© Copyright by PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2019

Wszystkie prawa zastrzeżone. Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Recenzent: prof. dr hab. dr hab. n. farm. Daniel Załuski

Wydawca: Anna Śmigulska-Wojciechowska, Stella Nowośnicka-Pawlitko

Redaktor prowadzący: Beata Bednarczuk

Redaktor merytoryczny: Beata Tarnowska

Producent: Monika Dąbrowska

Projekt okładki i stron tytułowych: Lidia Michalak-Mirońska

Ilustracje na okładce: Fotolia/pronick

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2019 r., (wyd. I)

Warszawa 2020

ISBN 978-83-200-6045-4

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: mobisfera.pl

Spis treści

Wstęp

Opis plansz

Plansze

I. Absinthii herba – ziele piołunu (FP XI)

II. Agrimoniae herba – ziele rzepiku (FP XI)

III. Althaeae folium – liść prawoślazu (FP XI)

IVa. Althaeae radix – korzeń prawoślazu (FP XI)

IVb. Althaeae radix – korzeń prawoślazu (FP XI)

V. Amomi fructus – owoc kardamonu (FP XI)

VI. Andrographidis herba – ziele brodziuszki wiechowatej* (FP XI)

VII. Angelicae archangelicae radix – korzeń arcydzięgla litworu (FP XI)

VIII. Anisi fructus – owoc anyżu (FP XI)

IX. Anisi stellati fructus – owoc anyżu gwiaździstego (badianu) (FP XI)

X. Arnicae flos (Arnicae anthodium) – kwiat arniki (koszyczek arniki) (FP XI)

XI. Ballotae nigrae herba – ziele mierznicy czarnej (FP XI)

XII. Belladonnae folium – liść pokrzyku (FP XI)

XIII. Betulae folium – liść brzozy (FP XI)

XIV. Boldi folium – liść boldo (FP XI)

XVa. Calendulae flos (Calendulae anthodium) – kwiat nagietka (koszyczek nagietka) (FP XI)

XVb. Calendulae flos (Calendulae anthodium) – kwiat nagietka (koszyczek nagietka) (FP XI)

XVI. Capsici fructus – owoc pieprzowca (FP XI)

XVII. Carthami flos – kwiat krokosza (FP XI)

XVIII. Caryophylli flos – kwiat goździkowca (FP XI)

IXI. Chelidonii herba – ziele glistnika (jaskółcze ziele) (FP XI)

XX. Cinchonae cortex – kora chinowa (FP XI)

XXI. Colae semen (Colae embryo) – zarodek koli (FP XI)

XXII. Convallariae herba – ziele konwalii

XXIII. Coriandri fructus – owoc kolendry (FP XI)

XXIV. Crataegi folium cum flore – kwiatostan głogu (FP XI)

XXV. Crataegi fructus – owoc głogu (FP XI)

XXVI. Croci sativi stigma (Croci sativi stigma ad praeparationes homoeopathicas – FP XI) – znamiona szafranu

XXVII. Curcumae xanthorrhizae rhizoma – kłącze kurkumy jawajskiej (FP XI)

XXVIII. Cynarae folium – liść karczocha (FP XI)

XXIX. Digitalis purpureae folium – liść naparstnicy purpurowej (FP XI)

XXX. Eleutherococci radix – korzeń eleuterokoka (FP XI)

XXXI. Equiseti herba – ziele skrzypu (FP XI)

XXXII. Eucalypti folium – liść eukaliptusa (FP XI)

XXXIII. Fagopyri herba – ziele gryki (FP XI)

XXXIV. Farfarae folium – liść podbiału

XXXV. Frangulae cortex (Rhamni frangulae cortex) – kora kruszyny (FP XI)

XXXVI. Fumariae herba – ziele dymnicy (FP XI)

XXXVII. Ginkgonis folium – liść miłorzębu japońskiego (FP XI)

XXXVIII. Ginseng radix – korzeń żeń-szenia (FP XI)

XXXIX. Graminis rhizoma (Agropyri rhizoma) – kłącze perzu (FP XI)

XL. Hamamelidis folium – liść oczaru (FP XI)

XLI. Hederae folium – liść bluszczu (FP XI)

XLIIa. Helichrysi flos (H. inflorescentia) – kwiatostan kocanek (FP XI)*

XLIIb. Helichrysi flos (H. inflorescentia) – kwiatostan kocanek (FP XI)*

XLIII. Hibisci sabdariffae flos – kwiat hibiskusa (FP XI)

XLIV. Hyperici herba – ziele dziurawca (FP XI)

XLVa. Lavandulae flos – kwiat lawendy (FP XI)

XLVb. Lavandulae flos – kwiat lawendy (FP XI)

XLVI. Lini semen – nasienie lnu (FP XI)

XLVII. Liquiritiae radix (Glycyrrhizae radix) – korzeń lukrecji (FP XI)

XLVIII. Matricariae flos (Chamomillae anthodium) – kwiat rumianku (koszyczek rumianku) (FP XI)

XLIX. Meliloti herba – ziele nostrzyka (FP XI)

L. Melissae folium – liść melisy (FP XI)

LI. Menthae piperitae folium – liść mięty pieprzowej (FP XI)

LII. Millefolii herba – ziele krwawnika (FP XI)

LIII. Oleae folium – liść oliwki (FP XI)

LIV. Orthosiphonis folium – liść ortosyfonu (FP XI)

LV. Papaveris rhoeados flos – kwiat maku polnego (FP XI)

LVI. Plantaginis lanceolatae folium – liść babki lancetowatej (FP XI)

LVII. Polygoni hydropiperis herba – ziele rdestu ostrogorzkiego

LVIIIa. Quercus cortex – kora dębu (FP XI)

LVIIIb. Quercus cortex – kora dębu (FP XI)

LIX. Rhei radix (Rhei rhizoma) – korzeń rzewienia (kłącze rzewienia) (FP XI)

LX. Rosmarini folium – liść rozmarynu (FP XI)

LXI. Salicis cortex – kora wierzby (FP XI)

LXII. Salviae officinalis folium – liść szałwii (FP XI)

LXIII. Schisandrae chinensis fructus – owoc cytryńca chińskiego (FP XI)

LXIV. Scutellariae baicalensis radix – korzeń tarczycy bajkalskiej (FP XI)

LXV. Sennae folium – liść senesu (FP XI)

LXVI. Sophorae japonicae flos – kwiat perełkowca japońskiego* (FP XI)

LXVII. Stramonii folium – liść bielunia (FP XI)

LXVIII. Taraxaci officinalis radix – korzeń mniszka lekarskiego (FP XI)

LXIXa. Thymi herba – ziele tymianku (FP XI)

LXIXb. Thymi herba – ziele tymianku (FP XI)

LXX. Tiliae flos (Tiliae inflorescentia) – kwiat lipy (kwiatostan lipy) (FP XI)

LXXI. Tormentillae rhizoma – kłącze pięciornika (kłącze kurzego ziela) (FP XI)

LXXII. Trigonellae foenugraeci semen – nasienie kozieradki (FP XI)

LXIII. Urticae folium – liść pokrzywy (FP XI)

LXXIV. Uvae ursi folium – liść mącznicy (FP XI)

LXXV. Valerianae radix – korzeń kozłka (korzeń waleriany) (FP XI)

LXXVIa. Verbasci flos – kwiat dziewanny (FP XI)

LXXVIb. Verbasci flos – kwiat dziewanny (FP XI)

LXXVII. Verbenae citriodoratae folium – liść witułki cytrynowej (FP XI)

LXVIII. Verbenae herba – ziele witułki (FP XI)

LXXIXa. Violae herba cum flore – ziele fiołka (FP XI)

LXXIXb. Violae herba cum flore – ziele fiołka (FP XI)

LXXX. Zingiberis rhizoma – kłącze imbiru (FP XI)

LXXXI. Zanieczyszczenia, artefakty

Piśmiennictwo

Wstęp

Rośliny wykorzystywane w lecznictwie, kosmetologii oraz jako przyprawy są stosowane zwykle w formie wysuszonych surowców, zwanych obecnie substancjami roślinnymi. Taka forma stabilizacji zapewnia trwałość oraz minimalizuje ryzyko utraty związków czynnych odpowiedzialnych za ich działanie. Wiele substancji roślinnych poddaje się rozdrobnieniu przez ich sproszkowanie, które ma zapewnić skuteczniejsze wykorzystanie obecnych w nich związków czynnych. Postępowanie to jednak utrudnia identyfikację morfologiczną na podstawie cech makroskopowych. Ponieważ każda ze stosowanych w lecznictwie, kosmetologii oraz gastronomii substancji roślinnych charakteryzuje się zestawem swoistych związków czynnych, których obecność wpływa na ich działanie, precyzyjne określenie tożsamości sproszkowanego surowca jest podstawą do właściwego jego zastosowania.

Farmakognozja, jako dziedzina zajmująca się badaniem surowców naturalnych, głównie pochodzenia roślinnego, wykorzystuje szereg metod do ich identyfikacji. Jedną z powszechnie stosowanych, obok analizy makroskopowej i technik chromatograficznych, jest mikroskopowa identyfikacja surowców sproszkowanych z wykorzystaniem anatomicznych cech diagnostycznych. Jako elementy diagnostyczne są wykorzystywane tkanki, pojedyncze charakterystyczne komórki bądź struktury będące ich wytworami. Na podstawie ich obecności (czasem braku) można wstępnie określić, czy mamy do czynienia z substancją będącą określonym organem rośliny, np. liściem, kwiatem czy korzeniem, a później – precyzyjnie zidentyfikować roślinę, której jest częścią. Metoda ta ma wiele zalet, do których należą głównie: specyficzność, niezmienność cech w czasie przechowywania, prostota i szybkość wykonania, niski koszt oraz niewielka ilość substancji potrzebna do przeprowadzenia skutecznej identyfikacji. Znalazło to odzwierciedlenie w kolejnych edycjach Farmakopei Polskiej (FP). We wcześniejszych wydaniach Farmakopei monografie surowców (substancji) roślinnych zawierały jedynie spisy anatomicznych cech diagnostycznych. Począwszy od FP IX (2011), zaczęto zamieszczać rysunki cech diagnostycznych, które objęły 53 surowce. W FP X (2014), zawierającej ponad 200 szczegółowych monografii substancji roślinnych, większość surowców miała podane cechy mikroskopowe, a 89 było zilustrowanych. Obowiązująca obecnie FP XI (2017) zawiera już opisy prawie 300 substancji roślinnych, w tym 138 jest zilustrowanych. Pokazuje to tendencję zwiększania roli ilustracji jako uzupełnienia podanych cech i wskazuje na wzrost znaczenia metody mikroskopowej. Podobne opisy i rysunki znajdują się w niektórych podręcznikach i skryptach do ćwiczeń z farmakognozji. Schematyczne przedstawienie anatomicznych cech diagnostycznych w formie rysunków ma bezsprzeczny walor poznawczy, dydaktyczny i estetyczny, jednak cechy te są prezentowane w formie uproszczonej i wyidealizowanej. Porównanie czarno-białych rysunków z barwnym obrazem mikroskopowym jest dla obserwatora, zwłaszcza zdobywającego doświadczenie (np. studenta), trudne do interpretacji. Stąd zrodził się pomysł zebrania fotografii obrazów mikroskopowych dokumentujących surowce roślinne w formie „Atlasu”. Wybrano surowce powszechnie stosowane i najczęściej omawiane na ćwiczeniach z farmakognozji. Fotografie wykonane spod mikroskopu optycznego są realistyczne, a obserwator może je porównać z obrazem widzianym w preparacie. Ponadto obraz sproszkowanego surowca różni się od obrazu przekrojów tkanek lub organów roślinnych znanych z ćwiczeń z botaniki. W surowcu sproszkowanym elementom diagnostycznym towarzyszy szereg nieistotnych fragmentów tkanek i komórek, które utrudniają identyfikację.

Surowce, które posłużyły do sporządzenia dokumentacji fotograficznej, pochodziły z różnych źródeł, głównie z: kolekcji Ogrodu Roślin Leczniczych i Kosmetycznych Wydziału Farmaceutycznego Collegium Medicum Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, roślin zebranych ze stanowisk naturalnych i surowców zakupionych w aptekach i sklepach zielarskich, Zielnika Katedry Geobotaniki i Planowania Krajobrazu Wydziału Biologii i Ochrony Środowiska UMK. Zostały one zmielone i posłużyły do sporządzenia preparatów zgodnie z procedurą podaną w Farmakopei Polskiej, tzn. z wykorzystaniem roztworu wodzianu chloralu jako odczynnika prześwietlającego. Zdjęcia zostały wykonane przy użyciu mikroskopu wyposażonego w aparat cyfrowy. Zastosowano standardowe obiektywy o powiększeniu 20× i 40×. Podczas późniejszej obróbki zdjęć stosowano kadrowanie oraz powiększanie wybranych, istotnych elementów. Na poszczególnych zdjęciach umieszczono podziałkę liniową (50 lub 100 μm), która umożliwia określenie wielkości obiektów. Spośród ponad 20 000 wykonanych fotografii, stanowiących materiał wyjściowy, wyselekcjonowano prawie 1000. Kryterium wyboru zdjęć była głównie wartość diagnostyczna cech. Mało charakterystyczne elementy surowca pominięto, a istotne zamieszczono w kilku ujęciach, uwzględniając ich zmienność.

Niektóre z surowców przedstawiono na dwóch planszach, co wynika głównie z dużej ilości cech. Anatomiczne cechy diagnostyczne podano i opisano na podstawie załączonych źródeł. „Atlas” w znacznym stopniu uzupełnia szczegółowe opisy surowców roślinnych zawarte w Farmakopeach oraz podręcznikach farmakognozji. Został przygotowany głównie z myślą o studentach farmacji i kosmetologii, którzy stykają się z tą farmakopealną metodą identyfikacji surowca roślinnego na ćwiczeniach z farmakognozji. Zainteresowane mogą być nim również osoby związane zawodowo z badaniem tożsamości roślinnych surowców leczniczych, kosmetycznych i przyprawowych.

* * *

Pragnę podziękować Koleżankom i Kolegom z Katedry i Zakładu Farmakognozji Collegium Medicum UMK za dyskusje i cenne uwagi oraz Pani dr Iwonie Paszek i Pani dr Dorocie Gawendzie-Kempczyńskiej z Katedry i Zakładu Biologii i Botaniki Farmaceutycznej CM UMK za korektę opisów botanicznych.

Maciej Balcerek

Opis plansz

Plansze ułożono alfabetycznie, według łacińskich nazw surowca. Wszystkie plansze z fotografiami są opatrzone numerami rzymskimi, zawierają etykietę i opis cech anatomicznych.

Etykieta obejmuje:

» nazwę substancji roślinnej (surowca) w języku łacińskim i polskim (przeważnie według FP XI),

» nazwę angielską surowca,

» łacińską i polską nazwę gatunku (lub gatunków) rośliny dostarczającej surowca

» przynależność gatunku (gatunków) do rodziny,

» oznaczenie kolorystyczne grup związków, które odpowiadają za ich działanie, podane przy łacińskiej nazwie gatunku.

Podano także ważniejsze synonimy nazw gatunków roślin. Dla cech anatomicznych zastosowano numerację arabską, co pozwala odnaleźć dany element na fotografiach. Wskaźniki na fotografiach wskazują przykładowe struktury opisane w tekście.

GŁÓWNE GRUPY ZWIĄZKÓW CZYNNYCH – LEGENDA

– alkaloidy

– związki fenolowe, flawonoidy

– garbniki, antranoidy

– irydoidy, seskwiterpeny, diterpeny

– saponozydy, glikozydy nasercowe

– węglowodany, lipidy, sterole

– olejki eteryczne, kumaryny

– inne związki

PLANSZE

Absinthii herba – ziele piołunu (FP XI)

ang. Wormwood (herb)

Artemisia absinthium L. – bylica piołun

Asteraceae (Compositae) – astrowate (złożone)

CECHY ANATOMICZNE

1. Włoski teowate o jedno- lub kilkukomórkowym trzonie i długiej, wrzecionowatej komórce szczytowej, prostopadłej do trzonu. 2. Włoski gruczołowe typu Compositae widoczny z boku. 3. Włosek gruczołowy typu Compositae widoczny z góry. 4. Plewinka złożona z małej komórki tworzącej trzon oraz bardzo długiej, walcowatej i cienkościennej komórki szczytowej. 5. Drobne gruzły szczawianu wapnia. 6. Kuliste ziarno pyłku o gładkiej egzynie z 3 ujściami łagiewkowymi (6A).

PLANSZA I

Agrimoniae herba – ziele rzepiku (FP XI)

ang. Agrimony herb

Agrimonia eupatoria L. – rzepik pospolity

Rosaceae – różowate

CECHY ANATOMICZNE

1. Włoski jednokomórkowe, grubościenne, długie, drobno brodawkowate, czasami spiralnie skręcone (1A). 2. Fragmenty dolnej skórki liścia o ścianach falistych, z licznymi aparatami szparkowymi (2A), głównie anomocytycznymi, a niekiedy anizocytycznymi (skórka górna ma komórki prostościenne). 3. Włoski gruczołowe z wielokomórkowym, jednorzędowym trzonem i kulistą jedno- lub czterokomórkową główką. 4. Fragmenty miękiszu z jedyńcami i gruzłami szczawianu wapnia. 5. Jajowate lub półkuliste ziarna pyłku z 3 ujściami łagiewkowymi i gładką egzyną. 6. Fragment dużych naczyń spiralnych i jamkowatych pochodzących z łodygi.

PLANSZA II