Dane oryginału: The Hitchhikers Guide to Salutogenesis Salutogenic pathways to health promotion

© 2010 by Bengt Lindström and Monica Eriksson

Projekt okładki i stron tytułowych Anna Kulikowska

Wydawca Aleksandra Małek

Redaktor Anna Gardyniak

Redaktor prowadzący Agata Kołacz

Produkcja Anna Badura

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w Internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2025

ISBN: 978-83-01-24533-7

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2025 r. (Wydanie I)

Warszawa 2025

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. G. Daimlera 2

tel. 2269 54 321; faks 22 69 54 228

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Fragment

O Autorach

Przedmowa do polskiego wydania

Bibliografia

Przedmowa

Rozdział 1. Wstęp – źródła salutogenezy

Rozdział 2. Zmiana perspektywy – tworzenie ślepców

2.1. Badania nad salutogenezą – całościowe ujęcie zagadnienia

2.2. Od rzeki zdrowia ku rzece życia

Rozdział 3. Pierwotne założenia salutogenezy

3.1. Poczucie koherencji

3.2. Uogólnione zasoby odpornościowe

Rozdział 4. Kwestionariusz orientacji życiowej – SOC

4.1. Struktura skali SOC

4.2. Nowa generacja kwestionariusza SOC

4.3. Stabilność na przestrzeni czasu

Rozdział 5. Promocja zdrowia

5.1. Karta Ottawska – krótka historia, wartości i zasady oraz związek z salutogenezą

5.2. Interpretacja Karty Ottawskiej w kontekście salutogenezy

Rozdział 6. Współczesne badania naukowe

6.1. Zdrowie i jakość życia

6.2. Zachowania zdrowotne

6.3. Aktywność zawodowa

Rozdział 7. Wpływ silnego poczucia koherencji na zdrowie i gospodarkę

Rozdział 8. Poczucie koherencji a choroby niezakaźne

8.1. Choroby układu krążenia

8.2. Cukrzyca

8.3. Nowotwory

8.4. Zdrowie psychiczne

8.5. Podsumowanie zależności pomiędzy salutogenezą a chorobami niezakaźnymi

Rozdział 9. Salutogeneza w badaniach i praktyce

9.1. Społeczeństwo a poczucie koherencji

9.2. Poziom jednostkowy i grupowy

9.3. Badania

Rozdział 10. Krytyka teorii salutogenezy

10.1. Psychometryczne aspekty salutogenezy

10.2. Brak ustaleń dotyczących stabilności w czasie

10.3. Słaby związek między poczuciem koherencji a zdrowiem fizycznym

10.4. Inne dostępne koncepcje dotyczące zdrowia

Rozdział 11. Edukacja zdrowotna

11.1. Wprowadzenie podejścia salutogenicznego do edukacji zdrowotnej – „uczenie się zdrowia”

Rozdział 12. Niektóre pojęcia związane z poczuciem koherencji

12.1. Prężność psychiczna

12.2. Kontinuum zdrowia psychicznego

12.3. Poczucie spójności

12.4. Upodmiotowienie

Rozdział 13. Wnioski

Rozdział 14. Przyszłość

Postscriptum

Bibliografia

Przypisy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

O Autorach

Bengt Lindstrom profesor promocji zdrowia Nordic School of Public Health (Szwecja) i Buskerud University College (Norwegia). Przewodniczący międzynarodowej grupy roboczej ds. salutogenezy IUHPE w Folkhälsan Research Center w Helsinkach (Finlandia). „Terminalnie chore dzieci opowiedziały mi o zdrowiu więcej, niż dała mi cała moja edukacja i wszystkie szkolenia w dziedzinie medycyny i pediatrii. Poczułem, że kierujemy naszą uwagę w niewłaściwą stronę i początkowo skupiłem się na szerszym zagadnieniu – jakości życia”. Doprowadziło to do przedstawienia pojęcia jakości życia jako kontekstowej koncepcji promocji zdrowia w formie rozprawy doktorskiej pt. „The Essence of Existence – On the Quality of Life of Children and Families in the Nordic Countries” (Lindström, 1994). Jakość życia może być postrzegana jako główny wskaźnik promocji zdrowia. W związku z tym w dalszej kolejności postawiłem bardziej interesujące poznawczo pytanie: jak to osiągnąć? Okazało się, że odpowiedź można znaleźć w salutogenicznym podejściu do zdrowia. Bezpośrednie rozmowy z Aaronem Antonovsky’m ukierunkowały mnie i zmotywowały do dalszych rozważań nad tym zagadnieniem. To z kolei zachęciło mnie do próby zmiany postrzegania praktyk i badań dotyczących zdrowia. Mój obecny pogląd na tę kwestię można ująć w prostym logicznym wzorze:

HP (OC) = (SAL + QoL) × HR

Promocja zdrowia (HP) oparta na Karcie Ottawskiej (OC) oznacza takie rozumienie salutogenezy (SAL), która pokazuje środki i kierunki poprawy ogólnej jakości życia (QoL) ludzi. Założenia te opierają się na realizacji praw człowieka (HR) w praktyce.

e-mail: bengt.lindstrom@folkhalsan.fi

lub bengt.lindstrom@nhv.se

Monica Eriksson, uzyskała tytuł magistra i licencjata w dziedzinie polityki społecznej; doktor polityki społecznej (promocja zdrowia), wykładowca uniwersytecki w dziedzinie zdrowia publicznego na University West, Wydział Pielęgniarstwa, Zdrowia i Kultury, Wydział Zdrowia i Kultury, Trollhättan (Szwecja), oraz twórczyni i członek zarządu Folkhälsan Research Center, Health Promotion Research w Helsinkach (Finlandia). Napisała rozprawę doktorską w 2007 r. na podstawie przeglądu międzynarodowych badań na temat salutogenezy pt. Unravelling the Mystery of Salutogenesis (Eriksson, 2007). Obecnie kontynuuje swoje badania i aktualizuje uzyskane wcześniej wyniki. Jej główne rozważania koncentrują się na salutogenezie w obszarach zdrowia publicznego i promocji zdrowia w odniesieniu do aspektów praktycznych dotyczących podmiotowych umiejętności, możliwości i zasobów jako niezbędnych dla osiągnięcia zdrowia i dobrostanu oraz uzupełniających tradycyjne podejście dotyczące ryzyka zagrożeń zdrowotnych i chorób. Wcześniej pracowała jako pracownik socjalny w szpitalu, dyrektor operacyjny stowarzyszenia koordynującego działania na rzecz osób z niepełnosprawnością, następnie jako skandynawski przedstawiciel ds. mobilności osób z niepełnosprawnością. Autorka raportu na temat zdrowia publicznego na Wyspach Alandzkich (Finlandia). „Moje doświadczenie kliniczne i praktyka zawodowa przekonały mnie, że perspektywa zasobów zdrowia publicznego i promocji zdrowia jest jedyną drogą zarówno dla badań, jak i skutecznych interwencji”.

e-mail: monica.eriksson@hv.se

lub monica.eriksson@folkhalsan.fi

Przedmowa do polskiego wydania

Salutogeneza

Opracowana przez Aarona Antonovsky’ego w latach 70. XX wieku koncepcja salutogenezy jest wiodącym sposobem myślenia o zdrowiu, i stała się inspiracją dla różnych obszarów jej zastosowań, np. opracowywania koncepcji zdrowia (Pelikan, 2022), tworzenia programów poprawy zdrowia (Sokołowska i in., 2018) czy mniej oczywistych zastosowań, jak np. w resocjalizacji (Wysocka, 2015; Kowalczyk, 2021), bądź wykorzystania w programach kosmicznych (Robinson i in., 2013).

Koncepcja Antonovsky’ego stała się także (a może przede wszystkim) podstawą analiz oraz badań klinicznych, o czym świadczy liczba publikowanych prac z tego zakresu (patrz wykres 1).

Analiza haseł w bazach internetowych wykazała, że najwięcej prac dotyczy zagadnień: zdrowie (salute – 94 806), następnie – salutogeneza lub salutogeniczny, lub Antonovsky, lub poczucie koherencji (salutogenesis or salutogenic or Antonovsky or sense of coherence – 17 633), salutogeneza (salutogenesis – 6952), salutogeniczność (salutogenic – 3114), salutogenese – 2732, podejście salutogeniczne (salutogenic approach – 589). Wypada również wspomnieć o różnicach językowych czy też wynikających z tłumaczenia terminologii przypisanej do prezentowanej koncepcji, albowiem początkowo dominował w literaturze polskiej

Wykres 1. Liczba rekordów w bazie BSCO

Źródło: baza EBSCO z dnia 11.02.2025

termin „salutogeneza”, który wraz z upływem czasu jest coraz częściej zastępowany pojęciem „salutogeniczność”. Kwestia ta pojawiła się także podczas tłumaczenia tej publikacji, albowiem bezpośrednia korespondencja z prof. Bengtem B. Lindströmem doprowadziła do konkluzji, że w popularnym przekazie obecny jest termin „salutogenetyczny”, co stanowi błędną interpretację oryginalnego, szerszego pojęcia.

Badania nad salutogenicznością wpisują się w szerszy kontekst kompetencji naukowych i praktycznych pomiędzy psychologią zdrowia i kliniczną. I tak, o ile w podejściu klinicznym dominuje orientacja na patogenezę i wyjaśnienie patomechanizmu oraz przyczyn strukturalnych i funkcjonalnych pojawiających się form patologii, o tyle w psychologii zdrowia dominująca jest koncentracja na poszukiwaniu czynników salutogenicznych i rozwoju badań nad koncepcjami zdrowia, jakości życia i dobrostanu (Cierpiałkowska i Sęk, 2002). Do tej pory, jak zauważył sam Antonovsky (1996, s. 2), dominowała tendencja do „skupiania się na dalszym biegu rzeki” – personel medyczny koncentruje się na heroicznym „ratowaniu tonącego w rwącej rzece”, zamiast zadać sobie pytanie, „kto lub co sprawiło, że się w tej rwącej rzece znalazł?”. Twórca pojęcia salutogenezy zwraca uwagę na to, aby nie tylko dostrzegać same objawy choroby, lecz przede wszystkim skupiać się na całościowym podejściu do człowieka.

Proponowane przez Antonovsky’ego (1979, 2005) podejście salutogeniczne, określane też mianem orientacji salutogenicznej, koncentruje się na rozpoznawaniu i aktywizowaniu tych właściwości jednostki, które sprzyjają zdrowiu (Cierpiałkowska i Sęk, 2002; Chodkiewicz, 2005). W ramach tej orientacji skupiamy się na udzieleniu odpowiedzi na dwa kluczowe pytania, tj.: 1) jakie są czynniki sprzyjające zdrowiu oraz 2) dzięki którym czynnikom zachowujemy zdrowie, mimo działających na nas czynników szkodliwych. Punkt wyjścia do rozważań nad koncepcją salutogenezy stanowiła analiza losów kobiet pochodzenia żydowskiego, które przeżyły obozy koncentracyjne, a konkretnie ich przystosowanie do klimakterium. I tak, 29 procent tych kobiet mimo skrajnie traumatycznych doświadczeń życiowych zachowało dobre zdrowie fizyczne i psychiczne, optymizm i pogodę ducha. Pomimo osłabienia zdrowia fizycznego potrafiły wieść szczęśliwe życie. Natomiast część osób mimo odzyskania wolności pozostawała zniechęcona i nie potrafiła odzyskać radości życia (Antonovsky, 2005; Chodkiewicz, 2005; Cierpiałkowska i Sęk, 2019; Espnes i in., 2021). Sytuacja ta skłoniła Antonowsky’ego (2005) do postawienia pytania o to, co pozwoliło tym kobietom zachować zdrowie? Opis tych analiz możemy odnaleźć w jego pracy Rozwiązanie tajemnicy zdrowia. Jak radzić sobie ze stresem i nie zachorować, która ukazała się w Polsce w 1995 roku. Ponadto odpowiedź na to pytanie częściowo możemy znaleźć także w pracach Viktora E. Frankla (2023) czy Antoniego Kępińskiego (2014), którzy starali się na podstawie własnych doświadczeń obozowych ukazać mechanizmy determinujące zachowania przebywających w obozach ludzi, w tym te pozwalające na radzenie sobie z sytuacją, w jakiej się znaleźli. Zarówno wiedza wynikająca z osobistych przeżyć, jak i praca z osobami, które były uczestnikami podobnych doświadczeń, umożliwiły badaczom wypracowanie jasnych poglądów na temat zachowania człowieka, ze szczególnym uwzględnieniem istoty i wyznaczników jego zdrowia. Ponadto obaj naukowcy mieli wykształcenie medyczne, byli psychiatrami i jednocześnie psychoterapeutami, dzięki czemu potrafili analizować mechanizmy leżące u podstaw zachowań badanych przez nich ludzi. Natomiast Antonovsky z wykształcenia był socjologiem, który nie miał wykształcenia w zakresie psychiatrii czy psychologii. I zapewne właśnie to socjologiczne zacięcie spowodowało postawienie pytania o czynnik, który pozwala człowiekowi nie tylko na przetrwanie, ale przede wszystkim na zachowanie potencjału do osiągania wielowymiarowego dobrostanu i doprowadziło Antonovsky’ego do opracowania fundamentalnej dla orientacji salutogenicznej koncepcji, a mianowicie poczucia koherencji (Sipowicz i in., 2022). Koncepcja ta pozwoliła nam w bardziej holistyczny sposób podejść do postrzegania, rozumienia chorób i przeciwdziałania im, co wiąże się ze zmianą spojrzenia na człowieka, zwłaszcza na jego stan zdrowia i stan choroby. Zmiana ta jest widoczna zarówno na gruncie medycyny, jak i psychologii, a wynika z wypierania dominującego modelu biomedycznego, ujmującego chorobę jedynie w kategoriach dysfunkcji somatycznej na rzecz modelu całościowego (holistycznego), zgodnie z którym na nasze zdrowie i chorobę wpływ mają wzajemnie powiązane czynniki biologiczne, psychologiczne i społeczne (Chodkiewicz, 2005). Model biopsychospołeczny pozwala lepiej i efektywniej poznać i zrozumieć funkcjonowanie człowieka, co przekłada się na sposoby leczenia i pomagania. W myśl tego modelu człowiek jest zarówno „twórcą” własnego zdrowia, jak i ekspertem w tej dziedzinie. W tym kontekście szczególnie trafne wydaje się stwierdzenie Juliana Aleksandrowicza, który powiedział, że: „Nie ma nieuleczalnie chorych. Poznałem siłę nadziei i destrukcyjną moc rozpaczy. Zalecam trwanie przy nadziei. Nigdy bowiem nie wiadomo, w której chwili i skąd może przyjść ocalenie” (napis na tablicy pamiątkowej ufundowanej na jubileusz 650-lecia Kudowy Zdroju w 2004 r.).

Rozwój psychologii, a tym samym wynikających z niej paradygmatów zaowocował powstaniem oraz rozwojem nowych koncepcji zdrowia i choroby. Intensyfikacja rozważań teoretycznych prowadzących do formułowania złożonych modeli, weryfikowanych poprzez liczne badania empiryczne i kliniczne, doprowadziła do swoistego związku teorii i praktyki, przyczyniając się do stworzenia modelu patogenezy i salutogenezy (Sęk, 2001, 2008; Cierpiałkowska, 2007; Cierpiałkowska i Sęk, 2016). Innymi słowy, funkcjonowanie człowieka przedstawiane jest na wielu różnych poziomach i płaszczyznach, zgodnie z założeniami koncepcji opisujących i wyjaśniających jego naturę. Bazę takiego podejścia stanowią zarówno modele medyczne, jak i paradygmaty psychologiczne zdrowia i zaburzeń psychicznych. I tak, model patogenezy odwołuje się do oznak zaburzeń psychicznych, ich psychologicznych źródeł oraz patologicznych cech lub struktury osobowości bądź dezadaptacyjnych wzorów zachowania (Cierpiałkowska i Sęk, 2016). Z kolei model salutogenezy zakłada, że człowiek, stykając się ze stresorami, dostraja się do tych wyzwań, aby zachować dynamiczną równowagę procesów życiowych na optymalnym dla funkcjonowania poziomie. W takim ujęciu zdrowie traktowane jest jako „proces stałego reagowania na wymagania w celu zachowania lub przywrócenia pewnego poziomu organizacji, który bywa też nazywany poziomem dynamicznej równowagi zewnętrznej i wewnętrznej systemu” (Cierpiałkowska i Sęk, 2016, s. 41). W podejściu salutogenicznym zdrowie jest traktowane jako kontinuum opisane na wymiarze, którego końce stanowią zdrowie (health ease, HE) oraz choroba (dis ease, DE). Interpretując wskazany wymiar, należy zaznaczyć, że zdrowie w swym krańcowym położeniu utożsamiane jest z jego idealnym stanem, czyli pełnią zdrowia przejawiającą się we wszystkich jego aspektach (fizycznym, psychicznym i społecznym). Osiągając taki stan, człowiek doświadcza pełnego dobrostanu. Choroba w swojej skrajnej formie jest postrzegana jako poważny stan zagrażający życiu jednostki. Pomiędzy tymi krańcowymi stanami mieszczą się dynamiczne stany pośrednie względnego zdrowia lub choroby (Sęk i Pasikowski, 2001).

Antonovsky (2005) uwzględnił cztery następujące czynniki odpowiedzialne za utrzymanie, rozwój i powrót do zdrowia:

1) uogólnione zasoby odpornościowe (generalised resistance resources, GRR), to wszelkie fizyczne i biochemiczne (odporność), materialne (pieniądze), poznawcze i emocjonalne (wiedza, intelekt, osobowość), związane z wartościami, postawami i relacjami interpersonalnymi oraz makro-socjo-kulturowe właściwości jednostki (grupy, podkultury lub społeczności), które umożliwiają skuteczne unikanie lub przezwyciężanie wielu różnych stresorów;

2) stresory to wymagania, dla których nie ma gotowych ani zautomatyzowanych reakcji adaptacyjnych i które rodzą stan napięcia;

3) poczucie koherencji (sense of coherence, SOC) definiowane jest przez Antonovsky’ego jako „klucz do zdrowia”, czyli stała dyspozycja osobowościowa, dzięki której człowiek potrafi radzić sobie z wyzwaniami własnymi oraz środowiska oraz efektywnie korzystać z zasobów osobistych i środowiskowych. Komponenty poczucia koherencji można zaliczyć do trzech typów właściwości podmiotowych, czyli przekonań, kompetencji i cech emocjonalno-motywacyjnych (Cierpiałkowska i Sęk, 2016). Na poczucie koherencji składają się:

– poczucie zrozumiałości (comprehensibility) – wskazuje, w jakim stopniu człowiek spostrzega i interpretuje napływające informacje jako uporządkowane, spójne i dające się zrozumieć. Pozwala tym samym nadać znaczeniom sens oraz je przewidzieć;

– zaradność, sterowalność (manageability) – jest komponentem, który pozwala na przekonania dotyczące dostępnych zasobów zaradczych, zarówno podmiotowych, jak i zewnętrznych. Jest to zdolność do adekwatnej i realistycznej oceny rzeczywistości pod kątem wymagań stawianych przez sytuacje z jednej strony, zasobów pozostających w dyspozycji jednostki z drugiej oraz możliwości dopasowania jednych i drugich;

– sensowność (meaningfulness) – wyraża stopień, w jakim człowiek czuje, że życie ma sens, że wymagania otaczającej rzeczywistości motywują jednostkę do zaangażowania się i podjęcia wysiłku. Poczucie sensowności pozwala na postrzeganie istotnych dla danej osoby obszarów życia jako wyzwania, jako czegoś, czemu warto poświęcić energię, czas i wysiłek.

4) styl życia (lifestyle) – jest pojęciem najmniej rozbudowanym w koncepcji salutogenezy, co wynikało z przekonania Antonovsky’ego, który punkt ciężkości przerzucał na zachowania, dzięki którym człowiek tworzy warunki sprzyjające doświadczeniom rozwijającym zasoby i poczucie koherencji (Pasikowski, 2000; Chodkiewicz, 2006; Cierpiałkowska i Sęk, 2016).

Poczucie koherencji jest najważniejszym czynnikiem z wymienionych przez Antonovsky’ego, który decyduje o miejscu, jakie zajmujemy na kontinuum zdrowie–choroba. Silne poczucie koherencji determinuje uruchamianie przez człowieka właściwych dla danej trudnej sytuacji zasobów, z których skutecznie korzysta, a przez to ma poczucie własnej skuteczności i sensowności swoich działań (Antonovsky, 2005). Poczucie koherencji pełni rolę swoistego bufora chroniącego jednostkę przed destrukcyjnym wpływem sytuacji życiowych, pozwalając na zachowanie zdrowia (Gruszczyńska, 2004). Tym samym wysoki poziom poczucia koherencji umożliwia zachowanie równowagi pomimo przeżywania czasami skrajnych doświadczeń życiowych (Chodkiewicz, 2006). Idea poczucia koherencji nie tylko wzbogaciła psychologię zdrowia o pozytywny wymiar, ale także wskazała na jego różne aspekty – poznawczy, motywacyjny i działaniowy (Antonovsky, 2005; Cierpiałkowska i Sęk, 2016). I tak:

• poczucie zrozumiałości najbardziej odzwierciedla komponenty poznawcze;

• w poczuciu zaradności dominują aspekty działania, związane głównie ze świadomością możliwości poradzenia sobie z trudnościami;

• poczucie sensowności związane jest z nadawaniem sensu doświadczeniom i podejmowaniu wyzwań.

Jak podkreśla Helena Sęk (2012) (2005; Heszen-Celińska i Sęk, 2020), aktualnie w opracowaniach odnoszących się do roli zasobów w życiu człowieka poczucie koherencji traktowane jest jako metazasób albo zasób kluczowy, który „zawiaduje” innymi oraz plasuje się wysoko w ich hierarchii. Warto także zaakcentować znaczenie tych zasobów, które sprzyjają tworzeniu warunków odpowiednich do rozwoju człowieka i kształtowania doświadczenia gwarantującego rozwój poczucia koherencji (Antonovsky, 1996; Cierpiałkowska i Sęk, 2016). Poziom poczucia koherencji kształtuje się w wyniku doświadczeń, jakie człowiek zdobywa w toku swojego rozwoju poprzez wzorce wychowawcze oraz klimat emocjonalny panujący w rodzinie. Antonovsky określał środowisko prowadzące do rozwoju wysokiego poziomu poczucia koherencji jako takie, które charakteryzuje się spójnością, równowagą przeciążenia i niedociążenia oraz udziałem w podejmowaniu decyzji. Tym samym, stałość i przewidywalność doświadczeń życiowych prowadzą do rozwoju silnego poczucia zrozumiałości otaczającego świata. Natomiast równowaga przeciążenia i niedociążenia: a) odnosi się do ilości energii, umiejętności i kompetencji, jakie musi uruchomić osoba, żeby sprostać określonemu zadaniu, b) prowadzi do rozwoju silnego poczucia zaradności, c) ma udział w podejmowaniu decyzji, ma możliwość wpływu na wynik ostateczny poprzez nadawanie sensu zaangażowaniu i prowadzi do rozwoju poczucia sensowności (Dolińska-Zygmunt, 1996).

Sprzyjające zdrowieniu właściwości poczucia koherencji znalazły potwierdzenie w licznych badaniach empirycznych prowadzonych czy opisywanych również w polskiej literaturze. Jak zauważa Wiesław Łosiak (2007), wiele z tych badań pokazało, że SOC może modyfikować zdrowotne konsekwencje stresu w wielu obszarach. Warto jednak zwrócić uwagę na jeszcze jeden aspekt, mianowicie Antonovsky (2005), tworząc pojęcie koherencji, wykorzystał obserwacje osób, które doświadczyły traumatycznych przeżyć jako więźniowie w obozach koncentracyjnych. Trudno w tym miejscu nie wspomnieć o Antonim Kępińskim, który zajmował się badaniami byłych więźniów obozów koncentracyjnych. Na podstawie przeprowadzonych badań opisał tzw. KZ-syndrom (zespół obozu koncentracyjnego), na który składają się zaburzenia psychiczne, występowanie chorób somatycznych, a także głębokie zmiany w strukturze osobowości. Kępiński podkreślał znaczenie sposobów wychowywania i wartości przekazywanych w relacji rodzice–dziecko dla ich wykorzystywania w sytuacjach trudnych, stresowych. Kępiński i Orwid w pracy zatytułowanej Z psychopatologii nadludzi. Uwagi na marginesie autobiografii Rudolfa Hössa opublikowanej w 1962 roku zawarli koncepcję genezy załamania psychicznego w niepowodzeniach i koniecznej w określonych warunkach zmiany stylu życia. Nie koniec na tym. Trzeba także przypomnieć, że Kępiński postulował, aby KZ-syndrom uznać za odrębną kategorię diagnostyczną, wyprzedzając tym samym o dziesięciolecia uznanie odrębności PTSD. Warto zaznaczyć, że głębia i trafność analiz naukowych dokonanych przez Kępińskiego wynikały nie tylko z jego wykształcenia psychologicznego czy psychiatrycznego, ale także z osobistych doświadczeń związanych z uwięzieniem w obozie koncentracyjnym Miranda de Ebro.

Należy także zwrócić uwagę na koncepcję tak zwanego pola zdrowotnego, zgodnie z którą zakłada się istnienie czterech podstawowych elementów określających zdrowie, a więc biologii, środowiska, stylu życia oraz organizacji opieki zdrowotnej. Model ten był rozwijany i eksplorowany naukowo przez wielu badaczy, niemniej jednak wyniki badań w sposób jednoznaczny wskazują, iż styl życia należy uznać za najbardziej istotny czynnik zdrowia (Dolińska-Zygmunt, 1996). Dlatego też ważne jest skoncentrowanie się na promocji zdrowia, czyli procesie umożliwiającym ludziom zwiększenie kontroli nad swoim zdrowiem i poprawą jego jakości, jak zauważają Irena Heszen i Helena Sęk (2007), świadomej aktywności człowieka, który może się zdrowia uczyć, może je także promować i ochraniać. Dlatego też w praktyce podejmuje się działania zmierzające do edukacji i promocji zdrowia. Zdaniem Barbary Woynarowskiej (2007) współczesna edukacja zdrowotna to proces uczenia ludzi jak żyć, aby zachować i doskonalić zdrowie własne i innych, zaś w przypadku wystąpienia choroby lub niepełnosprawności aktywnie uczestniczyć w jej leczeniu, radzić sobie i zmniejszać negatywne jej skutki. Natomiast zgodnie z Kartą Ottawską (1986) promocja zdrowia to „proces umożliwiający ludziom kontrolę nad własnym zdrowiem i jego poprawę”. Innymi słowy, w aspekcie: a) podmiotowym – akcentuje się różne aspekty sprawowania kontroli nad własnym życiem i przejmowania odpowiedzialności za swoje decyzje dotyczące zdrowia, b) społecznym – podkreśla się znaczenie uczestnictwa ludzi, organizacji i wspólnot w zwiększaniu indywidualnej i wspólnej kontroli nad warunkami i jakością życia, w tym także działaniami na rzecz zdrowia (Woynarowska, 2007; Juczyński, 2009; Ogińska-Bulik i Juczyński, 2010; Cierpiałkowska i Sęk, 2016). Warto także zaznaczyć, że promocja zdrowia przekłada się nie tylko na działania pojedynczych osób, ale przyjmuje postać ruchu społecznego i wiąże się z kreowaniem środowisk sprzyjających rozwojowi wiedzy, kompetencji i umiejętności w obszarze zdrowia i zdrowego stylu życia. Tym samym przemiany w podejściu do zagadnień zdrowia i choroby związane są ściśle zarówno z rewolucjami zdrowotnymi, jak i z postrzeganiem przez coraz większą liczbę osób własnego zdrowia jako istotnej wartości w życiu (Chodkiewicz, 2009).

Mówiąc o salutogenezie, trzeba zatem zwrócić uwagę, w jak znaczącym zakresie jest ważna dla systemu ochrony zdrowia. Alvarez i współpracownicy (2021) przeprowadzili analizę wpływu czynności salutogenicznych poprzez przegląd raportów z interwencji, które zostały opublikowane w ciągu dziesięciu lat (2007–2016). Zaobserwowano, że aż 85 procent analizowanych interwencji przyniosło pozytywne efekty zdrowotne i nie wykazało skutków ubocznych, choć wystąpiły liczne ograniczenia natury metodologicznej, np. związane z kryteriami doboru do grupy czy liczebnością badanych grup. Jak już zostało to wcześniej wspomniane, w podejściu salutogenicznym zwraca się uwagę na czynniki sprzyjające zdrowiu (Sęk, 2001, 2008; Cierpiałkowska, 2007). System opieki zdrowotnej oparty na salutogenezie kładzie w ten sposób nacisk na wzmacnianie poczucia koherencji oraz integralności fizycznej, psychicznej i duchowej pacjentów (Alivia i in., 2011). To podejście pozwala na uwzględnienie całościowej definicji zdrowia i angażuje się w rozwijanie zdolności pacjentów do radzenia sobie z wyzwaniami zdrowotnymi na różnych płaszczyznach. Bengt Lindström i Monica Eriksson (2011) stwierdzają, iż połączenie tradycyjnego zdrowia publicznego i podejścia „salutogenicznego” przynosi liczne, pozytywne korzyści. Nie tylko pomaga w zapobieganiu chorobom, ale także kształtuje pozytywne nawyki życiowe, zwiększa odporność na stres i poprawia ogólną jakość życia. Co więcej, jak stwierdza Jürgen M. Pelikan (2022), aby wprowadzić podejście salutogeniczne, ochrona zdrowia musi poszerzyć swoje działania, uwzględniając profilaktykę i promocję zdrowia. To podejście nie odnosi się wyłącznie do pacjentów, ale także do pracowników ochrony zdrowia i całej społeczności. Sprzyja to nie tylko leczeniu choroby, lecz także kształtowaniu zdrowych nawyków i wzmacnianiu zdolności organizmu do radzenia sobie ze stresem i chorobami. Zboralski i współpracownicy (2008) stwierdzają, iż pomimo imponującego postępu w obszarze medycyny, nadal w dużej mierze wykorzystuje się model biomedyczny i tym samym brakuje rozszerzonej perspektywy zdrowia. Ochrona zdrowia powinna rozpatrywać pacjentów jako jednostki z unikalnym kontekstem życiowym, uwzględniając ich stan fizyczny, psychiczny, społeczny i duchowy. To pozwala na bardziej spersonalizowaną i skuteczną opiekę.

Przyjmując szerszą perspektywę psychologiczną, w ramach klinicznej psychologii zdrowia wyodrębniamy zarówno psychologię zdrowia, jak i pozytywną psychologię zdrowia (Heszen i Sęk, 2007). Psychologia zdrowia zajmuje się zastosowaniem wiedzy i umiejętności psychologicznych do problematyki chorób somatycznych oraz badaniami w tym zakresie. Natomiast pozytywna psychologia zdrowia obejmuje psychologiczne uwarunkowania i korelaty zdrowia oraz oddziaływania ukierunkowane na ludzi zdrowych, utożsamiane z promocją zdrowia. Przyjmuje się, że dla klinicznej psychologii zdrowia podstawy teoretyczne stanowi psychologia stresu i radzenia sobie, natomiast w pozytywnej psychologii zdrowia analogiczną rolę pełnią model salutogenetyczny i poczucie koherencji (Heszen, 2016).

Co ciekawe, sam Antonovsky stwierdza, że podejścia salutogeniczne i patogeniczne należy uznać za komplementarne, co w literaturze polskiej znajduje odzwierciedlenie w pracach Heleny Sęk (2001, 2008), Lidii Cierpiałkowskiej (2007) oraz Cierpiałkowskiej i Sęk (2002, 2016). I tak, model salutogeniczny służy wyjaśnianiu genezy zdrowia i jego ochronie, a wykorzystywany jest w aspektach promocji zdrowia i zapobiegania patologii, w sytuacjach choroby, gdy chcemy poznać proces zdrowienia czy też wtedy, gdy przyczynowe leczenie somatyczne jest niemożliwe. Analizowano także oba modele w aspekcie ich integracji i syntezy podejść, zauważono bowiem, że koncentracja na krańcach wymiaru „zdrowie–choroba” może prowadzić do szkodliwych ograniczeń (np. koncentracja wyłącznie na promowaniu zachowań zdrowotnych bez uwzględniania wieku czy ograniczeń zdrowotnych lub koncentracja na czynnikach zagrażających zdrowiu bez uwzględniania czynników ochronnych). Trzeba tym samym pamiętać o tym, że zależności pomiędzy obydwoma podejściami są złożone.

Podsumowując, salutogeneza to model podejścia do zdrowia, który od lat 70. ubiegłego wieku nieustannie się rozwija, co widać w liczbie artykułów naukowych na ten temat oraz ich znaczącym zróżnicowaniu. Model ten budzi zainteresowanie wśród szerokiego grona praktyków i badaczy zdrowia, o czym świadczy choćby zorganizowany w 2024 roku w Polsce Kongres „The 7th International Conference on Salutogenesis. Everyday life and crises as opportunities for salutogenic transformation”. Model, który powstał w trakcie badań nad kobietami po doświadczeniu obozu koncentracyjnego, wyjaśnia, dlaczego niektórzy umieją sobie poradzić z bardzo trudnymi przeżyciami oraz jak kształtuje się zdrowie i co mu sprzyja. W tej Przedmowie chciałyśmy omówić najważniejsze zagadnienia, wyjaśnić najistotniejsze terminy, aby Czytelnik w kolejnej części książki mógł się zapoznać z rozmaitymi aspektami tego modelu.

Drogi Czytelniku

Bardzo się cieszymy, że książka Autostopem przez salutogenezę jest właśnie w Twoich rękach. To dla nas ogromne źródło radości, że możemy podzielić się z Tobą częścią naszej pracy. W publikacji tej skupiamy się na opisaniu modelu podejścia do zdrowia, czyli salutogenezy, zaproponowanemu przez Aarona Antonovsky’ego w latach 70. ubiegłego wieku. Całemu naszemu zespołowi zależało, aby oddać w Twoje ręce tę książkę, która zaciekawi każdego, kto postanowi ją przeczytać. Nie chcemy, abyś myślał o niej jako o pozycji skierowanej wyłącznie do osób zainteresowanych dziedziną psychologii. Naszym celem było przetłumaczenie tej publikacji w taki sposób, aby dotarła do jak najszerszego grona czytelników. Chcemy, abyś z tej lektury wyniósł nowe spojrzenie (bądź je też poszerzył) na proces kształtowania się zdrowia. Abyś zrozumiał, jak ważne jest spojrzenie na człowieka w sposób holistyczny, a nie tylko przez pryzmat choroby. Wierzymy, że ta książka dostarczy wiedzy, która pomoże Ci lepiej zrozumieć to zagadnienie. Dziękujemy za poświęcenie czasu na lekturę. Mamy nadzieję, że książka ta okaże się dla Ciebie wartościowa.

Podziękowania należą się przede wszystkim autorom oryginału, profesorowi Bengtowi B. Lindströmowi i Monice Eriksson. Chciałybyśmy również wyrazić wdzięczność za motywację do wytrwałej pracy, której owocem jest prezentowana książka, profesor Claudii Meier Magistretti z University of Applied Sciences and Arts Northwestern Switzerland (FHNW).

Beata Pastwa-Wojciechowska, Maria Kaźmierczak oraz Mirella Wojciechowska

Gdańsk, 2025

Bibliografia

Alivia, M., Guadagni, P., Di Sarsina, P. R. (2011). Towards salutogenesis in the development of personalised and preventive healthcare. The Epma Journal, 2(4), 381–384.

Alvarez, O., Ruiz-Cantero, M. T., Cassetti, V., Cofiño, R., Álvarez-Dardet, C. (2021). Salutogenic interventions and health effects: a scoping review of the literature. Gaceta Sanitaria, 35(5), 488–494.

Antonovsky, A. (1979). Health, stress and coping. San Francisco: Jossey-Bass

Antonovsky, A. (1996). The salutogenic model as a theory to guide health promotion. Health Promotion International, 11(1), 11–18.

Antonovsky, A. (2005). Rozwikłanie tajemnicy zdrowia. Jak radzić sobie ze stresem i nie zachorować. Warszawa: Instytut Psychiatrii i Neurologii.

Becker, C. M., Glascoff, M. A., Felts, W. M. (2010). Salutogenesis 30 Years Later: Where Do We Go from here? The International Electronic Journal of Health Education, 13, 25–32.

Chodkiewicz, J. (2006). Psychologia zdrowia: wybrane zagadnienia. Łódź: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Humanistyczno-Ekonomicznej.

Cierpiałkowska, L. (2007). Psychopatologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe „Scholar”.

Cierpiałkowska, L., Sęk, H. (2019). Teoretyczne i metodologiczne podstawy psychologii klinicznej. W: L. Cierpiałkowska, H. Sęk (red.), Psychologia kliniczna (s. 35–48). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Cierpiałkowska, L., Sęk, H. (red.), (2016). Psychologia kliniczna. Wydanie nowe, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Cierpiałkowska, L., Sęk, H. (2002). Orientacja na dobrostan i orientacja na cierpienie w rozwiązywaniu współczesnych problemów zdrowotnych. W: J. Brzeziński. H. Sęk (red.), Kolokwia psychologiczne: Psychologia w obliczu zachodzących przemian społeczno-kulturowych (s. 177–196). Poznań: Wydawnictwo Fundacji Humaniora.

Dolińska-Zygmunt, G. (1996). Elementy psychologii zdrowia. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Espnes, G. A., Moksnes, U. K., Haugan, G. (2021). Overarching concept of salutogenesis in the context of health care. W: G. Haugan, M. Eriksson (red.), Health promotion in health care: Vital theories and research (s. 15–22). Springer.

Frankl, V. E. (2023). Człowiek w poszukiwaniu sensu. Głos nadziei z otchłani Holokaustu. Warszawa: Wydawnictwo Czarna Owca.

Gruszczyńska, E. (2004). Poczucie koherencji (SOC) a proces radzenia sobie ze stresem: w poszukiwaniu mechanizmów działania SOC. Przegląd Psychologiczny, 1, 77–91.

Heszen, I, Sęk, H. (2007). Psychologia zdrowia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Heszen, I. (2016). Kliniczna psychologia zdrowia. W: L. Cierpiałkowska, H. Sęk (red.), Psychologia kliniczna (s. 517–540). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Heszen-Celińska, I., Sęk, H. (2020). Podejście salutogenetyczne i jego znaczenie dla psychologii. W: I. Heszen-Celińska, H. Sęk (red.) Psychologia zdrowia (s. 63–76). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Juczyński, Z. (2009). Pomnażanie i wzbogacanie zasobów własnego zdrowia. Polskie Forum Psychologiczne, 14, 1, 17–32.

Kępiński, A. (2014). Rytm życia. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Kowalczyk, M. (2021). Podejście salutogeniczne w resocjalizacji. Przegląd koncepcji. Resocjalizacja Polska, 22, 255–271.

Lindström, B., Eriksson, M. (2011). From health education to healthy learning: Implementing salutogenesis in educational science. Scandinavian Journal of Public Health, 39(6_suppl), 85–92.

Ogińska-Bulik, N., Juczyński, Z. (2010). Osobowość, stres a zdrowie. Warszawa: Difin.

Ottawa Charter for Health Promotion, Health Promotion, 1987.

Pasikowski, T. (2000). Stres i zdrowie. Poznań, Podejście salutogenetyczne. Wydawnictwo Fundacji Humaniora.

Pelikan, J. M. (2022). Applying salutogenesis in healthcare settings. In Springer eBooks (pp. 389–395).

Robinson, J. A., Slack, K. J., Olson, V., Trenchard, M. H., Willis, K. J., Baskin, P. J., Boyd, J. E. (2013). Patterns in crew-initiated photography of Earth from the ISS: Is Earth observation a salutogenic experience? W: D. A. Vakoch (red.), On orbit and beyond: Psychological perspectives on human spaceflight (s. 51–68). Springer.

Sęk H. (2001). Stres krytycznych wydarzeń życiowych. W: H. Sęk, T. Pasikowski (red.), Zdrowie – stres – zasoby (s. 13–22). Poznań: Wydawnictwo Fundacji Humaniora.

Sęk, H. (2005). Orientacja patogenetyczna i salutogenetyczna w psychologii klinicznej. W: H. Sęk (red.), Psychologia kliniczna (t.1, s. 39–54).Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Sęk, H. (2008). Promocja zdrowia i prewencja zaburzeń z perspektywy psychologii. W: H. Sęk (red.), Psychologia kliniczna (t.1, s. 256–268), Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Sęk, H., Pasikowski, T. (red.), (2001). Zdrowie – Stres – Zasoby. Poznań: Wydawnictwo Fundacji Humaniora.

Sipowicz, K., Podlecka, M., Pietras, T. (2022). Sens życia a zdrowie – studium porównawcze koncepcji Aarona Antonovsky’ego i Viktora Frankla. Kwartalnik Naukowy Fides et Ratio, 3, 51, 1–8.

Sokołowska, E., Kluczyńska, S., Zabłocka-Żytka, L., Wojda-Kornacka, J. (2018). Program „PsychoŻak” – przykład zastosowania pozytywnych koncepcji zdrowia psychicznego w praktyce. Psychiatria Polska, 52(1) 157–164.

Woynarowska, B. (2007). Edukacja zdrowotna. Podręcznik akademicki. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Wysocka, E. (2015). Diagnoza pozytywna w resocjalizacji. Model teoretyczny i metodologiczny. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Zboralski, K., Florkowski, A., Talarowska-Bogusz, M., Macander, M., Szubert, S., Gałecki, P. (2008). Salutogeneza – rozszerzenie możliwości dla lekarza. PubMed, 25 Suppl 1, 47–48.

Przedmowa

Teoria salutogenezy opracowana przez Antonovsky’ego była pierwszym modelem i założeniem systematycznie badającym zdrowie w kategoriach przesuwania się „ku zdrowiu” na kontinuum zdrowie–choroba (Antonovsky, 1979; Antonovsky, 1987). Teoria ta została później powiązana z promocją zdrowia (Antonovsky, 1996). Obecnie istnieją również inne koncepcje wykorzystujące pojęcie salutogenezy, dlatego możemy mówić o parasolu salutogenicznym obejmującym modele i teorie wykorzystujące koncepcję salutogenezy.

Niniejsza książka została napisana w celu wyjaśnienia salutogenezy głównie w kategoriach modelu teoretycznego Antonovsky’ego. Model ten stanowi źródło koncepcji i zapewnia obecnie najlepszą wiedzę i dowody na temat salutogenezy. Salutogeneza jest jednym z najbardziej ugruntowanych modeli i teorii dotyczących promocji zdrowia. Tekst książki jest napisany prostym i zrozumiałym językiem opisującym salutogenezę w całym jej spektrum: od teorii, przez ustalenia naukowe, aż po praktykę. Zamiast skupienia na szczegółach, priorytetem była prostota i jasność przekazu, z podaniem odnośników do książek i artykułów naukowych przedstawiających dostępne ustalenia. Ponadto, wyjaśniamy pojęcie salutogenezy, używając rysunków i metafor, także autorstwa samego Aarona Antonovsky’ego.

Niektórzy twierdzili, że salutogeneza jest skomplikowana i niezrozumiała. To nieprawda, w prezentowanej książce staramy się wyjaśnić i przybliżyć pojęcie salutogenezy w łatwy i zrozumiały sposób. Twierdzono również, że nie warto zajmować się salutogenezą, jednak ustalenia badawcze mówią same za siebie. Przedstawiamy przekonujące dane, uzyskane na podstawie naszych systematycznych, globalnych analiz dotyczących salutogenezy oraz udowadniamy, że jest ona efektywnym podejściem do promocji zdrowia.

Co więcej, próbujemy wyjaśnić koncepcję salutogenezy za pomocą rysunków i metafor. Tekst został oparty na naszym systematycznym przeglądzie koncepcji poczucia koherencji realizowanym w latach 1992–2003 i uwieńczonym rozprawą doktorską (Eriksson, 2007) oraz na dalszej pracy trwającej do roku 2010. Mamy przyjemność przedstawić ustalenia wynikające z tego ostatniego etapu prac, z uwzględnieniem najnowszych podsumowań.

Należy pamiętać, że salutogeneza jest pojęciem szerokim, obejmującym znacznie więcej niż tylko pomiar poczucia koherencji. Istnieje również wiele innych teorii i koncepcji wyjaśniających pojęcia zdrowia i dobrostanu. Niektóre z nich uwzględniono na rysunku przedstawiającym parasol salutogeniczny. Nie twierdzimy, że założenia salutogenezy i badania zaprezentowane w tej książce oferują najlepsze rozwiązanie mogące rozwikłać wszystkie problemy zdrowotne. Uważamy jednak, że salutogeneza jest znacznie bogatszą koncepcją, niż dotąd sądzono. Na podstawie dowodów, które zgromadziliśmy i przeanalizowaliśmy, doszliśmy do wniosku, że salutogeneza rzeczywiście mogłaby mieć swój wkład w badania naukowe i w praktykę promocji zdrowia, gdyby była wdrażana w szerokim zakresie. Gdy analizujemy wnioski z wielu badań, dostrzegamy, że ludzie i systemy, które korzystają z zasobów salutogenicznych, cieszą się lepszymi wynikami zdrowotnymi w porównaniu z innymi koncepcjami. Aby zachęcić czytelnika do krytycznej analizy, zaryzykujemy twierdzenie, że salutogeneza zasługuje na zdecydowanie bardziej znaczące miejsce w badaniach i praktyce promocji zdrowia.

Już na samym początku trzeba jasno powiedzieć: nie ma drogi na skróty. Nie można po prostu wybrać się na wycieczkę i złapać autostopu w kierunku salutogenezy. Wdrożenie tej koncepcji wymaga zmiany nastawienia oraz głębokiej integracji, refleksji i zaangażowanych działań. Wyznaczenie nowych kierunków i zmiana sposobu myślenia to proces, który wymaga czasu, ale może okazać się jedną z najbardziej rozsądnych decyzji w trosce o zdrowie i jego promocję. Wierzymy, że treść tej książki dostarczy cennych wskazówek w tym zakresie. Po ich poznaniu nie będzie już drogi powrotnej.

Życzymy udanej podróży

Bengt Lindström

Monica Eriksson

Helsinki, październik 2010 r.