Marek Depczyński

Atomowa broń Putina

Bellona

Spis treści

1. WSTĘP

2. ROZDZIAŁ I. Geneza Strategicznych Wojsk Rakietowych

1. 1.1. Radziecki Dekret i Niemiecka Technologia Rakietowa

2. 1.2. Pierwsza Radziecko-Niemiecka Rakieta Balistyczna R-1

3. 1.3. Radzieckie Jednostopniowe Rakiety Balistyczne do 1959 roku

4. 1.4. Pierwsza międzykontynentalna oraz rozwój struktur

978-83-11-16566-3

Wstęp

Historia wykorzystania broni rakietowej w działaniach bojowych liczy sobie kilkaset lat. Współcześni badacze zgodnie podkreślają, że podwaliny nowoczesnej technologii rakietowej powstały w Państwie Środka. Chińczycy w poszukiwaniu eliksiru młodości mieszając siarkę, węgiel drzewny oraz saletrę zamiast panaceum opóźniającego proces starzenia wynaleźli proch, mieszaninę wybuchową wykorzystywaną do produkcji zarówno fajerwerków, jak i składowej nowych broni. Pierwsze opisy autorstwa Jiao Yu dotyczące skuteczności chińskich ognistych strzał oraz ognistych włóczni stosowanych już w 904 roku w trakcie oblężenia Nanczangu[1] powstały w 1345 roku.

Do Europy technologia rakietowa dotarła wraz armią Czyngis-chana oraz jego trzeciego syna Ugedeja. Po raz pierwszy chiński wynalazek opisał Anglik Roger Bacon w 1249 roku, jednakże w celach wojskowych w Europie broń rakietową zaczęto wykorzystywać dopiero pod koniec XIV wieku. W 1379 roku w bitwie w rejonie La Chiozza na terytorium dzisiejszych Włoch zastosowano środek walki, protoplastę europejskiej rakiety, którą nazwano rocchetta. Na przełomie XVI i XVII wieku rozwijając włoską rocchettę opracowano bardziej złożone konstrukcje oraz receptury mieszanki miotającej. W 1556 roku poddany króla Ferdynanda I, wiedeńczyk Conrad Rudolf Haas, sporządził opis i szkice współczesnych wielostopniowych rakiet balistycznych oraz jako pierwszy podjął próbę wyjaśnienia teorii lotu rakiety wielostopniowej, zasad sporządzania mieszanin paliw płynnych oraz działania usterzenia rakiety. Najstarsze zapisy mówiące o wykorzystaniu rakiet na terytorium Rosji dotyczą przebiegu bitwy w rejonie Biełgorodu (1516 roku), w wyniku której książę Bohdan Rużyński pokonał wojska chana krymskiego, oraz zdarzeń odnotowanych w 1675 roku w rejonie Ustiugu. W 1650 roku polski inżynier wojskowy oraz teoretyk artylerii, Kazimierz Siemienowicz herbu Ostoja, w opublikowanej w Amsterdamie rozprawie Artis magnae artilleriae pars prima („Wielkiej sztuki artylerii część pierwsza”) zawarł opis technologii produkcji wielostopniowych rakiet oraz zasad ich użycia w ramach, jak sam to określił, baterii rakiet. W 1668 roku w Niemczech Johann Schmidlap przeprowadził pierwsze doświadczalne testy startowe z wielkimi jak na owe czasy platformami, których masa startowa wahała się w granicach od 22,6 do 54,4 kg.

Pod koniec XVIII wieku odnotowano wzrost zainteresowania możliwością zastosowania broni rakietowej do celów militarnych. Powstanie pierwszych armii masowych, które przełożyło się na zmiany w taktyce działania dużych formacji wojskowych, zintensyfikowało poszukiwania nowych rozwiązań w zakresie stosowania innowacyjnych środków walki. W Rosji cara Piotra I gwałtownym zmianom cywilizacyjnym na przełomie XVII i XVIII wieku towarzyszył wzrost zainteresowania rozwojem technologii rakietowej. W carskiej armii pojawiły się pierwsze rakiety sygnałowe, które z powodzeniem wykorzystywano w trakcie wojny północnej (1700–1721). Epoka wojen napoleońskich w Europie otworzyła kolejny rozdział w historii rozwoju technologii rakietowej. 8 października 1806 roku rakiety zapalające konstrukcji pułkownika Williama Congreve’a z powodzeniem wykorzystano w rejonie Boulogne, a następnie Kopenhagi (w 1807 roku podczas oblężenia tego miasta brytyjskie okręty wystrzeliły ok. 40 000 rakiet zapalających) oraz Gdańska (sierpień 1813 roku). W 1813 roku dwie brytyjskie kompanie rakietowe brały udział w bitwie pod Lipskiem. W latach 1812–1814 rakiety Williama Congreve’a wykorzystano do ostrzału fortu McHenry w rejonie Baltimore. Pierwsze projekty rosyjskich rakiet bojowych pojawiły się w 1810 roku. W latach 1814–1817 Iwan Kartamazow przetestował pierwsze rosyjskie rakiety zapalające oraz burzące kalibru 2,5 oraz 3,6 cala, których zasięg nie przekraczał odpowiednio 1,5 i 3 km. Jednocześnie w 1814 roku do uzbrojenia armii Republiki Francuskiej przyjęto serię rakiet prochowych o masie startowej od 3,3 do 18,8 kg przenoszących całą gamę głowic bojowych z zapalającą, burzącą oraz odłamkową włącznie. W latach 1804–1813 w armii brytyjskiej pojawiły się rakiety prochowe o masie startowej 10 oraz 14,5 kg i zasięgu lotu odpowiednio 3100 oraz 2700 m.

W 1815 roku w carskiej Rosji konstruowaniem rakiet prochowych zajmował się generał porucznik artylerii Aleksandr D. Zasadko, który rezultaty swoich prac zgromadził w opublikowanej w 1817 roku rozprawie O działaniu rakiet zapalających oraz rykoszetujących traktującej o produkcji i zasadach bojowego wykorzystania broni rakietowej. Trzy lata po opublikowaniu pracy Aleksandra Zasadko, w 1820 roku, w Rosji powstała pierwsza manufaktura, w której produkowano przyjęte do uzbrojenia carskiej armii rakiety burzące i zapalające wraz z wyrzutniami. Z inicjatywy Aleksandra Zasadko 1 kwietnia 1827 roku w Rosji sformowano pierwszą kompanię rakietową. Debiut rosyjskiej broni rakietowej w warunkach bojowych nastąpił w sierpniu 1827 roku na Zakaukaziu podczas walk w rejonie miejscowości Oszakan oraz Ałagiez. Rok później, w 1828 roku, a potem w 1829 roku rosyjska broń rakietowa znalazła zastosowanie w trakcie wojny z Turcją.

W drugiej połowie XIX wieku wzrostowi masy startowej pocisków rakietowych towarzyszyła ewolucja technologii oraz materiałów, z których wytwarzano pierwsze rakiety. O możliwościach i kierunkach rozwoju rosyjskiej broni rakietowej decydowali przedstawiciele carskiej szkoły artylerii (obecnie Michajłowska Akademia Wojsk Rakietowych i Artylerii w St. Petersburgu), w tym generał porucznik Konstantin I. Konstantinow. Skonstruowane w latach 1846–1847 na Wołkowym Polu (St. Petersburg) wahadło balistyczne Konstantinowa wykorzystano do, jak na ówczesne możliwości, precyzyjnego pomiaru siły ciągu silników prochowych. Obok teorii Konstantinow zajmował się konstruowaniem rakiet prochowych o kalibrze 2,5 oraz 4 cala i zasięgu 2,3–5,3 km. Ponadto Konstantinow pierwszy wykazał potrzebę sformowania w carskiej armii wojsk rakietowych jako samodzielnego rodzaju wojsk.

Gwałtowny rozwój artylerii lufowej oraz przyjęcie do uzbrojenia środków ogniowych z lufami bruzdowanymi o zwiększonej donośności i precyzji prowadzonego ognia przyczyniły się do regresu w dziedzinie rozwoju artylerii rakietowej. Pomimo chwilowej przegranej w wyścigu o prymat na polu walki w pierwszej dekadzie XX wieku technologia rakietowa znalazła zastosowanie w ramach konstruowania aparatów latających. W 1908 roku inżynier N.W. Gierasimow zbudował i przetestował pierwszą rakietę wyposażoną w żyroskopowy układ stabilizacji przeznaczoną do zwalczania celów naziemnych oraz powietrznych. W 1918 roku opublikowano nieukończony projekt rakiety kosmicznej dysponującej ruchomym wektorem ciągu konstrukcji Nikołaja I. Kibalczyca, którego za udział w zamachu na cara Aleksandra II stracono w kwietniu 1881 roku. W latach dwudziestych XX wieku pionierzy astronautyki i technologii rakietowej, w tym Konstanty E. Ciołkowski, Iwan W. Meszerski, Nikołaj E. Żukowski, Siergiej S. Nieżdanowski oraz Fridrich A. Cander, stworzyli teoretyczne podwaliny dla dalszego rozwoju kosmonautyki. Natomiast bez udziału Nikołaja I. Tichomirowa oraz Władimira A. Artiemjewa nie powstałyby konstrukcje decydujące o przebiegu bitew toczonych w ramach kolejnej wojny światowej.

Podwaliny współczesnej rosyjskiej technologii rakietowej zbudowano w latach poprzedzających II wojnę światową. Na podstawie wystosowanego 3 maja 1919 roku wniosku Tichomirowa w 1921 roku w Moskwie utworzono Laboratorium Gazo-Dynamiczne (LGD). W 1924 roku LGD przeniesiono do Leningradu, a do prac z ramienia Michajłowskiej Akademii Artylerii dołączył Artiemjew. Na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku prace nad rakietami kontynuowano w LGD w Leningradzie oraz Grupie Badawczej Napędów Rakietowych (GBNR) w Moskwie. W kwietniu 1929 roku stanowisko dyrektora LGD objął inżynier Pietropawłowski, który odchodząc od projektu Artiemjewa rakiet wystrzeliwanych z moździerzy skupił się konstruowaniu lekkich perforowanych, cienkościennych wyrzutni rurowych. Latem 1933 roku w ZSRR zbudowano pierwszą rakietę z silnikiem na paliwo ciekłe. Jednocześnie 17 sierpnia 1933 roku przeprowadzono test startowy rakiety z napędem hybrydowym. W grudniu 1933 roku na podstawie decyzji szefa uzbrojenia Armii Czerwonej Michaiła Tuchaczewskiego obydwa ośrodki połączono, tworząc Instytut Naukowo-Badawczy Technologii Rakietowej kierowany przez I.T. Klejmenowa, początkowo podporządkowany Komisariatowi Spraw Morskich, a następnie przemianowany na Instytut Naukowo-Badawczy nr 3 (INB 3) podporządkowany Komisariatowi Przemysłu Ciężkiego. W grudniu 1937 roku do uzbrojenia Armii Czerwonej przyjęto pierwsze niekierowane pociski rakietowe kalibru 82 mm RS-82, a w lipcu 1938 roku arsenał wzbogacono o 132 mm RS-132. Obydwa typy rakiet przetestowano w warunkach bojowych 20 sierpnia 1939 roku nad jeziorem Chasan (rzeka Chał-Chyngoł). Równolegle z wersją pocisków rakietowych przeznaczonych dla sił powietrznych na potrzeby artylerii opracowano wieloprowadnicową wyrzutnię rakiet niekierowanych BM-13 z pociskami kalibru 132 mm. Produkcję seryjną 132 mm rakiet niekierowanych M-13 (TS-13) oraz wyrzutni BM-13 rozpoczęto 21 czerwca 1941 roku. Udany debiut bojowy w rejonie Orszy 14 lipca 1941 roku został wielokrotnie potwierdzony w trakcie II wojny światowej. Prace nad radziecką bronią rakietową zakłóciły czystki stalinowskie. W latach 1937–1938 aresztowano i rozstrzelano dwóch szefów INB 3, szefowie oddziałów instytutu (w tym Siergiej Korolow zwolniony 27 lipca 1944 roku) otrzymali kary 10 lat obozu na Kołymie. Stalinowska czystka spowolniła rozwój technologii, która w Niemczech była od 1934 roku dynamicznie rozwijana[2]. W 1944 roku pojawienie się nowego rodzaju pocisków rakietowych, kierowanych rakiet balistycznych wykorzystywanych do wykonania uderzeń na cele o znaczeniu operacyjno-strategicznym i strategicznym, zaskoczyło zarówno Rosjan, jak i Anglosasów. Po zakończeniu II wojny światowej rozwój rakiet balistycznych, tak jak i całej zresztą broni rakietowej, uległ gwałtownemu przyspieszeniu.

Przekazywana w ręce czytelnika książka zawiera podsumowanie doświadczeń związanych z procesem formowania i rozbudowy potencjału początkowo radzieckich, a następnie rosyjskich Strategicznych Wojsk Rakietowych Specjalnego Przeznaczenia (SWR). Definiując przedmiot rozważań celowe jest odwołanie się do Rosyjskiego słownika terminów wojskowych, w którym SWR określono jako samodzielny rodzaj sił zbrojnych ZSRR, a zarazem zasadniczą składową Strategicznych Sił Jądrowych (SSJ) przeznaczoną do odstraszania potencjalnego agresora oraz wykonywania strategicznych zadań w wojnie jądrowej, w tym: wczesnego ostrzegania o ataku rakietowym lub ataku z przestrzeni kosmicznej, monitorowania przestrzeni kosmicznej, utrzymania zdolności w zakresie obrony przeciwrakietowej określonych obszarów państwa, jak również zabezpieczenia informacyjnego SZ z wykorzystaniem orbitalnego systemu rozpoznania[3]. W wydanym z okazji 40 rocznicy sformowania tych sił Wojskowym słowniku wojsk rakietowych strategicznego znaczenia SWR zdefiniowano jako samodzielny rodzaj sił zbrojnych Federacji Rosyjskiej, centralną część SSJ sformowaną zgodnie z dekretem Rady Ministrów ZSRR z 17 grudnia 1959 roku. Zasadnicze zadania SWR obejmują odstraszanie w fazie zagrożenia bezpieczeństwa państwa konfliktem konwencjonalnym, w przypadku konfliktu jądrowego niszczenie strategicznych obiektów przeciwnika stanowiących podstawę jego potencjału militarnego i militarno-ekonomicznego, a także odparcie uderzenia rakietowego oraz uderzenia z przestrzeni kosmicznej w celu zapewnienia warunków do utrzymania zdolności do działania pozostałych komponentów sił zbrojnych we wszystkich fazach konfliktu. Zasadnicze znaczenie i zdolności SWR zawierają się w utrzymywanym potencjale uderzeniowym, wysokim stopniu gotowości, zdolności do reagowania w ograniczonym, krótkim przedziale czasu, znacznym zasięgu oraz precyzji uderzeń na cele przeciwnika, a ponadto zdolności do skrytego przygotowania i wykonania uderzenia jądrowego niezależnie od warunków atmosferycznych[4]. Precyzując przedmiot rozważań celowe wydaje się również rozstrzygnięcie wątpliwości w odniesieniu do określeń broń atomowa czy też broń jądrowa. Potocznie określenia „broń atomowa” i „broń jądrowa” używane są wymiennie i dla większości są to synonimy. Istotna różnica znaczeniowa sprowadza się do tego, że ten rodzaj broni wykorzystuje energię powstałą w wyniku procesu zachodzącego w jądrze atomowym, a nie na poziomie powłok elektronowych atomu. Dlatego też, uwzględniając uwarunkowania historyczne oraz kulturowe, w opracowaniu zastosowano określenie broń jądrowa[5].

Koncentrując się na wybranych, istotnych z punktu widzenia tematu zagadnieniach konieczne było wprowadzenie w opracowaniu znaczących ograniczeń związanych zarówno z czasem ich realizacji, jak i odmiennością oraz różnorodnością rezultatów ewolucji potencjału lądowego komponentu SSJ Federacji Rosyjskiej. Ramy czasowe książki zawarto od chwili przejęcia pierwszych elementów niemieckiej technologii rakietowej do czasu uruchomienia kolejnego etapu modernizacji rosyjskich Strategicznych Wojsk Rakietowych w latach 2014–2016. W podsumowaniu opracowania, integrując sumaryczne wnioski z diagnozy stanu radzieckich SWR po rozpadzie ZSRR oraz postępu procesu ich rozwoju do 2017 roku, zawarto prognozę oraz ocenę potencjalnych kierunków dalszych zmian, których należy oczekiwać do 2020–2025 roku.

ROZDZIAŁ I

Geneza Strategicznych Wojsk Rakietowych

Podpisany 28 czerwca 1919 roku traktat wersalski oprócz nałożonych kontrybucji i reparacji wojennych obejmował również ograniczenia w rozwoju niemieckiego potencjału militarnego, w tym zakaz rozwijania formacji dysponujących ciężką artylerią[6], bronią pancerną oraz lotnictwem. Pomijając broń rakietową alianci nieświadomie wskazali przyszłemu adwersarzowi alternatywne rozwiązanie umożliwiające obejście ograniczeń traktatowych. Projekt pierwszej niemieckiej rakiety na paliwo ciekłe zdolnej do przenoszenia niewielkiego ładunku powstał w latach dwudziestych XX wieku w pracowni inżyniera Hermana Oberta. W tym samym czasie eksperymenty z silnikami rakietowymi na paliwo ciekłe w Niemczech kontynuowali H. Obert oraz R. Nebel. W lipcu 1929 roku minister Reichswehry dostrzegając nowe możliwości nakazał szefowi zarządu uzbrojenia Wojsk Lądowych pułkownikowi Karlowi E. Beckerowi uruchomienie niemieckiego programu rakietowego. W 1930 roku odpowiedzialnością za program obciążono inżyniera Waltera Roberta Dornbergera. W 1932 roku do zespołu Dornbergera włączono Wernhera von Brauna, jednocześnie w utworzonym Centrum West na poligonie artyleryjskim Kummersdorf (27 km na południe od Berlina) rozpoczęto pierwsze eksperymenty. Do grudnia 1934 roku w centrum przygotowano dwie prototypowe rakiety A-2 o nazwach Maks i Moritz, które wykorzystano do pierwszych testów. Od stycznia 1935 roku niemiecki program rakietowy znalazł się w sferze zainteresowania radzieckiego wywiadu. Pierwsze informacje o postępie niemieckiego programu rakietowego pozyskano za pośrednictwem zwerbowanego oficera niemieckiego kontrwywiadu Wilhelma Lemana (A/201 następnie Braitenbah). W kwietniu 1936 roku zatwierdzono plan budowy ośrodka Heimat-Artillerie-Park 11 w Peenemünde, który następnie przemianowano na Heeresversuchsanstall Peenemünde. Równolegle z budową ośrodka w Peenemünde zakończono prace nad prototypem rakiety balistycznej A-3. W maju 1937 roku zespół (ponad 120 osób) von Brauna przeniesiono do ośrodka w Peenemünde, gdzie jesienią 1937 roku przeprowadzono trzy testy startowe rakiety A-3. Po fiasku operacji „Lew Morski” (wrzesień – październik 1940 roku) niemieckie prace w dziedzinie rozwoju broni rakietowej wzbudziły zainteresowanie wywiadu brytyjskiego oraz Reginalda V. Jonesa, bezpośredniego doradcy Winstona Churchila ds. nowych systemów uzbrojenia. 7 lipca 1943 roku w Wilczym Szańcu Adolf Hitler, otwierając nowy rozdział w dziedzinie rozwoju broni rakietowej, odebrał meldunek o osiągnięciu gotowości operacyjnej niemieckiej broni odwetowej, rakiety balistycznej A-4. Od 5 listopada 1943 roku obiekty poligonu doświadczalnego SS Heidelager obejmującego obszar w widłach Wisły, Wisłoki i Sanu (rejon Dębicy) wykorzystywano w ramach testów startowych rakiet balistycznych A-4 oraz szkolenia elementów 444 doświadczalno-testowej baterii rakietowej, której stanowiska startowe rozwinięto w rejonie Blizna – Pustków[7]. W sierpniu 1944 roku radziecka ofensywa osiągnęła linię środkowej Wisły, a tym samym w zasięgu czołowych elementów I Frontu Ukraińskiego pod dowództwem marszałka Iwana Koniewa znalazły się obiekty niemieckich ośrodków doświadczalnych, gdzie testowano nowe systemy uzbrojenia[8]. W sierpniu 1944 roku w rezultacie wymiany korespondencji (sześciu tajnych telegramów)[9] pomiędzy Winstonem Churchillem oraz Józefem Stalinem Brytyjczycy uzyskali zgodę na przeprowadzenie inspekcji poligonu doświadczalnego w rejonie Dębicy. Próbując wyprzedzić Brytyjczyków Rosjanie rozpoczęli samodzielną eksplorację obiektów poligonu. Do opanowanej przez wojska radzieckie Dębicy w rejon oddalony o 50 km od linii styczności wojsk skierowano zespół pod dowództwem generała majora Iwana Sierowa, który nie osiągnął zamierzonego celu. Pierwsze sukcesy odnotowano dopiero po uzyskaniu od Brytyjczyków dokładnych danych dotyczących rozmieszczenia obiektów poligonu oraz punktów upadku testowanych rakiet[10]. Zadowalając się elementami kadłuba oraz silnika rakiety A-4, w zamian Rosjanie udostępnili Brytyjczykom elementy systemu naprowadzania rakiety. We wrześniu 1944 roku zebrane podzespoły i części A-4 przetransportowano do Moskwy, gdzie oddano je do dyspozycji utworzonemu w ramach Instytutu Naukowo-Badawczego zespołowi Wiktora Bołchowitinowa. Wyniki przeprowadzonych badań konfrontowane z danymi przekazanymi przez Brytyjczyków potwierdziły fakt stworzenia przez Niemców nowej kategorii broni[11]. W sierpniu 1945 roku po zakończeniu konferencji w Poczdamie zastępca ludowego komisarza ds. uzbrojenia Wasyl Riabikow na podstawie postanowienia Rady Ministrów ZSRR nr 9475 z 8 lipca 1945 roku w sprawie przejęcia niemieckiej technologii rakietowej powołał komisję do zbadania zdobycznego sprzętu uzbrojenia rakietowego, w której skład wszedł także zespół Bołchowitinowa. Do komisji włączono również trzy grupy kierowane przez generała majora Lwa Gajdukowa, Aleksandra Twereckiego i Andrieja Sokołowa, które realizowały zadania w rejonach Berlina, Turyngii oraz Peenemünde. Łącznie komisja liczyła 284 specjalistów. Od 13 lipca 1945 roku w rejonie przejętego od Amerykanów Nordhauzen (zakłady produkcyjne Mittelwerk oraz obóz koncentracyjny DORA) prace prowadziła grupa z szefem Instytutu Naukowo-Badawczego Techniki Rakietowej Siergiejem P. Korolowem na czele[12]. W lutym 1946 roku podjęto decyzję o utworzeniu na miejscu Heeresversuchsanstalt Peenemünde Instytutu Badawczego Nordhauzen, którego działalnością kierował generał major Gajdukow i jego zastępca Korolow[13]. Generał Gajdukow jako członek rady wojsk rakietowych i zwolennik rozwoju radzieckiej broni rakietowej na polecenie Stalina został skierowany do okupowanych Niemiec celem przejęcia technologii budowy rakiet balistycznych.

1.1. Radziecki Dekret i Niemiecka Technologia Rakietowa

Efekty pracy Instytutu Badawczego Nordhausen stanowiły podstawę dekretu Rady Ministrów ZSRR nr 1017–419 Zagadnienia uzbrojenia rakietowego z 13 maja 1946 roku w sprawie dalszego rozwoju technologii rakietowej. Zgodnie z tym dekretem pod przewodnictwem Gieorgija Malenkowa powołano specjalny komitet ds. technologii rakietowej podporządkowany bezpośrednio Radzie Ministrów ZSRR. Kierowane przez Dmitrija Ustinowa Ministerstwo Uzbrojenia uczyniono odpowiedzialnym za opracowanie i produkcję rakiet balistycznych oraz przeciwlotniczych rakiet kierowanych. W ramach Głównego Zarządu Artylerii Ministerstwa Obrony ZSRR utworzono Zarząd Uzbrojenia Rakietowego. Stanowisko szefa zarządu objął generał major Andriej Sokołow. Na mocy wytycznych zawartych w dekrecie rozpoczęto budowę 4 Centralnego Państwowego Poligonu Doświadczalnego (4 CPPD w rejonie Kapustin Jar w obwodzie astrachańskim)[14] i przystąpiono do organizowania 4 Instytutu Naukowo-Badawczego wyodrębnionego ze struktur Akademii Artylerii. Ponadto dekret Rady Ministrów ZSRR z 13 maja 1946 roku stanowił podstawę rozkazu ministra uzbrojenia w sprawie utworzenia z obiektów 88 Zakładów Produkcji Armat tajnego 88 Instytutu Naukowo-Badawczego Ministerstwa Obrony ZSRR (88 INB Ministerstwa Obrony ZSRR) w Podlipkach (rejon Moskwy)[15]. Dodatkowo dekret z 13 maja 1946 roku zainicjował w radzieckich siłach zbrojnych proces formowania pierwszych jednostek rakietowych. Do 15 sierpnia 1946 roku w rejonie Bergu (rejon Sondershausen, Turyngia) na bazie 92 Gwardyjskiego Homelskiego Pułku Artylerii Rakietowej sformowano 92 Brygadę Specjalnego Przeznaczenia Odwodu Naczelnego Dowództwa (92 BSpecNaz OND), której pierwotnym zadaniem było poznanie procedur oraz środków wykorzystywanych do przygotowania startu niemieckich rakiet A-4[16]. Stanowisko dowódcy brygady objął generał major A.F. Twerecki. Do końca 1946 roku stan osobowy 92 BSpecNaz OND zapoznano z konstrukcją rakiet A-4, osprzętem oraz przeprowadzono aplikacyjny test startowy. Po zakończeniu szkolenia do 28 sierpniu 1947 roku brygada została przebazowana w rejon 4 CPPD (Kapustin Jar). Dekret Rady Ministrów ZSRR nr 1017–419 Zagadnienia Uzbrojenia Rakietowego z 13 maja 1946 roku, tworząc podstawy rozwoju infrastruktury przemysłowej i budowy aparatu przeznaczonego do pozyskiwania, testowania i produkcji, stanowił de facto zatwierdzony program rozwoju rakiet balistycznych, którego pierwotnym celem było opanowanie technologii produkcji oraz procedur wykorzystania niemieckich rakiet balistycznych A-4, a także rakiet przeciwlotniczych „Wasserfall” i „Schmetterling”[17]. W początkowym etapie realizacji programu Rosjanie wykorzystali niemieckich specjalistów oraz przejęty osprzęt i podzespoły rakiet. Pierwszy radziecki program rozwoju rakiet balistycznych realizowano z udziałem ponad 200 niemieckich specjalistów, których przewieziono do 88 INB Ministerstwa Obrony ZSRR w Podlipkach. W skład niemieckiego zespołu wchodziło 13 profesorów, 33 doktorów i inżynierów oraz 85 wykwalifikowanych pracowników technicznych, łącznie ok. 150 specjalistów. Grupa ta wraz z rodzinami liczyła ponad 500 osób[18]. W celu pozyskania niemieckich specjalistów przebywających w innych strefach okupacyjnych Rosjanie przeprowadzili operację „Wschód”, w wyniku której do dalszej współpracy zwerbowano m.in. barona Manfreda von Ardenne (specjalista w dziedzinie fizyki jądrowej, współtwórca radzieckiej bomby atomowej, w latach 1945–1955 pracował w Instytucie Elektrofizyki w Suchumi) oraz Helmuta Gröttrupa, specjalistę w dziedzinie systemu naprowadzania niemieckich rakiet A-4[19]. W pierwszej dekadzie sierpnia 1946 roku stanowisko głównego konstruktora w ramach projektu Obiekt nr 1 (radziecka wersja A-4) realizowanego przez 88 INB Ministerstwa Obrony ZSRR objął Siergiej Korolow. Do końca sierpnia 1946 roku w Peenemünde i Turyngii zebrano podzespoły dla ok. 39 rakiet A-4, z tego ok. 75% złożono w podziemnej fabryce nr 3 w Kleinbodungen (powiat Nordhausen, Turyngia), pozostałe części zaś wraz z dokumentacją i przejętymi specjalistami ewakuowano do Podlipek[20]. Do końca września 1947 roku w 88 Instytucie złożono pierwszą serię sześciu niemieckich rakiet balistycznych A-4 (radziecki indeks T), które wraz z pięcioma wyprodukowanymi w Kleinbodungen (radziecki indeks N) przewieziono na teren 4 CPPD (Kapustin Jar) i przekazano obsługom wyrzutni ze składu 92 BSpecNaz OND.

Rys. 1.1.1. Rakieta balistyczna A-4 i laweta startowa 8U22, poligon Kapustin Jar 1947 rok

Źródło: S.N. Szewczenko, Stratiegiczeskije rakietnyje kompleksy naziemnogo bazirowanija, Wojennyj Narad, Moskwa 2007, s. 13

Zgodnie z postanowieniem Rady Ministrów ZSRR z 26 lipca 1947 roku w październiku 1947 roku na 4 CPPD przeprowadzono program startów testowych niemieckich rakiet balistycznych A-4. Pierwszy start rakiety balistycznej dalekiego zasięgu na terytorium ZSRR odbył się o godzinie 10.47 18 października 1947 roku. Po pokonaniu 206,7 km rakieta (indeks T) opadając w kierunku celu rozpadła się w górnych warstwach atmosfery odchylając się w lewo od punktu celowania o ok. 30 km. Kolejny test przeprowadzono 20 października 1947 roku. W ramach pierwszego etapu badań do końca 1947 roku przeprowadzono łącznie 11 testów startowych, z których pięć zakończyło się sukcesem[21]. W drugim etapie testów wykorzystano serię dziesięciu rakiet A-4 (indeks N), z których jedynie 50% uderzyło w rejon celu. Testowane platformy o masie startowej 12,7 t osiągały pułap maksymalny ok. 86 km oraz zasięg ok. 274 km[22].

1.2. Pierwsza Radziecko-Niemiecka Rakieta Balistyczna R-1

Kończąc cykl testów niemieckich rakiet balistycznych A-4, wykorzystując zebrane doświadczenia, na mocy postanowienia Rady Ministrów ZSRR z 14 kwietnia 1948 roku w 88 INB Ministerstwa Obrony ZSRR rozpoczęto program badawczo-rozwojowy pierwszego radzieckiego zestawu rakietowego (obejmował on rakiety, osprzęt do przygotowania i przeprowadzenia startu) z rakietą balistyczną na paliwo ciekłe R-1. Konstrukcję rakiety przygotował zespół kierowany przez Siergieja Korolowa (rakieta oraz zestaw rakietowy) w składzie W.P. Głuszko (zespół napędowy rakiety), N.A. Piljugin (system naprowadzania oraz naziemny system kontrolny), W.P. Barmin (system startowy, system tankowania) oraz W.I. Kuzniecow (system kierowania)[23]. Podobnie jak w niemieckich rozwiązaniach w R-1 zastosowano napęd kriogeniczny, w którym paliwo stanowił 75-procentowy wodny roztwór spirytusu etylowego spalany w utleniaczu, ciekłym tlenie, w towarzystwie katalizatora w postaci nadmanganianu sodu. Paliwo ciekłe wymagało zastosowania izolowanych zbiorników oraz przewodów ograniczających parowanie gazu. Składniki paliwa pompowano do komory rozprężenia, a następnie spalania, gdzie ulegały wymieszaniu i zapłonowi. Gwałtownie rozprężające się gazy spalinowe odprowadzane do dysz wytwarzały siłę ciągu. Obecnie stanowiąca wierną kopię A-4 pierwsza radziecka rakieta balistyczna R-1 zostałaby sklasyfikowana jako pocisk operacyjno-taktyczny[24].

Pierwszy test startowy na poligonie Kapustin Jar przeprowadzono 17 września 1948 roku z wykorzystaniem pierwszej serii obejmującej 12 rakiet. Uznano go za nieudany, ze względu bowiem na awarię systemu naprowadzania rakieta odchyliła się o ok. 50 stopni od zadanej trasy lotu. Pierwszy sukces odnotowano 10 października 1948 roku. Łącznie w ramach początkowego etapu testów do końca 1948 roku na poligonie Kapustin Jar przeprowadzono dziewięć startów rakiet R-1.

W ramach drugiego etapu przeprowadzonego w 1949 roku z serii 20 testów startowych 17 zakończyło się powodzeniem. Zgodnie z postanowieniem Rady Ministrów ZSRR z 25 listopada 1950 roku rakietę R-1 przyjęto do uzbrojenia z indeksem GRAU[25] 8A11 (kod NATO SS-1 SCUNNER)[26]. Początkowo, w 1949 roku, produkcję seryjną rakiet R-1 uruchomiono w zakładach nr 66 w Złotousti, gdzie jednocześnie rozpoczęto prace nad zmodyfikowaną wersją rakiety R-1 o zwiększonym zasięgu lotu. Jednakże już 1 czerwca 1951 roku produkcję rakiet R-1 w zakładach nr 66 przerwano, aby ją wznowić po miesiącu w nowym miejscu. Zgodnie z postanowieniem Rady Ministrów ZSRR z 9 maja 1951 roku Ministerstwo Uzbrojenia przejęło Zakłady Motoryzacyjne w Dniepropietrowsku, gdzie po reorganizacji (Zakłady nr 586 w Dniepropietrowsku) zgodnie z rozkazem Ministra Uzbrojenia nr 380 z 1 lipca 1951 roku wznowiono produkcję seryjną rakiet R-1[27].

Rys. 1.2.1. Rakieta balistyczna R-1 na lawecie startowej 8U22

Źródło: S.N. Szewczenko, op. cit., s. 15

Zgodnie z rozkazem w 1951 roku harmonogram dostaw rakiet R-1 obejmował produkcję 70 rakiet, w 1952 roku – 230 rakiet, w 1953 roku – 700 rakiet. Od 1954 roku planowano zwiększenie produkcji do ok. 2500 rakiet rocznie. Pierwsze platformy wyprodukowane w Dniepropietrowsku trafiły na poligon Kapustin Jar w czerwcu 1952 roku, pierwszy bezawaryjny test startowy seryjnie produkowanych w zakładach nr 586 rakiet przeprowadzono 28 listopada 1952 roku. Produkcją rakiet R-1 przerwano w 1955 roku.

W ramach zestawu rakietowego gazodynamiczny start jednostopniowej rakiety balistycznej R-1 z silnikiem RD-100 na paliwo ciekłe o ciągu 27 t realizowano z naziemnej wyrzutni startowej. Rakieta przenosiła nierozdzielną, konwencjonalną głowicę bojową[28] o masie ok. 1075 kg zawierającą 785 kg materiału wybuchowego na odległość 270 km, którą osiągała w ciągu ok. 5 minut. Autonomiczny, inercjalny system naprowadzania[29] o masie własnej 200 kg zapewniał uderzenie pocisku w cel z dokładnością ok. 5 km, jeśli idzie o zasięg i 4 km pod względem kierunku. Przy maksymalnej masie startowej 13 400 kg masa własna rakiety wynosiła 4000 kg. Paliwo w postaci ciekłego tlenu oraz spirytusu etylowego stanowiło masę ok. 9245 kg. Rakiety o długości 14,6 m i średnicy maksymalnej 1,65 m przechowywano i transportowano bez paliwa. W skład zestawu rakietowego R-1 wchodziło ok. 20 pojazdów transportowych. W grupie pojazdów zabezpieczenia znajdowały się dźwigi 8T21 i 8T22 oraz cysterny paliwa rakietowego 8G15. Platformę R-1 przygotowywano do startu na dwóch stanowiskach: technicznym i bojowym (startowym). Zakres prac na stanowisku technicznym obejmował sprawdzenie poszczególnych systemów rakiety oraz zespolenie głowicy bojowej z platformą nośną. Przygotowanie platformy na stanowisku technicznym zajmowało ok. 2–4 godzin. Gotową rakietę przewożono na stanowisko startowe na lawecie startowej 8U22, którą wykorzystywano do ustawienia jej na stole startowym 8U23. Po ustawieniu w pionie rakiety na wyrzutni przeprowadzano kontrolę systemu naprowadzania oraz tankowano zbiorniki paliwa. Tuż przed samym startem dokonywano ręcznej regulacji reduktorów ciśnienia silnika rakietowego. Kierowanie zapłonem paliwa i startem rakiety realizowano z opancerzonego pojazdu ustawionego w rejonie rozmieszczenia stanowiska startowego. Przygotowanie rakiety do startu na wyrzutni zajmowało ok. 4 godzin. Łączny czas wymagany do osiągnięcia gotowości startowej (od komendy do startu) wynosił nie mniej niż 6–8 godzin[30].

W chwili przyjęcia do uzbrojenia rakiety R-1 stanowiły przestarzałe rozwiązanie, którego wartość operacyjną obniżały zasadnicze wady, w tym: brak możliwości przechowywania i transportu rakiet napędzanych paliwem, długi czas osiągania gotowości startowej, zawodny system naprowadzania i niewielka precyzja uderzenia, niska skuteczność głowicy bojowej (zniszczenie infrastruktury w promieniu 20–25 m) oraz wysokie koszty eksploatacji. Proces wycofywania rakiet balistycznych R-1 z uzbrojenia i zamiany na zestawy z rakietami R-2 rozpoczęto w 1956 roku. Pełne wycofanie zestawów rakietowych z rakietą R-1 zakończono do 1960 roku. Do 1957 roku w ramach testów oraz szkolenia na obiektach 4 CPPD Kapustin Jar przeprowadzono łącznie 296 testów oraz 79 szkolno-bojowych startów rakiet balistycznych R-1. Pomimo wielu wad zestawy rakiet balistycznych R-1 przyjęto do uzbrojenia, co umożliwiło opracowanie procedur eksploatacji, struktur organizacyjnych oraz sformowanie pierwszych jednostek rakietowych.

28 listopada 1950 roku jednocześnie z przyjęciem do uzbrojenia pierwszej rakiety balistycznej 92 BSpecNaz OND została przeformowana w 22 Homelską BSpecNaz OND. Jednocześnie w grudniu 1950 roku w rejonie 4 CPPD – Kapustin Jar na bazie 4 baterii 22 BSpecNaz ODN rozpoczęto formowanie 23 BSpecNaz ODN, którą uzbrojono w zestawy rakietowe R-1 i po przebazowaniu w rejon Kamyszyna (obwód wołgogradzki) w styczniu 1951 roku włączono do systemu dyżurowania bojowego. Zgodnie z postanowieniem Rady Ministrów ZSRR nr 3540–1647 z 19 września 1951 roku minister obrony ZSRR nakazał do końca 1952 roku sformować dwie następne BSpecNaz OND w rejonie Niedźwiedzia (obwód nowogrodzki) i Kremenczuga oraz kolejne dwie brygady w 1953 roku w rejonie Kaługi i Lepiela. Ponadto zgodnie z postanowieniem nr 3540–1647 w rejonie Staroj Toropy (obwód pskowski), Michajlewki (rejon Mińska) oraz miejscowości Razdolnoje i Tambowa rozpoczęto budowę pięciu arsenałów, każdy przeznaczony do składowania ok. 250 rakiet R-1. Pierwsze dwa obiekty: 23 arsenał budowany w rejonie Staroj Toropy oraz 24 arsenał budowany w rejonie Michajlewki (20 km na zachód od Berdyczowa) miały zostać oddane do eksploatacji w czwartym kwartale 1952 roku. Kolejne dwa: 25 arsenał budowany w rejonie Stołbcy (obwód miński) oraz 26 arsenał budowany w rejonie stacji Razdielnaja (Żerebkowo, obwód odeski) planowano oddać do eksploatacji w trzecim kwartale 1953 roku. Dodatkowo zgodnie z postanowieniem nr 3540–1647 w drugim kwartale 1952 roku w rejonie Karian–Strogonow (obwód tambowski) planowano zakończyć budowę 28 arsenału (Załączniki – Arsenały SWR i WK)[31].

Zgodnie z decyzją Ministerstwa Obrony ZSRR na podstawie dyrektywy szefa Sztabu Generalnego z 14 grudnia 1951 roku w rejonie 4 CPPD – Kapustin Jar do 1 czerwca 1953 roku zakończono formowanie 54 i 56 BSpecNaz OND, które uzbrojono w zestawy rakietowe R-1 oraz R-2. Jednocześnie 15 marca 1953 roku pierwsze cztery związki taktyczne (ZT) wojsk rakietowych wraz ze zmianą numeracji przeformowano w Brygady Inżynieryjne Odwodu Naczelnego Dowództwa (BInż OND):

1. 22 BSpecNaz OND przeformowano w 72 BInż OND z miejscem stałej dyslokacji (MSD) w rejonie Niedźwiedzia (obwód nowogrodzki).

2. 23 BSpecNaz OND przeformowano w 73 BInż OND z MSD w rejonie Kamyszyna.

3. 54 BSpecNaz OND przeformowano w 85 BInż OND z MSD w rejonie 4 CPPD.

4. 56 BSpecNaz OND przeformowano w 90 BInż OND z MSD w Kremenczugu (Kijowski Okręg Wojskowy).

Ponadto, zgodnie z dyrektywą Sztabu Generalnego z 26 lutego 1953 roku w ramach Odwodu Naczelnego Dowódcy w rejonie 4 CPPD – Kapustin Jar na przełomie lutego i marca 1953 roku zakończono formowanie 77 i 80 BInż OND, które przebazowano w rejon Biełokorowicz (obwód żytomierski)[32].

W związku z intensyfikacją prac związanych z formowaniem jednostek rakietowych, a także przygotowaniami do produkcji rakiet balistycznych i rozpoczęciem prac nad platformami przenoszącymi broń jądrową, 18 kwietnia 1953 roku utworzono Zarząd Zastępcy Dowódcy Artylerii ds. Uzbrojenia Specjalnego. Jednocześnie z Głównego Zarządu Artylerii Ministerstwa Obrony ZSRR wyodrębniono Zarząd Czwarty, który włączano w skład Zarządu Zastępcy Dowódcy Artylerii ds. Uzbrojenia Specjalnego[33]. W 1954 roku na mocy dyrektywy szefa Sztabu Generalnego nr 2/65616 z 23 czerwca 1954 roku w terminie od 10 lipca do 30 września 1954 roku przeprowadzono reorganizację 233 Samodzielnej Brygady Armat Wielkiej Mocy Woroneskiego OW, którą przeformowano w 233 Świrską BInż OND z MSD w Klincy (obwód brański). Zgodnie z etatem nr 8/494 w składzie brygady utrzymywano cztery dywizjony rakietowe, w tym dwa uzbrojone początkowo w zestawy R-1, a następnie R-2 oraz dwa dywizjony artylerii rakietowej uzbrojone w 19 wieloprowadnicowych 200 mm wyrzutni rakietowych BMD-20 Sztorm. W maju 1955 roku zgodnie z dyrektywą szefa Sztabu Generalnego Sił Zbrojnych ZSRR nr 3/464128 brygada została ponownie przeformowana; w jej strukturach organizacyjnych utrzymano trzy dywizjony rakietowe, które przezbrojono w zestawy R-11M (8K11)[34].

Rys. 1.2.2. Struktura organizacyjna Brygady Inżynieryjnej OND

Źródło: opracowanie własne na podstawie G. J. Smirnow, op. cit., s. 50

Zgodnie z opracowaną koncepcją BInż OND uzbrojone w zestawy rakietowe R-1 oraz R-2 przeznaczono do realizacji zadań w ramach operacji frontu. W warunkach bojowych planowano przekazanie w podporządkowanie dowódców frontów poszczególnych BInż OND, których działaniem miał kierować szef artylerii frontu (podobne rozwiązanie do zastosowanego w odniesieniu do pułków artylerii rakietowej w trakcie II wojny światowej). Potencjalne cele do uderzeń rakietowych stanowiły duże aglomeracje miejskie, centra administracyjne i przemysłowe. Przydzielona BInż OND mogła być wykorzystana całością sił lub poszczególnymi dywizjonami rakietowymi. Przerzut do rejonu rozwinięcia stanowisk startowych rozmieszczanych w odległości ok. 30–35 km od linii styczności realizowano transportem kolejowym. BInż OND utrzymywała zdolność do przeprowadzenia 24–36 startów na dobę, a dywizjon rakietowy utrzymywał zdolność do wykonania 8–12 startów na dobę.

1.3. Radzieckie Jednostopniowe Rakiety Balistyczne do 1959 roku

Rozwijając zdolności testowanych rakiet balistycznych i dążąc do zwiększenia zasięgu rakiet R-1 w 1946 roku w 88 INB Ministerstwa Obrony ZSRR pod kierownictwem Korolowa rozpoczęto program badawczo-rozwojowy rakiety balistycznej na paliwo ciekłe z udoskonalonym systemem napędowym. Zastosowany jednokomorowy silnik RD-101 (główny konstruktor W.P. Głuszko) o sile ciągu 37 t gwarantował bez konieczności zwiększania średnicy kadłuba rakiety uzyskanie zasięgu lotu w granicach 576–600 km. Przedstawiony w kwietniu 1947 roku projekt zmodyfikowano wprowadzając oddzielaną po wyczerpaniu paliwa (zakończenie aktywnego odcinka toru lotu) od kadłuba rakiety głowicę bojową oraz zmodernizowany system naprowadzania. Testy startowe pierwszych pięciu egzemplarzy R-2 rozpoczęto we wrześniu 1949 roku na 4 CPPD Kapustin Jar. Drugą serię testów przeprowadzono od października do grudnia 1950 roku z wykorzystaniem 12 rakiet. Ostatnia tura 16 startów odbyła się na przełomie sierpnia i września 1951 roku. Jednostopniowa operacyjna rakieta balistyczna na paliwo ciekłe R-2 (indeks GRAU 8Ż38, kod NATO SS-2 SIBLING) została przyjęta do uzbrojenia postanowieniem Rady Ministrów ZSRR z 27 listopada 1951 roku, jednocześnie zgodnie z decyzją ministra uzbrojenia z 30 listopada 1951 roku produkcja seryjna rakiet została rozpoczęta w 1952 roku w 586 Zakładach w Dniepropietrowsku.

Rys. 1.3.1. Rejon obsługiwania technicznego oraz rejon startowy zestawów rakietowych R-1, R-2 i R-5

Źródło: S. Woskriesienski, Pierwyj rakietno-jadiernyj miecz, „Tiechnika i Woorużenije”, nr 6, 2010

Nowy pocisk balistyczny przygotowano do eksploatacji z wykorzystaniem zunifikowanego osprzętu konstrukcji W.P. Barmina utrzymywanego w zestawach z rakietami R-1. Gazodynamiczny start rakiety R-2 realizowano z wyrzutni naziemnej. Masa startowa platformy wynosiła 20 416 kg, z czego ok. 15 548 kg stanowiła masa ciekłego paliwa (92% spirytus etylowy oraz ciekły tlen). Zwiększenie ilości paliwa skutkowało wydłużeniem kadłuba rakiety do 17,5 m. Zastosowanie autonomicznego, inercjalnego systemu naprowadzania z radiokorekcją boczną toru lotu autorstwa M. Borisenki poprawiło precyzję wykonywanych uderzeń rakietowych (CEP[35] – 1250 m, odchylenie w kierunku nie większe niż 4 km, odchylenie w zasięgu nie większe niż 5 km). Zmodyfikowany system naprowadzania obejmował dwie stacje radiolokacyjne kontrolujące położenie rakiety rozmieszczane za stanowiskiem startowym. W głowicy bojowej o masie ok. 1,5 t przenoszony był konwencjonalny ładunek wybuchowy o masie 1008 kg, którego detonacja powodowała zniszczenia na powierzchni ok. 950 m^2. Wprowadzona zmiana skomplikowała eksploatację zestawów oraz ograniczyła możliwości bojowe zawężając z 45^0 (dla rakiet R-1) do 1^040 (dla rakier R-2) sektor startu rakiety[36]. Złożona konstrukcja R-2 oraz skomplikowana aparatura i procedury startowe obejmujące pracę z ciekłym tlenem oraz system naprowadzania z dwoma stacjami radiolokacyjnymi obniżały zdolność bojową zestawu (manewrowość oraz żywotność). W ramach programu badawczo-rozwojowego nie udało się zredukować czasu wymaganego do osiągnięcia gotowości startowej (6 godzin), czas pozostawania w gotowości do startu ze względów technicznych zredukowano do 15 minut, po których musiał nastąpić start lub jego przeniesienie na kolejną dobę. Usunięcie paliwa oraz ciekłego tlenu ze zbiorników rakiety oraz powtórne ich napełnienie zajmowało ok. 12–14 godzin[37].

Pierwsze starty szkolno-bojowe rakiet R-2 przeprowadzono w ramach zgrupowań kierowniczej kadry dowódczej jednostek rakietowych w 1952 roku. W ciągu kolejnych 12 miesięcy w ramach programów realizowanych pod kryptonimem „Pelargonia” i „Generator” przeprowadzono pierwsze testy startowe platform R-2 przenoszących głowice wypełnione cieczą radioaktywną. W założeniach programów eksplozja głowicy (wybuch powietrzny wysoki) powinna skutkować skażeniem promieniotwórczym znacznego obszaru. W 1954 roku rakieta R-2 została wykorzystana do opracowania geofizycznej rakiety R-2A (W-2A).

Rozwijając projekt rakiety R-2 14 kwietnia 1947 roku w 88 INB Ministerstwa Obrony ZSRR pod kierownictwem Siergieja Korolowa uruchomiono program badawczo-rozwojowy jednostopniowej rakiety balistycznej R-3 (indeks GRAU 8A67) o projektowanym zasięgu ok. 3000 km. W projekcie napędu rakiety dotychczasowe paliwo (spirytus etylowy oraz ciekły tlen) zastąpiono naftą lotnicza. W czerwcu 1949 roku po zakończeniu fazy projektowej rozpoczęto budowę prototypu rakiety R-3A. Przeprowadzenie testów zaplanowano na październik 1951 roku. Realizację programu rakiety R-3 przerwano w latach 1950–1951 skupiając wysiłek na realizacji projektu platformy R-5[38]. Konstrukcja rakiety balistycznej R-3 stanowiła potwierdzenie technicznych możliwości budowy jednostopniowego pocisku balistycznego o zasięgu ok. 3000 km, jednakże konieczność pokonania większego dystansu wymusiła w konstrukcji międzykontynentalnych rakiet balistycznych (MRB) zastosowanie co najmniej dwustopniowej konfiguracji. Pierwsze doświadczenia związane z eksploatacją zestawów rakietowych R-2, konieczność modernizacji i przygotowania zestawu rakietowego odpowiadającego wymaganiom operacyjnym stanowiły podstawę postanowienia Rady Ministrów ZSRR z 4 grudnia 1950 roku w sprawie uruchomienia programu badawczo-rozwojowego N2 – operacyjno-taktycznej rakiety balistycznej o podwyższonych właściwościach taktyczno-technicznych[39]. Zastosowanie w układzie napędowym rakiety kwasu azotowego o wysokiej temperaturze wrzenia jako utleniacza (AK-2I) gwarantowało możliwość składowania elaborowanej paliwem platformy nośnej przez okres 30 dni. Wdrożenie do zestawu rakietowego elementów autonomicznego systemu naprowadzania redukując wielkość parku sprzętu technicznego zaowocowało podwyższeniem manewrowości zestawu. Zasięg oraz moc przenoszonego ładunku w nowej rakiecie dorównywały parametrom R-2, jednakże o wyższości nowej konstrukcji decydowała efektywność systemu naprowadzania, mniejsza masa startowa oraz zredukowany park sprzętu wymaganego do przeprowadzenia startu. 30 listopada 1951 roku zespół INB nr 88 pod kierunkiem Korolowa przedstawił projekt jednostopniowej rakiety balistycznej R-11. Budowa prototypu oraz dalsze prace odbywały się zgodnie z postanowieniem Rady Ministrów ZSRR z 13 lutego 1953 roku. Testy startowe rakiety R-11 prowadzono od 18 kwietnia 1953 roku do lutego 1956 roku wykonując łącznie 35 startów[40].

Rys. 1.3.2. Samobieżna wyrzutnia 2U218 Tulipan z 2 BROT SZ NRD oraz 18 BROT Sił Zbrojnych PRL

Źródło: S.J. Zaloga, Scud Ballistic Missile and Launch Systems 1955–2005, Osprey Publishing, 2006

Operacyjno-taktyczna rakieta balistyczna R-11 (indeks GRAU 8A61, kod NATO SS-1B SCUD A) z głowicą bojową przenoszącą ładunek konwencjonalnego materiału wybuchowego o masie 535 kg została przyjęta do uzbrojenia 13 lipca 1956 roku[41]. Pomimo akceptacji proces wdrażania do uzbrojenia wojsk rakiety balistycznej R-11 z głowicą konwencjonalną został wstrzymany. Zgodnie z postanowieniem Rady Ministrów ZSRR z 26 sierpnia 1954 roku na bazie R-11 rozwinięto projekt platformy przenoszącej głowicę z ładunkiem jądrowym RSD-4 o mocy 10 Kt. Nowa rakieta otrzymała nazwę R-11M oraz zmodernizowany zestaw osprzętu umożliwiającego skrócenie do ok. 3,5 godziny czasu osiągnięcia gotowości startowej. Gazodynamiczny start rakiety z wyrzutni przewożonej przez ciężki ciągnik artyleryjski 8U227 odbywał się z wykorzystaniem stołu startowego 8U22. Opracowana w kolejnym etapie samobieżna wyrzutnia 2U218 Tulipan[42] (obiekt 803, projekt w latach 1955–1956 na bazie 152 mm samobieżnej armato-haubicy ISU-152) zwiększając manewrowość zestawu umożliwiła skrócenie do 30 minut czasu osiągnięcia gotowości startowej. Rezultaty zrealizowanego od 30 grudnia 1955 roku do 11 kwietnia 1957 roku programu testów stanowiły podstawę postanowienia Rady Ministrów ZSRR z 1 kwietnia 1958 roku w sprawie przyjęcia do uzbrojenia jednostopniowej operacyjno-taktycznej rakiety balistycznej R-11M (indeks GRAU 8K11)[43]. Po wyodrębnieniu w ramach sił zbrojnych Strategicznych Wojsk Rakietowych Specjalnego Przeznaczenia (SWR), w 1958 roku zgodnie z dyrektywą Sztabu Generalnego Sił Zbrojnych ZSRR brygady uzbrojone w zestawy z rakietami R-11 przekazano w skład Wojsk Lądowych. Same zestawy rakietowe R-11 były pierwszymi operacyjnymi, a następnie operacyjno-taktycznymi zestawami rakietowymi Wojsk Lądowych (R-11FM wersja morska).

Równolegle z realizacją programu badawczo-rozwojowego jednostopniowej rakiety balistycznej R-11M w 1955 roku w siłach zbrojnych wyodrębniono wojska rakietowe jako samodzielny rodzaj wojsk. Równocześnie na szczeblu centralnym utworzono etat zastępcy ministra obrony ZSRR ds. uzbrojenia specjalnego i sprzętu rakietowego. Na bazie Zarządu Zastępcy Dowódcy Artylerii ds. Uzbrojenia Specjalnego utworzono Zarząd Uzbrojenia Rakietowego, który podporządkowano zastępcy ministra obrony ZSRR ds. uzbrojenia specjalnego i sprzętu rakietowego[44].

W latach 1947–1950 wykorzystując doświadczenia z realizacji programu rakiety balistycznej R-3 zespół Korolowa skupił się na projekcie jednostopniowej rakiety balistycznej na paliwo ciekłe R-5 o zasięgu 1200 km. Propozycja obejmująca projekt nowej rakiety została przekazana do Ministerstwa Obrony ZSRR 20 października 1951 roku. Program testów realizowano na poligonie Kapustin Jar zgodnie z postanowieniem Rady Ministrów ZSRR z 13 lutego 1952 roku. Pierwszy etap obejmujący 8 startów zrealizowano od 15 marca 1953 roku do 23 maja 1953 roku. W ramach testów osiągano zasięgi 270, 550 oraz 1200 km. W ramach drugiego etapu testów startowych od 30 października 1953 roku przeprowadzono 7 startów, rakiety osiągnęły zasięg 1185 km. W trakcie ostatniego etapu testów od 12 sierpnia 1954 roku do lutego 1955 roku przeprowadzono łącznie 19 startów. Ponadto w ramach programów „Pelargonia” oraz „Generator” przeprowadzono kolejne testy startowe R-5 z głowicą przenoszącą zasobnik z cieczą lub pyłem radioaktywnym, które po detonacji ładunku wybuchowego ulegały rozpyleniu nad rejonem celu. Pomimo postępów programy nie były kontynuowane[45]. W kombinowanym, autonomicznym układzie kierowania rakiety R-5 zastosowano opracowany przez B. Konoplowa radiotechniczny system korekcji toru lotu BRK-2 Lena gwarantujący odchylenie boczne nie większe od 1,25 km oraz w zasięgu nie większy niż 1,5 km. W układzie napędowym rakiety zastosowano silnik RD-103M konstrukcji W. Głuszki o ciągu 44 t napędzany paliwem ciekłym (ciekły tlen oraz 92-procentowy spirytus etylowy). Zgodnie z postanowieniem Rady Ministrów ZSRR z 16 kwietnia 1955 roku realizację programu rakiety R-5 (indeks GRAU 8A51) zakończono, dokumentację techniczną platformy z głowicą konwencjonalną przekazano do archiwum, a produkcję pierwszej serii 12 prototypów przerwano.

Na bazie projektu R-5 postanowieniem Rady Ministrów ZSRR nr 2962-1274 z 17 grudnia 1953 roku uruchomiono realizację programu badawczo-rozwojowego jednostopniowej platformy balistycznej przenoszącej głowicę bojową z ładunkiem jądrowym RDS-4[46]. Testy startowe rakiety z głowicą przygotowaną do przenoszenia ładunku jądrowego przeprowadzono na poligonie Kapustin Jar w dwóch etapach. Pierwszy udany start odnotowano 21 stycznia 1955 roku, a program testów kontynuowano do listopada 1955 roku, testy państwowe z czterema rakietami wyposażonymi w makiety głowic jądrowych przeprowadzono natomiast od 11 stycznia do 6 lutego 1956 roku. Ostatni test startowy odbył się 2 lutego 1956 roku z wykorzystaniem rakiety R-5M przenoszącej głowicę bojową z ładunkiem jądrowym RDS-6 o mocy 80 Kt, który po starcie z poligonu Kapustin Jar i pokonaniu ok. 1200 km zdetonowano nad jeziorem Bałchasz w Kazachstanie – operację Bajkał zrealizowano na polecenie ministra obrony ZSRR, marszałka Gieorgija K. Żukowa[47]. Inne dane wskazują, że pierwszy test startowy R-5M połączony z detonacją głowicy przenoszącej ładunek jądrowy o mocy 300 Kt przeprowadzono w rejonie pustyni Kara-Kum (ok. 150 km na północny wschód od Morza Aralskiego)[48]. Ze względu na brak instrumentów wykrywania startów rakiet balistycznych oraz oficjalnych danych opublikowanych przez ZSRR eksplozja jądrowa z 2 lutego 1956 roku została zakwalifikowana przez Amerykanów jako 25 radziecki test atomowy.

W rakietach przyjętych do uzbrojenia montowano ładunek jądrowy o mocy ok. 80 Kt, który następnie zastąpiono ładunkiem termojądrowym o mocy ok. 1 Mt[49]. Produkcję seryjną rakiet R-5M uruchomiono w 586 Zakładach w Dniepropietrowsku na Ukrainie, pierwsze pięć rakiet przekazano w 1954 roku. Do uzbrojenia jednostopniowa rakieta balistyczna na paliwo ciekłe R-5M z oddzielaną głowicą bojową (indeks GRAU 8A62M, 8K51, kod NATO SS-3 SHYSTER) została przyjęta na mocy postanowienia z 21 lipca 1956 roku[50].

Rys. 1.3.3. Ustawianie rakiety R-5M na stole startowym 8U212 z wykorzystaniem ustawiacza 8U25

Źródło: Orużje Rossiji 1996–1997, t. 4, Woorużenije i tiechnika RWSN, Wojennyj Narad, Moskwa 1997

Maksymalna masa startowa rakiety R-5M wynosiła 29 100 kg, z czego ok. 1350 kg przypadało na głowicę bojową przenoszącą ładunek jądrowy o mocy 80 Kt lub termojądrowy o mocy 300 Kt (niektóre źródła podają nawet 1 Mt). Pracujący przez ok. 219 s silnik rakietowy RD-103M zużywał ok. 24 900 kg ciekłego paliwa (mieszanina ok. 10 t 92-procentowego spirytusu oraz 13,99 t utleniacza), czas lotu na maksymalny zasięg przy prędkości 3016 m/s i wierzchołkowej toru lotu 304 km wynosił ok. 637 s. W stosunku do pierwowzorów zachowując średnicę 1,65 m kadłub rakiety R-5M wydłużono do 20,75 m. Czas wymagany do przygotowania rakiety do startu w następstwie modyfikacji procedur skrócono z ok. 30 do 5–6 godzin, czas osiągnięcia gotowości startowej ustalono na poziomie ok. 2 godzin wymaganych do zatankowania zbiorników paliwa rakiety. Przyjęcie do uzbrojenia rakiety R-5M doprowadziło do wprowadzenia zmian w strukturach organizacyjnych BInż OND. W celu przechowywania i przygotowania głowic z ładunkami jądrowymi sformowano specjalne bazy remontowo-techniczne. Początkowo do przechowywania głowic wykorzystywano namioty, wagony kolejowe oraz samochody ciężarowe, w kolejnym etapie rozwoju budowano magazyny specjalne wyposażone w schrono-magazyny. W 1956 roku na poligon Kapustin Jar dostarczono pierwsze głowice bojowe z ładunkami jądrowymi przeznaczone dla rakiet balistycznych R-5M. W warunkach polowych pierwsza głowica jądrową dla R-5M została przygotowana do użycia w 1957 roku. Zestaw rakietowy R-5M oparto na elementach wykorzystywanych w ramach zestawów R-1 oraz R-2. Zasadnicze elementy rozmieszczane w rejonie startowym to holowana laweta 8U211 z ciągnikiem gąsienicowym ATT (8U220), stół startowy 8U212 oraz ustawiacz 8U25. W skład pojazdów pomocniczych wchodziły wozy kontroli 8N811 i 8N14 oraz cysterny 8G119 i 8G18.

Pierwszy związek taktyczny uzbrojony w rakiety R-5M włączono w system dyżurowania bojowego w maju 1956 roku. W 1957 roku utrzymywano 48 zestawów rakietowych R-5M. W brygadzie inżynieryjnej sześć zestawów rakietowych R-5M pozostawało w uzbrojeniu trzech dywizjonów rakietowych, każdy w składzie dwóch baterii startowych. Do czasu sformowania SWR w ramach Lotnictwa Dalekiego Zasięgu rozwinięto ok. 18 pułków inżynieryjnych z rakietami R-5M[51]. Zgodnie z dyrektywą szefa Sztabu Generalnego z 26 lutego 1953 roku do sierpnia 1958 roku gotowość do wykonania uderzeń rakietami balistycznymi średniego zasięgu utrzymywało siedem BInż OND, w tym:

1. 72 BInż OND z MSD w Niedźwiedziu obwód nowogrodzki (w sierpniu 1959 roku po przeformowaniu w pułk przebazowana w rejon Gwardiejska w obwodzie kaliningradzkim).

2. 73 BInż OND z MSD w rejonie Kamyszyna obwód stalingradzki (Przykarpacki Okręg Wojskowy, w 1960 roku przebazowana w rejon Kołomyi na Ukrainie).

3. 77 BInż OND z MSD w rejonie Biełokorowicz obwód żytomierski (Przykarpacki Okręg Wojskowy) przezbrajana w zestawy R-11M.

4. 80 BInż OND z MSD w rejonie Biełokorowicz obwód żytomierski (Przykarpacki Okręg Wojskowy).

5. 85 BInż OND z MSD w rejonie Kapustin Jar obwód astrachański (w 1960 roku przebazowana w rejon Szawli na Litwie).

6. 90 BInż OND z MSD na terenie Kijowskiego Okręgu Wojskowego przezbrajana w zestawy R-11M.

7. 233 BInż OND z MSD na terenie Przykarpackiego Okręgu Wojskowego przezbrajana w zestawy R-11M.

Wydane 26 marca 1953 roku postanowienie Rady Ministrów ZSRR nr 589-365 stanowiło podstawę przeformowania 80 BInż OND na etat jednostki szkolnej oraz rozwinięcia do 1 lipca 1956 roku 72, 73, 77, 85, 90 oraz 233 BInż ODN zgodnie z etatem czasu wojny. W sierpniu 1958 roku w skład Wojsk Lądowych weszły 77, 90 oraz 233 BInż OND uzbrojone w operacyjno-taktyczne zestawy rakietowe z rakietami R-11M, podporządkowane wcześniej zastępcy ministra obrony ds. uzbrojenia specjalnego i sprzętu rakietowego. W jego dyspozycji pozostawiono dyslokowane na terytorium ZSRR związki taktyczne wojsk rakietowych z rakietami strategicznymi[52]. W 1959 r. w ramach SWR sformowano kolejne trzy jednostki rakietowe, w tym:

1. 12 BInż OND sformowana na bazie 154 Chersońskiej Brygady Artylerii Haubic Ciężkich w rejonie Myszynki w obwodzie homelskim.

2. 15 BInż OND utworzona na bazie 7 Gwardyjskiej Brygady Artylerii Rakietowej (BM-24) z 10 Dywizji Artylerii Przełamania w rejonie Myszynki w obwodzie homelskim.

3. 22 BInż OND sformowana na bazie 43 Gwardyjskiej Sewastopolskiej Brygady Artylerii Rakietowej w rejonie Myszynki w obwodzie homelskim. W listopadzie 22 BInż OND przebazowano w rejon Łucka.

Równocześnie z przekazaniem w skład Wojsk Lądowych trzech BInż OND do końca 1959 roku na bazie części pozostałych BInż OND z zestawami R-5M sformowano cztery pułki inżynieryjne OND dyslokowane w rejonach:

1. Gwardiejsk, obwód kaliningradzki – 97 pułk inżynieryjny OND z 8 zestawami R-5M. Od 1960 roku w składzie 24 Gwardyjskiej Homelskiej Dywizji Strategicznych Wojsk Rakietowych sformowanej na bazie 72 BInż OND.

2. Sławuta, obwód chmielnicki – 101 pułk inżynieryjny OND z 8 zestawami R-5M, od 1960 roku wchodzący w skład 44 Dywizji Strategicznych Wojsk Rakietowych sformowanej na bazie 73 BInż OND.

3. Pieriewalnoje, obwód mikołajowski, Półwysep Krymski – 84 pułk inżynieryjny OND rozwinięty z 640 dywizjonu rakietowego 85 BInż OND. Pułk z 8 zestawami R-5M (głowice z ładunkami jądrowymi) włączono w system dyżurowania bojowego 10 maja 1959 roku. Od 1960 roku jednostka w składzie 46 Niżniednieprowskiej Dywizji Strategicznych Wojsk Rakietowych sformowanej na bazie 29 BInż OND.

4. Ussuryjsk, Kraj Przymorski – 652 Gwardyjski Briańsko-Berliński Pułk Inżynieryjny OND rozwinięty z dywizjonu rakietowego 85 BInż OND, pułk z 4 zestawami R-5M, od 1960 roku wchodzący w skład 45 Dywizji Strategicznych Wojsk Rakietowych sformowanej na bazie 96 Dywizji Lotniczej.

Etat pułku inżynieryjnego OND uzbrojonego w zestawy z rakietami balistycznymi R-5M zatwierdzono 3 sierpnia 1958 roku, etat jednostki z zestawami rakiet R-12 zatwierdzono 10 kwietnia 1959 roku (załącznik pułki inżynieryjne OND). W składzie pułku inżynieryjnego OND utrzymywano dwa dywizjony rakietowe oraz pododdziały wsparcia i zabezpieczenia. W uzbrojeniu pułku inżynieryjnego OND pozostawały cztery, a następnie osiem zestawów rakietowych (po cztery baterie startowe w dywizjonie) oraz ok. 1220 żołnierzy[53]. Początkowo koncepcja użycia pułków zakładała ich operacyjne rozwinięcie w nakazanych rejonach startowych poza MSD. Wnioski z przeprowadzonych od sierpnia do września 1959 roku ćwiczeń z udziałem 97 oraz 101 pułku inżynieryjnego OND wykluczyły taką możliwość; ze względu na sytuację geopolityczną jednostki jako elementy utrzymujące stałą gotowość bojową rozwijano w ramach MSD.

Dyslokacja jednostek uzbrojonych w zestawy z rakietami balistycznymi R-5M potwierdzała zamiar wykorzystania większości z nich w wypadku konfliktu na europejskim teatrze działań wojennych. W latach 1953–1955 grupa rekonesansowa Ministerstwa Obrony ZSRR zweryfikowała możliwość rozmieszczenia rakiet R-1, R-2 oraz R-5M na terytorium NRD, Rumunii i Bułgarii. 26 marca 1955 roku Rada Ministrów ZSRR uchwaliła postanowienie nr 589-365, zgodnie z którym w latach 1955–1956 na terytorium NRD zamierzano przebazować 72 BInż OND, natomiast na terytorium Bułgarii planowano przebazować 73 BInż OND. Praktycznie realizację postanowienia w części dotyczącej przebazowania 72 BInż OND rozpoczęto w styczniu 1959 roku wyprzedzając rozmieszczenie amerykańskich rakiet balistycznych PGM-17 Tor na terytorium Wielkiej Brytanii[54]. Plan przerzutu na terytorium NRD elementów 72 BInż OND opracowano pod nadzorem szefa Sztabu Generalnego, marszałka ZSRR Wasilija D. Sokołowskiego. Przebiegiem operacji kierował minister obrony ZSRR, marszałek Rodion J. Malinowski. W lutym 1959 roku w rejonie miejscowości Niedźwiedź w obwodzie nowogrodzkim rozpoczęto załadunek na transport kolejowy pododdziałów 72 BInż OND. W docelowym miejscu stałej dyslokacji w Gwardiejsku (obwód kaliningradzki) rozładowano pojedynczy dywizjon rakietowy, pozostałe dwa: 635 oraz 638, skrycie przerzucono zaś na terytorium NRD. Elementy wydzielone ze składu 72 BInż OND rozlokowane w rejonach Templina oraz Fürstenbergu od lutego do września 1959 roku były podporządkowane dowództwu 2 Armii Pancernej[55]. Łącznie na terytorium NRD w systemie dyżurowania bojowego utrzymywano 12 rakiet balistycznych R-5M oraz cztery z ośmiu wyrzutni. Na przełomie sierpnia i września 1959 roku elementy 72 BInż rozmieszczone w północno-wschodniej części NRD wycofano do ZSRR. We wrześniu tego roku do rejonu Sowiecka w obwodzie kaliningradzkim wycofano 635 oraz 638 dywizjon rakietowy, których zestawy rakietowe z R-5M przekazano do 97 pułku inżynieryjnego OND ze składu 24 Gwardyjskiej Dywizji Strategicznych Wojsk Rakietowych. Po przebazowaniu dywizjony wykorzystano do sformowania 25 pułku inżynieryjnego OND, który dysponując nowymi zestawami z rakietami balistycznymi R-12 o większym zasięgu gwarantował zdolności reagowania na zagrożenie bez konieczności ich przebazowania poza terytorium ZSRR.

Rys. 1.3.4. Radzieckie jednostopniowe rakiety krótkiego i średniego zasięgu w latach 1946–1959

Źródło: B.E. Chertok, op. cit., Vol. II, s. 241

Równolegle z przyjęciem do uzbrojenia rakiet średniego zasięgu R-5M rozpoczęto proces rozwijania samodzielnych dywizjonów inżynieryjnych przygotowanych do realizacji uderzeń na wcześniej wyselekcjonowane cele[56]. Oprócz czterech pułków inżynieryjnych sformowanych w 1959 roku od 1961 roku w rejonie Papłaka (Szawle, Litewska SSR) utrzymywano osiem zestawów R-5M w składzie 115 pułku inżynieryjnego OND z 29 Gwardyjskiej Witebskiej Dywizji Strategicznych Wojsk Rakietowych sformowanej na bazie 85 BInż OND. Od 1961 roku zestawy rakietowe z rakietami balistycznymi średniego zasięgu R-12 zaczęły wypierać starsze R-5M. Jednym z ostatnich akcentów operacyjnego wykorzystania zestawów R-5M była przeprowadzona w dniach 4–13 sierpnia 1961 roku operacja „Grom”, w ramach której zrealizowano trzy starty szkolno-bojowe rakiet R-5M. W 1966 roku zestaw R-5M został oficjalnie wycofany z uzbrojenia, ostatnie egzemplarze rakiet 8K51 zredukowano w 1969 roku[57].

Do 1960 roku w procesie rozwoju konstrukcji pierwszych radzieckich jednostopniowych rakiet balistycznych przy przeszło dwukrotnym wzroście masy startowej odnotowano prawie trzykrotny wzrost masy ciekłego paliwa. Zmiany gabarytowo-masowe w połączeniu ze wzrostem wydajności oraz wydłużeniem czasu pracy modyfikowanych silników rakietowych gwarantowały skokowy wzrost zasięgu rakiet przenoszących dwukrotnie większą masę ładunku głowicy bojowej. Do 1956 roku, przezwyciężając zacofanie technologiczne, Związek Radziecki dotrzymywał kroku Stanom Zjednoczonym w dziedzinie rozwoju rakiet balistycznych średniego zasięgu[58]. Początkowo ze względu na niewielki zasięg oraz brak wystarczającej precyzji rakiety balistyczne pozostawały w cieniu samolotów uderzeniowych lotnictwa strategicznego. Z drugiej strony brak możliwości zwalczania rakiet balistycznych wskazywał, że po udoskonaleniu precyzji systemów naprowadzania oraz zwiększeniu zasięgu rakiety balistyczne mogą stanowić efektywną alternatywę dla lotnictwa strategicznego.

1.4. Pierwsza międzykontynentalna oraz rozwój struktur

W Związku Radzieckim wdrażanie programu platformy o zasięgu międzykontynentalnym (nośnik strategiczny) rozpoczęto już w marcu 1946 roku. W pracach uwzględniono projekty niemieckich rakiet A-9 oraz A-10 o zasięgu ok. 5000 km przygotowywanych do wykorzystania w ramach planowanych uderzeń rakietowych na cele w Europie, jak i na wybrzeżu USA. W 1949 roku na podstawie pakietu trzech prototypowych rakiet balistycznych średniego zasięgu R-3 pod kierownictwem M.K. Tichonrawa podjęto pierwszą próbę skonstruowania platformy o zasięgu strategicznym. Program określony jako N3 usankcjonowano prawnie postanowieniem Rady Ministrów z 4 grudnia 1950 roku. Zespół Tichonrawy do 1951 roku rozpatrywał projekty różnorodnych nośników o zasięgu od 5000 do 10 000 km zdolnych do przenoszenia ładunku użytecznego o masie 1–10 t. Wyniki programu N3 stanowiły podstawę uruchomienia prac nad dwustopniową platformą T-1 o zasięgu 7000–8000 km, której opracowanie rozpoczęto zgodnie z postanowieniem Rady Ministrów ZSRR z 13 lutego 1953 roku. Pomimo ukończenia projektu technicznego rakiety w październiku 1953 roku ze względu na wzrost masy głowicy przenoszącej ładunek jądrowy dalsze prace na T-1 przerwano. Prawie dwukrotnie większa masa głowicy bojowej zmusiła konstruktorów do poszukiwania alternatywnych rozwiązań. Kończąc realizację programu badawczo-rozwojowego rakiety R-5M cały wysiłek prac zespołu Korolowa (88 INB Ministerstwa Obrony ZSRR) skupiono teraz na platformach o zasięgu międzykontynentalnym. W początkowej fazie projektu rozpatrywano warianty rakiet manewrujących, wielostopniowych rakiet balistycznych oraz wielostopniowych rakiet balistycznych z drugim (ostatnim) stopniem manewrującym. 20 maja 1954 roku na wniosek Korolowa przerwano realizację programu rakiety R-3 i przyśpieszono fazę koncepcyjną prowadzoną w ramach programu międzykontynentalnej rakiety balistycznej (MRB) R-7 Zamieć (8K71). Realizowano go równolegle z programem międzykontynentalnych rakiet manewrujących W-350 Buran oraz Burza (obiekt 40)[59]. Tuż po przeprowadzeniu pierwszej testowej eksplozji ładunku termojądrowego w październiku 1953 roku zmodyfikowano wymagania techniczne dla projektu MRB R-7, zwiększając masę ładunku użytecznego z 3 do 5,5 t. Potwierdzono też zamiar przygotowania platformy do przenoszenia ładunku termojądrowego. Wprowadzona zmiana skutkowała zwiększeniem zakładanej masy startowej rakiety z 180 do 280 t. Postęp prac oraz zalety MRB R-7 w 1959 roku zahamowały realizację programu badawczo-rozwojowego międzykontynentalnych rakiet manewrujących. Oficjalnie program badawczo-rozwojowy dwustopniowej MRB R-7 rozpoczęto decyzją Rady Ministrów ZSRR z 13 lutego 1953 roku, a 20 maja 1954 roku program otrzymał oficjalne oznaczenie R-7[60]. Pierwsza radziecka MRB została opracowana w konfiguracji dwustopniowej obejmującej trzon (drugi stopień) oraz cztery symetrycznie rozmieszczone wokół trzonu bloki napędowe pierwszego stopnia. W odróżnieniu od rakiet wielostopniowych przyjęty schemat rozmieszczenia bloków napędowych R-7 gwarantował ich jednoczesne uruchomienie w chwili startu. Realizacja programu MRB R-7 wymagała wykorzystania odpowiednio dużego poligonu doświadczalnego. Zgodnie z decyzją Rady Ministrów ZSRR z 12 lutego 1955 roku na potrzeby tego programu w rejonie Tura-Tam w Kazachstanie prowadzono budowę 5 Państwowego Poligonu Doświadczalnego Ministerstwa Obrony ZSRR, natomiast w sierpniu 1955 roku na Kamczatce (Klucze, rejon Ust-Kamczacki, obwód kamczacki) utworzono stację naukowo-doświadczalną (obiekt Kura)[61]. Ponadto na mocy postanowienia Rady Ministrów ZSRR nr 1313–749 z 19 lipca 1955 roku w sprawie budowy infrastruktury startowej dla MRB R-7 zaakceptowano wskazane przez Ministerstwo Obrony lokalizacje, w tym rejon Workuty dla obiektu Wołga oraz rejon Plesiecka w obwodzie archangielskim dla obiektu Angara.

3 marca 1957 roku na poligon Tura-Tam dostarczono pierwszą MRB R-7 z numerem fabrycznym M1-5. Testy przedstartowe platformy rozpoczęto 6 maja i kontynuowano je przez kolejne 110 godzin. Program testów R-7 zapoczątkowano 15 maja 1957 roku nieudanym testem, w czasie którego platforma z rozhermetyzowaną magistralą paliwową i uszkodzonym silnikiem D pierwszego stopnia po 103-sekundowym locie uderzyła w ziemię w odległości ok. 300 km od wyrzutni. Drugi start testowy rakiety z numerem fabrycznym M1-6 planowany na 9 czerwca 1957 roku odwołano ze względu na usterkę techniczną układu naprowadzania. W trakcie trzeciej próby 12 lipca 1957 roku na wyrzutni startowej spłonęła platforma o numerze fabrycznym M1-7. W ramach czwartego startu testowego 21 sierpnia 1957 roku makieta głowicy bojowej MRB R-7 o numerze fabrycznym M1-8 po pokonaniu ok. 5600 km uderzyła w rejon celu na poligonie Kura (Kamczatka). Z serii 16 prototypowych platform testowych 50% potwierdziło zakładane parametry taktyczno-techniczne. Oficjalnie fazę testów startowych MRB R-7 zakończono 27 listopada 1959 roku. Produkcję seryjną rakiet R-7 uruchomiono w Zakładach Doświadczalnych OKB-1 w Podlipkach, a następnie od 1958 roku rakiety R-7 produkowano w Zakładach Lotniczych nr 1 Progres w Kujbyszewie. Silniki pierwszego i drugiego stopnia napędowego wytwarzano w Zakładach Motoryzacyjnych nr 24 im. M.W. Frunzego w Kujbyszewie.

11 listopada 1957 roku na mocy postanowienia Rady Ministrów ZSRR nr 61-39 rozpoczęto budowę dwóch obiektów: Wołga i Angara, stanowiących podstawę rozwinięcia kolejnych jednostek rakietowych docelowo uzbrojonych w zestawy z MRB R-7. Obiekt Angara, rejon startowy dla stacjonarnych naziemnej wyrzutni rakiet balistycznych R-7, zbudowano w pobliżu Plesiecka (obwód archangielski), obiekt Wołga budowano natomiast w rejonie Salechard (Workuta, Republika Komi). W 1958 roku w związku ze zmianą parametrów taktyczno-technicznych platformy, w tym zwiększeniem zasięgu MRB R-7A, podjęto decyzję o wstrzymaniu prac w rejonie obiektu Wołga oraz kontynuacji budowy obiektów 5 poligonu doświadczalnego w rejonie Tura-Tam. Stosunkowo wysokie koszty budowy infrastruktury startowej rakiet R-7, a następnie R-7A, związane miedzy innymi z budową torowisk i linii kolejowych, ograniczyły program ich rozwijania do trzech rejonów startowych budowanych do czerwca 1961 roku. Pierwszy rejon z wyrzutnią naziemną nr 1 włączono do systemu dyżurowania bojowego w styczniu 1960 roku. Do lipca 1961 roku zbudowano analogiczny rejon z wyrzutniami nr 2, 3 i 4. Wcześniej, w październiku 1960 roku, w ramach 5 Państwowego Poligonu Doświadczalnego przekazano drugi rejon startowy MRB R-7 (pierwszy wykorzystywany w ramach testów). Wyrzutnie startowe rozmieszczone w rejonie Bajkonuru od 1960 roku wykorzystywano jedynie do realizacji startów rakiet w ramach programu kosmicznego, co nie wykluczało możliwości ich wykorzystania do realizacji zadań bojowych. W trakcie kryzysu kubańskiego w październiku 1962 roku na poligonie Bajkonur realizowano działania związane z przygotowaniem do startu bojowego rakiet 8K74[62]. Z wyrzutni startowych w rejonie Plesiecka MRB R-7 mogły osiągnąć cele aż do linii Seattle – Chicago – Waszyngton.

Rys. 1.4.1. Pierwsza radziecka MRB R-7 (8K71) oraz zmodyfikowane wersje R-7A (8K74 i 8K710)

Źródło: A.W. Karpienko, A.F. Utkin, A.D. Popow, op. cit., s. 100 i 106

Kompleks startowy zestawu rakietowego z MRB R-7/7A obejmował stacjonarne stanowiska startowe oraz stanowiska techniczne połączone ze sobą magistralami kolejowymi. Stanowisko techniczne znajdujące się w odległości ok. 2500 m od pozycji startowej obejmowało stanowisko montażowo-doświadczalne oraz wiele obiektów mieszczących agregaty wspomagające proces przygotowania platformy nośnej. Znajdowały się wśród nich stanowiska obsługowe 8T119, ustawiacz 8U213 oraz kabina obsługowa 8U26. Tankowanie zbiorników paliwowych platformy odbywało się tuż przed jej startem. Potrzebne do tego 170 t ciekłego tlenu wymagało dostarczenia w rejon wyrzutni ok. 400 t ciekłego gazu. Precyzję uderzenia w rejon celu gwarantował system radiokorekcji obejmujący dwa punkty pomiarowe (zasadniczy i lustrzany) rozmieszczone w odległości 276 km od wyrzutni oraz 552 km pomiędzy stacjami. System umożliwiał przeprowadzenie startu MRB w sektorze + 30^0 w stronę lustrzanej stacji oraz + 10^0 w stronę zasadniczej stacji. System radiokorekcji pracował na końcowym odcinku aktywnej fazy lotu platformy korygując zasięg lotu oraz określając rejon uderzenia głowicy bojowej. Przekaz parametrów lotu oraz komend do radiowego systemu kierowania realizowano za pośrednictwem pojedynczej wielokanałowej linii łączności UKF.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. R. Miler, Rockets, Minneapolis 2008, s. 9. [wróć]

2. Pierwszy projekt von Brauna – prochowy pocisk rakietowy – zaakceptowano w 1935 roku, a kontrakt na budowę pierwszej rakiety skrzydlatej firma Argus podpisała z Paulem Schmidtem w 1939 roku. [wróć]

3. M. Plechow, S.G. Szapkin, Słowar wojennych tierminow, Wojennoje Izdatielstwo, Moskwa 1988. [wróć]

4. Ministerstwo Oborony Rossijskoj Fiederacji, Wojennyj encykłopiediczeskij słowar rakietnych wojsk stratiegiczeskogo naznaczenija, Wojennoje Izdatielstwo, Moskwa 1999; S.J. Main, The Strategic Rocket Forces 1991–2002, United Kingdom Defence Academy, Conflict Studies Research Centre 2002, s. 2. [wróć]

5. W Encyklopedii PWN broń jądrowa jest definiowana jako broń o działaniu wybuchowym polegającym na wyzwoleniu w bardzo krótkim czasie ogromnej ilości energii jądrowej. Rozróżnia się broń jądrową, w której energia jest wyzwalana wskutek jednofazowych reakcji jądrowych łańcuchowych rozszczepienia jąder izotopów pierwiastków ciężkich — uranu 233 lub 235 albo plutonu 239; broń termojądrową (pierwszą próbę z ładunkiem termojądrowym o mocy 10,4 megaton przeprowadzono 1 listopada 1952 roku na atolu Eniwetok pod kierunkiem Edwarda Tellera – operacja „Ivy Mike”), w której wyzwalanie energii jest wynikiem dwufazowej termojądrowej reakcji, złożonej z rozszczepienia jąder izotopu uranu 235 i syntezy jąder izotopów pierwiastków lekkich, najczęściej wodoru: deuteru i trytu; broń termojądrową wielkiej mocy, w której energia jest wyzwalana dzięki trójfazowej reakcji: rozszczepienia jąder izotopu uranu 235, syntezy jąder pierwiastków lekkich i rozszczepienia jąder izotopu uranu 238. [wróć]

6. Strona niemiecka otrzymała zezwolenie na utrzymywanie nie więcej niż 204 armat o kalibrze 77 mm oraz 84 haubic kalibru 105 mm, a dla każdego tego środka walki nie więcej niż 1000 pocisków. [wróć]

7. Ostatni, osiemnasty test startowy rakiety balistycznej A-4 z rejonu Blizna przeprowadzono 30 sierpnia 1944 roku, następnie baterię przebazowano w rejon Liège, gdzie wykonywała zadania ogniowe, prowadząc ostrzał w kierunku Londynu i Paryża. [wróć]

8. 18 czerwca 1944 roku z rejonu Kowla ruszyła kolejna operacja zaczepna Armii Czerwonej, która rozbiła mińskie zgrupowanie przeciwnika i wyszła na linię zachodniego Bugu. Na kierunku Żuszew – Dębica uderzenie kontynuowała 60 Armia. 23 sierpnia 1944 roku wojska I Frontu Ukraińskiego w ramach lwowsko-sandomierskiej operacji zaczepnej opanowały Dębicę. Uderzenie to wymusiło ewakuację obiektu Blizna. [wróć]

9. Łącznie sześć telegramów, z których wysłany 13 lipca 1944 roku zawierał wniosek Churchilla o umożliwienie przeprowadzenia inspekcji obiektów ośrodka w Dębicy. P.Ł. Podwig, Stratiegiczeskoje Jadiernoje Woorużenije Rossiji, IzdAT, Moskwa 1998, s. 109. [wróć]

10. Grupa brytyjskich oficerów z pułkownikiem Sandersem przybyła do rejonu poligonu Dębica 3 września 1944 roku. Grupa ta dysponowała mapą z zaznaczonymi stanowiskami startowymi oraz miejscami upadków rakiet. [wróć]

11. G.J. Smirnow, Rakietnyje sistiemy RWSN, ot R-1 k Topolju-M 1946-2006 gg. Sbornik matieriałow o razwitii rakietnogo orużja w SSSR i RF, Smolenskoje regionalnoje otdielenije Akademiii Wojennych Nauk RF, Smoleńsk 2006, s. 11. W skład zespołu badawczego o nazwie Rakieta wchodzili: J.A. Pobiedonoscew, M. K. Tichonrawow, A. Bierezniak, A.M. Isajew, W.P. Miszin, N.A. Piljugin oraz B.J. Czertok. [wróć]

12. B.E. Chertok, Rockets and People, Vol. I, Washington 2005, s. 277. [wróć]

13. Tamże, s. 346–347. [wróć]

14. Decyzję w sprawie lokalizacji 4 CPPD Orderu Czerwonej Gwiazdy oraz Orderu Czerwonego Sztandaru podjęto w lipcu 1947 roku na mocy postanowienia Rady Ministrów ZSRR nr 2642–817. Powierzchnia poligonu jest większa od łącznej powierzchni terytorium Niemiec, Danii (bez Grenlandii) oraz Belgii. W obszar poligonu wliczane są tereny pięciu podmiotów administracyjnych Kazachstanu oraz trzech podmiotów administracyjnych Federacji Rosyjskiej. Obszar poligonu na terytorium Kazachstanu to 8 mln 730 tys. hektarów, a po stronie rosyjskiej to 769 224 hektarów. Ogólna wielkość obszaru poligonu wynosi 9,5 mln hektarów. [wróć]

15. B.E. Chertok, Rockets and People. Creating a Rocket Industry, Vol. II, Washington 2006, s. 10–15. [wróć]

16. P.Ł. Podwig, Stratiegiczeskoje Jadiernoje Woorużenije…, s. 126. [wróć]

17. Program rakietowy „Wasserfall” oraz „Schmetterling” realizowano w latach 1941–1945 w ośrodku badawczym Peenemünde. Opracowano kilka wersji rakiety „Wasserfall” różniących się wymiarami, masą i systemami naprowadzania. Pierwszy test startowy przeprowadzony 8 stycznia 1944 roku zakończył się katastrofą. Pierwszy udany test przeprowadzono 29 lutego 1944 roku. Łącznie zrealizowano 28 testów startowych (pierwszy przeprowadzony 8 stycznia 1944 roku zakończył się katastrofą, pierwszy udany test nastąpił 29 lutego 1944 roku). Prace nad rakietami „Wasserfall” w Peenemünde wstrzymano 17 lutego 1945 roku w związku z ewakuacją ośrodka. Każda bateria rakiet przeciwlotniczych „Wasserfall” składała się z 4 wyrzutni oraz stacji radiolokacyjnej. Produkowane w zakładach Henschel baterie rakiet „Schmetterling” miały 8 wyrzutni i 35 rakiet przeciwlotniczych. Utopijny plan zapewnienia pełnej osłony terytorium III Rzeszy wymagał zaangażowania 870 baterii rakiet „Wasserfall” oraz ok. 1300 baterii rakiet „Schmetterling”. Rakiety „Wasserfall” miała być produkowane w podziemnej fabryce w Bleicherode. Po przejęciu programu w ZSRR zbudowano rakietę przeciwlotniczą R-101. W USA opracowano rakietę przeciwlotniczą Hermes A-1. [wróć]

18. G.J. Smirnow, op. cit., s. 22. [wróć]

19. B.E. Chertok, op. cit., Vol. I, s. 307. W efekcie operacji „Paper Clip” do 12 kwietnia 1945 roku z Nordhausen Amerykanie wywieźli ponad 100 gotowych rakiet i podzespołów V-2 oraz kompletną dokumentację techniczną, jednakże cenniejszym trofeum okazał się zespół 490 niemieckich specjalistów z von Braunem i Dornbergiem na czele. Uzyskana przewaga przyspieszyła realizację amerykańskiego programu kosmicznego, jak również rozwój broni rakietowej (test pierwszej amerykańskiej rakiety A-4 przeprowadzono 16 kwietnia 1946 roku na poligonie White Sands Missile Range w stanie Nowy Meksyk). [wróć]

20. 22 października 1946 roku zespół niemieckich naukowców wraz z rodzinami oraz specjalistami z innych dziedzin techniki wojskowej po aresztowaniu przez NKWD (łącznie ok. 5000 osób) wywieziono w głąb ZSRR, gdzie mieli kontynuować swoje prace pod ścisłym nadzorem. [wróć]

21. G.J. Smirnow, op. cit., s. 19. [wróć]

22. M.A. Pierwow, Mieżkontinientalnyje balisticzeskije rakiety SSSR i Rossiji, Moskwa 1998, s. 10–15. [wróć]

23. S.J. Iwanow, Lekcji po istorii razwitija balisticzeskich rakiet i rakiet-nositieljej, Dołgorudnyj 1999, s. 17. [wróć]

24. Rakiety balistyczne są dzielone na kategorie w zależności od ich zasięgu, rozumianego jako maksymalny dystans od punktu startu do celu, mierzonego w linii prostej po powierzchni ziemi. Rosyjska klasyfikacja rakiet balistycznych obejmuje platformy: strategiczne o zasięgu powyżej 1000 km, operacyjno-strategiczne o zasięgu 500–1000 km, operacyjne o zasięgu 300–500 km, operacyjno-taktyczne o zasięgu 50–300 km oraz taktyczne o zasięgu do 50 km. Podział amerykański wygląda następująco: rakiety międzykontynentalne (ICBM – Intercontinental Ballistic Missille) o zasięgu powyżej 5500 km, rakiety pośredniego zasięgu (IRBM – Intermediate Range Ballistic Missille) o zasięgu 3000–5500 km, rakiety średniego zasięgu (MRBM – Medium-Range Ballistic Missile) o zasięgu 1000–3000 km, rakiety krótkiego zasięgu (SRBM – Short-Range Ballistic Missile) o zasięgu do 1000 km. W ramach SRBM wydzielone są dodatkowo rakiety balistyczne pola walki (BSRBM – Battlefield Short-Range Ballistic Missile) o zasięgu do 150 km. [wróć]

25. Indeks Głównego Zarządu WRiA MO FR – umowne oznaczenie kodowe (cyfrowo-literowe) nadawane zamawianym typom sprzętu bojowego. System oznaczenia wprowadzony w 1938 roku dla sprzętu artyleryjskiego. [wróć]

26. B.E. Chertok, op. cit., Vol. II, 2006, s. 119–149. W trakcie testów pierwszych R-1 jeden z radzieckich generałów stwierdził, że zastosowanie rakiety balistycznej napędzanej czterema tonami spirytusu do wykonania pojedynczego uderzenia na ośrodek miejski i zniszczenia obiektów w promieniu ok. 25 m należy traktować jako szkodę w mieniu. Przekazanie czterech ton spirytusu do jednej dywizji piechoty gwarantuje większą pewność całkowitego opanowania miasta. [wróć]

27. A.W. Karpienko, A.F. Utkin, A.D. Popow, Otieczestwiennyje stratigiczeskije rakietnyje kompleksy, SPb, Newskij Bastion 1999, s. 10. [wróć]

28. Unitary Warhead – pojedyncza nieoddzielająca się od pocisku głowica, stanowiąca integralną część platformy. Rozwiązanie stosowane w pierwszych rakietach balistycznych. Zalety: prostota konstrukcji oraz wykorzystanie sterów aerodynamicznych rakiety do kierowania lotem głowicy. Wady: podatność na zakłócenia toru lotu, spadek celności uderzenia i konieczność kierowania na końcowym odcinku toru lotu. Rakieta balistyczna z głowicą nierozdzielną ze względu na gabaryty stanowiła łatwy celu w wypadku konfrontacji z systemami obrony przeciwrakietowej. [wróć]

29. W skład system naprowadzania wchodzą podsystemy: kontroli wysokości oraz kontroli toru lotu. Podsystem kontroli wysokości monitoruje i koryguje założony pułap lotu na założonej trajektorii poprzez kontrolę zgodności z maksymalną założoną na danym etapie lotu wysokością. System sterowany jest za pośrednictwem autopilota i działa na zasadzie niwelowania powstających odchyleń od założeń. Zadaniem systemu jest utrzymywanie wysokości lotu w płaszczyźnie pionowej, która zapewni trafienie pocisku w osi równoległej do toru lotu pocisku oraz prawidłowe naprowadzanie przez system kontroli toru lotu w osi poprzecznej. Analogiczne zadania wykonuje, działając w osi poprzecznej względem kierunku lotu pocisku, podsystem kontroli toru lotu, jego zadaniem zaś jest doprowadzenie pocisku do trafienia w cel w osi poprzecznej. Punkt przecięcia osi poprzecznej i równoległej stanowi cel pocisku, na który naprowadzają go obydwa systemy. Naprowadzana bezwładnościowo rakieta zostaje przed startem zaprogramowana na lot po określonej trajektorii. W trakcie lotu jego zgodność z wprowadzonymi wcześniej informacjami kontrolowana jest przez akcelerometr na platformie żyroskopowej. Wszelkie przyśpieszenia w trakcie lotu są odnotowywane i mierzone, a system kontroli generuje odpowiednie sygnały do systemu sterującego mające doprowadzić do korekty kursu na właściwą trajektorię. [wróć]

30. S.J. Iwanow, op. cit., s. 19. [wróć]

31. Ponadto w latach 1952–1958 uzbrojenie i sprzęt SWR składowano w obiektach magazynowych K-2 filia 1039 Bazy Amunicji Artyleryjskiej rozmieszczonych w rejonach Kurzenkina (obwód twerski) oraz Bolszewa (456 Centralna Baza Sprzętu, obwód moskiewski). [wróć]

32. J.D. Siergiejew, Chronika osnownych sobytij istorii rakietnych wojsk stratiegiczeskogo naznaczenija, CINK, Moskwa 1994, s. 5–6. [wróć]

33. P.Ł. Podwig, Stratiegiczeskoje Jadiernoje Woorużenije…, s. 127. [wróć]

34. J.D. Siergiejew, Chronika osnownych sobytij…, s. 7. [wróć]

35. CEP (Circular Error Probable) miara celności, określony promień okręgu, wewnątrz którego lot kończy ok. 50% balistycznych pocisków rakietowych wycelowanych w jego środek. [wróć]

36. S.J. Iwanow, op. cit., s. 22. [wróć]

37. J.P. Maksimow, Rakietnyje wojska strategiczeskogo naznaczenija, RWSN, Moskwa 1992, s. 70–72. [wróć]

38. M.A. Pierwow, op. cit., s. 18–20. [wróć]

39. P.Ł. Podvig, Russian Strategic Nuclear Forces, The MIT Press Cambridge, England, s. 119. [wróć]

40. B. Czertok, Rakiety i ljudi, Maszynostrojenije, Moskwa 1994, s. 374. [wróć]

41. J.P. Maksimow, op. cit., s. 41. [wróć]

42. Produkcja przerwana zgodnie z postanowieniem Rady Ministrów ZSRR nr 1116 z 10 października 1962 roku. [wróć]

43. A.B. Szyrokorad, Atomnyj taran XX wieka, Izdatielskij dom „Wiecze”, Moskwa 2005, s. 130–135. [wróć]

44. J.P. Maksimow, op. cit., s. 40–41. [wróć]

45. B. Czertok, op. cit., s. 304. [wróć]

46. Na mocy postanowienia Rady Ministrów ZSRR nr 1286–525 z 21 czerwca 1946 r. w Arzamas utworzono biuro konstrukcyjne KB-11 kierowane przez J.B. Choritona, gdzie skonstruowano pierwsze radzieckie ładunki jądrowe. W latach 1947–1949 w rejonie Semipałatyńska utworzono poligon do testów broni jądrowej. Pierwsza radziecka bomba jądrowa RDS-1 została przetestowana 29 sierpnia 1949 roku. 18 października 1951 roku na poligonie Semipałatyński w rejonie P-1 (w odległości ok. 2,5 km od epicentrum dwóch poprzednich testów przeprowadzonych 29 sierpnia 1949 roku i 24 września 1951 roku) odbył się pierwszy test powietrznej eksplozji radzieckiej lotniczej bomby jądrowej RDS-3 typu implozyjnego o mocy ok. 42 Kt (trzeci w kolejności test jądrowy w ZSRR). Bombę zrzucono z pokładu samolotu TU-4, detonacja ładunku nastąpiła na pułapie 380 m. 12 sierpnia 1953 roku o godzinie 7.30 na poligonie Semipałatyński przeprowadzono test bomby RDS-6 z ładunkiem termojądrowym o mocy 400Kt. Gabaryty oraz masa ładunków jądrowego i termojądrowego umożliwiały rozpoczęcie prac konstrukcyjnych w celu ich przygotowania do przenoszenia przez głowice rakiet balistycznych R-5M. [wróć]

47. G.J. Smirnow, op. cit., s. 57. [wróć]

48. A.W. Karpienko, A.F. Utkin, A.D. Popow, op. cit., s. 39. [wróć]

49. B.E. Chertok, op. cit., Vol. II, s. 284–285. [wróć]

50. P.Ł. Podwig, Stratiegiczeskoje Jadiernoje Woorużenije…, s. 110–111. [wróć]

51. G.J. Smirnow, op. cit., s. 7. [wróć]

52. J.D. Siergiejew, Chronika osnownych sobytij…, s. 7. Jednostopniową rakietę balistyczną średniego zasięgu R-5M traktowano jako platformę strategiczną przeznaczoną do realizacji zadań w ramach europejskiego teatru działań wojennych. [wróć]

53. G.J. Smirnow, op. cit., s. 7. [wróć]

54. R.S. Norris, The Cuban Missile Crisis: A Nuclear Order of Battle October/November 1962, Woodrow Wilson Center October 24, 2012. Porozumienie w sprawie rozmieszczenia PGM-17 Tor (jednostopniowa rakieta balistyczna na paliwo ciekłe o zasięgu 1740 mil, głowica W49Y2 o mocy 1,4 Mt) na terytorium Wielkiej Brytanii zawarto 22 lutego 1958 roku. Proces przerzutu rozpoczęto w sierpniu 1958 roku, a pierwszy dywizjon startowy przebazowano 22 czerwca 1959 roku. Pododdział włączono w skład 77 eskadry rakietowej RAF. [wróć]

55. Fürstenberg – gmina Boffzen, powiat Holzminden, kraj związkowy Dolna Saksonia. Templin – gmina Uckermark, kraj związkowy Brandenburgia. [wróć]

56. J.P. Maksimow, op. cit., s. 53. [wróć]

57. G.A. Suchin, W.J. Iwkin, M.G. Diuragin, Rakietnyj szczyt otieczestwa, pod obszcz. red. W.N. Jakowlewa, CIPK RWSN, Moskwa 1999, s. 254. [wróć]

58. J.W. Bullard, History Of The Redstone Missile System (Historical Monograph Project Number: AMC 23 M), Historical Division, Administrative Office, Army Missile Command, October 15, 1965. Program jednostopniowej rakiety balistycznej SM-A-14 (PGM-11A) REDSTONE o zasięgu 92,5–323 km rozpoczęto w 1950 roku, a prace nad głowicą jądrową W-39 – w 1956 roku. Testy startowe prowadzono od 20 sierpnia 1953 roku. Rakietę przyjęto do uzbrojenia 8 kwietnia 1958 roku. W systemie dyżurowania bojowego utrzymywano ok. 60 zestawów, które w 1965 roku zastąpiono zestawami MGM-31 Pershing I. Zestawy PGM-11 REDSTONE utrzymywano w: 1 dywizjonie 333 pułku artylerii 40 Grupy Artylerii Polowej (1958–1961 RFN), 2 dywizjonie 333 pułku artylerii 46 Grupy Artylerii Polowej (1959–1961 RFN), 4 dywizjonie 333 pułku artylerii 209 Grupy Artylerii Polowej (Fort Sill, Oklahoma, USA). [wróć]

59. J.A. Mozżorin, Naczało kosmiczeskoj gry. Wospominanija wietieranow rakietno-kosmiczeskoj techniki i kosmonawtiki, Moskwa 1994, s. 262. [wróć]

60. S.N. Szewczenko, op. cit., s. 17. [wróć]

61. B.E. Chertok, op. cit., Vol. II, s. 289. Wstępnie wskazano lokalizację w republice Dagestan oraz obwodach astrachańskim i kyzyłordyńskim w Kazachstanie. Ostatecznie wybrano lokalizację w obwodzie kyzyłordyńskim w Kazachstanie. Budowę obiektów 5 Państwowego Poligonu Doświadczalnego Ministerstwa Obrony ZSRR rozpoczęto 2 lutego 1955 roku (nieoficjalnie poligon Tura-Tam). Nazwę Bajkonur nadano obiektowi w 1961 roku na potrzeby oficjalnych komunikatów prasowych podawanych w ramach realizowanego programu kosmicznego. Miasteczko Bajkonur leży ok. 400 km na północ od rejonu poligonu – późniejszego kosmodromu. [wróć]

62. W.M. Bruszynin, Proryw w kosmos. Oczerki ob ispytatieljach, specjalistach i stroitieljach kosmodroma Bajkonur, SWKP 1994, s. 105. [wróć]