REDAKCJA: Małgorzata Lipska

SKŁAD: Krzysztof Nierodziński

PROJEKT OKŁADKI: Krzysztof Nierodziński

TŁUMACZENIE: Katarzyna Stolba

Wydanie I

Białystok 2026

ISBN 978-83-8429-111-5

Tytuł oryginału: Connecting With The Autism Spectrum: How To Talk, How To Listen, And Why You Shouldn’t Call It High-Functioning

Copyright © 2020 Callisto Publishing LLC

First Published in English by Rockridge Press, an imprint of Callisto Publishing LLC

© Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo Vital, Białystok 2025

All rights reserved, including the right of reproduction in whole or in part in any form.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Bez uprzedniej pisemnej zgody wydawcy żadna część tej książki nie może być powielana w jakimkolwiek procesie mechanicznym, fotograficznym lub elektronicznym ani w formie nagrania fonograficznego. Nie może też być przechowywana w systemie wyszukiwania, przesyłana lub w inny sposób kopiowana do użytku publicznego lub prywatnego – w inny sposób niż „dozwolony użytek” obejmujący krótkie cytaty zawarte w artykułach i recenzjach.

Książka ta zawiera porady i informacje odnoszące się do opieki zdrowotnej. Nie powinny one jednak zastępować porady lekarza ani dietetyka. Jeśli podejrzewasz u siebie problemy zdrowotne lub wiesz o nich, powinieneś skonsultować się z lekarzem, zanim rozpoczniesz jakikolwiek program poprawy zdrowia czy leczenia. Dołożono wszelkich starań, aby informacje zaprezentowane w tej książce były rzetelne i aktualne podczas daty jej publikacji. Wydawca ani autor nie ponoszą żadnej odpowiedzialności za jakiekolwiek skutki dla zdrowia, mogące wystąpić w wyniku stosowania zaprezentowanych w książce metod.

Bądź na bieżąco i śledź nasze wydawnictwo na Facebooku.

facebook.com/wydawnictwovital

15-762 Białystok

ul. Antoniuk Fabr. 55/24

85 662 92 67 – redakcja

85 654 78 06 – sekretariat

85 653 13 03 – dział handlowy – hurt

85 654 78 35 – vitalni24.pl – detal

strona wydawnictwa: wydawnictwovital.pl

Więcej informacji znajdziesz na portalu superodzywianie.pl

Fragment

Wstęp

Jak korzystać z tej książki

Rozdział pierwszy. Zrozumienie spektrum autyzmu

Rozdział drugi. Neuroróżnorodność, ableizm i społeczeństwo

Rozdział trzeci. Problemy z komunikacją

Rozdział czwarty. Autyzm w szkole

Rozdział piąty. Autyzm w pracy

Rozdział szósty. Autyzm w relacjach społecznych

Podziękowania

O Autorze

Zasoby

Bibliografia

Przypisy

Polecamy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Wstęp

Miałem sześć lat, gdy po raz pierwszy wszedłem na szkolne podwórko. Wokół mnie roiło się od dzieci – grały, krzyczały, śmiały się, rozmawiały. Im komunikacja i wzajemne interakcje przychodziły w naturalny sposób. Ja natomiast byłem całkowicie przytłoczony głośnymi dźwiękami i widokiem tylu dzieci. To było straszne, ale jeszcze bardziej przerażała mnie myśl, że zostanę outsiderem albo łatwym celem. Uznałem, że najlepiej będzie spróbować się dopasować i z kimś zaprzyjaźnić. Tyle że nie wiedziałem, jak wchodzić w interakcje z rówieśnikami. Nie rozumiałem ich zabaw, słów ani zachowań. Podczas gdy inni byli otwarci i towarzyscy, ja byłem zamknięty w swoim wewnętrznym świecie – i nie potrafiłem się z niego wydostać. Po dłuższej chwili zastanawiania się, co zrobić, poczułem się całkowicie zagubiony i przebodźcowany. Usiadłem więc sam na ławce, z dala od innych.

Przez wiele lat zmagałem się z rozmaitymi trudnościami życia codziennego. Kontakty społeczne, rozmowy, zawieranie przyjaźni, szkoła, później praca – każdy dzień był walką o to, by przetrwać bez drwin ze strony rówieśników lub krzyków dorosłych. Każda chwila oznaczała zmaganie się z otaczającą mnie rzeczywistością i była próbą utrzymania się na powierzchni. Wymyśliłem cały arsenał trików, żeby ukryć swoją odmienność i niedociągnięcia, choć sam nie rozumiałem, dlaczego wszystko przychodzi mi z takim trudem.

Po wielu badaniach, wizytach u specjalistów i psychologów, dopiero w wieku 21 lat usłyszałem diagnozę – klasyczny autyzm. Moje trudności bynajmniej nie zniknęły jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki, ale wreszcie zrozumiałem, dlaczego to, co dla innych jest normalne, sprawia mi takie trudności.

Patrząc wstecz, widzę, że przeszedłem przez sytuacje, których nikt – bez względu na to, czy jest autystyczny czy nie – nie powinien doświadczać. Wielu z tych cierpień można było uniknąć, gdyby zjawisko autyzmu było lepiej rozumiane. Często książki o autyzmie piszą osoby, które nie są w spektrum. I dlatego właśnie postanowiłem napisać tę książkę – by pokazać innym od kuchni, jak to jest być autystycznym. Poza podstawowymi faktami i informacjami – czym dokładnie jest autyzm, kiedy został opisany naukowo, jak się go diagnozuje, jakie są jego objawy u dzieci i dorosłych – chcę przede wszystkim opowiedzieć moją własną historię i pokazać, jak autyzm wygląda od środka. Chciałbym przekazać innym, jak rozmawiać i jak zachowywać się w kontaktach z osobami w spektrum w określonych sytuacjach – w szkole, w pracy, w relacjach. W środowisku osób autystycznych często powtarza się, że „jeśli znasz jedną osobę w spektrum, to znasz jedną osobę w spektrum”. Każdy z nas jest inny – ale mamy też wiele wspólnego. Mam nadzieję, że ta książka skieruje cię na właściwe tory i poprawi twoje interakcje z osobami w spektrum autyzmu, co sprawi, że poczują się zauważone i szanowane.

Jak korzystać z tej książki

Choć w książce znajdziesz podstawowe fakty o autyzmie, większość treści oparta jest na moich osobistych doświadczeniach jako osoby autystycznej. Trudności i wyzwania, z którymi zmagałem się w przeszłości – i z którymi notorycznie zmagam się jako dorosły autysta – mogą różnić się od doświadczeń innych osób w spektrum.

Ta książka może posłużyć jako przewodnik dla osób neurotypowych – czyli niebędących w spektrum autyzmu – jak lepiej rozumieć osoby autystyczne i wchodzić z nimi w relacje w różnych sytuacjach. Aby relacje obu stron mogły być autentyczne i pełne szacunku, potrzebna jest wiedza, z jakimi problemami mierzą się osoby autystyczne i na czym polegają podstawowe bariery komunikacyjne u osób w spektrum, i w jaki sposób – mimo różnic – można je pokonać.

Warto pamiętać, że każdy autysta jest inny, i to, co opisuję w tej książce, to moja osobista historia. Inne osoby autystyczne mogą mieć inne doświadczenia i problemy oraz wyrażać siebie w odmienny sposób. To, co jest prawdą dla mnie, nie musi być prawdą dla pozostałych osób w spektrum autyzmu.

Mnóstwo książek o autyzmie zostało napisanych przez osoby, które same nie są w spektrum. Choć niejednokrotnie dzielą się bardzo cennymi informacjami, nie są w stanie przekazać, jak to jest naprawdę być autystycznym. Dlatego właśnie tak ważne jest, by dowiedzieć się czegoś więcej o autyzmie bezpośrednio od osób autystycznych.

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ZROZUMIENIE SPEKTRUM AUTYZMU

Chociaż od dzieciństwa zmagałem się z wieloma trudnościami, diagnozę otrzymałem dopiero w wieku 21 lat, w 1998 roku. Dorastałem w latach 80., a wówczas autyzm nie był jeszcze tak dobrze rozumiany jak dziś – zwłaszcza w małym holenderskim miasteczku Apeldoorn, gdzie się wychowałem. Poza tym miałem świetnie opanowany arsenał różnych sztuczek, które skutecznie maskowały moje trudności – przez co po prostu nie rzucały się one w oczy. Tak jak w przypadku wielu innych osób w spektrum, latami żyłem niezdiagnozowany. Ludzie dostrzegali, że jestem inny, ale najczęściej byłem postrzegany po prostu jako niegrzeczny, leniwy, samolubny, bezczelny, głupi albo dziwny. Trudno opisać, jak frustrujące to uczucie, gdy ktoś postrzega cię jako kogoś, kim zupełnie nie jesteś – szczególnie gdy wkładasz ogromny wysiłek w to, by się dopasować i zachowywać uprzejmie.

Na długo przed moimi narodzinami autyzm był już rozpoznany przez badaczy takich jak dr Leo Kanner i dr Hans Asperger, ale diagnozowano jedynie osoby z najbardziej wyraźnymi objawami. Obecnie wiemy znacznie więcej, dzięki czemu wiele osób, które wcześniej przez lata żyły bez świadomości, co jest źródłem ich trudności, może otrzymać diagnozę znacznie wcześniej. Niniejszy rozdział ma na celu przybliżenie podstawowej wiedzy o historii autyzmu z medycznego punktu widzenia, metodach diagnostycznych, najczęstszych objawach oraz ich wpływie na sposób myślenia i komunikacji.

Czym jest autyzm?

Termin „autyzm” zwykle definiowany jest jako zaburzenie neurologiczne i rozwojowe, które objawia się trudnościami w interakcjach społecznych oraz komunikowaniu się. Pamiętam bardzo dobrze dzień, w którym jako młody dorosły otrzymałem diagnozę. Ludzie postrzegali mnie wtedy jako dziecko – i rzeczywiście tak się czułem. Nadal bawiłem się zabawkami i wewnętrznie byłem po prostu dzieckiem (zresztą nadal trochę jestem – ale o tym później). Zmagałem się z każdym aspektem codzienności i nie rozumiałem, dlaczego to, co innym przychodzi naturalnie, dla mnie jest tak trudne. Od najmłodszych lat słyszałem różne dalekie od prawdy „diagnozy”, na przykład, że „mam trudności z powodu rozwodu rodziców”. Ale to po prostu nie było to.

Warto zaznaczyć, że około 40% dorosłych osób w spektrum ma także zdiagnozowane zaburzenia lękowe. Objawy lęku często towarzyszą autyzmowi, choć lęk wcale nie musi oznaczać autyzmu.

Dopiero gdy usłyszałem diagnozę, że mam autyzm, zagadka została rozwikłana i wszystko zaczęło układać się w logiczną całość. Wreszcie zrozumiałem, dlaczego życie jest dla mnie nieustanną walką. Wciąż nie istnieje jedna, oficjalna i powszechnie akceptowana metoda diagnozowania autyzmu u dorosłych, dlatego często stosuje się te same procedury, co u dzieci. W tej części rozdziału omówię, jak diagnozuje się dzieci, co może zrobić osoba dorosła, która podejrzewa, że może być w spektrum autyzmu, oraz jakie są najczęstsze objawy – takie jak trudności w kontaktach społecznych, w komunikacji i nadwrażliwość na bodźce.