortepianie. W ten sposób dorabialiśmy do stypendium. Były też występy w teatrach, choćby w Bielsku-Białej w Teatrze Polskim, bo tam z Bielska paru studiowało. Ciekawe było to życie, powiedzmy: rozrywkowe, niekoniecznie klasyczne. Właściwie początkowo się maskowałem z tym kabaretem. Malowali mi włosy na czarno, żeby mnie potem nie poznali, jak gram w filharmonii, ale i tak mnie wszyscy rozpoznawali.

16 sierpnia 1962 Beatlesi wyrzucili z zespołu Pete’a Besta. Dwa dni później w Birkenhead wystąpili już z Ringo Starrem na perkusji.

W październiku w TVP pojawiła się dobranocka Jacek i Agatka, a w Wielkiej Brytanii ukazał się pierwszy singiel Beatlesów, Love Me Do.

W listopadzie wszedł na ekrany w Polsce film O dwóch takich, co ukradli księżyc w reżyserii Jana Batorego, z trzynastoletnimi bliźniakami Kaczyńskimi w rolach Jacka i Placka.

A w nocy z 30 listopada na 1 grudnia polskim inżynierom, dzięki zastosowaniu nowatorskiej technologii z wykorzystaniem czterystu dwudziestu rolek toczących się po sześciu torach, udało się przeprowadzić karkołomną operację przesunięcia o dwadzieścia jeden metrów na północ barokowego kościoła Narodzenia Najświętszej Marii Panny przy alei Świerczewskiego (dawnym Lesznie, a dziś alei „Solidarności”), dzięki czemu można było tę ulicę poszerzyć.

Przed 1963 rokiem prawdopodobnie nikt w Polsce jeszcze o Beatlesach nie słyszał. Prawdę mówiąc, do tej pory mało kto o nich słyszał nawet w Wielkiej Brytanii. Debiutancka płytka Love Me Do odniosła sukces raczej umiarkowany. Dopiero singiel Please Please Me, który ukazał się 11 stycznia 1963, wdarł się szturmem na szczyt list przebojów tygodników „New Musical Express” i „Melody Maker”. W lutym zespół ruszył w trasę po kraju, na razie jako support dla Helen Shapiro, i nagrał pierwszy album zatytułowany, oczywiście, Please Please Me.

I się zaczęło.

W Polsce pierwszym odnotowanym w annałach śladem obecności Beatlesów w sferze publicznej był debiut radiowy Piotra Kaczkowskiego, który 20 marca zasiadł przed mikrofonem w studiu Rozgłośni Harcerskiej w budynku Imki (YMCA) przy ulicy Konopnickiej (tam, gdzie dziś mieści się Teatr Studio Buffo), żeby zapowiedzieć Love Me Do.

19 czerwca wystartował I Krajowy Festiwal Piosenki Polskiej w Opolu. Pierwszą nagrodę indywidualną jury przyznało spółce autorskiej Jarosław Abramow i Agnieszka Osiecka za Piosenkę o okularnikach. Drugą zdobyła Ewa Demarczyk za wykonanie piosenki „estradowo-artystycznej” Czarne anioły. Wśród nagród zespołowych trzecią zdobyli Niebiesko-Czarni (z wokalistami Michajem Burano, Heleną Majdaniec i Czesławem Wydrzyckim), ósmą – Czerwono-Czarni. Karin Stanek zaśpiewała z nimi Malowaną lalę, Autostop (wyróżnienie) i Chłopca z gitarą. Wyróżniono też między innymi piosenkę Mateusza Święcickiego z tekstem spółki Bogusław Choiński i Jan Gałkowski Pod papugami. Jej wykonawca, Czesław Wydrzycki, parę miesięcy później znany już jako Niemen, nie wzbudził większego zainteresowania jurorów, podobnie jak zaśpiewana przez niego własna piosenka Wiem, że nie wrócisz. Bohdan Łazuka zaśpiewał charlestona Dzisiaj, jutro, zawsze Piętowskiego i Tylczyńskiego, czym wywalczył czwartą nagrodę indywidualną, oraz To było tak Wasowskiego i Przybory.

Od 5 do 7 lipca odbył się II Festiwal Młodych Talentów w Szczecinie. Wśród wyróżnionych znalazły się między innymi Katarzyna Sobczyk, Halina Frąckowiak, ale i Zdzisława Sośnicka, a także znana później głównie jako wokalistka jazzowa Marianna Wróblewska. Uwagę jurorów zwrócił również duet wokalny Tadeusz Nalepa i Mira Kubasińska.

12 lipca w Londynie ukazała się epka Beatlesów Twist and Shout, a kilka dni później we Wrocławiu ogłoszono epidemię czarnej ospy. Decyzją wiceministra zdrowia miasto zostało odcięte od reszty kraju kordonem sanitarnym.

22 lipca, w dniu Narodowego Święta Odrodzenia Polski, głównego święta państwowego PRL, uroczyście oddano do użytku Zalew Zegrzyński. Tego samego dnia w USA wytwórnia Vee-Jay miała wypuścić na rynek album Introducing The Beatles – w zasadzie to samo co Please Please Me – ale z różnych względów sprzedaż opóźniła się prawie o pół roku, a tymczasem prawa do nagrań Beatlesów na kontynent północnoamerykański przejął Capitol.

W sierpniu, kiedy w Sopocie reprezentantka ZSRR Tamara Miansarowa wygrała (ex aequo z Francuzką Simone Langlois) konkurs międzynarodowy 3. Festiwalu Piosenki, śpiewając Pust’ wsiegda budiet sołnce, a w Wojskowej Akademii Technicznej w Warszawie uruchomiono pierwszy polski laser – w sklepach płytowych w Wielkiej Brytanii pojawił się singiel She Loves You, a w tamtejszych kioskach pierwszy numer poświęconego wyłącznie Beatlesom miesięcznika „The Beatles Monthly”.

Mateusz Święcicki, kompozytor Pod papugami, wspominał po latach, że właśnie She Loves You była pierwszą piosenką Beatlesów, z którą się świadomie zapoznał. W pierwszej chwili był to dla niego sam jazgot i wrzask. Dopiero kiedy się wsłuchał, zwrócił uwagę na „bardzo ładną, orientalizującą harmonię”, a z czasem docenił wszystko inne.

Święcicki miał wówczas zaledwie trzydzieści lat. Starszemu o dwadzieścia lat Jerzemu Wasowskiemu, ukształtowanemu w pełni w latach międzywojennych, było zapewne jeszcze trudniej wczuć się w estetykę muzyczną rozhukanych brytyjskich barbarzyńców.

– Kiedy razem z mamą (absolwentką konserwatorium) zachwyceni jednym z pierwszych nagrań Beatlesów zarekomendowaliśmy je z dużym entuzjazmem tacie, ten odniósł się do jego potencjału muzycznego z powątpiewającym dystansem – wspomina Grzegorz Wasowski. – Stwierdził, że to kompozycja mocno uproszczona i że takich piosenek mógłby pisać kilka dziennie. Z czasem jednak, w miarę artystycznego rozwoju Beatlesów, doceniał ich i poważał.

Tegoż lata na ekrany polskich kin wszedł film Richarda Lestera Zabawa na sto dwa (It’s Trad, Dad!) z Chubbym Checkerem, Delem Shannonem i Helen Shapiro, a 4 września w Szczecinie szesnastoletni Włodzimierz Lubański w meczu towarzyskim z Norwegią (9:0) strzelił swojego pierwszego gola w reprezentacji Polski. Dwa tygodnie później zniesiona została blokada Wrocławia po epidemii czarnej ospy. W październiku pojawił się w kinach kolejny brytyjski film muzyczny, tym razem z Cliffem Richardem – Chcemy się bawić (The Young Ones).

– To była tak naprawdę taka sieczka – ocenia po latach poeta Antoni Pawlak, wówczas jedenastoletni widz w kinie Bajka w Gdańsku--Wrzeszczu.

W listopadzie ukazał się drugi brytyjski album Beatlesów – With the Beatles. Trzy tygodnie wcześniej jedna z umieszczonych na nim piosenek – I Wanna Be Your Man – wyszła na singlu w wykonaniu mało jeszcze znanych The Rolling Stones, którym Lennon i McCartney podarowali ten „rezerwowy hit”, prawdopodobnie uważając, że nie będzie to miało większego znaczenia. Tu się mylili, bo wersja Stonesów doszła do dwunastego miejsca na brytyjskiej liście przebojów. Miejsce pierwsze od końca sierpnia okupowało She Loves You, zepchnięte dopiero w grudniu przez... I Want to Hold Your Hand. Właśnie wtedy Richard Buckle, recenzent „Sunday Times”, wybitny znawca baletu, stwierdził odważnie, że The Beatles są największym objawieniem muzycznym od czasów Beethovena.

Kazimierz Musiałowski, rocznik 1949, maratończyk, emerytowany oficer marynarki handlowej, mówi, że zakochał się w Beatlesach już w 1963 roku. Miał czternaście lat, mieszkał z rodzicami i bratem w Toruniu na ulicy Koniuchy. Brat kupił gramofon (wtedy mówiło się „adapter”) i razem z Kazimierzem zaczęli szukać płyt i pocztówek dźwiękowych. W ten sposób trafili na Twist and Shout.

– Do dzisiaj mam tę pocztówkę – śmieje się Musiałowski. – To była zupełnie świeża rzecz. Wytwórnia w Otwocku. Jeszcze zamiast „The Beatles” napisali –  „T h e  B e a t l e r s”!  Puszczałem to po dwadzieścia razy z rzędu.

Trzynaście lat później, rok po ślubie i sześć lat po rozpadzie The Beatles, dwudziestosiedmioletni już Kazimierz popłynął w swój pierwszy rejs jako marynarz.

– To był rejs na stocznię do Göteborga. Wysiadam, idę, patrzę: płyta, wszystkie płyty Beatlesów! Nie wiedziałem, czy kupić tę płytę za siedem dolarów, czy zbierać do domu, dla żony. Mieliśmy groszowe pensje, pięćdziesiąt centów dziennie wynosił dodatek dewizowy, czyli tych siedem dolarów to było pół miesiąca na morzu. Na skróty powiem: pływałem, pływałem, a Beatlesi zawsze byli. Potem było łatwiej, bo pracowałem na kontraktach u innych armatorów i miałem pensje w dolarach. Albo coś się kupiło tam – na przykład wódkę – i później się sprzedało w Polsce, albo z tą samą wódką jechałeś do Finlandii czy Niemiec – i tam sprzedałeś. Włożyłeś dolara, miałeś z tego trzy. Takie były czasy, to był taki mały, cienki przemyt. Nigdy nie byłem tak odważny, żeby bawić się w duży, ale ludzie wtedy tracili wszystko i szli na całość. W końcu zacząłem kupować płyty. Powoli je kompletowałem. Mam na przykład pierwszą płytkę Beatlesów nagraną w szkolnej auli w Hamburgu, z Tonym Sheridanem, kiedy na perkusji grał jeszcze Pete Best. W Stanach to dostałem, w Tampie, za jednego dolara.

Po drodze Musiałowski skończył Szkołę Morską, jest oficerem marynarki handlowej. Jest zarazem jednym z najstarszych toruńskich maratończyków. Biega od 1980 roku.

– 1 czerwca na Pacyfiku zrobili na moim statku olimpiadę – mówi. – W tym samym czasie, kiedy była olimpiada w Moskwie.

Dokładnie mówiąc, igrzyska w Moskwie, zbojkotowane przez państwa Zachodu z powodu radzieckiej interwencji w Afganistanie, odbyły się na przełomie lipca i sierpnia 1980. To wtedy Władysław Kozakiewicz po zwycięskim skoku o tyczce wykonał swój słynny gest. W Polsce tymczasem narastała wściekłość na braki w zaopatrzeniu. Ludzie byli przekonani, że wszystko, czego nie ma w polskich sklepach, poszło do Moskwy, na olimpiadę.

– No, różne były konkurencje – wspomina Musiałowski swoją czerwcową olimpiadę na statku – na przykład wyławianie kapsli od piwa z basenu, pchnięcie kulą odbijaczem. Wygrałem sześćdziesiąt metrów, ale tak się zasapałem, a paliłem wtedy czterdzieści fajek dziennie, że powiedziałem: koniec z paleniem! I od tego czasu biegam.

W 1987 roku Kazimierz Musiałowski jako pierwszy człowiek na świecie przebiegł maraton na statku podczas rejsu.

– Byłem oficerem na tym statku. Każdy miał tam swój czas wolny. Zamiast chlać, grać w karty czy dupę rąbać jeden drugiemu, chodziłem biegać – na pokładzie albo w portach. 22 lipca 1987 roku na Atlantyku ukończyłem, biegając po pokładzie, klasyczny dystans maratoński – 42 tysiące 195 metrów. Prawdopodobnie jako pierwsza osoba w Polsce i na świecie. Kapitan powołał komisję mierzącą czas i okrążenia. Ostatnie dwa-trzy okrążenia pokonywałem, słysząc w głowie piosenkę Beatlesów Hey Jude. Chcę, aby mi ją kiedyś zagrali, jak odejdę na niebiańskie maratony!

W roku 1999 ukazała się pierwsza książka Musiałowskiego Przyjaciele z maratońskich tras.

– Napisałem do ludzi poznanych na różnych biegach – wtedy jeszcze nie miałem internetu – żeby przysłali swoją fotografię, osiągnięcia i napisali, dlaczego zaczęli biegać. Wiele z tych osób już nie żyje. A ja do dziś, jak mnie zdenerwują różne opcje polityczne, wyłączam telewizor, wciągam buty i idę dziesięć czy piętnaście kilometrów pobiegać. Albo włączam składankę, gdzie trzy czwarte to są Beatlesi.

Przez lata służby w marynarce handlowej jakoś nigdy nie trafił się Musiałowskiemu rejs do Liverpoolu. Postanowił sobie, że choćby nie wiem co, wybierze się tam, kiedy pójdzie na emeryturę.

– To był fuks. Kolega powiedział mi: „Ktoś w Niemczech potrzebuje pracownika, coś byś zarobił”. Miałem już świadczenie przedemerytalne, jadę. W Niemczech czytam: „Otwieramy pierwszy lot do Liverpoolu, obniżone ceny”. To był 2006 rok. Jeździłem wcześniej do Anglii środkowej i do Kumbrii, na ubojnie indyków. Ale do Liverpoolu nie. Kurde, myślę sobie, teraz albo nigdy. To, co miałem, wystarczyło, żeby kupić trzysta piętnaście funtów – i z tymi funtami 31 stycznia wylądowałem w moim wymarzonym Liverpoolu. Od razu poszedłem do centrum, była północ, wokół cisza, ale w mojej głowie rozbrzmiewała ta muzyka i to dało mi tyle sił, że tam zostałem. Pierwszy hotel, o którym dostałem informację, kosztował trzydzieści funtów ze śniadaniem. Na jedną noc mi starczy, ale co dalej? Pasja otwiera serca. Otworzyłem Anglików tak, że już po kilku dniach miałem pracę. Na statku byłem ochmistrzem, czyli musiałem umieć ugotować, na wypadek gdyby kucharz się upił. Trochę jak Fred Lennon. Nawet dostałem od Anglika jego zdjęcie, jak na ławce leży. On też pływał, był obywatelem świata i o matkę Johna nie dbał. Poszedłem do job center i dostałem pracę w hotelu naprzeciwko Sefton Park, gdzie Ringo Starr kochał się pierwszy raz z kobietą między budami cyrkowymi – Angole mi powiedzieli. I mama Johna też się tam kochała z Fredem. Tam się spotykali. Pokażę ci to miejsce. Wiem dużo rzeczy, takich życiowych, o których w książce napisać nie mogłem, bo to są ploty. W 2011 roku tam maraton biegłem – tu masz medal. Official finisher. 734 kilometry dla The Beatles – tyle przebiegłem, kiedy tam mieszkałem. Rodowici Angole – i młodsi, i starsi – jak mówiłem, że zostałem, że znalazłem pracę – wszystko dla Beatlesów – nie wierzyli. Pierwsze ich pytanie: „To wy znacie The Beatles?”. Tak jak w latach osiemdziesiątych pytali z niedowierzaniem: „To u was w Polsce jest modny jogging?”, człowiekowi sama się ręka w pięść zaciskała. Zrealizowałem marzenie: być tutaj, zobaczyć, gdzie żyli, dorastali, tworzyli, kochali. Byłem w klubie Jacaranda, gdzie grali pierwsze koncerty. W tym czasie, kiedy oni zaczynali, w Liverpoolu grało pięćset kapel. A w całej Anglii – pięć tysięcy. Albo miejsce, gdzie Lennon mieszkał, jak był studentem. Siedem osób przemycał na waleta. Interesowały mnie ich ścieżki, domy, szkoły. Wielu z tych miejsc już nie ma.

Po powrocie do kraju Musiałowski za wszystkie zarobione pieniądze wydał trzy książki: Encyklopedię maratończyków, 734 kilometry dla The Beatles i Bieganie po oceanie.

– I one wszystkie żyją! Nawet Australijczycy tu do mnie trafili. To moja pasja i wszystko, co robię, to na chwałę Beatlesów. W jednym z rozdziałów 734 kilometrów dla The Beatles napisałem o tym, jak znalazłem zapyziały grób matki Lennona, i zamieściłem jego zdjęcie. Angole nie wiedzieli, gdzie on jest. Ja się od robociarzy, pracowników cmentarza, dowiedziałem. Dyrektor nawet nie wiedział. Ja mu powiedziałem: „Potwierdź, czy to jest prawda”. A on pyta: „Gdzie? Pokaż mi, w której kwaterze!”. Pokazałem gdzie. On mówi: „Ty to jesteś. Pieprzony Polak! Ty wszystko znajdziesz”. Napisałem o tym, Angolom dałem prztyczka w nos! Książkę otrzymało Stowarzyszenie The Beatles, które jest w Liverpoolu – i teraz już jest kamień. To było moje marzenie. Wtedy, w 2006, sfotografowałem też sprzedawcę pamiątek na Mathew Street. Zamieściłem to w książce i po pięciu latach jadę, pokazuję mu to zdjęcie w książce i daję z dedykacją. A on mi mówi: „Co tylko chcesz, wybieraj!”. Tak był dumny, że znalazł się w książce. Pokazałem im, że my, Polacy, w taki sam sposób, a może nawet lepszy, potrafimy kochać ten zespół.

Jesienią 2008 roku w warszawskim Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski prezentowane były prace Yoko Ono. Artystka sama zaaranżowała ekspozycję, a na wernisażu 19 września przedstawiła performance na żywo z udziałem publiczności. Chociaż wstęp był tylko za zaproszeniami, Kazimierz Musiałowski zdołał tam przeniknąć i wręczyć Yoko swoją książkę 734 kilometry dla The Beatles.

– Wręczyłem jej osobiście. Potem swój egzemplarz książki dostał ode mnie McCartney po koncercie w Berlinie w 2009 – też dałem mu osobiście, ale tam był jego sekretarz, a on mi tylko powiedział „hello” – i w 2011 Ringo Starr, jak grał w Sali Kongresowej. Tak że wszyscy dostali!

W 2008 roku Kazimierz Musiałowski zdecydował się zlikwidować firmę, którą prowadził w Toruniu.

– Kamus, od mojego nazwiska, Kazimierz Musiałowski. Kolega mi wymyślił logo. Miałem zastrzeżony znak firmowy z takim biegaczem, bo organizowałem w Toruniu Kamus maraton, półmaraton, mistrzostwa par małżeńskich... Ale po dziesięciu latach już nie chciałem tego ciągnąć, obie córki też nie, więc sprzedałem pawilon i wszystko, i za te pieniądze kupiłem ziemię w Smogorzewcu, w gminie Obrowo. To była taka zarośnięta łąka. Zanim tu się rozpoczęła budowa, poszedłem do wójta. Wiedziałem, że trzeba to zrobić wcześniej. Wziąłem moje książki, wziąłem piosenki Beatlesów po polsku w wykonaniu mojego przyjaciela Janusza Kity, puszczałem jego wersję Penny Lane, i te babki, urzędniczki, mówią: „Ładne”, zaczynają podrygiwać. Wójt mówi: „Decyzja zależy od rady”. Zrobiłem prezentację przed posiedzeniem rady, to był początek 2009 roku. Wreszcie przystali na nadanie nazwy „ulica The Beatles”. Na otwarciu uliczki grał zespół Big Bit Waldka Kuleczki. Teraz tu jest ulica The Beatles, numery 1, 2, 3, 4. To cztery działki. Na trzech pozostałych nikt na razie nie mieszka, ale są wykupione.

Kazimierzowi Musiałowskiemu marzy się jeszcze zainstalowanie przy domu czujnika, który za każdym razem, kiedy ktoś będzie przechodził w pobliżu, uruchomi odtwarzanie jakiejś piosenki Beatlesów.

– Tu na tych słupkach – pokazuje – będą zdjęcia domów, w których oni się urodzili, mojego autorstwa. Nie mogłem zapożyczyć wizerunków Beatlesów ze zdjęć, wiesz, co to znaczy prawo autorskie. Ten rysunek zrobiła Ania Woźnica z Poznania. Poznaliśmy się na stronach fanklubu, dała mi prawa autorskie, teraz ja to mam na koszulkach, medalach.

Wciąż starając się łączyć obie pasje, Musiałowski dziesięciokrotnie zorganizował imprezę sportową o nazwie Kamus Cross for the Beatles.

– Zawodnicy biegali i uprawiali nordic walking. A do tego koncert: trzy razy Żuki grały, Big Bit, The Rookles też grali, Janusz Kita...

W roku 2018 Musiałowski został po raz drugi wybrany do Rady Gminy Obrowo. Do swoich imprez beatlesowskich włączył dzieci, z których każde na mecie otrzymuje koszulkę i medal z podobiznami członków zespołu. Od trzech lat impreza ta nosi nazwę Run for the Beatles.

Kazimierz Musiałowski przekonał radnych gminy Obrowo, żeby wiejskiej uliczce, przy której mieszka, nadali nazwę The Beatles.

W styczniu 1964 Capitol wypuścił album Meet the Beatles!, amerykański, nieco zmodyfikowany odpowiednik With the Beatles. Dopiero ta płyta zapoczątkowała szał na Beatlesów za oceanem, jeszcze przed ich triumfalnym przylotem do Nowego Jorku 7 lutego.

Tymczasem w Polsce 26 stycznia „Przekrój” zamieścił na pierwszej stronie duży artykuł wyjaśniający, czym jest stereofonia, a 2 lutego obszerną relację Lucjana Kydryńskiego z warszawskiego koncertu Marleny Dietrich, który Kydryński prowadził jako konferansjer (w pierwszej części wystąpili Niebiesko-Czarni).

8 marca w Krakowie biskup Karol Wojtyła objął uroczyście urząd arcybiskupa metropolity – czego dalekosiężnych skutków nikt wówczas nie mógł przewidzieć – podczas gdy we Wrocławiu trwał pierwszy festiwal Jazz nad Odrą.

14 marca Antoni Słonimski złożył w kancelarii premiera Józefa Cyrankiewicza tak zwany List 34, którego sygnatariusze – znaczące postaci ze świata nauki i literatury, między innymi: Jerzy Andrzejewski, Maria Dąbrowska, Aleksander Gieysztor, Paweł Jasienica, Tadeusz Kotarbiński, Jan Kott, Jan Parandowski, Władysław Tatarkiewicz, Adam Ważyk – protestując „w imię prawa do krytyki, swobodnej dyskusji i rzetelnej informacji jako koniecznego elementu postępu, przeciw ograniczeniom przydziału papieru na druk książek i czasopism oraz zaostrzeniu cenzury prasowej”, domagali się „zmiany polskiej polityki kulturalnej w duchu praw zagwarantowanych przez konstytucję państwa polskiego i zgodnych z dobrem narodu”.

Tak się składa, że następnego dnia, w „Przekroju” z 15 marca, ukazał się bodajże pierwszy tekst drukowany wskazujący na to, że zjawisko The Beatles zaistniało na polskim gruncie. Był to felieton Sióstr Rojek (pseudonim Miry Michałowskiej, tej samej, która jako Maria Zientarowa stworzyła cykl Wojna domowa, a następnie przerobiła go na scenariusz pamiętnego serialu telewizyjnego), tym razem zatytułowany Siostry Rojek i Beatelsi.

Ruda przyszła do domu z małą, płaską rzeczą pod pachą i była tajemnicza. Od razu było widać, że ma tam małą płytę, ale ona nic, tylko poszła do swojej bieliźniarki i wsunęła zawiniątko pod bieliznę.

Chciała pewnie poczekać, aż wszystkie wyjdziemy z domu, żeby sobie przegrać to swoje cudo, ale po kilku dniach dała za wygraną, bo takie rzeczy się w naszym domu nie mogą w ogóle udać.

Zwołała nas więc do swojego pokoju, uroczyście nałożyła płytkę na adapter, kazała zgasić papierosy, zamknąć okno, nie oddychać i słuchać.

Rozległ się potworny hałas elektrycznych gitar i potworny wrzask po angielsku. Po kilku sekundach wybuchło absolutne pandemonium w tle.

Słychać było histeryczne wrzaski i wysokie piski, które całkowicie zagłuszały tak zwaną muzykę. Co pewien czas słychać było jeden, pojedynczy męski głos wrzeszczący „Oh shut up”, czyli po prostu „O, zamknijcie się”, po czym straszliwe wrzaski i piski wzmagały się.

W tamtym czasie na płytach dostępne były wyłącznie studyjne nagrania Beatlesów, więc ta opowieść o płycie koncertowej jest najwyraźniej zmyślona. Niewątpliwie jednak Michałowska, anglistka i tłumaczka z angielskiego, a przy tym żona ambasadora w Wielkiej Brytanii, musiała coś niecoś wiedzieć o tym, jak na koncertach Beatlesów zachowuje się widownia.

Ruda przerwała koncert i wyjaśniła z prostotą: „Beatelsi!”.

– Pali się? – zapytała starsza siostra rzeczowo.

– Nie, to jest płyta z koncertu. Żeby ich naprawdę ocenić, trzeba dostać skądś płytę nagraną w studiu.

Ponieważ z zażenowanego milczenia całej familii ruda zrozumiała, że nikt nie wie, o czym mowa, więc podjęła się wygłoszenia krótkiego referatu na temat tego najnowszego zespołu rockandrollowego, który podbiwszy Londyn i Paryż, udał się właśnie na podbój Ameryki, i jeżeli stanieje, to może go usłyszymy w Polsce.

Beatelsi są dzisiaj powodem masowej histerii w krajach Zachodu, i to głównie wśród młodzieży między trzynastym a dziewiętnastym rokiem życia. [...] Na wieść o przybyciu Beatlesów do danego miasta mobilizuje się tam wszystkie siły policyjne z najdalszych okolic, rozstawia barykady na lotniskach i zamyka kordonami policji dostęp do hotelu i do hali koncertowej.

W tych miejscach kultu zbierają się nieprzebrane tłumy młodzieży szkolnej w stanie dzikiej euforii. Na widok Beatelsów dziewczęta piszczą jak zarzynane cielaki i mdleją, chłopcy zaś nad ich ciałami wyciągają ramiona po autografy. Dziewczęta mdleją zarówno z zachwytu, jak i z przerażenia, albowiem widok tej czwórki jest dość przerażający. Żaden z nich od lat czterech nie był u fryzjera i wyglądają jak neandertalczycy w czarnych skórzanych kurtkach i czarnych dżinsach.

[...] Jak śpiewają Beatelsi? Podobno nawet nieźle i na pewno bardzo głośno, ale jest to rzecz zupełnie drugorzędna, albowiem [...] kiedy pokazują się na scenie i zaczynają nastrajać instrumenty, powstaje taki straszliwy wrzask i pisk, taka piekielna histeria, że mogliby z powodzeniem po prostu poruszać ustami i nie wydobywać z siebie ani jednego dźwięku.

Z referatu rudej można się było też dowiedzieć, że Beatlesi wywodzą się z Liverpoolu i że wszyscy czterej są pochodzenia robotniczego (co nie było do końca ścisłe). Ponadto, w ocenie młodej prelegentki,

jedyna rzecz, jaka różni Beatelsów od innych tego rodzaju zespołów, to fakt, że nie biorą sami siebie na serio. Osaczeni wszędzie przez reporterów, stawiających często zupełnie kretyńskie pytania, zawsze odpowiadają dowcipnie i z równym brakiem sensu. [...]

– Co myślicie o sobie jako artystach? – zapytano ich wreszcie.

Odpowiedzieli:

– Uważamy się za przeciętnych muzyków. Kpimy z samych siebie, kpimy ze wszystkiego. Jedyna rzecz, którą traktujemy na serio, to pieniądze.

Ta ostatnia wypowiedź zachwyciła rudą szalenie. I doszła do wniosku, że gdyby naszym rodzimym zespołom i śpiewakom płacono tyle co Beatlesom, to też przestaliby traktować siebie ze śmiertelną powagą.

W marcu w Wielkiej Brytanii ukazał się singiel Can’t Buy Me Love, a w kwietniu w USA – Second Album. Na rynku brytyjskim nabierała tempa kariera The Rolling Stones, którzy w tym samym czasie w wytwórni Decca wypuścili debiutancki album zatytułowany po prostu The Rolling Stones.

24 maja „Przekrój”, jakby chcąc nadrobić dotychczasową opieszałość, zamieścił notatkę o In His Own Write – tomiku absurdalnych wierszy i miniatur prozatorskich Johna Lennona – zaledwie dwa miesiące po ukazaniu się książki w Wielkiej Brytanii. Tytuł artykuliku: Beatelsi znów niebezpieczni! A raczej jeden z nich – poprawia się anonimowy autor notatki – John Lennon, kierownik zespołu.

Lennon wydał bowiem książeczkę. Nieduża, bo nieduża (70 stron), będąca zbiorkiem wierszy i prozy pisanej w stylu Lewisa Carrolla (tego od Alicji w Krainie Czarów) i jeszcze kilku innych wybitnych Anglików, a przecież stanowiąca obecnie absolutny bestseller wydawniczy w Anglii i już wydana z powodzeniem w USA.

W zasadzie styl książeczki przewyższa – jak twierdzą krytycy – zainteresowania i poziom umysłowy przeciętnego zwolennika Beatelsów. Książeczka nie pomogłaby im ani nie zaszkodziła. Gdyby nie jedno: wstrząsająca ortografia, jaką Lennon napisał swe pierwsze dziełko! Ortografia została zachowana przez wydawcę i krytycy obawiają się, że gdy w Anglii nastąpi teraz wśród młodych epidemia pisania i mówienia z takimi błędami ortograficznymi i językowymi, jakimi nasycona jest proza Lennona, nauczyciele będą zupełnie bezsilni...

To podobno znacznie gorsze niż grzywki i „ye ye” z estrady!

„Noelce” i „jorykowi” z forum beatles.kielce.com.pl udało się niedawno odnaleźć czterdziestominutowy reportaż radiowy o Beatlesach nagrany wedle wszelkiego prawdopodobieństwa między 2 a 4 marca 1964 przez Stanisława Julickiego (pseudonim pisarza Henryka Rozpędowskiego) i Józefa Ptaczka, dziennikarzy Radia Wolna Europa, dla audycji Zielona fala. Polscy słuchacze monachijskiej rozgłośni, o ile udało im się wyłowić sygnał spod ryku zagłuszarek, mieli okazję wysłuchać reportażu dopiero w maju tegoż roku. Do naszych czasów przetrwały z niego wstępnie podmontowane materiały audio, do których słowo wiążące i tłumaczenia wywiadów prawdopodobnie czytane były ze studia na żywo. Zachowała się też wersja drukowana reportażu w numerze wydawanego w Monachium czasopisma „Na Antenie. Mówi Rozgłośnia Polska Radia Wolna Europa” z 7 czerwca 1964[1].

Zajmujący całą, gęsto zadrukowaną rozkładówkę tekst pod tytułem Wszystko o Bitlesach zaczyna się od dementi: wszystkiego nie będzie, bo pismo „Na Antenie” nie może się zajmować wyłącznie „Bitlesami”. „A szkoda – oddaje się marzeniom Rozpędowski, który jest tu wyłącznym autorem. – Nakład wzrasta stokrotnie. Każdy numer ukazuje się w pięciu obcych językach. [...] No i ta szalona frajda: dyrektor Jan Nowak i redaktor Zygmunt Jabłoński we fryzurach à la Beatles!”.

Sprawa jest jednak poważna, zauważa Rozpędowski pół żartem, pół serio.

Nad fenomenem Bitlesów i bitlemanii głowią się socjologowie. [...] Pewien psycholog podarł gotowe już dzieło o bitlemanii, poszedł na whisky z rozpaczy i od tego czasu nie mogąc spać, prowadzi nieustanny dialog z firankami.

Jako przykład kogoś, kto się na „Bitlesach” fatalnie potknął, dlatego że nie potraktował tematu z należytą powagą, autor złośliwie cytuje Wiesława Górnickiego, wówczas korespondenta „Życia Warszawy” w Stanach Zjednoczonych:

„Najtrafniej oddaje charakter zespołu przekład słowa The Beatles na Bałwany” – napisał. „Działalność artystyczna polega głównie na tupaniu” – napisał. „Następnie na śpiewaniu, jeśli to słowo ma jakikolwiek sens. Bałwany wydają po prostu przez cały program serię gardłowych warknięć...” – napisał. „Ten ryk atawistycznego barbarzyństwa... ta masowa, powszechna ekstaza nad byle nieostrzyżonym matołem, ten rodzący się kult tupetu, zgrywy i wygłupu...” – napisał.

W ocenie dziennikarza Wolnej Europy Górnicki zapomniał,

że w kraju jest rok 1964, a nie 1954, i że młodzi nie gęsi, też Bitlesów znają. Do redakcji „Życia Warszawy” zwaliła się lawina listów protestacyjnych, fala oburzenia przewaliła się z hukiem od Tatr do Gdańska, redakcja, w specjalnym artykule, odcięła się od opinii własnego korespondenta, Górnicki „został się za balona”. [...]

Rozpędowski odnotowuje z uznaniem:

Od tej pory w prasie krajowej ukazało się sporo rzeczowych informacji na temat słynnej i kontrowersyjnej czwórki z Liverpoolu. Bitlesami zajmuje się nie tylko „Jazz” czy „Przekrój”, ale również takie pisma jak „Sztandar Młodych”, „Walka Młodych” i szereg innych pism „walczących” (z cieniem).

Przy okazji przypomina z dumą, że na antenie Wolnej Europy

Jana Tyszkiewiczowy „disc-jockey”, czyli „Wojtek kręcipłyta”, pierwszą melodię w wykonaniu Bitlesów nadał w kilka dni po ukazaniu się na rynku pierwszej płyty tego zespołu. Od tego czasu „Parada Przebojów” rozbrzmiewa stale Bitlesami, ku rozpaczy tetryków i wielkiej uciesze... nastolatków. Podobnie „Zielona Fala”.

Dlatego też dwaj reporterzy Zielonej fali polecieli do Londynu, żeby zobaczyć z bliska i nagrać na taśmie beatlemanię (co im się dość dobrze udało) oraz porozmawiać z Beatlesami (co im się, o dziwo, również udało).

W nocy obudził nas w hotelu telefon.

– Panowie będą łaskawi stawić się na stacji kolejowej Paddington, na ostatnim peronie po lewej stronie. Spotkanie o 8-ej rano, pod wielkim zegarem.

Czekamy pod zegarem. O 8.03 podchodzi do nas jakiś gentleman i mówi:

– Radio Free Europe?

– Green Wave (Zielona Fala) – odpowiadamy.

I to wszystko. Gentleman znika w tłumie. Po chwili podchodzi do nas jakiś inny tajemniczy James. Wymiana tych samych haseł.

– Panowie będą łaskawi przejść tunelem na peron... – wymienia dyskretnie numer i wsuwa nam do rąk bilety. (Proscenium Films Limited).

W ten sposób panowie Rozpędowski i Ptaczek dostali się do pociągu, w którym kręcone były pamiętne sceny do pierwszego filmu Beatlesów, A Hard Day’s Night.

Jesteśmy jedynymi dziennikarzami, jacy zostali w ogóle do tego pociągu dopuszczeni. Przebywaliśmy w nim dwanaście godzin. Dwanaście godzin razem z Bitlesami. Rozmawialiśmy i gawędziliśmy z czterema słynnymi chłopakami przy otwartym mikrofonie i prywatnie. Sądzę, że uzyskaliśmy coś więcej, niż udaje się uzyskać innym przedstawicielom prasy, radia, telewizji: szczere zaufanie chłopców, może nawet przyjaźń. [...] Cóż za sympatyczni chłopcy! Bezpośredni, bystrzy, dowcipni, inteligentni! Na tle tego, co się o nich wie z gazet i z telewizji, wypadają o wiele, wiele korzystniej.

Oczywiście reporterzy Wolnej Europy musieli przy okazji przynajmniej przelotnie zahaczyć o politykę.

– Pewne dzienniki pisały – mówimy, mając na myśli dzienniki sowieckie, ale nie mówiąc o tym głośno – że wasza muzyka, cały ruch wokół was, ten potężny ruch młodzieżowy, jest swego rodzaju protestem społecznym. Czy to prawda?

Z miejsca odpowiada Paul.

– Niet! Nieto! – Paul użył rosyjskiego słowa.

I wszystko od razu jasne. Odpowiada wprost tym, którzy takie „społeczne” sugestie rozpowszechniają.

– Po prostu – mówi Paul – ten rodzaj muzyki nam się podoba. Mamy przyjemność, zarabiamy na tym dużo pieniędzy. Lubimy występować, grać, śpiewać. To jest nasz żywioł. Nigdyśmy ani nie chcieli, ani nawet nie próbowali protestować przeciwko komu- czy czemukolwiek.

Dziennikarze Wolnej Europy, Henryk Rozpędowski (z lewej) i Józef Ptaczek, uczą Beatlesów polskiego.

Tak myśleli wtedy, mając od dwudziestu jeden do dwudziestu czterech lat. Z czasem, jak wiemy, to się trochę zmieniło. Rozpędowski i Ptaczek zapytali jeszcze Beatlesów,

w czym tkwi tajemnica ich fantastycznego sukcesu. Ale szczerze, bez wykręcania się sianem.

Chłopcy milczą chwilę, kręcą głowami. Na to pytanie trudno im odpowiedzieć. Często zadają je sobie sami. Nie znajdują odpowiedzi. Nie wiedzą.

Czy mieli powiedzieć tym dwóm sympatycznym cudzoziemcom to, z czego przypuszczalnie zdawali sobie już wówczas sprawę: że całkiem po prostu są niespotykaną kombinacją talentów?

Bitlesi są mile zaskoczeni, gdy im opowiadamy, że w Polsce cieszą się również popularnością, że i tam są znani, słuchani, że i tam mają gorących zwolenników. Pytamy, czy chcieliby kiedyś pojechać do Polski.

– O tak, bardzo – odpowiada za wszystkich Paul. – Gdyby nas do Polski zaproszono, pojechalibyśmy tam z przyjemnością.

– Ringo, przyjacielu – zwracamy się do Bitla, który się zawsze śmieje (perkusja) – a co pan myśli i co pan w ogóle wie o Polsce, o Polakach?

Z jego odpowiedzi utrwalonej na taśmie śmieliśmy się długo przy przesłuchaniu. Ringo wykonał parodię „polskiej piosenki”, tak jak on sobie ją wyobraża. Powiedział, że Polacy to fantastyczni „fighterzy” – żołnierze, lotnicy. Słyszał o ich czynach w czasie wojny. Oczywiście, Polacy to chłopy nie tylko do „wybitki”, ale i do wypitki... Piją, ho, ho!...

Na zakończenie wywiadu były pozdrowienia dla młodych słuchaczy w Polsce. Nie po angielsku. Po polsku. Przeprowadziliśmy z chłopcami błyskawiczną lekcję polszczyzny. Ci chłopcy mają naprawdę znakomity słuch. Pozdrowienia brzmiały czyściutko, wyraźnie, z polską intonacją i naszym akcentem.

W czerwcu, po dziesięciu dniach koncertowania Beatlesów za granicą – w Danii, Holandii, częściowo w Australii – z perkusistą Jimmiem Nicolem w zastępstwie Ringo Starra, który musiał się poddać nagłej operacji usunięcia migdałków, na II Festiwalu w Opolu pierwszą nagrodę, ex aequo ze Z kim tak ci będzie źle jak ze mną w wykonaniu Kaliny Jędrusik, zdobyła Katarzyna Sobczyk i piosenka O mnie się nie martw. „Zawsze lubiłam stare piosenki, a ty wolałeś big beat!” – rzuca byłemu ukochanemu w twarz bohaterka, w którą wciela się Sobczyk, i od razu dodaje ze złośliwą satysfakcją: „Wszystko się zmienia, teraz te dźwięki humor poprawią mi w mig!”.

Ledwie w Opolu wybrzmiały echa festiwalu, w Londynie odbyła się premiera filmu A Hard Day’s Night, a kilka dni później ukazał się album pod tym samym tytułem – trzecia już, ale pierwsza w pełni autorska płyta długogrająca The Beatles.

Tymczasem z artykułu w wakacyjnym numerze „Przekroju” z 19 lipca 1964 roku można się było dowiedzieć Co to jest popart?, a w sierpniu w PRL nastąpiła zmiana na stanowisku przewodniczącego Rady Państwa, formalnie najwyższego w tym państwie urzędu – miejsce zmarłego Aleksandra Zawadzkiego, kojarzonego z partyjnym betonem, zajął Edward Ochab (poda się do dymisji w kwietniu 1968 w milczącym proteście przeciw marcowej kampanii antysemickiej).

Numer „Przekroju” z 9 sierpnia skupia się jednak na czym innym. Zmierzch Beatlesów? – zastanawia się w tytule swojej korespondencji Magda B., autorka jednego z Listów z Londynu skierowanych retorycznie do związanego z „Przekrojem” malarza i grafika Adama Macedońskiego. Notka redakcyjna przedstawia Magdę B. jako telewizyjną inżynier elektronik przebywającą na praktyce w Anglii.

„Od Twojego własnego korespondenta z Beatleslandu” – zwraca się na wstępie do Macedońskiego pani inżynier. I kontynuuje:

I love you yeah, yeah!!!! To liryczne zagajenie jest nie tylko dowodem mojej niezaprzeczonej sympatii do Ciebie. To przede wszystkim sztandarowe zawołanie Beatles – czterech niestrzyżonych chłopaków z Liverpoolu, na punkcie których cała Anglia dostała bzika. [...] Nie ma też na świecie całym w tej chwili kobiety bardziej znienawidzonej niż Jane Asher – szczęśliwa rywalka tysięcy, sympatia wystrzałowego Beatlesa, Paula McCartneya. Ta wszechogarniająca beatlemania jest jedynie odmianą ogólnego tu uwielbienia dla pop music – czyli muzyki popularnej. Zespoły tego rodzaju mnożą się niesłychanie, wszystkie jednakowo hałaśliwe i niestrzyżone. Każdy młody lub pozujący na młodzieżowca Anglik ma prawo nie wiedzieć, kto to Picasso, lub słowa w życiu nie usłyszeć o Hemingwayu, ale musi umieć po pierwszych dwóch taktach rozpoznać zespół „Kołyszących się Niebieskich Spodni” (Swinging Blue Jeans). Teraz, rumieniąc się ze wstydu, muszę przyznać, iż pomimo przebywania od blisko roku w kraju, w którym życie upływa bardziej w takt big beatu niż Big Bena, jestem jednak okropnie kwadratowa. Pogardliwie szydercza nazwa „square” – kwadrat – określa człowieka fatalnie niedouczonego i zacofanego. Taką ma nieszczęście być Twoja wierna M. Jeżeli powstrzymałeś się w tym miejscu od odrzucenia listu z niesmakiem, to dowiesz się następnie, że jednak uczyniłam pewne wysiłki w celu zmniejszenia mojej kwadratury, a ich wyniki streszczę Ci krótko i uczciwie.

[...] Niedzielna popołudniowa audycja religijna, w czasie której telewizory normalnie odpoczywały, zyskała nagle widzów, kiedy pojawiła się w niej wspomniana Jane Asher. Tysiące dziewcząt przyglądało się rywalce z niezbyt, jak sądzę, pobożnymi uczuciami, ale w każdym razie nie wyłączały aparatów, a o to przecież chodzi. Ostatnio bombami sezonu były widowiska telewizyjne Big Beat 64 i Dookoła The Beatles. W pierwszym z nich zaprezentowano publiczności, na tle nieludzkiego pisku, wszystkie słynne tegoroczne zespoły. Na pewno są zresztą doskonałe, ale dla mojego niewprawnego ucha po mniej więcej kwadransie zaczęły być piekielnie nudne i monotonne.

Otrząsnęłam się trochę na widok Shadows i Cliffa Richarda, których, chyba nie zaprzeczysz, ogląda się i słucha bardzo miło. Niestety, przyjaciele uświadomili mnie później, że ta ostatnia grupa jest już bardzo kwadratowa i jeżeli chcę być współczesna, to absolutnie nie powinnam ich lubieć [sic!]. Doszłam zatem do ponurego wniosku, że umrę już tak, pochowana w kwadratowej trumnie. Otuchą jednak napełniło mnie oglądane w zeszłą środę widowisko Dookoła The Beatles. Jack Good, który przyjechał specjalnie ze Stanów do zrealizowania tego spektaklu, stworzył moim zdaniem rzecz bez pudła. Podjął się tego zadania na prośbę Beatlesów, zafascynowany, jak twierdzi, ich zdolnością hipnotyzowania widowni.

Oznajmił wręcz, że są oni dla big beatu tym, czym Szekspir dla teatru, i dla zadokumentowania tego nadał im szekspirowską oprawę: scena z trzech stron otoczona piszczącą publicznością, a na niej fragment ze Snu nocy letniej w wykonaniu Beatlesów!

Chodzi tu o scenę „teatru w teatrze” – spektaklu o Pyramie i Tyzbe wystawianego w Śnie nocy letniej przez trupę poczciwych rzemieślników. W rzeczonej inscenizacji McCartney wystąpił jako Pyram, Lennon jako Tyzbe, Harrison jako Światło Księżyca i Starr jako Lew.

Magda B. ocenia:

Ogólnie rzecz biorąc, Beatlesi nie są tak dobrzy, jak ich podlotki piszczą, i nie tak źli, jak ich Siostry Rojek malują. Śpiewają fajnie, ubrani są też przyzwoicie, a ich fryzury są całkiem twarzowe i mają niezaprzeczalny urok nowości. Toteż nie nad nimi przedstawiciele starszej generacji załamują ręce. Przyczyną narodowej rozpaczy stał się fakt szaleńczego bałwochwalstwa dla Beatlesów ze strony nastolatków. Ale i to, jak sądzę, szybko minie. [...] Uwielbienie [...] przenosi się [...] powoli w stronę Rolling Stones, zespołu, który w kategorii „głos dziki, suknia plugawa” osiągnął na pewno szczyty. [...] Młodzi ci ludzie rzeczywiście porośli włosami w wielkiej obfitości. Stają się powoli ideałami młodzieży – żywym symbolem ich dążeń: buntu przeciwko wodzie i mydłu, zerwania z okrucieństwem fryzjerskich nożyczek.

Ostatni numer „The People” zamieścił o nich jednak zupełnie kompromitujące wiadomości. W artykule pod tytułem Prawda o Rolling Stones autor, starając się nadać sprawie sensacyjne brzmienie, odkrywa czytelnikom, iż w chwilach wolnych od pracy młodzieńcy ci ubrani są „schludnie i elegancko”!

[...] Zdumiewające!! Mam nadzieję, że zdemaskowanie tego szalbierstwa nie zniszczy kariery tak dobrze zapowiadających się młodzieńców. Tym bardziej że inne doniesienia prasy zdają się tę bezwstydną plotkę dementować. Otóż ostatnio przed występem w BBC złapano lidera Rolling Stones – Micka Jaggera – i siłą umyto mu głowę. Gdzie indziej odmówiono bożyszczom obsłużenia ich w restauracji, twierdząc, że są nieodpowiednio ubrani.

Prześladowania te, acz bolesne, mają tę zaletę, że znacznie zwiększają popularność bohaterów i otaczającą ich sympatię. Iluż to młodych ludzi wie z własnego doświadczenia, jakich cierpień dostarcza woda na skórze do niej nieprzywykłej.

A zrozumienie i uznanie ze strony nastolatków ma swoją przyjemną wymowę w brzęczącej monecie. Rynek podrostków jest obliczany na 30 milionów funtów rocznie. Warto się pofatygować, aby coś z tego uszczknąć.

[...] PS. Mam satysfakcję, że moje przepowiednie dotyczące Beatlesów spełniły się. Właśnie przed wysłaniem listu dowiedziałam się, że żegnało ich na lotnisku 8 (słownie: osiem!) podlotków i kilka plutonów policji, która nie wczuwając się w ducha czasu, przyszła ich bronić przed spodziewanymi wielbicielami.

Podczas gdy Magda B. przyglądała się „zmierzchowi Beatlesów”, w Trójmieście mozolnie wykluwał się pierwszy skład Czerwonych Gitar.

– Oni się wtedy nazywali Pięciolinie – wspomina lider konkurencyjnych Skaldów. – Grałem wtedy na Wybrzeżu z zespołem, który zorganizowałem na potrzeby wakacyjne ze studentów Wyższej Szkoły Muzycznej. Myśmy występowali jako Sekstet Krakowski we Wrzeszczu w otwartym w 1961 roku modernistycznym pawilonie przy Grunwaldzkiej, w restauracji Cristal. Graliśmy na kontrakcie zespołu artystycznego dansingi, ale na zasadach występu, nie klezmerki – zastrzega Zieliński. – Tam był ze mną Felek Naglicki, później basista z pierwszego składu Skaldów, Zbyszek Paleta, jeszcze z zespołu Elem, Artur Mazurowski, też z Elema. A zespół Pięciolinie grał wtedy w młodzieżowym klubie tanecznym Non Stop przy sopockiej plaży i jak skończyli grać swojego rock and rolla, przychodzili do nas, na te dansingi, towarzysko – bo się dowiedzieli, że dobry zespół gra. Przychodzili i popijaliśmy razem wódeczkę w tym nocnym klubie. Obok, też na Grunwaldzkiej, w klubie Ster należącym do Stoczni Gdańskiej imienia Lenina był zespół Tony. W Tonach grał na bębnach Tadeusz Głuchowski, później perkusista Niebiesko-Czarnych. Tak że muzycy na Wybrzeżu tak się mieszali. Wtedy właśnie postanowiłem – zdradza Zieliński z przekornym uśmiechem – założyć zespół, który będzie grał zupełnie inną muzykę niż te wszystkie zespoły z Wybrzeża.

We wrześniu Pronit wydał epkę Niebiesko-Czarnych z czterema piosenkami Niemena. Jest wśród nich jego kompozycja ze słowami Jacka Grania (Franciszka Walickiego) Nie bądź taki Bitels. Niestety, w tekście piosenki mowa tylko o fryzurze – o muzyce Beatlesów w ogóle się nie wspomina.

Nie bądź taki Bitels – mówi do mnie tata.

Mama jak to mama: Do fryzjera idź!

Bo za tobą fryzjer z nożyczkami lata.

Zetnij wreszcie kudły, wstydź się, synu, wstydź!

Chociaż może w podtekście chodziło nie tylko o fryzurę. „Chciejcie w nasze sprawy chociaż trochę wnikać” – zwraca się w konkluzji bohater piosenki do rodziców – „a my nie będziemy robić wam na złość”.

5 października aresztowany został Melchior Wańkowicz. SB przejęła wysłany przez niego do córki w USA tekst memoriału przeznaczonego do odczytania na antenie Radia Wolna Europa. To aresztowanie było jednym z czytelnych sygnałów pokazujących, że osiem lat po odwilży z października 1956 roku władze przykręcają śrubę. Co prawda po ekspresowym procesie niemłody już pisarz został wypuszczony na wolność (z wyrokiem trzech lat więzienia, zredukowanym w ramach amnestii do półtora roku), ale kierunek, w którym ewoluowała polityka Gomułkowskiej ekipy, pozostawiał coraz mniej złudzeń. Oczywiście w życiu codziennym nie było to takie widoczne.

W drugiej połowie października koncertowała w Polsce Helen Shapiro. Jej występy zapowiadał Lucjan Kydryński, który przeprowadził wtedy z brytyjską gwiazdą wywiad dla „Przekroju”. Powiedziała mu między innymi, że nie rozumie, po co dorośli przychodzą na jej czy Beatlesów koncerty, skoro i jej, i ich piosenki adresowane są wyłącznie do młodzieży. Napomknęła też, że koncerty tej młodzieżowej muzyki trwają zwykle bardzo krótko, na przykład „najpopularniejszy obecnie zespół, The Rolling Stones, przebywa na scenie nie dłużej niż dziesięć minut”.

To i wcześniejszy passus w korespondencji Magdy B. były jednymi z pierwszych wzmianek o Rolling Stonesach w polskiej prasie. Prawdopodobnie jednak wśród interesującej się rock and rollem młodzieży Stonesi byli już znani, podobnie jak wcześniej Beatlesi dotarli do słuchaczy, jeszcze zanim zaczęto o nich pisać.

– Mieliśmy sąsiada, który miał rodzinę w Anglii – wspomina Andrzej Zieliński. – Od tej rodziny dostawał plakaty zespołów – duże, kolorowe zdjęcia na ścianę. No tośmy podziwiali, jak świetnie wyglądają tacy Rolling Stonesi w porównaniu z krajowymi zespołami typu Czerwono-Czarni... No, mówię o tych pierwszych zespołach.

W listopadzie ukazał się singiel Beatlesów I Feel Fine / She’s a Woman, a w Polsce koncertował Paul Anka.

Wybuchła afera mięsna: władze z hukiem postawiły przed sądem około czterystu osób pod zarzutem nadużyć w handlu mięsem. Głównym oskarżonym był dyrektor Miejskiego Handlu Mięsem Warszawa-Praga Stanisław Wawrzecki.

W grudniu wyszedł czwarty album Beatlesów – Beatles for Sale – a w Polsce szefem MSW został Mieczysław Moczar, który wkrótce okazał się przywódcą tak zwanych partyzantów, antyreformatorskiej i nacjonalistycznej frakcji w PZPR, dążącej do rozprawy z „rewizjonistami” i „syjonistami”.

Opinia publiczna była tymczasem zaabsorbowana brutalnym napadem w centrum Warszawy na konwój przewożący utarg z Centralnego Domu Towarowego (tak zwanego Cedetu, znanego później jako Smyk) do odległego o czterysta metrów banku Pod Orłami. Bandyci zastrzelili jednego z konwojentów, drugiego ciężko ranili – i zrabowali ponad milion złotych. Plakaty z portretami pamięciowymi i rysopisami przestępców jeszcze przez wiele miesięcy wisiały przy wejściu do każdego urzędu pocztowego w kraju. Nigdy ich nie schwytano. Legenda miejska: sprawcy byli funkcjonariuszami SB albo milicji, dlatego władze rozprawiły się z nimi po cichu i ukręciły sprawie łeb.

Poeta Antoni Pawlak natknął się na Beatlesów niewiele później niż Kazimierz Musiałowski.

– W piątej klasie szkoły podstawowej (1963/64) – wspomina – miałem takiego przyjaciela, Darka, którego ojciec był drukarzem gazetowym, i on mi zaczął opowiadać o Beatlesach, a później o Rolling Stonesach. To były tylko opowieści, bo tej muzyki nie było, dopiero potem pojawiły się pierwsze single. Było nas takich trzech muszkieterów w klasie. Trzecim był Andrzej, jego ojciec był inżynierem, ale pływał na statkach i przywoził czasem płyty. Przywiózł dwa single Beatlesów, już nie pamiętam które. U nas, w Trójmieście, był łatwiejszy dostęp do płyt, do ubrań, do tego całego zachodniego stylu. Już same opowieści, że jest jakaś nowa muzyka, że jest taki zespół, czterech facetów, były interesujące – to było bardziej w sferze mitu niż doświadczenia. Jak potem wysłuchałem tych pierwszych dwóch czy trzech singli, to miałem mniej więcej takie samo odczucie jak to, o którym przeczytałem w jakiejś wypowiedzi chyba Zbyszka Hołdysa. Że jak on pierwszy raz usłyszał, to dla niego się kompletnie zmienił świat. Poczułem jakiś powiew wolności czy raczej czegoś niewytłumaczalnego – no bo trudno powiedzieć, że jako taki gówniarz w piątej klasie czy szóstej poczułem wolność.

– Bo najpierw musiałbyś poczuć niewolę?

– Właśnie! A tego nie czułem. Byłem z inteligenckiego domu, przy tym dobrze sytuowany. Mój ojciec był wicedyrektorem dużego przedsiębiorstwa, więc byłem z jakiejś elity. W domu dużo się czytało, pod tym względem odstawałem od kolegów. Wtedy obowiązywała rejonizacja, a Wrzeszcz, w którym chodziłem do szkoły podstawowej, to była raczej dzielnica robotnicza, więc byłem ciut obcym ciałem w tym towarzystwie, chociaż nigdy nikt mi nie dał tego odczuć.

Kiedy w 1965 wszedł na ekrany polskich kin film The Beatles (czyli A Hard Day’s Night), we Wrzeszczu niespełna trzynastoletni wówczas Antek Pawlak obejrzał go z kolegami w kinie Bajka.

– Po tym filmie mieliśmy takie gówniarskie reakcje – wspomina. – Na dużej przerwie w szkole naraz stawaliśmy we trzech: „To co, uciekamy!”. Oni tam przez cały film właściwie uciekają – przed fanami, przed policją – to nam się wydawało najważniejsze. Kolega kiedyś tak uciekał, że wpadł na nauczycielkę, która niosła na spodeczku szklankę z kawą...

Pawlak miał ciotkę, która pracowała w ambasadzie polskiej w Londynie. Ciotka przywiozła mu w prezencie parę singli.

– Już ten pierwszy doskonale pamiętam, bo to było If I Fell. Może przez to, że to miałem, uwielbiałem tę piosenkę. Puszczałem tę płytę kilka razy dziennie. Jednym z fenomenów Beatlesów jest to, że coś się z tego brało, nawet jeżeli nie rozumiałeś, o czym oni śpiewają. Coś, co było w tej muzyce, w tych głosach, i – później – w pewnym szaleństwie, które się zaczęło w tej muzyce dziać. W dziwnych, niekonwencjonalnych rzeczach od strony muzycznej, aranżacyjnej. Jak się taka płyta pojawiała w naszym kręgu, to było parę telefonów, zbieraliśmy się i z nabożeństwem tego słuchaliśmy. Byliśmy jeszcze dziećmi, a te piosenki nam towarzyszyły w każdej sytuacji życiowej. Pierwsze miłości przeżywaliśmy, konfrontując to z tekstami. Chociaż nasza znajomość angielskiego była, powiedzmy, niewystarczająca.

Wiosną 1966, kiedy rockandrollowa widownia w Polsce żyła koncertami The Hollies oraz Lulu z grupą The Luvvers, Pawlak wszedł w fazę wcielania się w Beatlesów. Po śmierci Johna Lennona w grudniu 1980 roku wrócił do tego w wierszu:

Najmniejsza elegia

mieliśmy po czternaście lat gdy

pod wpływem filmu i kilku piosenek

założyliśmy zespół o nazwie The Beatles

było nas trzech i często

szukaliśmy nowego perkusisty

kiedy nikogo nie było w domu

puszczaliśmy pocztówki dźwiękowe

na adapterze Bambino ustawialiśmy się

w kącie pokoju i wtedy byliśmy

naprawdę Beatlesami

dziś Paul McCartney jest tokarzem

George Harrison ginekologiem

nasz ostatni Ringo Starr

oficerem Służby Bezpieczeństwa

a ja stoję przed tobą wychylam

kolejną setkę – najmniejszą elegię

własnej śmierci – w jakimś sensie

wciąż nazywam się John Lennon

i umieram w drodze do szpitala

z siedmioma kulami w piersi

– Ten wiersz opisuje dokładnie to, co było – mówi Pawlak. – Myśmy rzeczywiście puszczali płyty Beatlesów – no, przeważnie pocztówki – stawaliśmy we trzech w kącie pokoju z rakietkami od badmintona zamiast gitar – i graliśmy. I rzeczywiście cały czas mieliśmy kłopot z perkusistą. Tych „Ringo Starrów” mieliśmy paru po kolei. Grali na jakichś pudłach, krzesłach. I rzeczywiście „George Harrison” został ginekologiem, zresztą w 2002 roku zmarł, bo w szpitalu się zaraził żółtaczką; „McCartney”, mój najbliższy przyjaciel wtedy, Darek – tokarzem; a nasz ostatni perkusista został potem oficerem SB. Ja byłem Lennonem. Od czasu filmu A Hard Day’s Night ten facet stał się moim absolutnym idolem. Jeszcze parę lat temu z dzikim zapałem słuchałem John Lennon Anthology[2]. W tamtym pierwszym filmie ujęło mnie jego poczucie humoru. W scenie z łodzią podwodną w wannie i w niektórych odzywkach – takie strasznie abstrakcyjne. Byłem wtedy za małym chłopcem, żeby wiedzieć, czy to mówi rzeczywiście on, czy reżyser Richard Lester albo scenarzysta Alun Owen. McCartney wydawał mi się troszeczkę taki jak z piosenki Yesterday – smutnawy, melancholijny, jakby za ładny, za gładki. Tak go odbieram. No a ci klienci w rodzaju Ringa i George’a byli zawsze trochę w drugim planie. A przecież siebie zawsze widzimy w pierwszym.

– Mieli potem bardzo zakręcone kompozycje, jak na Sierżancie ten Being for the Benefit of Mr. Kite. Niebywały utwór, łącznie z wykorzystaniem jakichś dziwnych instrumentów – zachwyca się Pawlak. – Wtedy mnie zaskakiwały te pomysły. A Day in the Life składa się w gruncie rzeczy z dwóch utworów. Jak to, kurwa, w środku, takie przełamanie? Co tu się dzieje? To wciągało, zaczynałeś kombinować, o co tu chodzi. Dzisiaj coraz bardziej mi to imponuje, bo mam wrażenie – nie wiem, czy to dobre określenie – że oni byli przedwcześnie dojrzali. Robiąc Sierżanta, byli małolatami (dwadzieścia cztery – dwadzieścia siedem lat). Gówniarze, bez solidnego przygotowania muzycznego, robią coś w rodzaju rewolucji w piosence. W Lennonie zawsze mi się podobało, że on był totalnie szalony. McCartney wydawał mi się zbyt gładki, ale jak usłyszałem po raz pierwszy Fool on the Hill, to oszalałem. Bo to jest fantastyczna piosenka. A She’s Leaving Home nadal nie lubię.

– Dlaczego? – pytam zdziwiony. – Czy dlatego, że to pochwała ucieczek młodych ludzi z domu?

– Nie, akurat od strony tekstowej to mnie nie odrzuca. Miałem wśród przyjaciół wielu takich klientów, których rodzice dawali im prezenty, pieniądze – i kompletnie się ich życiem nie interesowali. Tragiczna sytuacja, dopiero później zrozumiałem, że to byli ludzie spragnieni ciepła ze strony rodziców, a dostawali tylko nową zabawkę, aparat fotograficzny, rower... Byli to przeważnie koledzy z zamożnych jak na owe czasy domów. Miałem przyjaciela, który – to jedyny znany mi przypadek w Polsce – za karę pojechał do Chin. Bo kiedy ojciec został attaché handlowym bodajże w ambasadzie polskiej w Chinach, Wojtek, który został u dziadków, tak rozrabiał i tak pił – to była druga klasa liceum (1968/69) – że w następnym roku rodzice go za karę wzięli na rok do Chin. Teraz coś tam wykłada w Stanach Zjednoczonych. Z kolei Darek, czyli ten mój „McCartney”, miał taki sygnet – na odwrocie było napisane „made in Hong Kong” – taki zaciskowy: w oczku były twarze Beatlesów i za każdym razem, jak się na nowo zacisnęło, to się inna twarz ukazywała. Szalałem z zazdrości! Nam się w młodości wydawało, że Gdańsk jest takim małym Liverpoolem – też nad morzem, też port. Stąd czerpaliśmy pewne poczucie wolności. Myśmy w podstawówce nie mieli poczucia, że jest to kraj nieomal okupowany, zniewolony, ale czuliśmy się zniewoleni z innych powodów – szkoła, rodzice. A wystarczyło pojechać do Brzeźna czy Jelitkowa, spojrzeć na morze i już miałeś przed sobą coś nieskończonego. Czyli czuliśmy się trochę tak jak oni, Beatlesi. Myślę, że to w nas zostało. Pierwsze pieniądze, jakie w życiu zarobiłem, w podstawówce, też były spowodowane tym, że to jest miasto portowe. Ojciec mojego przyjaciela, tego „George’a Harrisona” właśnie, pływał. I przywoził „świerszczyki”, które trzymał w zamkniętej szufladzie. Jak on wypływał w rejs, to myśmy z Andrzejem się do tej szuflady włamywali, przefotografowywaliśmy te „świerszczyki”, potem zamykaliśmy się w ciemni, robiliśmy odbitki i sprzedawaliśmy po pięć złotych.

Pawlak przyznaje, że lubił też bardzo następny film Beatlesów utrzymany już w innej konwencji – Help!

– Chociaż nie powinienem go lubić – dodaje – bo o ile A Hard Day’s Night był jakąś tam próbą fabularyzowanego, ale dokumentu, o tyle Help! był już typowym filmem komercyjnym. Jedyną zasługą tego filmu jest to, że Richard Lester, reżyser, próbował, tak to odczuwam, nawiązać do poetyki braci Marx. Ale jest tam parę genialnych scen. Już samo wejście bohaterów do domów – każdy wchodzi do innego i znajdują się w jednym olbrzymim pokoju. I jest tam moja ulubiona piosenka You’ve Got to Hide Your Love Away. Przepiękna ballada, fantastycznie zrobiona. Mówią, że Lennon napisał to dla Epsteina i to chodzi o Epsteina homoseksualizm, ale co z tego? Pamiętam, jak słuchaliśmy tych pierwszych płyt i zawsze się kłóciliśmy, czy to śpiewa John czy Paul. Czasami nie trafialiśmy, bo śpiewał George.

– Niesamowite – kręci głową Pawlak po chwili zadumy – że zdarzyło mi się coś takiego, że dojrzewałem z nimi. Oni się stawali z płyty na płytę bardziej skomplikowani, inni, nowi... Lekkim rozczarowaniem, ale połączonym z fascynacją, co trudno wytłumaczyć, był dla mnie Biały Album. Bo przez Sierżanta pokazali, że można zrobić płytę, która jest jakąś opowieścią. A Biały Album jest de facto zbiorem piosenek, czyli od strony koncepcyjnej jest krokiem w tył. Jest tam kilka rewelacyjnych kawałków, ale na przykład nigdy w życiu nie potrafiłem wysłuchać do końca Revolution 9. Mnie to nudziło, irytowało. To może było dla nich ciekawym doświadczeniem, natomiast dla mnie żadnym.

– Ale wtedy już pisałeś białym wierszem?

– Tak. Zacząłem gdzieś tak w liceum.

– Myślałem, że ktoś, kto pisze białym wierszem, jest gotów do słuchania takich rzeczy jak Revolution 9.

– Nigdy nie potrafiłem znaleźć w sobie tyle skupienia, żeby na przykład słuchać muzyki nowoczesnej. Penderecki czy coś – kompletnie mnie to nie bierze.

– Czyli muzykę wolisz rymowaną?

– No, tak. W połowie liceum zacząłem słuchać więcej innej muzyki i pamiętam, że kupiłem w komisie płytowym dwie płyty, które mnie zauroczyły. To był jakiś wczesny album Johna Mayalla i jakaś płyta Franka Zappy. Coś między klasycznym, uporządkowanym bluesem a jakimś totalnym odjazdem. Beatlesi też mieli takie odjazdy – choćby I Am the Walrus. Dla mnie to było łamanie wszystkich schematów, jakie wtedy obowiązywały w muzyce zwanej, nie wiedzieć czemu, rozrywkową. Już w liceum słuchałem Mayalla, Yardbirdsów – to były zespoły, które mnie strasznie rajcowały, Simona i Garfunkela, Dylana, a nawet, o dziwo, Neila Diamonda. No i oczywiście tego, co się nazywa polskim rockiem: Czerwone Gitary, Niebiesko-Czarni, Niemen. Ale też uwielbiałem zespół, którego słyszałem tylko dwie albo trzy piosenki, chyba w Rozgłośni Harcerskiej, który to zespół, z Krakowa, nazywał się Zdrój Jana. Kompletny odpał. Cudowny. Też w latach późnych sześćdziesiątych zaczęły do mnie docierać legendy o genialnej grupie ze Słupska pod tytułem 74 Grupa Biednych. Nigdy ich nie słyszałem, ale  o  n i c h  słyszałem bez przerwy. Z tego, co wiem, całe pielgrzymki jeździły na występy 74 Grupy Biednych do Słupska. I niedawno na YouTubie znalazłem, tylko że, owszem, to są ci sami panowie, ale nagrane to jest parę lat temu. Ładnie szyją, jakieś bluesy. Tylko to już nie jest to, bo wtedy to była pewna świeżość, ideologia hipisowska...

– A czy w miarę jak poznawałeś różne fajne zespoły, Beatlesi trochę przy nich nie bledli?

– Nie. Nigdy. Dlatego że nieomal w każdym z tych zespołów, które mnie po kolei fascynowały, odkrywałem elementy, które były w jakiś sposób podobne. Bo Beatlesi, szczególnie to masz na Białym Albumie, ale nie tylko, mieli taki rozrzut, jeśli chodzi o style muzyki, od ballady po coś w rodzaju ciężkiego bluesa, że i u Mayalla jakieś elementy odkrywałem, i u Dylana, i w grupie The Band, nawet u Cohena.

– U Cohena?

– Może w pewnym wieku już się wszystko ze wszystkim kojarzy. A jak się rozpadło to całe combo, dalej byłem wyznawcą Lennona. Słuchałem go, starałem się zrozumieć motywację jego różnych wariactw – protest w łóżku, protest w workach, rzeczy dziwne jak na Zachód, a cóż dopiero jak na PRL, bo z tej perspektywy przecież oglądałem; tamta rzeczywistość była mi zupełnie obca.

W latach siedemdziesiątych Pawlak zafascynował się nie tylko Beatlesami, ale także poetami liverpoolskimi.

– Brian Patten, Adrian Henri i Roger McGough. Działali w latach sześćdziesiątych, byli niesamowitym zjawiskiem. Ostatnio dowiedziałem się od Jerzego Jarniewicza, że wiersze czytali w pubach, oni ich programowo nie publikowali. Jak zacząłem czytać jako licealista poetów liverpoolskich, to oszalałem. To jest coś jak obrazy Hoppera, z jednej strony potworny realizm, a z drugiej jest w tym jakaś dziwna metafizyka. To moje wielkie niezrealizowane marzenie, żeby zobaczyć Liverpool.

W 1974 ojciec Antoniego Pawlaka dostał przeniesienie służbowe do Warszawy.

– Pojawiło się pytanie, czy my z bratem też. Brat, młodszy o trzy lata, powiedział: „Ja zostaję w Gdańsku”. No i został, a ja pojechałem do Warszawy.

Sześć lat później, w sierpniu 1980, już jako współpracownik redakcji pism drugiego obiegu, Pawlak przyjechał z Warszawy do Gdańska na wakacje. Było to dwa tygodnie przed strajkiem w stoczni.

– Przed kościołem Mariackim stała grupa wuzetzetowców (Wolne Związki Zawodowe), grupa z Ruchu Młodej Polski i tak dalej. I tam był taki robotnik z wąsami, który coś im tam z ożywieniem klarował. Bożena Rybicka z RMP podeszła i przedstawiła mnie: „To poznajcie się, Lechu, to jest Antek Pawlak, poeta z Warszawy”. I on wtedy zamilkł, jakby wstydził się przy mnie mówić. Że wyjdzie na głupka czy coś takiego. Potem wybuchł strajk. Cały strajk spędziłem w stoczni i ten facet mi zaimponował. Prosty, naprawdę prosty chłopak, który przez cały ten czas był tam traktowany jak bożyszcze – i że od tego nie odleciał, nie zwariował! Bo do końca nie zwariował. Tak samo Beatlesi. W 1963 czterech gówniarzy zaczyna robić gigantyczną karierę. Mieli święte prawo zwariować i tylko trzaskać przebój za przebojem podobny do poprzedniego. A jednak nie, postawili na to, żeby się rozwijać i ciągle coś, kurde, kombinowali. I to jest imponujące.

– Dla mnie rock and roll był czymś w rodzaju wolności – dopowiada Pawlak. – Kiedyś dzieliłem ludzi na takich, którzy idąc ulicą, przeglądają się w szybach wystawowych, i takich, którzy tego nie robią. Jest taki narcyzm: musisz się podobać. Ja to przećwiczyłem na sobie, bo kiedy byłem młodym człowiekiem, już po paru publikacjach, koledzy przynosili mi swoje wiersze. Wstydziłem się im powiedzieć, że to jest niedobre, bo było mi przykro. Szybko oceniać cudze teksty i mówić prawdę w oczy nauczyłem się dopiero w 1989 roku w „Gazecie Wyborczej” – miałem pięć minut na to, żeby powiedzieć autorowi, że tekst idzie albo nie idzie, a jak nie idzie, to dlaczego[3]. Dwa, trzy razy byłem już na granicy alkoholizmu i uratowało mnie jedno – nie potrafię pracować na kacu, a akurat zacząłem pracować w „Wyborczej”, więc albo-albo. Jak śpiewali koledzy z Liverpoolu: „Life is very short and there’s no time for fussing and fighting, my friend”. Strasznie lubię tę piosenkę – We Can Work It Out.

W 1999, po dwudziestu pięciu latach spędzonych w Warszawie, Pawlak dojrzał do decyzji o powrocie do Trójmiasta.

– W maju były Targi Książki w Pałacu Kultury i tam zaczepił mnie Stefan Chwin. „Antek, ty podobno chcesz wrócić do Gdańska”. Ja mówię: „Tak”. „Ty, na tę prowincję?”. Ja tu w ogóle nie czuję prowincji. Nigdy też nie rozumiałem, dlaczego Beatlesi zostawili Liverpool. No, dobra, Londyn. Teraz rozumiem. Tam było sto razy więcej możliwości, a w Liverpoolu nie bardzo. Tu jest to samo: w Warszawie jest o wiele więcej możliwości. O tyle dobrze to spożytkowałem, że poznałem kupę fantastycznych ludzi.

W Warszawie studiował w drugiej połowie lat siedemdziesiątych na Akademii Teologii Katolickiej (dziś to Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego), ale tych studiów nie ukończył.

– Nie chciało mi się – przyznaje. – I nigdy mi to w niczym nie przeszkadzało. Ale w Gdańsku zacząłem pracować w samorządzie, gdzie są ustawowe widełki zarobków. I te zarobki zależą od dwóch rzeczy. Po pierwsze, od stażu pracy, ale liczonego wyłącznie na etacie, a tego prawie nie miałem – dopiero w roku 2017 dostałem nagrodę jubileuszową za dwadzieścia lat pracy – a po drugie, od wykształcenia. Tymczasem ja miałem tylko maturę... Prezydent Paweł Adamowicz mnie wezwał i mówi: „Musisz iść na studia”. Poszedłem studiować na uczelni Ateneum i był tam, oczywiście, też angielski. Z angielskiego nigdy nie byłem mocny. Taki młody chłopak uczył. Postanowiłem wziąć klienta na sposób. Przyszedłem i mówię tak: „Help me if you can, I’m feeling down”. On poleciał od razu dalszym tekstem: „And I do appreciate you being ’round” – i już było porozumienie. Jak jesteś wychowany w jakimś kręgu kulturowym, nawet jeżeli to jest cała Europa, a ty jesteś z PRL, to są pewne kody, którymi się porozumiewasz. Wystarczy rzucić jedno słowo, jeden cytat i już jesteśmy w domu.

Jedyna rzecz, której dzisiaj Pawlak, jak mówi, naprawdę żałuje, to to, że nie został gwiazdą rock and rolla.

– Założyłem kiedyś zespół w liceum, nazywał się Ciepły Śnieg. Skład był taki: jeden kolega grał na gitarze, kiepsko, bo kiepsko, ale grał; drugi grał na gitarze fantastycznie, na elektrycznej – on bardzo młodo umarł, przedawkował, narkomanem był; trzeci grał na pianinie – facet, który dziś jest gdzieś w Niemczech dyrygentem, skończył wyższą szkołę muzyczną; a ja grałem na tam-tamie, aczkolwiek nie wiem, czy to, co na nim wygrywałem, miało jakikolwiek sens muzyczny. Dla mnie było dziką satysfakcją, że mój młodszy syn, rocznik 1985, który ma pewne uzdolnienia muzyczne – grał na gitarze, i to całkiem nieźle – on w podstawówce słuchał tylko Beatlesów. Pewnie ja słuchałem, więc on się tym zachłysnął. To on mi zwrócił uwagę na In My Life w rewelacyjnej wersji Johnny’ego Casha, więc coś tam jest w dalszym ciągu.

Antoni Pawlak cytatem z Help! rozbroił egzaminatora na zaliczeniu z angielskiego.

[...]

[1] Skany można obejrzeć pod adresem: bit.ly/2TsrCAG [dostęp: 6 marca 2020].

[2] John Lennon Anthology to wydany w 1998 roku zestaw czterech płyt kompaktowych z alternatywnymi wersjami piosenek solowych Lennona, nagraniami domowymi i różnymi innymi ineditami.

[3] W latach 1989-1993 Antoni Pawlak pracował w „Gazecie Wyborczej”, był między innymi redaktorem dodatku „Gazeta o Książkach”.