Rysunki na okładce i wyklejkach

Przemysław Truściński TRUST

Projekt okładki

Marcin Słociński/ monikaimarcin.com

Projekt stron działowych

Olgierd Chmielewski

Fotografie na stronach 18, 222 i 481 faksymile podpisu Witolda Urbanowicza

Opieka redakcyjna

Krzysztof Chaba

Wybór ilustracji

Krzysztof Chaba

Artur Wiśniewski

Katarzyna Ziębowicz-Tobolewska

Opracowanie wykazu lotów bojowych W. Urbanowicza oraz kalendarium udziału Dywizjonu 303 w bitwie o Anglię

Natalia Gawron

Korekty

Agnieszka Kochanowska-Sabljak

Mirosław Ruszkiewicz

MELES-DESIGN

Copyright © by Witold Urbanowicz 2016

© Copyright for this edition by SIW Znak Sp. z o.o., 2024

ISBN 978-83-240-8983-3

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 30-105 Kraków, ul. Kościuszki 37

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Wydanie II, Kraków 2024

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Weronika Panecka

Od Wydawcy

Książka, którą oddajemy do rąk Czytelników, to zbiór wojennych wspomnień generała Witolda Urbanowicza, po raz pierwszy wydanych w jednym tomie. Składają się nań trzy dzieła: Początek jutra – opisujący walki powietrzne w kampanii wrześniowej 1939 roku, Świt zwycięstwa – traktujący o Bitwie o Anglię z perspektywy pilota, a następnie dowódcy Dywizjonu 303, oraz Ogień nad Chinami – będący relacją z udziału Autora w walkach przeciwko Japończykom w składzie słynnej grupy „Latające Tygrysy”. W tej kolejności, chronologicznej, Czytelnik zapozna się z przebiegiem całej drugiej wojny światowej widzianej z kokpitu myśliwca.

Wspomnienia wojenne Witolda Urbanowicza ukazały się pierwotnie w Znaku w innej kolejności. Jako pierwszy w 1963 roku Ogień nad Chinami (drugie wydanie w 2007 roku), trzy lata później Początek jutra (drugie wydanie w 2008), zaś w 1971 Świt zwycięstwa (drugie wydanie w 2009). Jest to istotne o tyle, że Autor nawiązuje do tego we wstępach do poszczególnych dzieł.

Czwartą Jego książką wydaną w Znaku są Myśliwcy (1969, 2010), opowieść o przedwojennych przygodach pilota. W niniejszym wydaniu znalazły się wspomnienia z czasów wojny, dlatego zdecydowaliśmy się nie włączać do niego Myśliwców.

Niech opowieść o walce powietrznej najlepszego pisarza wśród lotników i najlepszego lotnika wśród pisarzy będzie dla Czytelników okazją do spojrzenia na historię największej z wojen z zupełnie nowej, unikalnej perspektywy.

Zamiast wstępu

W  roku 1963 dzięki staraniom Wydawnictwa Znak przekazałem do rąk polskiego czytelnika pierwszą moją książkę, Ogień nad Chinami; był to zbiór wspomnień głównie z okresu moich lotów na froncie chińsko-japońskim w roku 1943, choć znalazły się tam także i dość obszerne fragmenty innych etapów mego nie nazbyt spokojnego życia. Książka – sądząc z recenzji oraz listów, które otrzymałem od czytelników – została w kraju (a także i poza krajem) przyjęta z dużą życzliwością. Dla autora jest to niewątpliwie zachętą. Wolno mi także przypuszczać, że – odłożywszy na bok owe subiektywne względy – przychylne przyjęcie owej książki świadczyć może także i o obiektywnej potrzebie oraz aktualności podejmowania tego rodzaju tematyki; tej tematyki, której osnową są indywidualne polskie losy żołnierskie w drugiej wojnie światowej, ukazujące przez swój pryzmat panoramiczny teatr zmagań ludzkich mas. Mimo to, przekazując dziś polskiemu czytelnikowi ten drugi z kolei zbiór swoich wspomnień, czuję się w obowiązku pewne rzeczy dopowiedzieć zaraz na wstępie i wyjaśnić.

Książka obejmuje tematycznie kampanię polską we wrześniu 1939 roku oraz to, co z owej kampanii dla mnie (i nie tylko dla mnie) bezpośrednio wynikło. Wynikła Rumunia, potem Francja, w dalszym zaś etapie – lotnicze bazy brytyjskie, gdzie odwołano mnie bardzo wcześnie, bo już w styczniu 1940. Sądzę, że ów etap angielski – to sprawa zupełnie osobna, o której będę może mógł osobno też opowiedzieć. Pozostaje, jako „główny bohater opowieści” – polski Wrzesień; rumuńskie drogi i Francja były tylko jego bezpośrednią kontynuacją.

Dzieje lotniczych działań, jako część kampanii wrześniowej, były tematem wielu już opracowań w kraju i zagranicą; w kraju – poza licznymi i często wartościowymi pozycjami wspomnieniowymi – poświecił im relację wysoce dokumentalną pułkownik Adam Kurowski (Lotnictwo polskie w 1939 roku, Warszawa 1962, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej). Wiele też interesujących stronic poświęcono tułaczym odysejom polskiego żołnierza na drogach, wiodących po wrześniowej klęsce do polskich formacji lotniczych na Zachodzie.

We wrześniu 1939 byłem instruktorem i wychowawcą w dęblińskim centrum szkoleniowym i chociaż latałem bojowo w składzie tamtejszej Grupy Myśliwskiej – nie miałem okazji do tak eksponowanych lotów, jak moi przyjaciele i koledzy z formacji armijnych czy warszawskiej Brygady Pościgowej. Zaś moje osobiste perypetie w pierwszym etapie po opuszczeniu kraju były podobne (niekiedy wprost bliźniaczo) do przejść setek innych lotników; moim tytułem do osobistej satysfakcji może być tylko to, że byłem jedynym dowódcą, który podległych sobie podchorążych osobiście i w komplecie doprowadził aż do Francji. Czytelnicy, a także recenzenci pisali o literackich i humanistycznych walorach mojej pierwszej książki. Jeżeli nawet (co trudno mi osądzać bez groźby przykrego krygowania się) opinie te wynikają nie tylko z życzliwości – w moim pojęciu nie są one jeszcze wystarczającym powodem, aby publikować drugi tom wspomnień. Sądzę natomiast, że tytuł obiektywny i legitymację daje sam temat: polski Wrzesień. I już teraz chciałbym sprawę bliżej wyjaśnić.

Kampania wrześniowa zakończyła się klęską, po klęsce przyszła makabryczna noc okupacji, stojąca pod znakiem planowej i wszechstronnej eksterminacji. Dla społeczeństwa, łudzonego gwarancjami politycznych i militarnych sojuszów z aliantami – był to potężny szok. Ani we Wrześniu, ani też długo po nim nie dysponowaliśmy ani syntetycznym tłem, ani konieczną perspektywą czasu, ani też wystarczającymi danymi rzeczowymi, aby spokojnie i chłodno ocenić, czym w istocie i naprawdę był polski Wrzesień. Widzieliśmy cofające się oddziały naszej armii i szpitale zatłoczone rannymi i umierającymi. Widzieliśmy dramatyczne odosobnienie bohaterskiej załogi Westerplatte; płonącą i wciąż broniącą się Warszawę; palone bezkarnie wsie, miasteczka i osady, drogi zawalone przewalającym się tłumem uchodźców, całą makabrę nowoczesnej wojny. Widzieliśmy ludzką ofiarność i bohaterstwo, które zdawało się być próżne. Patrzyliśmy na Wrzesień oczyma rozpaczy. Żołnierz, dla którego zabrakło zaopatrzenia i broni – miał prawo nie rozumieć. Miał prawo także i do pośpiesznych wniosków, subiektywne prawo.

Nieprędko ujawniono archiwa sztabów, nie od razu dobrali się do nich historycy. I musiał minąć czas, aby pojawiła się – poprzez zestawienia najróżniejszych faktów – także i konieczna perspektywa. Kiedy zaś tajemnice przestały być tajemnicami i kiedy mozaika odosobnionych faktów zaczęła się łączyć w spójny obraz – okazało się, że polska prawda o Wrześniu nie jest prawdą zupełną. Był to tylko zbiór półprawd i ćwierćprawd – na tyle niezupełny w wyniku braku szerszego tła faktów i omyłek doraźnej perspektywy, że nieodpowiadający rzeczywistości. Czy ci, których los nie był związany z Polską – wiedzą o tym? I – co stokroć ważniejsze: czy wiedzą o tym ci młodzi w Polsce, którzy urodzili się po Wrześniu?

Kiedy po zakończonej wojnie (zresztą nie z polskiej inicjatywy) zaczęto badać stany osobowe – okazało się, że w stosunku do zaangażowanych w walce mas żołnierskich, także i w stosunku do liczby poległych żołnierzy, armia polska w kampanii wrześniowej – spośród wszystkich kampanii drugiej wojny światowej – legitymuje się najwyższą cyfrą poległych i rannych w bezpośredniej walce generałów i wyższych dowódców. Ten fakt nie obala obserwacji „szarego człowieka” z dni Września. Daje im jednak zupełnie inną perspektywę, chyba bardziej sprawiedliwą.

Mówiono wiele o zacofaniu ówczesnej polskiej doktryny wojennej. Jest w tym wiele prawdy, myliłby się jednak grubo ten, kto chciałby patrzeć na ów fakt jako na odosobnione kuriozum: takim samym faktem bowiem jest także i to, że z doświadczeń kampanii wrześniowej sztaby alianckie nie wyciągnęły kompletnie żadnych wniosków (co okazało się dowodnie i nader szybko), chociaż dysponowały pełnym materiałem bezpośrednich obserwacji. Zaś z własnego lotniczego podwórka mógłbym przytoczyć wiele faktów świadczących o tym, że wielu pożytecznych w tym zakresie rzeczy, na przykład dowódcy angielscy nauczyli się od Polaków, kiedy sytuacja była groźna.

Mówiono o rażących brakach zaopatrzenia. Słusznie. Nawiasem rzekłszy, byłoby raczej dziwne, gdyby armia ubogiego kraju, który po pierwszej wojnie światowej wystartował niemal od punktu zerowego (na co także są dowody cyfrowe) – braków takich we Wrześniu nie miała. Od roku 1935 wydawaliśmy na cele obronne 50 procent swego budżetu; kraje zachodnie tylko kilkanaście procent, ale ich budżety ogólne były wielokrotnie większe. Więc były braki w Polsce. Ale dopiero po wojnie w dokumentach wybitnego niemieckiego sztabowca, gen. Haldera, ujawniono raport generalnego kwatermistrza Wehrmachtu, który po kampanii wrześniowej meldował, iż stan zapasów i bieżącej produkcji amunicji starcza akurat dla jednej trzeciej niemieckich jednostek bojowych. Dopiero po wojnie kompetentni i niepodejrzani w tym zakresie o stronniczość dowódcy niemieccy z czasów wojny przyznali, że wrześniowa wojna z ubogą Polską nie była dla bogatych Niemiec imprezą tanią: rozbicie jednej polskiej dywizji we wrześniu 1939 roku – dywizji cierpiącej na chroniczny niedostatek broni maszynowej, wsparcia pancernego, wsparcia lotniczego – wymagało od niemieckich sił zbrojnych wysiłku przeciętnie trzykrotnie większego aniżeli rozbicie dywizji alianckiej w roku 1940 na zachodzie; wysiłku liczonego konkretnie wagą pocisków, czasem trwania operacji i cyframi strat. Kto o tym mógł wiedzieć we Wrześniu, kto o tym wie nawet dziś? Niemieckie straty w ludziach poniesione w kampanii wrześniowej były – jak okazało się po wojnie ze skrupulatnych wyliczeń – równe łącznym ich stratom poniesionym aż do dnia najazdu na ZSRR, a więc na polach bitew w Norwegii, Belgii, Holandii i Francji, w Jugosławii i Grecji, na Krecie i w czasie pierwszej afrykańskiej ofensywy Rommla. Po polskiej kampanii wrześniowej, kiedy alianci na zachodzie uprawiali nadal to, co Niemcy nazywają pogardliwie „Sitzkrieg” („siedzącą wojną”) – niemieckie siły zbrojne potrzebowały ośmiu miesięcy, aby swoje lotnictwo i wojska pancerne doprowadzić do liczebności zbliżonej do stanu z dnia ataku na Polskę. Luftwaffe 1 września 1939 miała w pierwszej linii 2433 samoloty bojowe; wojska pancerne – 3195 czołgów. We wrześniu i po wrześniu niemiecki przemysł zbrojeniowy pracował. I oto 30 marca 1940 roku Luftwaffe ma w pierwszej linii tylko 2509 maszyn, zaś wojska pancerne w dniu 1 kwietnia 1940 – tylko 3380 czołgów. Te cyfry także zmieniają perspektywę.

Nasz opór we Wrześniu trwał 35 dni. Wydawało się to nam wówczas klęską bez precedensu. Ale potem poszło niemieckie uderzenie na zachodzie. Dwa niewielkie, ale jakże bogate kraje: Holandia i Belgia. Dwa mocarstwa na skalę podówczas światową: Francja i Anglia ze swoim korpusem kontynentalnym. Koalicja czterech bogatych państw. W Polsce 64 niemieckie dywizje walczyły z 48 polskimi, dysponując przygniatającą przewagą wyposażenia. Teraz na zachodzie 143 niemieckie związki taktyczne miały naprzeciw siebie 157 taktycznych związków alianckich, przy czym w skali ogólnej siły alianckie były trzykrotnie liczebniejsze (w stanie liczbowym żołnierzy) od niemieckich. Równorzędne lotnictwo i co najmniej równorzędna broń pancerna. Opór aliancki trwał w sumie 38 dni. To zestawienie także zmienia perspektywę oceny polskiego Września. Nie na mocy jakichkolwiek narodowych sentymentów, lecz na podstawie suchych cyfr możemy powiedzieć, że polski opór we Wrześniu był zjawiskiem bez precedensu.

A nie należy zapominać także i o sprawach, które nie dadzą się ująć w cyfry. Po obaleniu zobowiązań traktatu wersalskiego przez Niemcy, po zupełnie jawnym zainicjowaniu „programu siły i ekspansji”, po remilitaryzacji Nadrenii, zajęciu Kłajpedy, aneksji Austrii, po Monachium – polski Wrzesień był pierwszym aktem, który obudził świat. Opinia publiczna Zachodu długo dawała się mamić mirażami pokoju za cenę ustawicznych ustępstw, nie zdając sobie sprawy, czym grozi ekspansja hitlerowskich Niemiec. Po polskim Wrześniu było to już niepodobieństwem. Miesięczna kampania polska była zbyt głośna. Obserwatorzy zachodni mają w tym zakresie taką właśnie opinię: nawet jeszcze po bezkrwawym zajęciu Czechosłowacji można było udawać, że „nic się nie stało” – ale po kampanii polskiej było to już niepodobieństwem. Kampania polska została przegrana, ale od niej zaczęła się droga do złamania śmiertelnego zagrożenia świata przez totalitarne barbarzyństwo hitlerowskich Niemiec. Przyszedł potem czas, kiedy Roosevelt mówił o „Polsce, natchnieniu narodów”. Osobiście nie mam skłonności do uprawiania ideologii ofiarnictwa i wolałbym, aby nie zaistniała sytuacja, w której mój kraj miałby koniecznie pełnić rolę ofiary, choćby nawet wynikało z tego przebudzenie świata. Nie jestem też na tyle naiwny, aby nie podejrzewać, że w tamtych pieniach na cześć Polski było sporo obłudy. Sadzę jednakże, że było w nich także i coś z prawdy. Bo istotnie droga do klęski hitlerowskiego barbarzyństwa zaczęła się w momencie, gdy padły świtem 1 września 1939 pierwsze obronne strzały polskie. Sądzę, że i to ma swoją wagę.

Wreszcie sprawa najbliższa mi: lotnictwo. We Wrześniu okazało się, że nie jesteśmy w stanie osłonić miast, osiedli i wsi, płonących pod razami niemieckiej Luftwaffe. Znamy dobrze liczne niedomagania i braki naszego ówczesnego lotnictwa; zostały one z sutym nawet nadmiarem wyliczone w szeregu publikacji, nie bez potępieńczych swarów i wzajemnego przerzucania oskarżeń. Po wojnie opublikowano jednak także i oficjalne dokumenty naczelnego dowództwa Luftwaffe. Według raportu kwatermistrzostwa z dnia 5 października 1939 okazało się, że w czasie kampanii wrześniowej Luftwaffe straciła 285 zestrzelonych maszyn plus dalsze 279, które z powodu znacznych uszkodzeń musiano skreślić ze stanu. Łącznie 564 samoloty. Te dane nie były przeznaczone do publikacji i na pewno nie są fałszywe. Część tego trofeum wypada odstąpić jakże nielicznej (i jakże celnie bijącej – także i w opinii niemieckiej) polskiej artylerii przeciwlotniczej. Część mogła się wykruszyć w warunkach eksploatacji polowej. Reszta jest nasza. To nie zmienia faktu klęski. To tylko znowu zmienia perspektywę, czyni ją bardziej obiektywną i sprawiedliwą. Naszej, polskiej skóry nie oddaliśmy wrogowi darmo. Możemy uczciwie powiedzieć, że w konkretnych warunkach – przy przygniatającej przewadze niemieckiej, nie mówiąc już o technicznej nierówności sprzętu – zrobiliśmy więcej, niż ktokolwiek przytomny miałby prawo wymagać. I nie tylko to: możemy także parę słów powiedzieć niektórym zachodnioniemieckim asom lotniczym, publikującym dziś swoje wypracowania historyczne, z których wynika, że we wrześniu 1939 roku niemiecka Luftwaffe albo nie widziała w ogóle polskich samolotów, albo też zawsze wracała bez strat własnych. Czyżby te 564 maszyny rozsypały się same we Wrześniu?

Potem – w trakcie wojny – widzieliśmy wiele rzeczy, które także zmieniają perspektywy. Myśliwcy polscy, którzy po klęsce opuścili kraj ze świadomością, że Polska weszła do wojny z paroletnim opóźnieniem w produkcji nowoczesnych samolotów myśliwskich – z niejakim zdziwieniem dowiadywali się potem, że np. w pierwszej fazie działań na Zachodzie, Malta, arcyważna baza potężnego Imperium Brytyjskiego, broniona była w powietrzu przez... trzy przestarzałe dwupłaty typu Gloster „Gladiator”; a i te znaleziono na Malcie tylko przypadkiem, w porcie, w pakach. I rzecz niezmiernie charakterystyczna: na Maltę przyszły potem nowoczesne myśliwce angielskie, ale ostatniego, postrzelonego do niemożliwości „Gladiatora” Anglicy do dziś dnia przechowują jak relikwię, nie wstydząc się grata i ceniąc raczej odwagę i poświęcenie tych, którzy na owych trzech samolotach (nazwanych w owych dniach imionami „Wiara”, „Nadzieja” i „Miłość”) bronili Malty. Tak postępują Anglicy, którym nie bez powodu przypisuje się trzeźwość i wyrachowanie. Jest dla mnie rzeczą ciekawą, czy moi Rodacy – którym przypisuje się romantyzm i sentymentalizm – uczcili w podobny sposób bodaj jeden polski myśliwiec P-11c, na którym – w podobnie „maltańskich” warunkach – polscy lotnicy walczyli we Wrześniu?...

Piszę o najróżniejszych sprawach związanych z Wrześniem, podaję tu cyfry – dla ważnych powodów. W dalszych rozdziałach tej książki czytelnik raczej nie znajdzie już tego rodzaju danych i rozważań. Znajdzie tylko polski Wrzesień w takiej postaci, w jakiej oglądałem go wówczas, także bez dystansu czasu, bez perspektywy. Chcę jednakże, aby w trakcie lektury czytelnik – bodaj w minimalnym stopniu – rozporządzał owym „szerszym oddechem”, jaki daje porównawcza znajomość faktów ogólniejszych i niekoniecznie z własnego podwórka; perspektywą bardziej obiektywną, bo dysponującą dystansem.

Czy to istotnie ważne? I dlaczego?

Po wojnie starałem się śledzić pilnie polską literaturę o tematyce wojennej. Czytałem opracowania i publikacje polskie. Zapoznałem się także ze studiami historyków zachodnioeuropejskich. Zauważyłem rzecz nieco absurdalną: oto np. angielscy historycy wojskowości, w ramach właściwych swej nacji obyczajów doprawdy niezbyt skłonni do przeceniania cudzych zasług – niejednokrotnie oceniali wagę polskiego Września w drugiej wojnie światowej w sposób nieporównanie bardziej pozytywny aniżeli wielu polskich autorów. Jest to zjawisko, które skłania tu wielu ludzi do podejrzewania Polaków o zupełnie niezrozumiałe tendencje do samoopluwania się. Tego tu doprawdy nikt nie jest w stanie pojąć. Interesujący się nowszą historią krajów środkowej i wschodniej Europy przeciętny Amerykanin np. powiada tak:

– Jeśli oceny i osądy ludzi nieżyczliwych Polsce mogę podejrzewać o stronniczość in minus, to naturalną koleją rzeczy relacje i oceny polskie dotyczące waszej własnej historii lat przedwojennych i wojennych mógłbym, co najwyżej, podejrzewać o stronniczość in plus, która skądinąd byłaby zrozumiała. Kiedy jednak otrzymuję streszczenia wielu polskich pozycji publicystycznych i historycznych, omawiających ten okres – pojawia się nader często przerysowana chyba wizja kraju, który przez dwadzieścia międzywojennych lat rządzony był przez ludzi co najmniej niekompetentnych, który niczego nie zrobił, niczego nie dokonał, prawie nic nie zbudował i przy pierwszym uderzeniu rozsypał się, nie zadawszy wrogowi poważniejszych strat; w latach pokoju obywatele tego kraju zajmowali się głównie kłótniami, zaś w czasie wojny bezproduktywnym i niecelowym umieraniem. Dla mnie istnieją tu dwie ewentualne możliwości: albo owe superkrytyczne publikacje polskie nie mówią prawdy, wobec czego należałoby się zastanowić nad tym problemem, gdyż w interesie żadnego normalnego społeczeństwa i żadnego normalnie myślącego historyka nie leży bezprzedmiotowa nadgorliwość w zniekształcaniu własnej historii: albo też – taka jest druga możliwość – owi superkrytyczni publicyści i historycy polscy piszą prawdę, wobec czego – proszę mi wybaczyć – należałoby zadać sobie trzeźwe pytanie, czy przypadkiem Niemcy, abstrahując od stosowanych niedopuszczalnych metod, nie mieli przypadkiem zasadniczej racji w swym dążeniu do likwidacji państwa polskiego, czy w ogóle państw słowiańskich?

Temu sprymitywizowanemu nieco rozumowaniu nie sposób odmówić pewnej brutalnej słuszności. I dlatego sądzę, że także i o polskim Wrześniu należy pisać prawdę, niczego nie ukrywając, ale też bez zbytecznego w świetle obiektywnych faktów samobiczowania się. To ostatnie nie jest nigdzie ani rozumiane, ani podziwiane. A wybitnie szkodzi interesom Polski i jej imieniu. Ostatecznie nie dla każdego Chopin, Szymanowski czy Penderecki, polski teatr czy film są zjawiskami motywującymi dorzeczność istnienia polskiego organizmu państwowego.

Wiem dobrze, że mnie – przedwojennego oficera i aktualnego emigranta – nader łatwo jest posądzić o „trwanie w przedwojennym świecie”, o „sympatie dla sanacji” czy inne niepopularne w Polsce rzeczy. Tym, którzy chcieliby to czynić, pragnąłbym zakomunikować, że tuż przed wojną – ciesząc się doskonałym zdrowiem i dobrą opinią zawodową – byłem jednak przewidziany do listy emerytalnej, a to w wyniku krytyki pewnych posunięć ówczesnych władz. Jeśli zaś chodzi o mój „przedwojenny świat”, to istotnie zachowuję zeń wiele dobrych i miłych wspomnień; cóż, ostatecznie było się wtedy bardzo młodym i żyło się we własnym kraju. W przeciwieństwie jednak do wielu moich rodaków na obczyźnie, świetnie zdaję sobie sprawę z tego, że do tego świata nie ma powrotu, tak jak nigdy nie ma powrotu do przeszłości. Wolność od niewolniczego związania z przeszłością bywa smutną wolnością, jednakże wolę ją od złudzeń. Że zaś nie są to puste słowa, świadczy chyba to, że swoje wspomnienia publikuję w kraju, nie zaś na obczyźnie. Więc tamte strzały będą chybione.

Mój Wrzesień, Rumunia, Francja – jest w tej książce taki, jakim był dla bardzo wielu innych polskich lotników. Bez szminki. Tak starałem się uchwycić moje przeżycia. Decyduję się oddać je do druku w przekonaniu, że jest to potrzebne, choć – rzecz jasna – jest to tylko garść wspomnień, rzecz fragmentaryczna. Myślę także, że warte są upamiętnienia sylwety ludzi, z którymi się wówczas stykałem, którzy byli moimi kolegami i przyjaciółmi. Bardzo wielu z nich zginęło i nie przemówi.

Niech mi będzie wolno poruszyć jedną jeszcze sprawę, równie szczerze i otwarcie.

Gdy agresywne cele polityki niemieckiej stały się już dowodnie jasne i oczywiste, miały miejsce przed wojną pewne próby montowania koalicji antyniemieckiej z udziałem ZSRR. Jest rzeczą powszechnie wiadomą, omawianą także i w aktualnej publicystyce krajowej, że ZSRR warunkował swe przystąpienie do koalicji udzieleniem przez rząd polski zgody na przemarsz swych wojsk przez terytorium polskie. Zgody takiej ze strony polskiej nie udzielono, w związku z czym koncepcja ta upadła. W sytuacji nabrzmiewającej groźbą bliskiego konfliktu rząd ZSRR zawarł natomiast porozumienie z rządem niemieckim. Intencją tego porozumienia – wedle źródeł rosyjskich – było opóźnienie terminu ewentualnego starcia zbrojnego z Niemcami. Na mocy niektórych klauzuli porozumienia Ribbentrop-Mołotow, zorientowanych z kolei na możliwe odsunięcie wojsk niemieckich od ówczesnego terytorium ZSRR – Armia Czerwona w dniu 17 września 1939 wkroczyła na wschodnie obszary ówczesnego państwa polskiego. Z punktu widzenia interesów ZSRR był to krok celowy. Należy sobie jednak zdawać sprawę z tego, i należy to trzeźwo powiedzieć, że dla żołnierza polskiego, przez 17 dni spychanego na wschód przez walec niemieckiej machiny wojennej – było to wydarzenie bardzo szokujące. I to także jest zrozumiałe.

Jak wielu innych, otarłem się o te sprawy osobiście, bezpośrednio i w sposób raczej nieprzyjemny, co opisuję w jednym z rozdziałów tej książki. Myślę, że i to jest potrzebne. Chciałbym wyjaśnić, dlaczego tak sądzę.

Mieszkam na obczyźnie. W tamtym czasie zabrakło dla mnie miejsca w Polsce. Dziś już za późno na powroty. Nie zamierzam też taić, że nie ze wszystkim w owej nowej Polsce umiałbym się pogodzić; z upływem lat i utrwaleniem pewnych nawyków ludzkie możliwości adaptacyjne stają się ograniczone. Jednakże jestem Polakiem. I wiem, że jest tylko jedna Polska: ta konkretna. Innej nie ma. Moje losy są moimi losami i nikogo nie muszą przejmować. Losy mojego kraju są jego losami i obchodzą mnie jak najbardziej.

Widziałem dużo i wielu rzeczy się nauczyłem. Widziałem Francję w niewiele tygodni po polskiej jesieni: kraj początku wojny, w którym nie tak dawno 99 dywizji i 40 batalionów nowoczesnych czołgów stało bezczynnie naprzeciwko 35 dywizji niemieckich (w tym 12 małowartościowych, tzw. drugiego rzutu), niedysponujących podówczas wsparciem pancernym – w momencie, kiedy ginął polski sojusznik, wobec którego podjęło się nader konkretne zobowiązania. Kiedy przybyłem do Francji, były to czasy bardzo nieodległe, ale wtedy się jeszcze o tych sprawach bliżej nie wiedziało. Widziało się natomiast ów uporczywie uprawiany „Sitzkrieg”. Biłem się w powietrzu nad Anglią wraz z wieloma moimi kolegami i przyjaciółmi. Było nas wówczas tylko 138, zginęło w bitwie 36, zestrzeliliśmy na pewno 203 samoloty niemieckie, 35 prawdopodobnie, w wielu okresach Battle of Britain mieliśmy najlepsze konto w RAF-ie. Byliśmy lojalnymi, nieoszczędzającymi się i cenionymi sojusznikami, obowiązek spełniliśmy uczciwie. Spotkałem w Anglii wielu życzliwych ludzi, towarzyszy broni. Jednakże nauczyłem się także wielu przykrych prawd. W tamtym czasie biliśmy się – my, polscy lotnicy – nie tylko o drogę do wolności swego kraju i nie tylko o powrót dla siebie. Biliśmy się także o wolność dla Anglii i wiele innych rzeczy, nie zawsze identycznych z naszym partykularnym, polskim interesem. Jak słyszałem ze źródeł krajowych, po zakończeniu wojny nasz brytyjski sojusznik skrupulatnie kazał zapłacić sobie złotem z polskiego skarbu państwa należność za każdy samolot, na którym lataliśmy nad Anglią. Za każdy samolot, w którym ginęli moi przyjaciele i koledzy – w końcu nie tylko za swój kraj. Wiele rzeczy zrozumiałem, gdy tuż po wojnie zabrakło dla Polaków miejsca nawet w tak marginesowej w końcu i symbolicznej historii, jak aliancka „defilada zwycięstwa”. Obserwowałem ją, stojąc na chodniku, jako cywil. Stara historia o „murzynie, który zrobił swoje i może już odejść”. Głupstwo. Nie chciałbym jednak, aby kiedykolwiek mój kraj był takim murzynem.

Dziś mieszkam w Stanach. Ten kraj przyjął mnie. Ponieważ przyjął mnie, nie czynię nic, co byłoby nielojalnością wobec gospodarzy. Ale to nie jest mój kraj. W wyniku wojny Polska znalazła się w tzw. bloku wschodnim, w politycznym i militarnym sojuszu z ZSRR. Wierzę, że kiedyś w dalekiej przyszłości nadejdzie zjednoczenie globu; jest to obiektywna konieczność. Jestem na tyle trzeźwy, aby rozumieć, że do tego odległego celu Polsce wypadła droga właśnie poprzez ów „blok”. To także jest proces obiektywny. Dlatego szczerze chciałbym, aby istniała przyjaźń polsko-rosyjska i aby była ona przyjaźnią. Leży to w polskim i nie tylko zresztą polskim interesie. Na to zaś, aby ów proces przebiegał korzystnie, trzeba mówić prawdę.

Przyjaźnie bywają różne. Nie zdarzyło mi się jednak spotkać przyjaźni opartej na przemilczaniu drażliwych faktów, które w przeszłości dzieliły. Dlatego właśnie zdecydowałem się włączyć do tej książki ów rozdział. Nie napisałem w nim niczego, co nie byłoby zgodne z prawdą – tą sprzed ćwierć wieku. I jestem głęboko przekonany, że służy to zarówno interesom mego kraju, jak i sprawie rzetelności jego stosunków ze wschodnim sąsiadem. Wiele wrogich Polsce ośrodków na Zachodzie życzy sobie, aby przyjaźń rosyjsko-polska była pozorna; przemilczanie faktów z przeszłości służy propagandzie, nic wspólnego niemającej z interesami Polski.

Liczę, że moje intencje, wyjawione tu szczerze, tak samo zostaną zrozumiane i przyjęte.

To byłoby wszystko, co chciałem powiedzieć w tym mocno przydługim wstępie.

Pozostaje mi tylko jeszcze podziękować Wydawnictwu Znak, patronującemu tej drugiej już mojej książce. Także wszystkim tym ludziom w kraju, którzy w ten czy inny sposób przyczynili się do jej opublikowania, zwłaszcza zaś jej redaktorowi p. Tadeuszowi Żychiewiczowi. Wreszcie – wszystkim czytelnikom, o których wiem, że mimo dzielących nas odległości są mi bliscy.

[1966]

Ludzka twarz

Był rok 1938, jesień – i właśnie miałem wyjechać na urlop. Na razie jednak leżałem na skraju dęblińskiego parku, nad stawem.

Wysoko nad stawem kołował bez jednego ruchu skrzydeł jastrząb; potem zaczął schodzić łagodną spiralą do ziemi. Nagle złożył skrzydła i runął jak kamień w dół, pomiędzy drzewa, gdzie zwykle kąpały się w piasku wróble. W nieruchomym powietrzu rozległ się furkot drobnych skrzydeł, po chwili widziałem, jak jastrząb krąży nad stawem i siada wreszcie na rosochatym dębie. W wodzie odbijały się jasne chmury; żółte, czerwone, brunatne liście opadały na powierzchnię, woda marszczyła się leciutko. W alejach i na ścieżkach leżało ich mnóstwo. Gdzieś w dalszej perspektywie widać było kolorowy dywan astrów, łączący staw z białymi schodami kasyna. Drzewa rzucały cień coraz dłuższy. Nad lotniskiem była cisza; tylko wysoko, nad Ułężem, błyskały czasem w słońcu schodzące do lądowania samoloty.

I jeszcze klony, teraz zupełnie już złote. Nazywałem je „moimi” już od momentu mojego pierwszego samodzielnego lotu.

Doskonale pamiętam do dziś ten moment. To było w maju, w 1932 roku. Podchodziłem do lądowania znad parku i kasyna oficerskiego – pierwszy raz bez instruktora. Byłem bardzo przejęty, chciałem wylądować gładko i możliwie jak najbliżej chorągiewki startowej. Ale akurat nad środkiem parku silnik mi przerwał. Ruszyłem manetką, ale silnik nie zareagował. Mój moran zaczął tonąć, byłem zaledwie kilka metrów nad drzewami. Widziałem, jak przemknął mi pod skrzydłami czerwony dach kasyna – a potem zobaczyłem przed sobą wierzchołki klonów. Wbrew wszelkim zasadom pilotażu i nie licząc się z konkretnymi możliwościami – poderwałem samolot prawie że bez szybkości w górę. Poczciwy moran minął wierzchołki klonów jak szybowiec. Zupełnie nie wiedziałem, co się ze mną dzieje; wiedziałem tylko na pewno, że śmigło stoi. Moran bez szybkości dalej tonął. Potem zobaczyłem przed sobą wysoki, żelazny płot – i też udało mi się go przeskoczyć. Szurnąłem nad jakimiś beczkami i tuż na skraju lotniska uderzyłem kołami o ziemię. Moran podskoczył, przez moment zawisł nieruchomo w powietrzu, potem zaczął się toczyć po ziemi. Oddałem lekko drążek i trzymałem spokojnie stopy na orczyku. Dopiero gdy zatrzymał się – przyszło mi na myśl, że widocznie w którymś momencie musiałem dodać za dużo gazu i silnik się zachłysnął; w moranie się to zdarzało.

Szef pilotażu udawał, że gratuluje mi pierwszego lotu, a ja – że nic się nie stało. Zaraz potem wykonałem jeszcze dwa loty, gładkie i szczęśliwe. Zostałem zaliczony do grupy „samodzielnych pilotów”. Trzech kolegów, niestety, zostało skreślonych. Jeden przy lądowaniu położył morana na plecy, drugi zawisł na płocie mniej więcej tak, jak to czasem robią koty, przekładając przez płot swoje kosmate łapy. A trzeci po starcie poleciał sobie nad Kazimierz i zgubił się. Kiedy skończyła się mu benzyna, wylądował na polu w jakimś majątku. Przez jeden wieczór uchodził w oczach kobiet za bohatera, ale nic mu to nie pomogło, po wieczne czasy został obserwatorem w lotnictwie. W moich oczach także zresztą uchodził za bohatera, bo potrafił „utrzymać twarz” tak, jakby się nic nie stało.

Z nieopisaną ulgą wydostałem z kieszeni kombinezonu srebrną oznakę pilota z napisem na odwrocie „Pierwszy samodzielny lot – maj 1932”; był to prezent od przyjaciół i przyznam, że nie wiedziałem, jak mógłbym przeżyć ewentualność noszenia tej oznaki przez całe życie w kieszeni. Kochane, poczciwe „moje” klony. I ten moran. Przeskoczył ich wierzchołki jak parasol.

Na stole w moim pokoju leżała teraz mapa z wykreśloną już trasą mojego urlopu. Stary, cichy park wydawał mi się teraz bardzo bliski. Lecę do Grecji na sześć tygodni. Czy ten park nie jest piękny?

Do pokoju wszedł Antoni, stary portier kasyna.

– Panie poruczniku, walizka jest już na dole, dorożka zamówiona, pociąg odchodzi do Warszawy za dwie godziny.

– Bardzo dziękuję. W czasie mojej nieobecności proszę wietrzyć mieszkanie, a korespondencję układać na biurku.

– Dobrze, panie poruczniku. Czy herbatę przynieść tutaj?

– Nie, proszę na taras.

Zeszedłem na dół do holu. W fotelach siedziało kilku oficerów, w sąsiedniej sali słychać było stuk kuli bilardowej, ktoś grał na fortepianie. Na tarasie zastałem pułkownika Wacława Iwaszkiewicza, komendanta Centrum. Lubiłem go bardzo, był to człowiek o wysokiej kulturze osobistej, która nie ograniczała się do nienagannych manier. Rozmawialiśmy przez chwilę, gdy wszedł na taras major Józef Kępiński, kierownik wyszkolenia w powietrzu; był to człowiek niezmiernie obowiązkowy, służbista, świetny oficer. Widziałem, że patrzy na mnie z dużym zdziwieniem – co też ja tu robię o tej porze?... Nie wiedział jeszcze, że jestem już na urlopie.

– Panie pułkowniku, mam kłopoty, brak mi instruktorów. Jeden rozbił się rano, dwóch poleciało z podchorążymi na przeloty. A ja chciałbym zakończyć z podchorążymi ostre strzelanie. Ale nie ma kto poprowadzić – i znowu popatrzył na mnie.

– Jestem już na urlopie, panie majorze – wyjaśniłem.

Widziałem, jak się mu leciutko brwi uniosły. Z Kępińskim byliśmy razem w 1. Pułku Lotniczym w Warszawie. I nasz wzajemny stosunek układał się trochę „na bakier” – nie wiadomo właściwie dlaczego. W tamtych czasach Kępiński dowodził słynną 111. Eskadrą Kościuszkowską, a ja byłem pilotem w nowo sformowanej eskadrze 113. „Puchaczy”. Moim dowódcą był kapitan Władysław Prohazka, wielki dziwak; zawdzięczałem mu wówczas przezwisko-pseudonim „Mister”, nigdy nie zwracał się do mnie inaczej. Prohazka lubił wesołe życie i może głównie z tego powodu 16 lat chodził w stopniu porucznika; a może trochę i dlatego, że marszałek Piłsudski lotnictwa nie lubił i za jego czasów awanse w lotnictwie szły żółwim tempem. Prohazka został kapitanem po roku 1935 i urządził wówczas wielkie przyjęcie, wykorzystując fundusz, który kiedyś zapisał mu jeden z przyjaciół, wyrażając w testamencie nadzieję, że „może wreszcie kiedyś zostaniesz kapitanem”. Celebra odbyła się w „Polonii” w Alejach Jerozolimskich – i posadzono mnie obok Kępińskiego. W pewnej chwili rozmowa zeszła na latanie i powiedziałem wówczas Kępińskiemu, że chciałbym latać w jego 111. eskadrze. Kępiński popatrzył na mnie trochę z góry i odpowiedział krótko, że „do 111. eskadry przyjmuje się tylko najlepszych pilotów”. Usłyszał to Prohazka (a byli obaj serdecznymi przyjaciółmi) i zdenerwował się: „to znaczy, jucho jedna, że moją eskadrę uważasz za mizernie słabą, co?”. Pokłócili się okropnie, przez parę dni nie rozmawiali z sobą, a niezależnie od tego Prohazka „wziął na kieł” i postanowił udowodnić przyjacielowi, że „Puchacze” są lepsi od Eskadry Kościuszkowskiej. Trudno opisać, co się działo. Pogoda była wredna, a Prohazka nas „szkolił”. Aż wreszcie w czasie lądowania w szyku o mało nie wjechaliśmy całą eskadrą do hangaru. Prohazka w zasadzie dobrze wyliczył, ale na lotnisku było ślisko (lód pod cienką warstwą śniegu) i już na ziemi okazało się, że hamować nie można. Pamiętam, że w ostatnim momencie zamknąłem oczy i czekałem, co będzie. Kiedy otwarłem je – zobaczyłem samolot Prohazki i parę innych w hangarze (na szczęście był otwarty i pusty), przed swoim nosem ścianę, zaś na tle ściany, przed resztą dzielnych „Puchaczy” – nieco przybladłych Kępińskiego razem z dowódcą dywizjonu. Boże, jak on na mnie patrzył... Lądowanie „Puchaczy” stało się sławne nie tylko w pułku, ale od tego czasu Kępiński patrzył na mnie bez specjalnej sympatii.

Kiedy Kępińskiego przeniesiono do Dęblina, zostałem zastępcą dowódcy 111. Eskadry Kościuszkowskiej; nie wiem, czy przyjął to z entuzjazmem. A teraz znowu spotkaliśmy się w Dęblinie.

– To może ja panu majorowi pomogę w rozwiązaniu tego problemu. I tak samolot do Grecji startuje dopiero jutro, jeszcze zdążę.

– Bardzo będę wdzięczny panu porucznikowi – powiedział Kępiński ceremonialnie. I ukłoniliśmy się sobie z wielką elegancją.

Rzeczywiście można było jeszcze zdążyć; do zmroku zostało jeszcze trochę czasu. Cała sztuka polegała na tym, żeby zrobić z podchorążymi krótką odprawę przed lotem, a potem obserwować i notować ich ataki do „celu ruchomego”; był to parometrowy rękaw, ciągnięty za samolotem na stalowej lince długości kilkuset metrów. Żeby nie zachlapać munduru oliwą, włożyłem lekki kombinezon i w parę minut byłem na Ułężu.

Grupa była nieduża, podchorążowie przejęci. Strzelanie do ruchomego celu nie jest zbyt łatwe; natomiast na tym stopniu przeszkolenia nie tak trudno jest postrzelić załogę samolotu, który ten nieszczęsny rękaw ciągnie. Przed tym ich zresztą ostrzegano.

Na prawym skrzydle zobaczyłem podchorążego Feliksa Szyszkę; zapowiadał się już wówczas na doskonałego myśliwca, był agresywny i inteligentny, latał bardzo dobrze. Miał ciekawą twarz, w której delikatne usta kłóciły się z wydatnym, upartym podbródkiem i mocno zarysowanymi szczękami.

Wyniki strzelania były doskonałe i Kępiński był bardzo rad; w swoim gabinecie narysował przy nazwiskach podchorążych zielone trójkąty („zadanie wykonane”) i zaprosił mnie na wino. Na drugi dzień odleciałem do Grecji.

A potem przyszedł wrzesień 1939. Szyszka – już wówczas porucznik – znalazł się w 123. eskadrze myśliwskiej Krakowskiego Dywizjonu, przydzielonej do warszawskiej Brygady Pościgowej, której zadaniem była obrona stolicy. I wtedy – bodaj że zaraz pierwszego dnia wojny – przeżył swoją wielką przygodę, o której nigdy nie zapomniał.

Na Warszawę leciała niemiecka wyprawa bombowa, eskadrę poderwano, porucznik Szyszka dowodził kluczem. Kiedy napotkali pierwsze samoloty niemieckie – początkowo nie mogli się zorientować, co to za typy. Szyszka ze swoim kluczem znalazł się cokolwiek wyżej od Niemców, w pozycji dogodnej do ataku. Nie namyślając się – zaatakował z lewego półwywrotu; dopiero w trakcie ataku zorientował się, że to messerschmitty Me-110. Niemcy skośnymi zakrętami na szybkości szurnęli w górę, ale Szyszka wybrał sobie jednego i – dopóki mógł – trzymał się go, siejąc krótkimi seriami. Starał się wymacać jakiś jego słaby punkt, co nie było łatwe, gdyż pilot w Me-110 miał za sobą płytę pancerną – a poza tym znaczną przewagę szybkości. Szyszka nie zważał na otoczenie i ocknął się dopiero wtedy, gdy wziął go pod lufy dwu działek i czterech kaemów inny Me-110. Samolot Szyszki prawie że rozleciał się w powietrzu po zapaleniu przez pociski zbiornika benzyny. Szyszka był ranny, samolot jak pochodnia walił się do ziemi, Szyszka stracił przytomność. Całe szczęście, że pasy, którymi był przymocowany w kabinie – również były postrzelane i pilota sama siła odśrodkowa zdołała wyrzucić z płonącej maszyny. Dziwnym cudem spadochron sam się otworzył; może pokrywy były uszkodzone i wystarczył sam pęd powietrza. Dość, że Szyszka ocknął się w powietrzu – z bólu, gdy szarpnęły nim szelki spadochronu. Ręce i twarz miał popalone, paliły go także i rany. I wtedy usłyszał wycie silników messerschmitta.

Kiedy odwiedziłem go w Szpitalu Mokotowskim w Warszawie – spomiędzy białych bandaży patrzyły oczy wpadnięte w oczodoły.

To było okropne. Była taka cisza i tylko te silniki wyły coraz głośniej. Pod nogami widziałem czasem Wisłę, czasem palącą się Warszawę. Niemiec zawrócił, byłem całkowicie bezbronny. Okropnie bolały mnie oczy. Wiedziałem już, że będzie strzelał i czułem to w całym ciele. Chciałem manewrować spadochronem, uniosłem popalone ręce, ale mi opadły z bólu, byłem postrzelany. Pomyślałem, że koniec ze mną, i czekałem już tylko na ten ostatni moment w zupełnej obojętności. Posłyszałem stukot armatek i grzechot kaemów. Niemiec bił po nogach. Zrobiło mi się gorąco i duszno, niebo zaszło mgłą, nawet przestało boleć, ale w tej mgle widziałem...

I zaciął się. Pielęgniarki mówiły, że tak jest zawsze: dochodzi do pewnego momentu relacji i milknie, nie może mówić dalej. Pomyślałem, że coś się tam jeszcze musiało zdarzyć w powietrzu, że jest jeszcze w poruczniku jakaś zadra, której nie może wyrzucić z siebie. Ale trudno go było męczyć pytaniami. A podobno było z nim już „lepiej”. Znaleziono go zarytego w nadwiślański piasek, na zgiętych w przyklęku kolanach, nieprzytomnego. Lekarz udzielił mu pierwszej pomocy, Szyszka – nie licząc innych ran – miał nogi poharatane w siedemnastu miejscach. Potem otworzył oczy, ale nie wiadomo było, czy jest przytomny, bo nie ruszał się i nie mógł mówić. Jego serdeczny przyjaciel z eskadry, porucznik Kawnik, powiedział mu: „Felek, wracaj szybko do eskadry”, ale i na to Szyszka nie zareagował. Dopiero w sanitarce zaczął szeptać w malignie.

W Szpitalu Mokotowskim leżał długo i walczył o swoje życie, rany ropiały, groziła mu gangrena i nie wiadomo było, czy da się ocalić te nogi, postrzelane przez Niemca, gdy wisiał bezbronny na spadochronie.

Porucznika Kawnika spotkałem w 1940 roku, gdy przyleciałem na kilka dni z Anglii; Kawnik był wtedy w polskim patrolu myśliwskim, w dywizjonie francuskim. A spotkaliśmy się w Paryżu. W Anglii byłem wtedy znowu na liście pilotów bombowych i przyleciałem do Paryża w nadziei, że może uda mi się nawiać do lotnictwa myśliwskiego. I wtedy – w kawiarni na Place de la Concorde – spotkaliśmy niespodziewanie Szyszkę, siedzącego z bardzo ładną Francuzeczką. I dopiero wtedy dowiedzieliśmy się, co takiego widział wówczas nad Warszawą.

Niemiec nurkował na niego, waląc ze wszystkiej broni pokładowej. Przeleciał o parę metrów od wiszącego na pasach Szyszki, w zamkniętej kabinie niemiecki pilot siedział bez okularów i w tej mgle nieprzytomności Szyszka zobaczył jego twarz. Ta twarz miała być straszna w swej obojętności automatu, w zimnej nienawiści. Szyszka zaraz potem stracił przytomność na dobre, gdy od podmuchu śmigieł messerschmitta spadochron szarpnął nim powtórnie i o mało się nie zwinął.

W szpitalu warszawskim przeleżał parę tygodni i widział wkroczenie Niemców. Potem przewieziono go do Łodzi, potem do Krakowa. Wciąż łamano mu i składano kości w nogach i bez końca czyszczono zaropiałe rany, był okropnie wycieńczony i stale gorączkował. Kiedy jednak mógł już chodzić o lasce – skręcił prześcieradło i nawiał przez okno w nocy, po czym na piechotę wyruszył do Francji. W końcu marca przywędrował do Lyonu. Tam spotkał porucznika Kilimka. Kilimek ograł go w oko, potem zaprosił na kolację i wyprawił do Paryża, oddawszy mu z procentem przegrane pieniądze.

W 1941 roku był już w polskim dywizjonie myśliwskim w Anglii, jako najmłodszy pilot. Z początkiem lipca zestrzelił swojego pierwszego Me-109, w walce nad Lille; a w następnym tygodniu zginął jego serdeczny przyjaciel, kapitan Erwin Kawnik. A potem – niespodziewanie – przeżył Szyszka dziwaczne uwolnienie od warszawskiej zmory.

Leciał wtedy ze swoim dywizjonem jako osłona bombowych sterlingów. Po przeleceniu La Manche wyprawa została zaatakowana przez niemieckie messerschmitty; jeden z nich, atakując sterlingi z lotu nurkowego, przeleciał tuż obok samolotu Szyszki. Ten błyskawicznie przerzucił swego spitfire’a w ostry przewrót i zaatakował messerschmitta: chciał przeciąć mu drogę i nie dopuścić do sterlingów. Niemiec zrobił unik, wyprysnął świecą w górę; Szyszka podciągnął samolot i złapawszy messerschmitta na celownik, sypnął krótkimi seriami. Od messerschmitta odmaszerowało skrzydło, resztki samolotu wpadły w jakiś dziwaczny młynek. Pilot wyskoczył i otworzył spadochron. Wtedy w Szyszkę „coś wstąpiło”: zawrócił i wziął wiszącego na pasach Niemca na celownik.

Zupełnie nie wiedziałem, co się ze mną dzieje; wiedziałem tylko, że mi palec chodzi na guziku kaemów. Teraz wystarczy tylko nacisnąć. Ale ja musiałem zobaczyć jego twarz. Więc leciałem na niego i nie strzelałem. Niemiec rosnął w celowniku, gwałtownie wymachiwał rękoma, wił się na pasach. W końcu zobaczyłem wyraźnie jego twarz. Była także straszna, ale inna, zupełnie inna od tamtej nad Warszawą. Była obłąkana ze strachu. Niemcowi ręce opadły, wisiał jak kukła. A ja nie mogłem strzelać. Nie mogłem. Położyłem spitfire’a na skrzydło i przeleciałem o parę metrów od tej twarzy. Potem widziałem jeszcze, jak spadochron opada na ziemię. Dołączyłem do dywizjonu, a kiedy wylądowałem – poczułem, że jestem bardzo szczęśliwy”.

I znowu minęły dwa lata. Szyszka – już kapitan – został mianowany dowódcą dywizjonu. I wtedy zginął w locie ćwiczebnym. Zderzył się z nim w powietrzu najmłodszy, świeżo przybyły pilot dywizjonu. Szyszka wyskoczył, ale nieszczęśliwie; samolot był w korkociągu i skrzydłem uderzył go w głowę. Tak zginął.

Major Kępiński także odnalazł się we Francji, spotkaliśmy się tam obaj, gdy organizował polski dywizjon myśliwski. Znowu poprosiłem go o przyjęcie do dywizjonu i znowu mi odmówił, bo nie miał już etatów. Po upadku Francji nie zjawiał się w Anglii. Dostałem natomiast złożony przez jednego z młodych oficerów meldunek, że Kępiński „uciekł do Niemiec”. Przeszedłem do porządku dziennego nad tym meldunkiem, bo absolutnie nie wierzyłem, żeby to była prawda. A w kilkanaście dni potem otrzymałem wiadomość, że Kępiński leży w szpitalu w okupowanej Francji; miał ciężko postrzelone płuca i nadwyrężony kręgosłup, został zestrzelony w walce. Autor donosu chciał się dostać do Dywizjonu 303. Odmówiłem. Wtedy ów oficer załatwił sobie przydział poza moimi plecami, przez „ministerialne chody” swojej żony; dostałem pismo, zawiadamiające o przydzieleniu go do 303. Zirytowałem się i odesłałem to pismo z ręczną adnotacją: „nie może być przyjęty z uwagi na brak odpowiednich cech charakteru”. W kilka dni potem wezwano mnie do Polskiej Kwatery Głównej w Londynie i długo perswadowano, abym przyjął go mimo wszystko. Nie zgodziłem się. Wtedy żona delikwenta zagroziła, że „mnie zniszczy”. Któregoś dnia – gdy znowu przyleciałem do Londynu – znalazła mnie w Rubensie, w restauracji. Byłem z Witoldem Żyborskim, adiutantem Dywizjonu i lekarzem dywizjonowym, doktorem Zygmuntem Wodeckim z Krakowa. Żona tego lotnika chciała koniecznie ze mną rozmawiać, aby – jak twierdziła – „dać mi ostatnią szansę do namysłu”. Żyborski i Wodecki byli już po „dwóch wzmocnionych”; wzięli ją na stronę i zaczęli tłumaczyć, że nic się nie da zrobić, bo Urbanowicz ma idiosynkrazję do kobiet, wtrącających się do nie swoich spraw. Jakoś się uspokoiła. Kępiński uciekł ze szpitala, przez Hiszpanię i Portugalię dotarł w październiku do Anglii. Był schorowany i okropnie przejęty owym meldunkiem. Uspokajaliśmy go razem z pułkownikiem Pawlikowskim, że są ważniejsze sprawy od intryg i oszczerstw. Ale Kępiński jakoś nie mógł się uspokoić; wyrywał się do latania, a było wiadome, że już nie będzie mógł latać bojowo. Pewnego dnia – a akurat Londyn był bombardowany – przyszedł do Pawlikowskiego, ubrany w piżamę, aby go znowu nudzić o przydział; spali w tym samym hotelu. Pawlikowski się zdenerwował:

– Człowieku, co ty tu robisz do pioruna ciężkiego, jest noc i powinieneś spać, potrzebny ci jest wypoczynek.

– Nie słyszysz? Bombardują Londyn.

– No to co? Musisz się przyzwyczaić.

Kępiński wyszedł. Po godzinie jedna z bomb rąbnęła w skrzydło hotelu. Wszyscy zeszli do głównego holu. Pawlikowski rozgląda się – Kępińskiego nie ma. Zdenerwowany biegnie na czwarte piętro i zastaje Kępińskiego w łóżku, czytającego gazetę.

– Zwariowałeś? Nie słyszałeś, że bomba zrujnowała część hotelu?

– No to co z tego? – odpowiada z godnością Kępiński. – Przecież sam powiedziałeś, że mam się przyzwyczajać. Więc się przyzwyczajam. Nie denerwuj się.

W 1947 roku byłem w Warszawie i dowiedziałem się, że Kępiński wrócił do Polski. Złożyłem mu wizytę, ucieszyliśmy się obaj swoim widokiem – że żyjemy i że jesteśmy w Warszawie. Był ten sam hotel „Polonia”, w którym ongiś Kępiński, Prohazka i ja roztrząsaliśmy problem: kto lepszy: 111. Kościuszkowska czy 113. „Puchaczy”. Tylko że teraz już Kępiński nie patrzył na mnie z ukosa; wypaliły się dawne, niemądre urazy.

W tym roku dowiedziałem się, że umarł 26 marca. Zawsze mówił, że chce umrzeć w Polsce.

Przebiegłem myślą wszystkie nasze spotkania i wszystkie rozmowy. Zastanawiałem się: gdybym tak zapytał Kępińskiego, czy i dla mnie znajdzie się w Polsce miejsce na „kwaterę w czterech dechach” – pewnie uśmiechnąłby się po swojemu i po swojemu „służbowo” odpowiedział: „wiesz przecież, że to nie ode mnie zależy. Radzę zwrócić się do pułkownika Iwaszkiewicza, ale wątpię, czy zdoła udzielić ci wiążącej odpowiedzi”. A Prohazka, dawny dowódca 113. eskadry, który zginął w niemieckim obozie koncentracyjnym? Ten pewnie odpowiedziałby inaczej: „Toś jeszcze nie zrozumiał, dlaczego, jucha, nazwałem cię »Mister«?...”.

W Blackpool w Anglii jest pomnik na cmentarzu, gdzie pochowanych jest wielu moich kolegów. Bardzo skromny pomnik, a dookoła leżą bardzo skromni ludzie, którzy niczego nie chcieli i nie żądali dla siebie, poza prawem do życia w wolnej ojczyźnie. Jest na tym pomniku angielski napis:

We Polish Airmen

Gave our souls to God

Our Bodies to the British soil

But our hearts only to Poland

1939–1945

For your freedom and ours

Po polsku:

My, lotnicy polscy,

Oddaliśmy dusze Bogu,

Nasze ciała brytyjskiej ziemi,

Ale serca tylko Polsce.

1939–1945

Za waszą wolność i naszą.

Początek jutra

Lotnisko w Ułężu pokryte było szaroniebieską mgłą, która zwykle wstaje przed świtem, jeśli dzień ma być pogodny. Tylko wierzchołki drzew pobliskiego lasu sterczały nad jej poziomymi pasmami. Wszyscy spali jeszcze, piloci i mechanicy, była noc, nawet na wschodzie niebo jeszcze nie zbladło. Jak zwykle jesienią – meteory zakreślały białe łuki po niebie, jeden z nich był specjalnie jasny, wydał się bliski.

Było bardzo cicho. Aby nie płoszyć tej ciszy, zeszedłem ze ścieżki wysypanej żwirem na miękką trawę; buty na żwirze chrzęściły tak głośno, że chyba słychać mnie było na całym lotnisku.

Pachniało żywicą i mchem, pomiędzy rozłożystymi sosnami stały budynki koszarowe podchorążych – parterowe, o lekkiej, drewnianej konstrukcji. Tuż pod oknami rosły astry i nasturcje; ostre światło elektrycznych lamp zmieniało im kolory. Przy wejściu do jednego z budynków zameldował się podchorąży służbowy eskadry.

– Wszystko w porządku?

– Wszystko, panie poruczniku.

– Pobudkę proszę zrobić o godzinę wcześniej. Pogoda piękna, a program w powietrzu na dziś mamy obszerny.

Wszedłem do środka, przy świetle elektrycznej latarki przyglądałem się śpiącym. Sen wygładził im twarze, wszyscy byli bardzo młodzi, zaledwie po dwudziestce, we śnie wyglądali jeszcze młodziej. Byłem tu dowódcą, wychowawcą, wykładowcą i instruktorem w powietrzu, ale sam nie o wiele byłem od nich starszy. Lubiłem ich. Już za parę dni odejdą ze Szkoły Myśliwskiej do dywizjonów.

Mundury ułożone w kostkę, kombinezony, okulary i hauby lotnicze leżały na drewnianych taboretach, tuż obok łóżek.

Poszedłem na lotnisko. Gdzieś na wieży kościelnej zegar wybił godzinę. Wymieniłem z wartownikiem hasło i odzew – jak zawsze; do obowiązków oficera szkoły należało także i sprawdzanie w nocy lotniska. Szedłem wzdłuż szeregu ustawionych równo samolotów; miały silniki pookrywane brezentem, także odpoczywały po intensywnych lotach. Poczułem się senny w tej ciszy. Już od kilku miesięcy spałem przeciętnie po cztery godziny na dobę. Wskutek sytuacji – a zwłaszcza „pokojowych” zapewnień Hitlera – wakacji nie było, program szkolenia był przyspieszony i intensywny, chcieliśmy w możliwie krótkim czasie wyszkolić możliwie największą liczbę myśliwców. Personel był wypompowany do ostatnich granic.

Usiadłem na leżaku przed hangarem, mimo woli ogarnął mnie bezwład, powieki momentalnie opadły na oczy, poczułem się tak, jakbym zawisł w przestrzeni. Aby nie usnąć – wstałem i zacząłem przechadzać się przed hangarem. Wtem otwarły się drzwi, wyszedł szef mechaników; zobaczył mnie w smudze światła:

– Panie poruczniku, melduję czterech mechaników przy pracy.

– Cóż wy robicie o tej porze?

– Reperujemy siódemkę podłamaną przez podchorążego. Jedna maszyna więcej będzie do dyspozycji. Chciałbym, aby pan porucznik oblatał ją o świcie.

– Zmordujecie się.

Nic nie odpowiedział. Miał kościstą, opaloną twarz. Liczył sobie już chyba około sześćdziesięciu lat, chociaż na to nie wyglądał. Mógł już pójść na emeryturę, ale specjalnie prosił władze lotnicze, żeby go pozostawiły w służbie jeszcze na parę lat. Miał córkę na uniwersytecie, planował sobie, że postawi domek w Kazimierzu, będzie ryby łapał w Wiśle i dumał o minionych czasach. Należał mu się wypoczynek. Cztery lata spędził na Syberii za carskich czasów, potem dla odmiany dwa lata w wiezieniu niemieckim, walczył w 1920, trzykrotnie ranny. Utykał na lewą nogę. Podchorążowie nazywali go „Papa”. Czasami Papa „podkręcał” ich na starcie: „Świecę, psiakrew, zaoliwisz, nie trzymaj tak długo silnika na gazie przed startem! Szybko, spadochron na grzbiet, tyłek w garść i wpychaj się do kabiny! Szuraj! Na wojnie nie będzie takiego gadu-gadu z kolegami przed startem, trzeba będzie wyrywać w powietrze jak jasna cholera. Bo jak nie wyrwiesz, to cię zrębią. No?”. I pomagał podchorążym „wpychać się” do kabiny. A że był bardzo silny – wyglądało to często tak, że podrzucony jego łapą podchorążak wjeżdżał do kabiny głową w dół. Lubili go bardzo i szanowali, był dla nich pierwszym autorytetem w obsłudze maszyn. I wiedzieli, że jeśli któryś z nich podłamie samolot przy lądowaniu – Papa będzie pracował całą noc, ale rano grat będzie „chodził za ręką” jak dziewczyna w tańcu.

Papa miał teraz twarz skupioną i zmartwioną. Chciałem go pocieszyć:

– Za kilka dni pojedziemy na urlop.

– Eee, jakoś się nie zanosi, panie poruczniku. Pan porucznik słuchał, co Berlin mówi? – strasznie pyskują, a jeżeli nawet to tak na puc, to te meteory nad lotniskiem pan porucznik widział? Ja tam w przesądy nie wierzę, ale przed pierwszą wojną albo jak cholera miała być w Rosji, to też takie hece się wyprawiały na niebie. W ogóle mi się to nie podoba. Jak była ta epidemia, to nawet zmarł na cholerę ten słynny kompozytor – jak on się tam nazywał? Wyleciało mi z głowy.

– Widocznie ktoś tam wstrzeliwuje się meteorami w przestrzeni. Zanosi się na wojnę międzyplanetarną.

– Powoli dojdziemy i do tego, kto wie? Na razie Hitler straszy, że pogrzebie wszystkich, którzy się mu nie podobają.

– Sytuacja rzeczywiście jest napięta.

– W ostatnią środę, panie poruczniku, koło Ryk przyłapali chłopi niemieckiego agenta, podobno wmawiał w ludzi, że „Niemcy niosą światu porządek, a potem będzie pokój na tysiąc lat”. Dla świętego spokoju skuli mu mordę i oddali na policję.

– To chyba był jakiś zwariowany agent, normalny by tak otwarcie nie gadał. A z tym pokojem, to coś nie tak. W ostatnich latach cały świat nic innego nie robił, tylko ustępował krok po kroku, chroniąc pokój i dobrze wiadomo, co z tego wynikło, widzieliśmy. A teraz chyba już koniec z ustępstwami – i słusznie.

– Panie poruczniku, dlaczego tego faceta własny naród nie zlikwiduje?

– Żebym ja to wiedział. Może dlatego, że go Hitler wziął za pysk: zlikwidował opozycję, zorganizował tajną policję, cenzurę, obozy koncentracyjne. A może im to właśnie odpowiada? On sobie zdążył wychować fanatyków.

Sierżant szef pokręcił głową. Ktoś go odwołał z hangaru, odszedł, drzwi się zamknęły. Pozostałem na lotnisku aż do świtu.

O świcie siódemka była rzeczywiście gotowa. Wystartowałem na jej oblatanie, pozostawiając za sobą ciemne linie na zroszonym lotnisku. Na dole już zaczynał się ruch, na polnych drogach pierwsze wozy wlokły za sobą rdzawe ogony kurzu, pługi wychodziły na pola. W zagłębieniach terenu leżała jeszcze niebieska mgła. Niebo już czerwieniało, wreszcie zapaliły się od słońca kościelne wieże. Zrobiłem pełną akrobację, nurkowanie, wznoszenie, opadanie liściem. Potem zeszedłem w dół i lotem koszącym przeleciałem tuż nad dachami znajomego majątku. Zrobiłem to po prostu z zazdrości; dlaczego niby mają się wysypiać, jeżeli ja jestem taki śpiący? Widziałem, jak spłoszone konie hulały po łące, właściciele także musieli się pobudzić od ryku silnika.

Wróciłem na lotnisko. Po wylądowaniu udałem się natychmiast do koszar podchorążych, żeby dopilnować porannego programu. Podchorąży właśnie zmywali z siebie pod prysznicami resztki snu. Wysportowani i opaleni na brąz, wili się pod zimnym prysznicem jak węgorze, zadowoleni i hałaśliwi. W kilkanaście minut po kąpieli, ubrani w letnie kombinezony, stali już w dwuszeregu, śpiewając „Kiedy ranne wstają zorze...”.

Śniadanie trwało piętnaście minut. Potem zbiórka i odmarsz na lotnisko: „Trzy lata twardej szkoły przejdą jak nieznośne sny...”.

Zatrzymaliśmy się przed hangarem, nadjechał komendant Wyższej Szkoły Pilotażu, kapitan Stanisław Brzezina:

– Czołem, podchorążowie!

– Czołem, panie kapitanie!

Nastąpił podział na poszczególne grupy i wyznaczenie instruktorów. Grupę akrobacji objął porucznik Stefan Witorzeńć.

– A pan przeprowadzi dzisiaj egzamin z walki powietrznej – zwrócił się do mnie Brzezina.

– Kobra zerżnie nam kupry – odezwał się półgłosem któryś z podchorążych. Ta dziwna nazwa przyczepiła się do mnie już w momencie mego przyjścia do Szkoły, kiedy – przed pierwszym startem – powiedziałem do podchorążych, że „myśliwiec w powietrzu powinien zamienić się w kobrę; atak musi być zdecydowany, błyskawiczny i skuteczny”. Następnego dnia na kadłubie mojego samolotu miałem już namalowaną bardzo kolorową kobrę w ataku.

Wyznaczyłem instruktorów do przeprowadzenia egzaminu, pozostawiając dla siebie tych podchorążych, którzy potrzebowali jeszcze „doszlifowania”. A że bądź co bądź był to koniec szkolenia, egzaminy, po których mieliśmy się rozstać – wypadało coś im powiedzieć.

– Za parę dni opuścicie Szkołę. Życie jest przed wami, a najpiękniejsze w życiu jest to właśnie, że się żyje; dlatego trzeba je oszczędzać. Jeżeli to jest konieczne, trzeba także i ginąć, ale najpierw trzeba się zastanowić, czy to się komuś na coś dobrego przyda. Latanie jest sztuką, więc nie myślcie, że po Szkole będziecie odpoczywać; najlepiej zapowiadający się piloci ginęli czasem na początku swej kariery, jeśli nie znali siebie, powietrza i maszyny. W walce pamiętajcie, że przeciwnik także jest człowiekiem, takim samym jak wy, przeżywa to samo co wy, także i załamania; czasem ułamek sekundy daje zwycięstwo temu, kto przetrzyma i nie pomyśli o przegranej. Przeprowadzę z wami ostatnie walki, starałem się przekazać wam całe moje doświadczenie, zachowajcie je. Wojna może wybuchnąć nawet jutro, bądźcie na to przygotowani, nigdy nie myślcie o przegranej.

Na pierwszy ogień wyznaczyłem najostrzejszego z podchorążych, świetnie zapowiadającego się myśliwca. Miał on tylko jedną wadę, ale za to poważną: twierdził, że „myśliwiec to brawura”. Był w błędzie. Myśliwiec to przede wszystkim myślenie i przewidywanie. Chciałem go w ostatniej walce „oczyścić”; pokazać, że samą brawurą niedaleko zajedzie.

– Wystartujemy w szyku. Ja prowadzę. Proszę trzymać się mojej maszyny mniej więcej w odległości jednego metra. Po nabraniu tysiąca metrów dam znak do rozejścia się i po przeliczeniu do dziesięciu zawrócimy na siebie. Rozegramy dwie walki. Przegrywający zakołysze skrzydłami. Zdjęcia proszę robić z poprawką i bez poprawki, z odległości około stu metrów. Wracamy na lotnisko w szyku, podchorąży prowadzi do lądowania, ja będę na skrzydle. Jasne?

– Jasne, panie poruczniku.

Wystartowaliśmy. Polecieliśmy lotem koszącym na wysokości zaledwie kilkunastu metrów, w stronę Dęblina. Po drodze robiłem nagłe, ostre i głębokie zakręty, chciałem podchorążego odrobinę zmęczyć przed walką, ażeby dać mu bodaj namiastkę lotu w warunkach bojowych – oczywiście, jeśli chodzi o wyczerpanie. Nieraz przed walką zdarzy mu się lot w ciężkich warunkach atmosferycznych albo nad terenem naszpikowanym bronią przeciwlotniczą. Wodziłem go tak dosyć długo, ale podchorąży nie dawał się. Trzymał się doskonale w szyku, jego skrzydło prawie że dotykało mojego, w głębokich skrętach zawisał nade mną pionowo jak jastrząb. Podobał mi się.

Nad lotniskiem dęblińskim kręciły się „Karasie”, szkolono liniowców i pilotów bombowych. Tuż obok nad Borowiną latały szkolne PWS.

Nad twierdzą w Dęblinie dałem wreszcie znak do rozejścia się. Policzyłem do dziesięciu, zawróciłem. Związaliśmy się w walce. Skupiłem się „na zimno”; przyszedł czas, aby...

Nagle stało się coś dziwnego: tuż koło kabiny mojego samolotu przeszły smugi – jakby świetlnych i zapalających pocisków. W ułamek sekundy później znowu smugi. Zakołysałem skrzydłami. Pierwsza myśl: kiedyż ten czort złapał mnie na celownik? Druga: rusznikarze załadowali mu przez omyłkę ostrą amunicję. Byłem z tego wszystkiego bardzo niezadowolony. Dałem podchorążemu znak ręką, ażeby prowadził do lądowania. Wysunął się do przodu, ja trzymałem się jego skrzydła. Podchodzimy do lądowania. I nagle wytrysnęła przed nami czerwona rakieta: „nie lądować!”. Dodaję gazu. Jakiś P-7 przecina nam drogę, schodzi głębokimi ślizgami. O mało co nie zderzyliśmy się. Pewnie któryś z podchorążych zdenerwował się po akrobacji – pomyślałem – i ląduje „na hurra”.

Po wylądowaniu podkołowałem do chorągiewki startowej, nie wyłączając silnika. Widzę Witorzeńcia, krzyczę z kabiny:

– Który to podchorąży urwał się i przeciął nam drogę?

– To Szpak.

Jestem zupełnie zdezorientowany; Szpak – to porucznik Tadeusz Arentowicz, instruktor, nie uczeń.

– Wyłącz silnik! – krzyczy Stefan.

– Co jest, do pioruna ciężkiego? – zdenerwowałem się.

Stefan pokazał w uśmiechu swój złoty ząb i dalej zagarnia powietrze chorągiewką startową: „kołować do mnie”. Jest w tym dniu oficerem startowym, muszę wykonywać jego rozkazy.

Wyłączam silnik, wyskakuję z kabiny, idę wprost na Szpaka, muszę mu nawymyślać. Przyjaźniłem się z nim jeszcze w 1. Pułku Lotniczym w Warszawie, wiele godzin spędziliśmy razem w powietrzu, w kawiarniach, w nocnych klubach, na nartach, kortach tenisowych, na pływalni. Lubiłem Tadeusza za jego wisielczy humor, wiedziałem, jak lata; cóż za głupie cyrki teraz wyprawia?

Arentowicz ma dziwną minę:

– Le Kuto (doczepił mi kiedyś to przezwisko – le couteau, nóż – ale zawsze je wypisywał w transkrypcji polskiej) – Le Kuto – powiada – żyjesz jeszcze, nie podstrzelili cię?

Byłem wściekły:

– Idź do diabła, nie zawracaj głowy. Stale przypominam podchorążym o dyscyplinie w powietrzu, a ty zaiwaniasz ślizgami przed samym nosem. Gdyby to jakiś szczeniak...

– Ofiaruj metrową świecę w kościele, że żyjesz – przerywa mi – messerschmitt cię atakował.

Popatrzyłem na niego nie bardzo przytomnie:

– Messerschmitt?...

– Aha. Chciał zerżnąć ci kuper, ale jak zobaczył tę kobrę na twoim samolocie, to cykoria tak go popędziła, że wywiał. A poza tym, żebym nie zapomniał: był telefon do adiutanta Centrum, żeś o świcie przerwał miodowy miesiąc młodej parze – wiesz, w tym majątku koło Wisły. Nad dachem szurnąłeś, przyzwoity człowiek tego nie robi, sam wiesz, że są momenty...

– Szpak, szybko startuj z powrotem do Dęblina, my nie mamy teraz czasu na podgadujki – przerwał mu Stefan.

Arentowicz wziął mnie pod rękę.

– Nie żartuję. Jednego „robaczka” (tak nazywano podchorążych z podstawowego pilotażu) messerschmitt podstrzelił dzisiaj.

Wtem zajechał samochodem kapitan Brzezina. Był wyraźnie poruszony:

– Niemcy zaatakowali Polskę, dzisiaj o godzinie 4.45 rano. Luftwaffe bombarduje miasta i lotniska.

– O mało co nie zerżnęli nam Le Kuto – wtrącił się Szpak. Brzezina zwrócił się do mnie:

– Zaatakowali cię Niemcy?

– Widziałem tylko smugi pocisków, messerschmitta nie zauważyłem, byłem związany walką z podchorążym.

Widziałem, że wszyscy myślą o jednym tylko – i że to jedno jakoś nie mieści im się w głowie, rzeczywistość opornie przebijała sobie drogę.

– To już ci ten lot koszący nad majątkiem daruję – Brzezinie twarz poszerzyła się w uśmiechu.

– Wypędziłeś kobietę z łóżka, ot co – mruczał Szpak – mąż natychmiast zadzwonił na lotnisko.

Brzezina był już bez uśmiechu:

– Wstrzymać loty, wszyscy piloci na odprawę. Dwa klucze pozostają w alarmie. Na dowódców kluczy wyznaczam Witorzeńcia i Urbanowicza. Start na czerwoną rakietę. Łączność z ziemią, jak umówiliśmy wczoraj. Klucze pozostają w alarmie od świtu do nocy, zmiana pilotów co dwie godziny.

Omówiliśmy ze Stefanem taktykę w powietrzu, nałożyliśmy spadochrony, weszliśmy do kabin. Bytem oszołomiony. Wojna. Jednak wojna. Papa krzątał się przy samolotach, osobiście przypasywał pilotów w kabinach, był bardzo przejęty, w ruchach jego rąk było coś naprawdę ojcowskiego, starał się pokryć jakoś swoje wzruszenie, gadał po swojemu: „panowie, uważać w powietrzu jak jasna cholera, nie dać się zrębać”. Potem do swojego przyjaciela sierżanta, mojego skrzydłowego: „za luźno jesteś przypasany, podciągnę ci pasy, żebyś nie pętał się po kabinie, jak coś tam w portkach przy oberku”. Kręcił się przy samolotach, kiedy zaś wszystko już było dopięte – nie mógł sobie jakoś znaleźć miejsca. Wsiadł na rower, pojechał, po chwili wrócił z koszem żółtych gruszek.

Był pierwszy września 1939.

Ułęż przyjął wiadomość o wojnie z powagą. Nikt nie histeryzował, ale też nikt nie udawał, że „jakoś to będzie”.

Dreszcze latały mi po grzbiecie; może z niewyspania, może także i z podniecenia. Wiedziałem, wchodząc do kabiny, że parę lat będę w niej siedział, nie byłem optymistą. Ale nie miałem też złych myśli i nie spodziewałem się, że mnie zrębią; odwrotnie – postanowiłem zrębać Niemca jak najszybciej „ku chwale Ojczyzny i króla jegomości”.

Godziny w kabinie dłużyły się jak nigdy. Czekaliśmy na czerwoną rakietę, nie było jej. Nad lotniskiem był spokojny, złoty, jesienny dzień, słońce grzało, pachniało upałem, nitki babiego lata czepiały się krawędzi skrzydeł. A jest wojna.

Cóż ja wiedziałem o wojnie? Byłem zupełnie małym chłopcem, kiedy wybuchła pierwsza wojna światowa. Pamiętałem – jak przez mgłę – sznury rowów strzeleckich, pamiętałem, jak wyją pociski artyleryjskie. Mój starszy brat objaśniał mi fachowo: „to są, frajerze, pociski z armat. A te, co tak cienko gwiżdżą – to są ołowiane kulki z karabinów maszynowych i ręcznych, wiesz?”. Rodzice ostrzegali nas przed tymi „kulkami”. A dla nas śmierć była czymś zupełnie nierealnym, czymś z bajki. Kiedy przechodził front – baliśmy się tylko zwierzęcego ryku żołnierzy w czasie walki na bagnety, był okropny. Okrągłymi ze zdumienia oczyma patrzyliśmy na zabitych i rannych, którzy prosili o dobicie. Potem przyszli Niemcy, świetnie wyekwipowani, rośli, butni.

Potem znowu Niemcy odeszli. I to był koniec. Był spleśniały chleb i ziemniaki, żołnierze niemieccy szli obdarci, wygłodzeni. Nawet nie było już nic do rabowania, kobiety wiejskie rozbrajały żołnierzy, w razie oporu trzepały miotłami. Potem pojawiły się polskie orzełki na czapkach. Myśmy z bratem też sobie takie zafundowali; drogo mnie to kosztowało, „producentowi” musiałem za orzełka oddać ulubionego królika. A potem laliśmy łzy, że nas nie chcą wziąć do wojska, bo jesteśmy za mali (kiedy to piszę – mój brat od dawna leży na cmentarzu wojskowym we Włoszech).

Koło samolotów kręci się Papa. Chodzi, zagląda, chociaż w tej chwili nic już więcej zrobić nie może.

Kiedy wstępowałem do Korpusu Kadetów w Modlinie – wędrując z kolegami po twierdzy, odczytywaliśmy na murach napisy z czasów wojny, wydrapane bagnetami. Utkwił mi w pamięci tylko jeden – i to grubo sprzed wojny, datowany 1905: „siewodnia riezali my Polakow” – i jakieś nazwisko.

W 1938 byłem w Niemczech. Widziałem przemawiającego Hitlera. Stadion był czerwony od sztandarów ze swastyką, wierni wyznawcy stali murem z zapalonymi pochodniami. Na wysokiej trybunie, otoczony czernią esesmańskich mundurów, przemawiał „Wódz”. Pamiętam jego zachrypnięty, załamujący się w histerycznym krzyku głos; Hitler robił wrażenie maniaka, chorego – ze swoim głosem, z opętaną gestykulacją zaciśniętych pięści. Ale Niemcy patrzyli weń jak w bóstwo, stadion wypełniony morzem pochodni huczał jednym „Sieg Heil”. Niemcy jednym głosem śpiewali „Deutschland, Deutschland über alles” – potem „Horst Wessel Lied”. Ten tłum nie miał w sobie nic ludzkiego, pachniało szaleństwem.

Tego samego roku byłem także w Baden koło Wiednia. Niemcy już okupowali Austrię. Widziałem armię niemiecką – świetnie wyekwipowanych, rosłych żołnierzy, maszerujących ulicami. W parkach orkiestry grały słodkie melodyjki,wszystkie bardzo „gemütlich”, ci na ulicy śpiewali znów szturmówkę „Horst Wessel”. Co lepsze hotele były zarezerwowane „nur für Parteigenossen”. Widziałem, jak w cuchnącym bajorku Niemcy urządzili konkurs pływacki dla Żydów: sędziwi brodacze brnęli przez kałużę, dostawali na brzegu fotografie Hitlera z dzieckiem na ręku.

Miałem też okazję widzieć w Baden – przejazdem – Hermanna Göringa. Poprzedniego dnia były aresztowania. Gestapo było także i u mnie w hotelu; przeszukali cały pokój i powywracali wszystko w walizce. Byli mało uprzejmi, grozili obozem. W dzień przyjazdu Göringa miasto wyglądało jak po epidemii, było pusto na ulicach, kręciły się tylko patrole wojska i żandarmerii. Wzdłuż alei, którą przejeżdżać miał Göring, na przestrzeni paru kilometrów przeciągnięto grube liny. Co kilkanaście kroków stali „cywile”. Za ich kordonem ustawiono dzieci z chorągiewkami w rękach i kwiatami. Potem – grupami – zaczęto przepuszczać ludność.

Göring jechał w pięknym, otwartym samochodzie, ubrany w mundur kapiący od złota, z buławą marszałkowską w ręku. Był spasiony, błazeński w swoim bajecznie ozdobnym stroju, uśmiechał się, co kilkanaście kroków robił buławą wspaniałe gesty, dzieci krzyczały cienko „Heil Hitler!”, tłum milczał.

Wieczorem byłem w lokalu, trafiłem na lotników niemieckich. Byli młodzi – i gdyby nie mundury, gdyby nie twarze... Byłem po cywilnemu, siedziałem sam, patrzałem. Musiało to zwrócić uwagę, w pewnym momencie młody lotnik z dystynkcjami kapitana zaprosił mnie do stolika, gdzie siedzieli oficerowie. Blondyn – mogłem uchodzić za „nordyka”. A mnie się przypomniało Wilno: kiedy pewna matka uroczych córek zapraszała studentów: „proszęż siadać, proszęż gadać, proszęż córki moje bawić” – skromni studenci odpowiadali uprzejmie i flegmatycznie, tym samym charakterystycznym akcentem: „dziękuję, nie chce sie”. W tamtej chwili odpowiedziałem niemieckiemu kapitanowi lotnictwa, że czuję się doskonale w swoim własnym towarzystwie. Oczy mu się odrobinę zwęziły, po chwili dwóch cywilów poprosiło mnie o papiery. W paszporcie miałem zapisane: „oficer lotnictwa”. Niemiec uśmiechnął się zimno, popatrzył mi w oczy:

– Spotkamy się kiedyś w powietrzu.

– Mam nadzieję.

Siedząc teraz w kabinie – czekałem właśnie na takie spotkanie.

Nie wierzyłem w zwycięstwo Niemiec w drugiej wojnie światowej. Ale też – o czym nikt nigdy głośno nie mówił – nie wierzyłem w aktualną pomoc aliantów. Gdyby traktowali swe zapewnienia serio – co najmniej od roku zaangażowaliby się finansowo: samoloty, broń... Tymczasem jest wrzesień 1939 – i siedzę w kabinie P-7. Kiedyś – w 1931 – był to pełnowartościowy i groźny myśliwiec. Pozostał dobrą maszyną. Do akrobacji i do szkolenia myśliwców. Może jeszcze do ataku na cele naziemne, gdyby miał opancerzenie, bo ja wiem? A może charakterystyki niemieckich samolotów są przesadzone? Nie bardzo wiadomo, co chowają w zanadrzu nasze wytwórnie i dowództwo; może nowe prototypy zdążą wejść do serii, może je dostaniemy? Powinniśmy. Ale trzeba się bić i tak, jak podejdzie, trudno. Może jednak przy końcu wojny polskie kobiety będą miały szansę trzepać znowu Niemców miotłami?

Podchorążowie kopali rowy przeciwodłamkowe w pobliżu samolotów i narzekali, że nie są w alarmie. Pod skrzydłami mojego samolotu siedzieli mechanicy i rusznikarze, rozmawiali o wojnie: jak będzie. Słońce przygrzewało coraz mocniej, mgła zupełnie znikła, coraz więcej nitek babiego lata czepiało się krawędzi płatów. Powoli ogarniała mnie senność. Pochyliłem głowę do tyłu, powieki mi opadły. Usłyszałem jednak wystrzał, otworzyłem oczy: akurat na tle nieba zakreślała piękny łuk purpurowa rakieta. Ręka sama sięgnęła do rozrusznika, piloci nasuwali okulary na oczy, sześćśmigieł kolejno załopotało w powietrzu: pierwszy obrót powolny, niepewny, następne coraz szybsze, wreszcie z rur wydechowych tryskają smugi niebieskiego dymu, bledną, lotnisko ryczy silnikami.

Na swojej kremowej rękawiczce zauważyłem biedronkę czerwoną w czarne ciapki. Nie wiem, dlaczego zapamiętałem tak dokładnie tę biedronkę.

Dałem pełny gaz, ruszyliśmy ostro do startu.

Pierwsza walka

Czytałem wiele książek lotniczych i – prawdę powiedziawszy – nudziły mnie nieco techniczne opisy walk; liczba możliwych alternatyw sytuacyjnych była dość ograniczona (zaś możliwości finałowe jeszcze bardziej), mnie zaś interesowało głównie, „jak to jest naprawdę”, co się wtedy czuje, jak to wygląda od strony pilota, jak się to przeżywa. Fachowe opracowania nie zajmowały się problemami tego typu. Przy ich lekturze odnosiło się wrażenie, że sprawa kończy się na tym, iż w takiej to a takiej sytuacji i warunkach pilot „winien” postąpić tak a tak, zwracając uwagę na to i owo, i pamiętając jeszcze o czymś tam; że, jednym słowem – winien działać jak sprawny automat. Już w czasie trenowania walk powietrznych przekonałem się, że podręcznikowy ich obraz jest lekko zafałszowany i bardzo niezupełny. O tyle zafałszowany, że z jednej strony możliwość alternatyw sytuacyjnych była w praktyce o wiele większa, zaś z drugiej – wiele reakcji w powietrzu było podświadomych, odruchowych, wcale niedyktowanych tym, co pilot „winien” zrobić. Gdy daną walkę analizowało się później na ziemi – można było wprawdzie wychwycić ewentualne błędy czy też momenty, które dały przewagę, ale praktycznie bardzo trudne albo wręcz niemożliwe było odpowiedzieć na pytanie, dlaczego w danym momencie pilot w ten właśnie sposób zareagował; albo jaka przyczyna tkwiła w tym, że wykonał (albo nie) dany manewr. Do tego dochodziły jeszcze kwestie indywidualnych temperamentów i „sposobów bycia” w powietrzu. Były to rzeczy mało uchwytne, żaden podręcznik się tym nie zajmował; niemniej były to realne „współczynniki”. Ileż to możliwości kryje się w tym, że na przykład pilot jest specjalnie „cięty” na swego przeciwnika albo mocno podirytowany... Czy też w tym, że postanowił się „szanować”. Ile razy ambicja i zapał w starciu z chłodnym kalkulowaniem dawały tak bardzo różne wyniki. Wszystko to okazywało się już w trakcie szkolenia, już w czasie treningów – ale dotąd zawsze była to tylko gra, trochę „na niby”. Ostatecznie wiedziało się, że – wyjąwszy, zawsze aktualną, możliwość nieszczęśliwego wypadku – wyląduje się po walce spokojnie na lotnisku razem z niedawnym „przeciwnikiem”.

Teraz było zupełnie coś innego: walka nie przestała być grą, ale tym razem miała to już być gra bardzo serio i o wysoką stawkę. Przez wiele lat wychowywano nas i kształcono dla tego celu: do walki. Ten cel nabrał teraz wyrazistych barw. Nareszcie miałem się przekonać, „jak to jest naprawdę”.

Istnieje takie motto: „miej nadzieję na najlepsze i bądź przygotowany na najgorsze”. Bardzo mądra maksyma, zawsze starałem się jej trzymać. Teraz także nie miałem najmniejszego zamiaru ginąć, ale nie wykluczałem także i tej możliwości; tliła się gdzieś głęboko na siatce nerwów. Byłem podekscytowany i na pewno bardzo cięty na Niemców; ale była to raczej chłodna irytacja.

Ciągniemy na pełnym gazie, nabieramy wysokości. Porucznik Witorzeńć ze swoim kluczem leci po mojej prawej stronie, w odległości około 200 metrów. Odległości w poszczególnych kluczach – około 100 metrów. Wiem, że w kabinach siedzą wytrawni piloci; sami instruktorzy ze Szkoły Myśliwskiej. Obserwuję bezchmurne niebo, potem spoglądam głęboko na ziemię. Przesuwa się pod skrzydłami zielonobrunatna, połatana. Przecinam krawędzią skrzydeł krętą, połyskującą srebrno Wisłę. Potem – jak cięcie nożem – szosy, na nich małe żuczki samochodów z ogonami szarego pyłu. Wszystko, jak w każdym innym locie, jak dotąd. Ale dziś jest wojna.

Na niebie nic nie widzę. Denerwuję się trochę. Potem na lotnisku w Dęblinie wykładają sygnalizacyjne płachty: „od południa, wysokość 3000, wyprawa bombowa”. Moi skrzydłowi piloci są podekscytowani, ich samoloty kołyszą się lekko. Wskazówka wysokościomierza przekracza cyfrę 2000 metrów i za chwilę dotyka 3000. Jest chłodno, zaciskam wełniany szal na szyi. Poprawiam okulary, uwierają trochę koło oczu. Sprawdzam, czy kaemy odbezpieczone. Przez parę sekund myślę o naszych aliantach: czy wypowiedzą Niemcom wojnę. I że nie dali samolotów.

Jesteśmy nad Kazimierzem. Kącikiem lewego oka staram się odnaleźć restaurację, gdzie jeszcze kilka dni temu dyskutowaliśmy na tarasie, wałkując odwieczny temat „zaatakują Niemcy Polskę, czy nie?”.

Nagle – na tle nieba – błyskają w słońcu malutkie metalowe płatki. Liczę: jest piętnaście. Lecą żurawiem, po pięć. Zupełnie bezwiednie kołyszę skrzydłami i widzę, że moi skrzydłowi zareagowali tak samo, także zakołysali się w powietrzu. Zdaję sobie nagle sprawę z wyjątkową ostrością, że nie jest to przeciwnik „markowany”, jak w czasie ćwiczeń. To Niemcy. Przypominam sobie mundury i twarze niemieckich pilotów, spotkanych rok temu w Baden koło Wiednia. Ale to także są tylko ulotne sekundy. Tamci są niżej.

Stefan Witorzeńć atakuje niemiecki szyk z prawej strony. Ja ze swoim kluczem atakuję z przodu. Jestem w niedobrej pozycji, w czasie ataku przelecę tuż nad bombowcami, będą mieli okazję skoncentrowania ognia na moim kluczu. Wyboru jednak nie mam. Nasze samoloty są dużo wolniejsze nawet od bombowców niemieckich, w tych warunkach nie ma mowy ani o pościgu, ani też o pełniejszym repertuarze manewrów. Liczę, że klucz Witorzeńcia odciągnie część ognia. Ustaliliśmy przed startem, że chodzi o rozproszenie ich ognia, rozbicie szyków, atak „z obskokiem”, niedopuszczenie wyprawy do celów.

W pierwszym momencie nie mogłem rozpoznać typu samolotów. Potem widzę charakterystyczne wygięcie płatów przy kadłubach: heinkle He-111. Nagle z przestrzeni nurkują na nas inne samoloty. Smukłe sylwetki, również dwusilnikowe. Jest ich osiem, atakują nas w szyku dwójek. Rozpoznaję: to Me-110, dwusilnikowy myśliwiec. Ma szybkość ponad 500 km/h i uzbrojenie z dwóch działek i trzech kaemów. Nasze P-7 wyciągają zaledwie 325 km/h i mają po dwa karabiny maszynowe. Jednego tylko jestem pewny: że nasze siódemki mają o wiele lepszą zwrotność.

Messerschmitty otwierają ogień, na szczęście niecelny, i śmigają obok nas jak bolidy. W moment później wszystko zamienia się w opętaną kotłowaninę. Na dobrą sprawę niczego nie można zaobserwować. Widzę tylko, że po pierwszym ataku naszych kluczy niemiecki szyk bombowy rozluźnił się, trzy heinkle odłączyły w bok i zostały nieco z tyłu. Stefan Witorzeńć w ataku przeleciał o parę metrów od jednego z bombowców. O jakichkolwiek klasycznych manewrach w ogóle mowy nie ma. Heinkle, messerschmitty i nasze wyjące na pełnym gazie siódemki tworzą jeden kłąb. Samoloty przelatują blisko siebie. Powietrze pełne wirów i smug; nie zdawałem sobie dotąd sprawy, że smugi po zapalających i świetlnych pociskach utrzymują się tak długo w powietrzu. Kilkakrotnie napływa do kabiny zapach prochu. Niewiele można zrobić Niemcom. Z jakiegoś przewrotu dostaję na celownik heinkla, sieję swoimi pociskami po kadłubie i skrzydłach, strzelam do kabiny – i nic. Tyle, że strzelec chyba dostał, bo zwisł na własnych kaemach. Słońce hula po niebie, ziemia rozkręciła się jak karuzela – raz jest z boku, raz pode mną, to znowu zawisa nad głową. Gorąco mi jest, czuję to w całym ciele. I znowu widzę w lusterku oszklony, wąski pysk messerschmitta i ogniki skierowane w mój ogon. Ściągam gwałtownie samolot w ostrym podciąganym zakręcie, moja siódemka zadrżała i zwaliła się na łeb, messerschmitt szura jak rekin tuż koło mnie. Odruchowo przymknąłem oczy i czekałem na trzask. Tak sobie wtedy wyobrażałem zderzenie w powietrzu; nie wiedziałem jeszcze, że najprawdopodobniej nie usłyszałbym w ogóle nic, to byłaby kwestia ułamka sekundy.

Straciłem kilkaset metrów. Dzięki temu widzę całe przedstawienie na tle nieba. Siódemki są w komplecie, sześć, wszyscy jeszcze żyją, chwała Bogu.

Zdaję sobie jednak sprawę z tego, że to zaangażowanie niemieckiej wyprawy w walce jest tylko wynikiem determinacji i świetnego wyszkolenia naszych myśliwców. Me-110 mają przewagę szybkości, ale słabszą zwrotność od naszych siódemek, dlatego też mają trudności w pojedynkach z nami. Słabą stroną naszych myśliwców jest uzbrojenie; nie posiadamy też płyt pancernych w kabinie za pilotem, to są samoloty szkolne. Każdy z naszych instruktorów, zanim przyszedł do Wyższej Szkoły Myśliwskiej jako instruktor, przeszedł doskonałe wyszkolenie taktyczne w powietrzu i w walce z lotnikami niemieckimi nie mieliśmy żadnych trudności; jeżeli nie przewyższaliśmy pod tym względem Niemców, to byliśmy na tym samym poziomie.

Na pełnym gazie ciągnę w górę, moja siódemka jest na granicy utraty szybkości. Atakują mnie trzy messerschmitty. W instynktownym odruchu samoobrony ściągam drążek sterowy, przechodzę na plecy. Tamci rozchodzą się pięknym wachlarzem, atakują znowu z obskokiem, z trzech stron. Dzięki zwrotności mojej siódemki stać mnie na luksus przedłużenia życia jeszcze na moment. Jak długo to potrwa? Niemcy przelatują tuż koło mnie. Szczegóły i kolor ich samolotów pozostają przez moment gdzieś na siatce oczu, tak jak gdyby bez szybkości te samoloty atakujące mnie zatrzymały się przede mną. Ściągnąłem mój samolot w półpętli, na kilka sekund znalazłem się w ogonie całej trójki. Naciskam spust, sieję ze swoich kaemów. I znowu nic. Moje pociski nie czynią widocznej krzywdy. Może narobiłem im dziur w samolotach, ale nie widzę, ażeby się któryś z nich zapalił, czego oczekiwałem.

Już od pierwszego momentu związania się w walce z niemieckimi lotnikami stwierdziłem, że najsilniejszym instynktem, który spotęgował się w niebezpiecznych momentach, było utrzymanie się przy życiu za wszelką cenę. Zestrzelenie przeciwnika było na drugim miejscu. Nie wiem, czy to samo wystąpiło u moich przeciwników, raczej chyba nie, bo walczyli z nami jak wściekli, wyczuwałem ich nienawiść do nas.

Bombowce na pełnym gazie wycofują się z walki, szare smugi spalin snują się im z silników. Messerschmitty trzymają się heinkli, rezygnują z walki. A raczej: nie uważają za celowe przedłużania jej. Ścigamy ich, ale jest to beznadziejne. Nie dysponujemy wystarczającą szybkością; bombowy heinkel na pełnym gazie ma chyba 400 km/h Widzimy jeszcze, jak po drodze zrzucają bomby na przygodne osiedla. Powoli nikną na horyzoncie. A jednak – nie dopuściliśmy ich do Dęblina. Satysfakcja? Dość marna. Tyle że tym razem nie dotarli do celu, my zaś widzieliśmy, jak się wycofują.

Witorzeńć zbiera swoją trójkę, ja również nawołuję swoich pilotów, kołysząc skrzydłami. Bez amunicji i na ostatkach benzyny wracamy do Ułęża. Obserwujemy powietrze, aby nie paść ofiarą ponownego ataku. Ścieśniliśmy szyki, Witorzeńcia mam w odległości 20 metrów i widzę, że jego opalona twarz jest poważna. Stefan wygląda na mocno niezadowolonego. Ja chyba wyglądam podobnie. Piloci w kluczu także się nie uśmiechają.

Na Ułężu zastajemy wyłożone płachty sygnalizacyjne: „wyprawa bombowa od południa, wysokość 4000 metrów”. Niestety musimy lądować, aby załadować amunicję i napełnić zbiorniki. Po wylądowaniu kołujemy pod hangar. Mechanicy biegną do samolotów. Wyskakujemy z kabin. Szef mechaników liczy dziury w samolotach.

– Jak było w powietrzu? – pyta kapitan Brzezina.

– Szkoda gadać – odpowiedział Witorzeńć. – Są dużo szybsi, o wiele lepiej uzbrojeni i cholernie opancerzeni. Można grzać, wystrzelać całą amunicję i niewiele z tego wyniknie.

– No, kilku Niemców w bombowcach chyba ustrzeliliśmy – wtrącił któryś z pilotów – a maszyny także wrócą nie bez dziur.

Czy byliśmy zniechęceni? Na pewno nie. Ale było już jasne, że walka jest mocno nierówna; jeśli Niemcy nikogo z naszych nie zdołali zestrzelić, było to kwestią tylko świetnego wyszkolenia i na pewno dużego szczęścia.

Mechanicy sprawili się piorunem. Widzieliśmy, że na południe od Dęblina, wysoko, rozgrywa się walka. Było widać smugi i czasem błyski samolotów w słońcu, słychać było wyraźnie głos silników i grzechot karabinów maszynowych. Tam walczyły dwa nasze myśliwskie klucze, sześć maszyn.

– Polecimy w jednym kluczu – zwrócił się Brzezina do Witorzeńcia i do mnie.

Wystartowaliśmy i po półgodzinie wróciliśmy; tam już było po wszystkim.

Na Ułężu mieliśmy pilotów o wiele więcej niż samolotów, przynajmniej sześciokrotnie. Ci, którzy nie byli w stanie alarmu, siedzieli na trawie przed hangarem, gwarzyli, grali w karty. A mechanicy obok nich. Wydało mi się to trochę niebezpieczne; Niemcy na pewno byli poinformowani o naszej Szkole i było pewne, że nie zostawią nas w spokoju.

– Stefan – zwróciłem się do Witorzeńcia – Brzezinę odwołali do Dęblina na odprawę, jesteś tu teraz najstarszy. Wydaj rozkaz, żeby cały personel przeniósł się bodaj na drugą stronę lotniska, tam pod olszyny. I samoloty też trzeba przesunąć, ustawimy je pod drzewami, nie będzie ich widać z powietrza.

Nie wiem: może byłem zdenerwowany, a może przemógł instynkt. Nie czekając, zapuściłem silnik w swojej siódemce i pokołowałem na drugą stronę lotniska. Reszta pilotów – myśląc, że jest rozkaz przesunięcia – także pokołowała za mną. I cały personel korowodem jak w procesji ciągnie za nami. Ukryliśmy samoloty pod rozłożystymi koronami olszyn i piloci wygodnie rozsiedli się w cieniu. Kilka minut potem chłopi przynieśli nam kosze jabłek i gruszek. Papa rozdał je „sprawiedliwie”: dwa kosze pilotom i po dwie gruszki mechanikom. Wyjaśnił: chłopaki, kiedy zerżniemy pierwszego Niemca, dostaniecie wy dwa kosze, a na razie piloci muszą mieć większy gaz. Poker znowu odchodził, tym razem leżały w banku jabłka i gruszki.

Dokładnie w dwadzieścia minut po naszym przesunięciu wypadły zza lasu dorniery Do-215. Atak był tak nagły, że nawet nie zdołaliśmy się podnieść z ziemi. Łoskot był okropny. Widzieliśmy, jak jedna z bomb rozwala hangar, zaś namiot fruwa w powietrzu jak szmatka. Bomby rozłożono idealnie w miejscach, gdzie przedtem stały maszyny i wypoczywał personel; Niemcy musieli obfotografować lotnisko, teraz walili na podstawie zdjęć. Witorzeńć, który aż do tego momentu siedział naburmuszony i milczący – błysnął teraz złotym zębem w uśmiechu:

– Byłem trochę zły na ciebie za to przesunięcie. Taka niesubordynacja, i to jeszcze w czasie wojny...

Wieczorem słuchaliśmy radia. Warszawa donosiła o ciężkich walkach obronnych na całej granicy zachodniej. Berlin o sparaliżowaniu całego przemysłu, zbombardowaniu wszystkich lotnisk i całkowitym zniszczeniu na ziemi całego lotnictwa polskiego. W to ostatnie nie wierzyliśmy, bo było już wiadome, że pomiędzy 26 i 30 sierpnia we wszystkich pułkach lotniczych nastąpiła ewakuacja sprzętu i personelu na lotniska polowe, poza bazą. Przemysł mógł oberwać, stałe lotniska także, ale nic poza tym.

O pilotów, o siebie samych byliśmy najzupełniej spokojni, że będziemy robili swoje do końca. Trudno jednak powiedzieć, abyśmy byli spokojni o sytuację. Nie było tajemnicą, że już od wiosny Niemcy latali nad Polską, prowadząc wywiad lotniczy. Z lotnisk położonych na północy i na zachodzie Polski wielokrotnie podrywano nasze klucze myśliwskie; wychodziły wówczas nie tylko braki sieci dozorowania i alarmu, ale także i niedomogi sprzętu; nasi myśliwcy nie mogli wydrapać się na pułap, na którym operowały niemieckie samoloty rozpoznawcze. Słyszeliśmy o prototypach nowych myśliwców; czy uruchomiono produkcję seryjną? Kiedy je otrzymamy? Konieczne były odciążające działania naszych aliantów. Kiedy nastąpią? Chodziły także słuchy o zakupach lotniczego sprzętu. Był bardzo potrzebny. Powinien dojść jak najszybciej. Ale i w tym zakresie nie mieliśmy żadnych wiadomości.

Duchy Dęblina

Kiedy zastanawiałem się nad tym później – trzeźwo i na zimno – trudno było mi odpowiedzieć na zapytanie, jakim cudem właściwie nasza Grupa Dęblińska mogła stawiać czoło niemieckim wyprawom. Wszystkie bez wyjątku niemieckie samoloty bojowe miały większą szybkość i pułap od naszych P-7. W chwili wybuchu wojny nasze siódemki miały już za sobą sześcio- lub siedmioletni, niektóre nawet nieco dłuższy staż w eskadrach. Dzięki złotym rękom mechaników wciąż były sprawne technicznie – ale (powtarzam to) w tej chwili były to już tylko maszyny do szkolenia. Bardzo dobre maszyny do szkolenia w akrobacji i walce. Ale nie do walki z nowocześnie wyposażonymi eskadrami niemieckimi.

A jednak – stawialiśmy czoło. Jednak udawało się nam nawet rozbijać wyprawy niemieckie. Może dlatego, że w tych wysłużonych siódemkach siedzieli instruktorzy, stare wygi, zrośnięte z maszyną; tak bardzo zgrani w powietrzu, że i bez radia wystarczył ruch dłonią czy kiwnięcie skrzydłem, aby było wiadomo, o co chodzi. Znaliśmy też rozkaz Göringa, wydany Luftwaffe; ów sławetny rozkaz, który nakazywał niemieckim lotnikom „niszczenie bez litości”. Ten rozkaz był wykonywany w sposób, który nie miał nic wspólnego z honorem wojskowym. Niemieccy piloci palili bezbronne wsie, bombardowali dzielnice mieszkalne, ostrzeliwali uchodźców, polowali na byle samotnego chłopa z pługiem, jeśli tylko zdarzyła się ku temu okazja. Na Polskę zwaliła się jakaś obłąkana nawała nienawiści – i myśmy sobie z tego zdawali sprawę. Biliśmy się z zajadłą determinacją, w sposób zupełnie straceńczy, dając wszystko z siebie i biednych maszyn.

To nie mogło potrwać długo. Ale na razie trwało. Podrywano nas z lotniska niemal bez przerwy, chwile wypoczynku były krótkie i zawsze niepewne. Już w parę tygodni potem, gdy usiłowałem sobie przypomnieć szczegóły poszczególnych alarmów, lotów i walk – okazywało się to mało realne; w pamięci pozostały nieskoordynowane migawki, pełne rozkrzyżowanych sylwetek naszych siódemek, obłych kadłubów heinkli, czarnych krzyży, smug, huku silników, wąskich pysków Me-110, dymów, zziajanych twarzy, pościeranych do krwi palców mechaników, którzy tyrali w dzień i w nocy, łatając postrzelone samoloty. Ale z pamięcią bywa tak, że czasem ocali jakiś pełniejszy fragment. Pamiętam moją ostatnią walkę z Dęblina.

Na wysokości 3000 metrów przyłapaliśmy nad Kazimierzem niemiecką wyprawę, trzy piątki dornierów Do-17, idące w szyku żurawia na Dęblin. Dorniery miały wąski, wydłużony kadłub, zdwojone stery kierunkowe i obficie oszkloną kabinę; zapadły mi w pamięć błyski słońca na tych kabinach i jasnoniebieskie brzuchy niemieckich maszyn. Było nas dwa klucze, razem sześć maszyn, pozycję mieliśmy niewygodną, a należało się spieszyć, bo z Kazimierza do Dęblina było tylko 30 kilometrów w linii powietrznej. Miałem w kluczu Arentowicza i Stęborowskiego. Drugi klucz prowadził Witorzeńć. Zwalił się na niemiecki szyk od strony Wisły – nieco z ukosa po kursie spotkaniowym. Zaatakowałem swoim kluczem z drugiej strony. Niemieckim pilotom trochę nerwy nawaliły – widzieliśmy, że dwa dorniery odłączają trochę od szyku. Wtedy ze znacznej wysokości zwaliła się na nas eskorta Me-110. Smugi pocisków przeszły jak naciągnięte struny pomiędzy naszymi samolotami, potem błysnęły czarne krzyże na kadłubach. Rozprysnęliśmy się i po chwili znowu zwarliśmy w szyku. Błogosławiliśmy zwrotność naszych siódemek; niemieckim myśliwcom o wiele trudniej było zawrócić. Ale oczywiście wróciły i zaczęły nas ostrzeliwać. Tego, cośmy wtedy wyczyniali w powietrzu – nie podejmuję się opisać; był to wyjątkowy chaos. Po wylądowaniu pamiętałem tylko opętaną karuzelę nieba, ziemi i maszyn. W rzadkich sekundach względnego spokoju – to znaczy w momentach, gdy akurat nikt nie siedział mi na ogonie – zdołałem zauważyć, że Witorzeńciowi ze swoim kluczem udało się dokonać niewiarygodnego wyczynu: dorniery zwarły się nad Wisłą w obronne koło i waliły do nas ze wszystkiej broni pokładowej. Nie mieliśmy innego wyjścia z tej sytuacji, jak tylko zaatakować te kręcące się „twierdze”. Co też uczynił Stefan, na pełnej szybkości z nurkowania. Po ataku Witorzeńcia koło rozłamało się na dwie części. Wykorzystałem ten moment i znurkowałem ze swoim kluczem, ostrzeliwując bombowce. Kiedy robiłem zakręt do ponownego ataku, widziałem klucz Stefana nurkujący znowu na połamane karuzele bombowców. Dorniery dodały gazu i na pełnej szybkości wycofywały się na zachód.

Nie mogliśmy ścigać wycofujących się dornierów, bo uciekali na pełnym gazie. Poza tym kończyła się nam benzyna.

Zwołujemy ze Stefanem swoje klucze, kołyszemy skrzydłami. Arentowicz natychmiast dołącza do mnie. Widzę jego poczerwieniałą twarz, natomiast Michał Stęborowski usiłował nadal ścigać bombowce. Krążę, czekam, nareszcie dołącza Michał do nas. Pokazałem palcem na benzynomierz w swojej kabinie. Michał był jednak tak podekscytowany walką, że nie zrozumiał, robi ręką gest zapytania. Rysuję mu w powietrzu duże zero i znowu pokazuję na benzynomierz. Znowu nie rozumie. Zakołysałem lekko skrzydłami i robię skręt na lotnisko, decyduję się lądować w Dęblinie, bo do Ułęża już nie dociągniemy. Nareszcie zrozumiał, kiwnął głową i zajrzał na tablicę instrumentów w swojej kabinie.

Cała ziemia dymi. Pali się Sandomierz, Puławy, Kazimierz, Bobrowniki, palą się wsie. Zabudowania lotniska dęblińskiego także są spowite w czarny dym, podszyty rdzawymi językami ognia. Pali się również Irena przyległa tuż do lotniska.

Wytracając szybkość na zredukowanym gazie – przyglądam się lotnisku w Dęblinie. Jest całe nakrapiane jasnymi lejami po bombach. Nie ma gdzie lądować. Ale musimy tu wylądować.

Pierwszy Arentowicz odłącza od szyku; nie ma już benzyny, śmigło stanęło. Dużą spiralą schodzi do lądowania. Potem odłącza Michał, także ze stojącą dechą. Mój silnik zaczyna prychać, tracę wysokość.

Arentowicz szczęśliwie ląduje na skrawku lotniska od strony palącej się Ireny. Michał pcha się na środek – akurat tam, gdzie jest największa ilość lejów; widocznie jest wyczerpany nerwowo po walce i za wszelką cenę chce jak najszybciej dotknąć ziemi. Jego samolot wybiega, podskakuje, natrafia na lej, „stawia popa”, zapala się. Nie widzę, żeby Michał wybiegł z płonącej maszyny.

Wybrałem sobie pas zielonej trawy tuż na skraju lotniska od strony Bobrownik. Ląduję wzdłuż szeregu spalonych maszyn szkolnych, po prawej mam regularnie rozłożone leje po bombach, robi mi się trochę gorąco, gdy widzę, że prawe koło przetoczyło się zaledwie o metr od jednego z nich.

I nagle potężne wybuchy, jakby cały świat pękał. Nie widzę samolotów niemieckich, muszą lecieć na znacznej wysokości; natomiast słyszę wizg lecących bomb i serie wybuchów. Szybko odpinam pasy, wyskakuję z kabiny. W tym samym momencie podmuch wybuchającej bomby rzuca mną jak piłką do pustego leja. Przysypany lekko ziemią słyszę, jak kamienie walą w moją poczciwą siódemkę. Wytknąwszy głowę widzę, że śmigło zmieniło się w coś dziwnego i prawe skrzydło jest okaleczone.

Bomby przestają lecieć. Dopiero teraz słychać charakterystyczne dudnienie silników niemieckich bombowców gdzieś wysoko. Ruszam w stronę płonącej maszyny Michała. Widzę Arentowicza, jak skacze pomiędzy lejami. Również biegnie na pomoc Michałowi. I nagle znowu... To messerschmitty Me-110 zaatakowały lotnisko z lotu koszącego, walą z broni pokładowej; paskudnie nieprzyjemny klekot. Widzę, że dookoła mnie ziemia pryska, wpadam do pierwszego napotkanego leja, tulę się do ziemi. Niemcy atakują trzema nawrotami, potem odlatują.

Dobiegaliśmy do płonącego samolotu, gdy z leja obok wystawił głowę Michał Stęborowski. W grubych wargach trzymał palącego się papierosa.

– Widzieliście? Chwili spokoju człowiek nie ma, coś takiego!

Odetchnęliśmy z ulgą.

– Le Kuto – roześmiał się Arentowicz – wyleciałeś w powietrze jak piłka. Ale cokolwiek byłeś rozczapierzony. Jak twoja maszyna?

– Szpak – przerwał mu Michał – nie wygłupiaj się w tak poważnych chwilach. Masz tu papierosa, zapal sobie. I postaw, bracie, metrową świecę w kaplicy, że nas szlag nie trafił.

Poszliśmy w trójkę w stronę budynku portowego.

– Popatrz, wszystko się pali dookoła.

– Aha. Susza.

– Nic się nie bój, jeszcze się doczekamy, że Niemcy będą się tak paliły.

– Przecież nie o to chodzi, żeby się gdziekolwiek coś tam paliło.

Byliśmy wszyscy w złych humorach; nie mieliśmy ochoty ani do żartów, ani do dyskusji. Każdy z nas w domu i w szkole nabrał zaufania do podstawowych zasad etycznych; także i w walce. Wiary w konieczność ich zachowywania, w ich nienaruszalność. W końcu: wiary w człowieka. Ale to, co się działo – pachniało barbarzyństwem. To ładowanie lotniczych bomb w osiedla, to ostrzeliwanie bezbronnych...

Na płaskim dachu głównego budynku leżał motocykl, wyrzucony tam wybuchem bomby. Z lewej strony dopalały się hangary; wyglądające z płomieni łuki kratownic podobne były do żeber powalonego zwierzęcia. Wydarte z ziemi drzewa leżały w poprzek drogi; jakieś pokiereszowane samochody, jakieś wraki.

O gaszeniu pożarów mowy nie było. Trzeba by chyba pościągać z okolicy wszystkie straże pożarne; ale cała okolica była w ogniu. Zresztą Niemcy walili także i do strażaków.

Piękna żelazna brama do parku koło pałacu Jabłonowskich, gdzie mieściło się nasze kasyno – leżała na ziemi, poskręcana jak abstrakcyjna rzeźba. Aleje były podziurawione lejami. Przed tarasem kasyna świeżo usypana mogiłka, na niej prowizoryczny krzyż z desek, na krzyżu lotnicza czapka z gwiazdkami porucznika. Klękliśmy w trójkę, pomodliliśmy się. Jesienne liście spadały, balansując w powietrzu; te żółte i te poskręcane pożarem także.

– Ciekawym, kto tu pogrzebany – mruczy Michał.

Dach kasyna poszarpany. W prawym skrzydle – tam gdzie była sala balowa – wywalona ściana. Ani jednego okna w budynku. Wchodzimy na taras. Piękne kolumny pokaleczone i obryzgane błotem, pod stopami trzeszczy szkło.

W holu zastajemy starego portiera, Antoniego. Kłania się w milczeniu, bierze nasze hauby, kładzie je – jak dawniej – przed dużym kryształowym lustrem, teraz potrzaskanym. Potem wiesza nasze kurtki.

– Cóż Antoni tu jeszcze robi? – pyta Arentowicz. – Przecież lotnisko zostało ewakuowane.

Antoni patrzy z powagą, trochę bezradnie, trochę rozpaczliwie:

– A gdzież ja pójdę, panie poruczniku? I po co?

A po chwili dodaje:

– Panowie potrzebują przecież obsługi po lotach.

Mówi to jak zaklęcie, jak magiczną formułę, która ma moc niweczenia rzeczywistości. Mówi to tak, jakby się nic nie stało. Rozumiemy go i milczymy. W bibliotece szafy z książkami rozbite; piękne, w skórę oprawne tomy leżą na podłodze. Sala bilardowa zrujnowana. Wychodzimy na taras od strony parku. Stoją tu fotele trzcinowe, troskliwie wytarte z kurzu. To Antoni tak je tu ustawił – „żeby piloci po lotach...”. Siadamy w milczeniu. Mamy przed sobą bajeczny dywan z kolorowych astrów, tyle kwiatów. Po prawej stronie stoi kaplica rozłupana przez bombę, odbija się w nieruchomej wodzie stawu. Pomiędzy starymi kasztanami leje od bomb, wszędzie leje od bomb. Ponad drzewami wloką się dymy. Słońce schodzi coraz niżej.

Przesiedzieliśmy tam chyba z godzinę – aż słońce skryło się zupełnie za parkiem i woda stawu zmieniła się z różowej na szaroniebieską, jak hartowana stal.

Wracamy do kasyna. Antoni tkwi na posterunku.

– Panie poruczniku – zwraca się do mnie – Janowa przyszła, czeka w holu.

Była to kobieta w średnim wieku; mąż pijak ją rzucił, na utrzymaniu miała sześcioro dzieci, zaangażowaliśmy ją, aby nam sprzątała pokoje, prała bieliznę, odnosiła mundury do czyszczenia. Mieszkała w Irenie. Z czasem bardzo się do nas przywiązała; była bardzo poczciwa i traktowała nas trochę jak ciotka. Teraz rozpłakała się na nasz widok.

– Panie poruczniku kochany, ja już myślałam, że nie żyjecie. Tyle bomb i takie straszne. Niemcy wszystko niszczą, wszystko palą. Mój dom też spalony. Panie poruczniku, co z nami będzie?

– Nic, nic, Janowa. Jakoś sobie pomożemy w biedzie.

Otarła oczy wierzchem ręki:

– A ja panu porucznikowi posprzątałam na górze.

Mieszkałem nad kasynem, miałem tam dwa pokoje i łazienkę; na lotnisku w Ułężu miałem poza tym pokój.

Szedłem powoli na piętro – szerokimi, pięknymi schodami. Pod butami chrzęściło szkło, na dywanie leżały odpryski tynku. Janowa dreptała za mną.

Otwarłem drzwi. Trochę się tu zmieniło. Okna wyleciały od podmuchu. Ściany popękane, sufit też, kryształowy żyrandol wisi na jednym drucie. Ale Buchara po dawnemu wisi na ścianie. I zamiecione.

Przystanęliśmy na chwilę.

– No, żeby Janowa tak nie płakała. Przede wszystkim proszę wziąć to radio (było nowiutkie i bardzo je lubiłem; tyle już godzin wieczornych i nocnych przesiedziałem przy nim, słuchając muzyki).

Wysunąłem szuflady:

– A tu ma Janowa jedwabne koszule do cywilnego garnituru, jeszcze nierozpakowane, może się przydadzą, mnie one nie będą potrzebne. Aha – jeszcze te dwa garnitury. Proszę je także wziąć.

Radio i koszule wsunąłem jej pod jedno ramie, garnitury pod drugie. Rozpłakała się znowu.

– Co też pan porucznik robi? Pan porucznik to tak, jakby już miał iść, wszystko rozdaje.

– Nie wszystko. Ten mundur, który jest u krawca, proszę mi schować i zachować. A jeżeli się nie da, to przynajmniej odznakę pilota, bardzo mi na niej zależy, bo dostałem ją po pierwszym samodzielnym locie. Dobrze? Niechże Janowa tak nie płacze.

Otwarłem drugą szafę. Na pierwszym miejscu wisiał tam mój nowiutki frak, miałem go na sobie tylko dwa razy. Przewiesiłem go przez rękę i zeszedłem na dół. W holu, przy oknie stał Antoni, trochę pochylony, patrzył w park. Odwrócił się, usłyszawszy kroki.

– To dla Antoniego.

Wziął nabożnie, przewiesił sobie przez rękę, ukłonił się poważnie, potem popatrzył mi w oczy, pokiwał głową.

– Tak, panie poruczniku. Taak... Nieprędko będzie taka okazja, żeby we fraku... I w ogóle...

Twarz mu się trochę skurczyła, ale natychmiast się opanował, wyprostował:

– Dziękuję, panie poruczniku, pięknie. Ja będę pamiętał.

I tak mi został w pamięci: stary i zawsze opanowany, wyprostowany z tym frakiem na ręku. Zapalił świecę w ocalałym srebrnym lichtarzu.

– Panowie są głodni. Niedużo jest w kasynie, ale mam jeszcze wędliny i węgierski tokaj. Kiedyś schowałem parę skrzynek na wszelki wypadek. Zaraz podam.

Do holu weszli Michał z Tadeuszem. Oni także likwidowali swoje mieszkanie w budynku przy kasynie. Przeszliśmy do sali jadalnej: na dużym stole, przykrytym białym obrusem, stały nakrycia i srebro.

– Le Kuto – odezwał się Stęborowski – weźże jakąś świecę i zanim Antoni da nam te wędliny, przejdźmy się jeszcze trochę po kasynie.

Dziwnie wyglądała sala balowa przy pełgającym świetle tej świecy. Jedwabne, kremowe firanki pozwijane leżały na podłodze; tylko parę pozostało w oknach – czarnych teraz od nocy – i wiatr nimi poruszał.

– Widzisz, stary, te jeszcze żyją.

– Pamiętasz, jakeś tu wziął pierwszą nagrodę za walca z Petrażycką?

– Cóż, nie zapomnisz odwiedzić Dęblina, kiedy będziesz miał siwą brodę?

– Zawsze trzymały się ciebie głupie dowcipy. Chodźmy stąd.

Głosy dudniły w opustoszałej sali jak w grobowcu. Wróciliśmy do sali jadalnej, Antoni z Janową już podawali do stołu. Były rzeczywiście wędliny, pomidory i razowy chleb. Przed każdym nakryciem stał kryształowy kieliszek. Antoni otworzył kilka butelek złotawego tokaju. Potem zaczęli się schodzić inni oficerowie – wszyscy, którzy byli w Dęblinie i Ułężu. Każdy przy wejściu oddawał czapkę czy haubę Antoniemu i zajmował swoje miejsce. Fotel komendanta Centrum był wolny; Rastawiecki poleciał do Radomia. Przyszedł natomiast kapitan Stanisław Brzezina, komendant Szkoły Myśliwskiej.

– Po kolacji mam ci coś do zakomunikowania – zwrócił się do mnie.

Pytaliśmy o wiadomości, zwłaszcza o działania aliantów. Brzezina uśmiechnął się trochę krzywo:

– Lotnictwo brytyjskie bombarduje Niemcy ulotkami, zaś Francuzi czekają, nie bardzo wiadomo na co. Na razie wygląda na to, że pozostawiono Polskę samej sobie, przynajmniej w tej fazie. Jeszcze zobaczycie, ile będzie gadania, że byliśmy nieprzygotowani do wojny; a obawiam się, że nikt nie jest przygotowany do wojny poza Niemcami.

Pod koniec kolacji zjawił się jeszcze porucznik Roman Staniewicz; był umorusany i polowy mundur miał miejscami popalony. Usprawiedliwiał się, że wygląda jak podskubana kura i wielkim głosem wołał o jedzenie i picie.

Staniewicz studiował kiedyś prawo w Wilnie, ale pod koniec studiów nagle zrezygnował i wstąpił do lotnictwa; jako mały chłopak przyglądał się lotom myśliwców z Pułku Lotniczego w Lidzie – i tak go potem „przycisnęło”. Marzył o karierze myśliwca. I został, ale obserwatorem i nawigatorem; inna rzecz, że chyba najlepszym w polskim lotnictwie, ale nie myśliwcem. Miał kwalifikacje na myśliwca, ale jego dowódcy nie chcieli nawet słyszeć o pozbyciu się tak dobrego nawigatora; mówiono o nim, że nie zgubi się w powietrzu nawet wtedy, gdy mu się zawiąże oczy czarnym ręcznikiem. Razem z Romkiem byłem w Szkole Podchorążych Lotnictwa, nawet w tej samej drużynie; drażniła mnie nieraz jego służbistość, której niestety nie miałem w tym stopniu rozwiniętej. Romek dostał się potem do 5. Pułku Lotniczego w Lidzie, ja poszedłem do Pierwszego w Warszawie – ale w kilka lat później spotkaliśmy się w Dęblinie. Był wybitnie zdolny i inteligentny, miał dużo odwagi cywilnej i dużo szczęścia, gdy ze służbistą miną krytykował przełożonych. Poza tym lubił życie towarzyskie, świetnie tańczył i pełnił rolę wodzireja. A mnie, niestety, spławiał do „Piekiełka”; była to piwnica pod pałacem Jabłonowskich,którą artyści malarze pięknie przyzdobili, zamieniając na coś w rodzaju sali tanecznej; odchodziły tam mniej oficjalne szaleństwa, a Romek wywoływał mnie na górę, do nobliwej sali balowej tylko wtedy, gdy trzeba było tańczyć mazura. Z chwilą wybuchu wojny Staniewicz latał na rozpoznanie na szkolnym, nieuzbrojonym samolocie, co zresztą wymagało więcej odwagi niż loty na samolocie bojowym. Jak dotąd – miał szczęście. Jeśli zaś zdarzyło się z Romkiem jakieś spięcie – wystarczało mruknąć półgębkiem o karpiu w śmietanie. Z tym karpiem to była zupełnie specjalna historia. Mianowicie kiedyś po balu szliśmy sporą grupką na jajecznicę i czarną kawę do jednego z oficerów; przechodziliśmy właśnie koło stawu, gdy jedna z pań wyraziła ochotę na karpia w śmietanie. Romek – tak jak stał, w szaserach i wizytowym mundurze – wlazł do stawu i rzeczywiście wytaszczył jakiegoś zaspanego karpia. Nie wiadomo, jak się mu to udało. Gdy potem wsadził głowę pod prysznic – udowadnialiśmy mu, że najwidoczniej musiał temu karpiowi dmuchnąć w nos, co zupełnie wystarczyło, aby biedna ryba odurzyła się oparami alkoholu. Romek odebrał wówczas od wszystkich obecnych przysięgę, że nikomu nie powiemy o tym jego wyczynie z zalanym karpiem.

Siedząc teraz przy stole, obserwowałem poszczególnych oficerów. Była to wspaniała galeria i o każdym można by dużo opowiedzieć.

Po kolacji Brzezina odwołał mnie na bok i pokazał zapieczętowany list.

– Jutro polecisz do Warszawy. Ten list jest od komendanta Centrum, pułkownika Rastawieckiego, do dowódcy Warszawskiej Brygady Pościgowej, pułkownika Stefana Pawlikowskiego. Przed startem podam ci jego miejsce postoju i zapoznam z treścią listu; jeżeli zajdzie potrzeba, masz zniszczyć list, a jego treść przekazać Pawlikowskiemu ustnie. Wystartujesz o świcie na P-11.

Przerwał na chwilę, potem dodał:

– I jeszcze jedno: nie daj się ustrzelić i wracaj szybko. Mam dobrą wiadomość: Anglicy wysłali samoloty myśliwskie dla nas. Idą do Konstancy. Po powrocie z Brygady odjedziesz do Rumunii, zabierzesz podchorążych myśliwców, przeszkolicie się tam na tych samolotach i wrócicie. Jesteś przewidziany na dowódcę eskadry myśliwskiej, a twoi podchorążacy będą pilotami w tej eskadrze. Te wiadomości traktuj jako ściśle tajne. No, trzymaj się.

Z trudem powstrzymałem się, aby nie zrobić jakiegoś niezbyt skoordynowanego gestu radości. Nareszcie dostaniemy samoloty!

Po rozmowie z Brzeziną powiedziałem tylko kolegom, że lecę do Warszawy o świcie; jeśli kto ma listy albo jakieś polecenia dla bliskich – chętnie przekażę. Prawie każdy miał coś do przesłania. Także i Romek Staniewicz. Wyszedłem z nim do parku. Wciąż nieodmiennie czuć było dymem i spalenizną, niebo było czerwone od pożarów. Rozmawialiśmy o wojnie, Romkowi marzyły się jakieś „Stany Zjednoczone Świata”. Ja nie miałem wówczas tak dalekosiężnych marzeń, tłukła mi się w głowie inna myśl:

– Romek, jak sądzisz: czy my tu rzeczywiście wrócimy?

Staniewicz przystanął. Przy pełgającym świetle płonących jeszcze hangarów zobaczyłem, że jest smutny. Pokręcił wolno głową.

– Może ty. Ja – nie.

Widzieliśmy, że przed budynek zajechał jakiś samochód. Romek miał dobre oczy i znał ten wóz.

– Popatrz, Krystyna przyjechała. Chodźmy.

Była to nasza dobra znajoma z majątku pod Dęblinem, stały gość naszych imprez, u której poza tym często jeździliśmy konno, objadaliśmy się owocami i hulali po polach. Podeszliśmy. Była z gołą głową, już trochę wymizerowana.

– Okropny tłok na drogach, jechałam tu parę godzin. W niektórych miejscach przejazd zupełnie zablokowany wozami i końmi, masa uchodźców. Dużo zabitych, bo Niemcy bombardują i ostrzeliwują. Popalone samochody, pobite konie. Straszne. Ale wszystko jeszcze będzie dobrze, prawda? Powiedzcie?

Ani nie pocieszaliśmy, ani nie zaprzeczaliśmy. Cóż mogliśmy wiedzieć? Dołączył do nas jeszcze porucznik Henneberg, także instruktor ze Szkoły Myśliwskiej. Przyjechał samochodem z Ułęża po Arentowicza i Stęborowskiego.

– Wam, myśliwcom, zawsze dobrze się dzieje. Wygodne macie życie – orzekł Romek. – Samochodem przywożą, samochodem odwożą, samochodem odwiedzają.

Coś z prawdy w tym było: nie leżeliśmy w okopach, nie walczyliśmy na bagnety, w powietrzu nie odczuwało się bezpośrednio brzydoty zadawanej śmierci.

– Co dobrego mogę dla was zrobić? – zapytała Krystyna.

– Najlepsze już pani zrobiła: przyjechała pani z wizytą. A jeśli już koniecznie coś ekstra, to może pani łaskawie zabierze z sobą nasze drobiazgi na przechowanie. Dobrze? A poza tym proszę się z nami napić starki.

Krystyna była smutna i zamyślona. Rozglądała się po parku, jakby czegoś tam szukała wzrokiem i pamięcią. Patrzyła na kolorowy dywan kwiatów przed kasynem, na kolumny pałacu. Henneberg zwykle mało mówił, a teraz nic zupełnie. Stał z haubą w ręku; odniosłem wrażenie, że jego myśli także błądzą po parku.

Romkowa starka była po prostu nalewką na suszonych owocach; jeśli przestała bodaj dobę – to już była uroczyście nazywana „starką”. Romek nigdy nie zamykał swego mieszkania, zaś owa „starka” zawsze stała tam na podorędziu. Jeśli ktokolwiek miał na nią ochotę, zachodził tam bez ceregieli i wypijał z gąsiorka kielich albo i dwa. Taka już była utwierdzona tradycja, której święcie przestrzegano.

Więc zaszliśmy do Romka; miał w pokoju meble z białej brzozy, góralskie kilimy i duży krzyż z jesionu. Romek był bardzo religijny. Napiliśmy się po kieliszku „starki”, zakąsiliśmy węgorzem, którego Romek skądeś wyciągnął.

– Czy ta rybka także ze stawu dęblińskiego? – zapytała niewinnie Krystyna.

Romek trochę zesztywniał:

– Le Kuto, wsypałeś mnie?...

– Le Kuto okropnie się pana boi i mówił mi o panu same tylko najlepsze rzeczy – łagodziła. – Ale à propos: skąd to przezwisko?

– On ma je wypisane na gębie – mruczał Romek – nie widzi pani?

Przegadaliśmy godzinę, broniąc się żartami przed poważniejszą tematyką. Henneberg od czasu do czasu zerkał dyskretnie na zegarek. Wreszcie wyprawiliśmy oboje: Henneberg zabrał Stęborowskiego i Arentowicza, zaś pani Krystyna nasze walizki i drobiazgi. Wracaliśmy z Romkiem aleją obok stawu do kasyna. Przypomnieli mi się wtedy koledzy i przyjaciele, których już nie było między nami. Tam niedaleko zabił się kapitan Karol Orłoś. Tuż za parkanem, w alei topolowej, spalił się porucznik Kłosowski. Koło twierdzy niedaleko Wisły zginął porucznik Walery Kulbicki...

Pożegnaliśmy się z Romkiem na tarasie, umówiliśmy się, że się koniecznie musimy jakoś spotkać po moim powrocie z Warszawy. Już nigdy go nie zobaczyłem.

Kasyno było zupełnie opustoszałe i ciemne. W czerwonawej poświacie szedłem na piętro do swego mieszkania. Nie położyłem się spać, było zbyt późno. Przez wybite szyby szedł przyjemny chłód, pachniało dziwacznie kwiatami i spalenizną. Usiadłem na fotelu przed oknem. Nad stawem, w parku, daleko nad łąką wisiała mgła. Czerwonawe niebo pulsowało łunami; przygasały i znów jaśniały mocniej. We mgle brodziły sylwetki ludzkie. Widocznie inni także nie spali. Gdzieś wysoko od zachodu zbliżał się pojedynczy samolot. Po graniu silników zorientowałem się, że niemiecki. Pewnie rozpoznawał wyniki bombardowania. Okazało się jednak, że nie tylko to: w pewnej chwili gang silników przycichł, potem nastąpił daleki łomot. „Zadanie wykonano”. Patrzyłem wciąż na niebo, na pulsującą czerwień, w nocny mrok, na brodzące we mgle sylwetki. Wydawały mi się coraz bardziej odrealnione. Aż wreszcie i one zniknęły: poranna mgła gęstniała, jak zwykle przed pogodnym dniem.

O świcie przyszedł mechanik z meldunkiem, że moja jedenastka gotowa. Antoni przyniósł mi jeszcze filiżankę gorącej herbaty. Na lotnisku zastałem już kapitana Brzezinę. Był zmęczony, ale jak zwykle spokojny i w dobrym nastroju. Zapoznał mnie z treścią listu (był to szczegółowy raport o sytuacji w Dęblinie). Kazał przekazać pozdrowienia pułkownikowi Pawlikowskiemu i całej Brygadzie Pościgowej. Śmigło jedenastki cięło powietrze na małych obrotach. Mgła ustępowała, już tylko pojedyncze jej pasma włóczyły się między drzewami.

Wystartowałem i tuż po starcie położyłem maszynę w wiraż, biorąc kurs na Warszawę. Dla pewności leciałem lotem koszącym, na wysokości kilkunastu metrów nad ziemią. Był to mój przedostatni start z Dęblina.

Kiedyś potem robiłem bilans tamtych ostatnich godzin spędzonych w Dęblinie; i ludzi, z którymi rozmawiałem. Bilans wypadł smutno. Komendant Centrum, pułkownik Modest Rastawiecki – ten, którego fotel w ów wieczór był pusty – został później zamordowany. Romek Staniewicz także zginął. Arentowicz nad zachodnią Europą, Stęborowski w bitwie o Wielką Brytanię, Henneberg nad kanałem La Manche – zginęli zestrzeleni. Brzezina w wypadku lotniczym już po wojnie – także zginął.

Z latającego personelu lotnictwa polskiego w latach wojny ocalał zaledwie jeden na pięciu.

Brygada Pościgowa

Postanowiłem lecieć lotem koszącym, ale potem wyszedłem nieco wyżej; niebo było czyste. Leciałem na wysokości kilkuset metrów. Było jeszcze chłodno, silnik grał świetnie, jedenastka była nowa, lepsza niż nasze dęblińskie siódemki. Może udałoby mi się zostać w Brygadzie Pościgowej razem z tą jedenastką?

Szosa Dęblin–Warszawa była zupełnie zapchana uciekinierami, wszystko waliło na południe: samochody, wozy drabiniaste, wózki dziecięce, tłumy pieszych. Szosa była obłożona dołami po bombach i sama także miejscami podziurawiona. Ludzie unosili głowy na widok samolotu, czasem powiewali chusteczkami albo czynili gest powitania rękoma; ale często też wybuchała panika, choć na tej wysokości biało-czerwone szachownice musiały być dobrze widoczne.

Horyzont był obłożony dymami. Garwolin zrąbany bez litości, paliły się wioski, chałupy, stogi. Nie minęło wiele czasu, gdy daleko na horyzoncie zobaczyłem potężne słupy dymu nad Warszawą – niektóre czarne, inne żółtawobure. W spokojnym, porannym powietrzu szły pionowo ku niebu. W miarę przybliżania się zobaczyłem także i pożary. Było już blisko.

Pod lewe skrzydło wchodzi mi lotnisko Okęcie. Rozglądam się – jest podziurawione. Palą się zakłady Škody. Hale Państwowych Zakładów Lotniczych mocno oberwały. Niektóre budynki 1. Pułku Lotniczego także zwalone, przed kasynem oficerskim na jezdni potężny lej po bombie, hangar eskadr myśliwskich ma dziurę w przybudówce. Zataczam koło, biorę kurs wprost na Zielonkę, na polowe lotnisko Brygady. Znam te okolice doskonale, latałem tu prawie codziennie przez trzy lata. Pole wzlotów w Zielonce jest jednak puste. Ki czort? Gdzie się podziała Brygada? Przecież kapitan Brzezina wyraźnie mi mówił, że mam lądować w Zielonce. Zaczynam się trochę denerwować, rozglądam się po okolicy, ale nic nie widzę; z daleka zauważam tylko parę sylwetek naszych pezeteli, pnących się ku górze – pewnie je poderwali. Może lotnisko w Zielonce zostało rozpoznane przez Niemców i Brygada odskoczyła na nowe? Wracam na Okęcie; zapamiętałem, że przed jednym z hangarów na Okęciu stał szkolny erwudziak, tam jednak ktoś musi być jeszcze. Dolatuję – RWD-8 stoi nadal, nie wystartował. Przepatruję poharatane lotnisko, czy możliwe jest lądowanie. Z trudem, ale może się uda. Podchodzę głębokimi ślizgami, ląduję – widzę, że ktoś wyszedł z hangaru. Podkołowuje do erwudziaka, silnika na wszelki wypadek nie wyłączam. Podbiega jeden z mechaników, znam go ze 111. Eskadry Myśliwskiej, kiedy byłem w niej zastępcą dowódcy. Silnik pracuje na minimalnych obrotach, krzyczę:

– Gdzie są nasi myśliwcy?

– Zmienili lotnisko! Są teraz na polach majątku w Zaborowie! Ale jest tutaj na Okęciu pan major Wyrwicki!

– Wyrwicki?!

Nie czekając już na nic, wyłączam silnik i wyskakuję z kabiny. Oddaję spadochron mechanikowi.

– Pan porucznik wraca do Brygady?

– Na razie przyprowadziłem wam samolot. A co wy tu robicie na Okęciu?

– Przylecieliśmy, żeby się zorientować, czy są jakieś części zapasowe do samolotów. A pan major leci na Mokotów, na odprawę do dowództwa.

W moment później zobaczyłem szczupłą sylwetkę Wyrwickiego; poznał mnie także z daleka i szybko podszedł.

– Urban! My tu szukamy części zapasowych, a ty nam całą maszynę przyprowadziłeś?

– To jedna z ostatnich jedenastek, panie majorze. Jest nieuzbrojona.

– Z tym nie będzie kłopotu. Szefie, natychmiast zajmijcie się jedenastką. Pozostawimy ją na razie na Okęciu. Schowajcie ją tylko dobrze, bo Niemcy nam ją zbombardują. Jak tam u was w Dęblinie?

– Bijemy się, ale bez wielkich rezultatów. Czasem uda się rozbić wyprawę i zmusić do zrzucenia bomb w polu albo do zawrócenia. Ale z zestrzałami jest bardzo kiepsko; z tych dwóch starych sikawek na siódemce nic się nie ustrzeli.

– Cudów się nie wymaga. Macie jakieś straty?

– Jak dotąd nikt nie zginął w powietrzu. Natomiast dużo ludzi zginęło podczas bombardowań, większość cywilów. I dużo rannych. Zerżnęli nam Niemcy hangary, składnica lotnicza się pali, Dęblin także. Wszystkie okoliczne osady i wioski były bombardowane.

Wyrwicki spoważniał.

– Führer zalecił odłożenie na bok wszelkich względów ludzkich, Luftwaffe wykonuje.

– Panie majorze, jak w Brygadzie?

– Normalnie, rąbiemy się; pióra lecą z Niemców i z nas. Zastępcę dowódcy Brygady, pułkownika Pamułę, spuścili Niemcy. Strzelali do niego, kiedy wisiał na spadochronie. To samo było z Felkiem Szyszką, messerschmitty go postrzelały, kiedy ratował się na spadochronie. Dowódca trzeciego dywizjonu Zdzich Krasnodębski został zestrzelony, dowódca 111. eskadry Gutek Sidorowicz także. Leżą w Szpitalu Okręgowym w Warszawie. Za chwilę lecę na odprawę do Dowództwa Lotnictwa, to przy okazji może skoczę do nich. Pogadamy obszerniej, kiedy wrócę. Jeżeli będzie czas.

– Proszę ich pozdrowić ode mnie, ja także będę się starał ich odwiedzić. Ale, panie majorze...

– No?

– Jakie są możliwości powrotu do Brygady? Bo ja bym chciał wrócić. Jest wojna i nie ma sensu pozostawać w szkolnictwie.

Pokręcił głową.

– I tak będziesz się widział z pułkownikiem Pawilkowskim, spróbuj pogadać. Ale to nie będzie łatwa sprawa. Brak samolotów. Mamy o wiele więcej pilotów niż maszyn. A uzupełnień nie widać.

Wyrwicki poleciał na Mokotów, a ja zostałem sam. Zastanawiałem się nad powrotem do Brygady. Rozglądałem się po lotnisku, tak znajomym mi i bliskim; dopiero teraz zreflektowałem się, że przecież przed odlotem z Dęblina Brzezina mówił mi o odkomenderowaniu do Rumunii po odbiór samolotów angielskich... W zasadzie nie miałem prawa występować tu z taką inicjatywą. Ale te myśliwce angielskie wydawały się takie mało realne w tej chwili... Szef mechaników gdzieś znikł; grzebał w hangarach i składnicy za częściami zamiennymi i ogniwkami do kaemów. Na lotnisku była zupełna pustka, poczułem się jakoś dziwnie; tutaj zawsze było przecież tak gwarno. Na wieży nad kasynem oficerskim wisiała smętnie poharatana tarcza zegara. Okna bez szyb. I swąd spalenizny. Nad Warszawą unosiły się dymy. Gdzieś wysoko widać było smugi walczących samolotów, słychać było klekot karabinów maszynowych.

Bardzo prędko, bo już po jakiejś godzinie, wrócił Wyrwicki. Był jeszcze bardziej poważny, miał ściągnięte brwi i pionową bruzdę na czole.

– Jak tam panie majorze?

Popatrzył na mnie uważnie.

– Urban, znasz mnie już dobre parę lat. Nie będę ukrywał. Sytuacja na froncie wydaje się grobowa. Chodź.

Idziemy do hangaru myśliwców. Pokój taktyczny jest zrujnowany bombą. Przechodzimy do gabinetu dowódcy Brygady; i tu ściany są popękane, okna bez szyb, na jasnym, jesionowym biurku kawały tynku. Przypomniała mi się jego pierwsza odprawa – w tym samym gabinecie – gdy tuż po ukończeniu Wyższej Szkoły Wojennej (był wtedy kapitanem) przyszedł, aby objąć dowództwo 113. eskadry. Była to najkrótsza odprawa, jaką słyszałem w życiu: „Panowie, jeżeli któryś z was nie czuje się w stu procentach myśliwcem, proszę przenieść się do innej formacji. Jest nieprzyzwoitością w stosunku do społeczeństwa zajmowanie stanowiska, na które nie ma się powołania i kwalifikacji. Przeprowadzę z poszczególnymi pilotami walki powietrzne. Dziękuję”. Kiedy potem wyczytał moje nazwisko jako pierwsze – dostałem gęsiej skórki na całym ciele i postanowiłem sobie w duchu, że nie dam się za żadną cenę. Rzeczywiście udało mi się wtedy, bo wygrałem wszystkie trzy walki – ale to tylko dlatego, że Wyrwicki był cokolwiek starszy ode mnie, zaś podczas pobytu w Wyższej Szkole Wojennej pozbawiony był treningu; a może też miałem trochę szczęścia. Innym różnie się powiodło, bo Wyrwicki istotnie był ostrym myśliwcem. Michał Stęborowski przegrał wszystkie trzy walki i mówił mi potem w sekrecie: „Właściwie zrezygnowałem z miejsca. Ten cholerny Szmonc tak się przyczepił do mego ogona, że bałem się zderzenia” (Wyrwickiego nazywano „Szmonc”, bo często używał tego słowa, gdy mu się coś nie podobało – był to skrót od słowa „szmonces”, tandeta). Ostatnią walkę przeprowadził wtedy Wyrwicki z młodym porucznikiem Adamskim. Pogoda była pochmurna, walczyli nad chmurami; w pewnym momencie jedna z maszyn wypadła z chmur w korkociągu – pilot już nie zdążył wyprowadzić, maszyna rąbnęła w lotnisko. Zabił się porucznik Adamski. W moment później wyskoczył z chmur samolot Wyrwickiego – okrążył szczątki i wylądował. Przez dłuższy czas Wyrwicki chodził potem przygnębiony i smutny, choć do wypadku doszło oczywiście nie z jego winy; po prostu Adamski był bardzo ambitny i zacięty, chciał wygrać za wszelką cenę i za bardzo się zapalił w walce.

Teraz Wyrwicki miał podobną minę jak po tamtym wypadku. Podniósł mapę z ziemi, otarł ją z kurzu rękawem skórzanej kurtki, rozłożył na biurku.

– Linia obrony na północy jest przełamana, wygląda na to, że Niemcy klinami pancernymi zaczną od wschodu obchodzić Warszawę. W każdym razie widziano już ich koło Rożan. Armia „Pomorze” także jest w odwrocie. Na południu koncepcja obrony linii Nidy i Dunajca jest już nieaktualna. I wiesz – jeszcze nie padł taki rozkaz, ale rzucało się półsłówka na temat pchnięcia Brygady na rozpoznanie gdzieś w kierunku Kielc, Łodzi, Tomaszowa. To pachnie zerwaniem łączności; a jeżeli łączność zerwana, to musiało się tam stać coś paskudnego. Łódź to już przedpole Warszawy. W ogóle wygląda na to, że front się pruje. Niedobrze jest.

– Panie majorze, czy nie ma żadnych nadziei na interwencję aliantów?

– Urban, co się z tobą dzieje, na jakim świecie żyjesz? Wedle naszej umowy wojskowej z Francją mieli nam tu przysłać eskadry bombowych amiotów, już nawet lotniska szykowaliśmy, teraz już możesz o tym wiedzieć. Ale nic nie przyleciało. Mieliśmy zamówione większe ilości myśliwskich moranów. Prawda, termin dostaw był od września; ale gdyby im zależało i gdyby mieli rozeznanie sytuacji, przysłaliby wcześniej. Nie przysłali. Człowieku, oni do ostatniej chwili mieli nadzieję, że się to wszystko rozlezie po kościach i nie trzeba będzie się ruszać. Oni nie są przygotowani do wojny, im teraz chodzi tylko o wygranie czasu. Anglicy muszą mieć czas na rozkręcenie swojej machiny, a Francuzi chowają głowę w piasek. No cóż, będziemy się tu bili, dopóki się da. Ale swoją drogą szlag człowieka trafia, kiedy pomyśli o tym ich kiwaniu palcem w bucie. Chodźmy.

Widziałem, że jest mocno wyczerpany nerwowo i niespokojny. Na lotnisku złapał nas szef mechaników, meldując, że znalazł rzeczywiście trochę części zamiennych i ogniwek do kaemów. Wyrwicki spieszył się, kazał mu zostać i czekać na samochód. Wpakowaliśmy się do erwudziaka, wystartowaliśmy; lecieliśmy nisko, kilkanaście metrów nad ziemią – całkowicie bezbronny RWD-8 był nader łatwym łupem, lepiej było trzymać się ziemi. Wreszcie widzę Zaborów; pole wzlotów jest dość duże i wygląda nieźle. Podchodzimy od strony małej doliny, lądujemy cokolwiek pod górkę, przed nami trzy duże stogi, za nami unosi się puszysty ogon brunatnego kurzu. Jest susza i można łatwo spostrzec z powietrza startujące i lądujące samoloty; widziany z góry ten ogon kurzu jest kilkadziesiąt razy większy od maszyny. Mechanicy zaopiekowali się erwudziakiem, a my jedziemy samochodem do dowództwa Brygady. Mieści się ono w ładnym budynku Centrum Badań Balistycznych koło Rembertowa. Wchodzimy, spotykam z miejsca swego kolegę, porucznika Zbyszka Kustrzyńskiego, jest tu oficerem taktycznym. W głównej sali mapy, tablice, kolekcja trofeów po zestrzelonych Niemcach. Pytam o pułkownika Pawlikowskiego – ale Pawlikowski właśnie wychodzi z sąsiedniego pokoju, jak zwykle ze swoją nieodłączną fajką w zębach. Jest opalony, zmizerowany i może trochę przygaszony; to już nie jest ta sama pogodna twarz jak za dawnych czasów. Melduję się, podaje mi rękę. Przywitanie jest raczej oficjalne; przecież trzy lata temu wyleciałem ze 111. eskadry i ze stanowiska zastępcy dowódcy za krytykę jednego z wyższych oficerów administracyjnych. Jeszcze tego nie przebolałem, byłem serdecznie związany z Warszawą i pułkiem; ostatecznie tutaj stawiałem swoje pierwsze samodzielne kroki myśliwca pod świetnym dowództwem kapitana Stefana Kołodyńskiego i wielu wspaniałych zasad życiowych nauczyłem się od niego. Dęblin był dla mnie cokolwiek za spokojny, chociaż go potem polubiłem.

– Panie pułkowniku, przyprowadziłem P-11c z Dęblina i mam list do pana pułkownika, proszę.

– No, bon – uśmiechnął się wreszcie Pawlikowski (to „bon” było charakterystyczne dla Pawlikowskiego, który w czasie pierwszej wojny światowej był myśliwcem w lotnictwie francuskim). – Jak Dęblin?

– Robimy, co możemy. Ale ja bym wolał być tutaj. Niewiele można zrobić na naszych szkolnych siódemkach.

– Wiem. Ja także mam tutaj trochę siódemek.

W sąsiednim pokoju zadzwonił telefon i ktoś wytknął głowę przez drzwi.

– Niech pan tu poczeka.

Na ścianie wisiał imienny spis sztabu Brygady i dowódców:

Dowódca – płk pil. Stefan Pawlikowski

Zastępca dowódcy – ppłk pil. Leopold Pamuła

Szef sztabu – mjr dypl. pil. Eugeniusz Wyrwicki

Oficerowie sztabu – kpt. dypl. pil. Stefan Łaszkiewicz

kpt. pil. Stefan Kołodyński

kpt. pil. Tadeusz Grzmilas

Po tym szły nazwiska dowódców dywizjonów i eskadr: kpt. pil. Zdzisław Krasnodębski, kpt. pil. Gustaw Sidorowicz, kpt. pil. Tadeusz Opulski, kpt. pil. Adam Kowalczyk, por. pil. Wieńczysław Barański, kpt. pil. Julian Frey, kpt. pil. Mieczysław Olszewski.

Znałem ich wszystkich osobiście, z niektórymi wylatałem wiele godzin w powietrzu. I pomyśleć, że gdyby nie ta awantura trzy lata temu – „wisiałbym” może też na tej tablicy.

Nie mogła mi jakoś zejść sprzed oczu nasępiona twarz Wyrwickiego. To on był tutaj duszą sztabu i Brygady. Był to na pewno wyjątkowy człowiek. Pracowity, solidny i wytrwały. Wyrwicki miał też polot. Poza tym był bardzo inteligentny, energiczny i fanatycznie wprost zakochany w lotnictwie. To on, jeszcze przed wojną, wypracował system przechwytywania nieprzyjacielskich wypraw i naprowadzania na nie własnych myśliwców. System był w zasadzie prosty, ale wymagał idealnego zgrania wszystkich elementów. Cały teren podzielono na sektory, w których dyżurowały posterunki obserwacyjne, meldujące o zaobserwowanych wyprawach: liczba samolotów, typ, wysokość i kierunek lotu etc. Wszystkie te meldunki spływały do zbiornicy przy sztabie – tak że dowódca jednostki myśliwskiej miał przed sobą kompletny obraz sytuacji na długo przed dotarciem wypraw do celu. Dowództwo podrywało myśliwców i kierowało nimi w locie za pomocą radiotelefonu, naprowadzając na nieprzyjacielskie samoloty. Pamiętam, jak jeszcze w czasie mojej służby w 1. pułku – Wyrwicki zatrzymywał mnie po lotach w swoim gabinecie, rysował, objaśniał, entuzjazmował się. Zrobił mnie nawet swoim asystentem do przygotowywania wykładów, na co okropnie wówczas psioczyłem; Wyrwicki był bowiem statecznym mężem i ojcem, a mnie się bardzo spieszyło „do miasta”. Jego system wypróbowano praktycznie jeszcze przed wojną, potem stosowano podczas wojny właśnie w warszawskiej Brygadzie Pościgowej; dawał on bardzo dobre rezultaty, chociaż nasze możliwości techniczne byty wówczas dość ograniczone, bo praktyczny zasięg radiotelefonu był początkowo nieduży, do 20 kilometrów – tak że musiano uzupełniać go w razie potrzeby systemem sygnalizowania za pomocą kodu rozkładanych płacht. System Wyrwickiego rozwinęli potem i doprowadzili do perfekcji Anglicy, dysponujący już podówczas urządzeniami radarowymi, sięgającymi oczywiście o wiele dalej niż oczy ziemnych obserwatorów. Kiedy przed wojną w hangarze myśliwskim na Okęciu dyskutowaliśmy z Wyrwickim o tych sprawach – nie miałem jeszcze zielonego pojęcia, że tym właśnie systemem będę naprowadzany na niemieckie wyprawy bombowe w bitwie o Wielką Brytanię.

Niewysoki, uparty i rzutki major Wyrwicki – jeden ze stosunkowo niewielu ludzi, którzy potrafili połączyć kwalifikacje utalentowanego myśliwca z umysłowością taktyka na większą skalę – był też w sporej mierze „ojcem” Brygady Pościgowej. Przed wojną sytuacja organizacyjna lotnictwa była dość niesprecyzowana, w zasadzie pułki lotnicze dysponowały różnymi rodzajami lotnictwa i były „przypisane” do poszczególnych armii. Wyrwickiemu się to bardzo nie podobało, był zwolennikiem nowoczesnej koncepcji lotnictwa, pojętego jako samodzielna siła uderzeniowa, której działanie synchronizuje się wprawdzie ściśle z działaniem innych rodzajów broni, ale która skupiona jest w jednym ośrodku dowodzenia i dysponuje o wiele większą swobodą działania. Z tych właśnie tendencji narodziła się warszawska Brygada Pościgowa. Już w maju 1939 przystąpiono do jej organizacji; weszły w jej skład III i IV dywizjon (podówczas mówiło się „dyon”) myśliwski (czyli 111., 112., 113. i 114. eskadra), ściągnięta z Krakowa, z 2. pułku 123. eskadra i służby pomocnicze – pluton łącznikowy, łącznościowcy z ośmioma radiostacjami etc. Dawało to w sumie 54 samoloty myśliwskie (plus trzy łącznikowe RWD-8). Specjalnie troskliwie dobrano personel – stanowili go w części wytrawni piloci z dużym doświadczeniem, częściowo zaś świeży absolwenci Szkoły Podchorążych Lotnictwa w Dęblinie, mający za sobą twardy kurs szkoleniowy w Wyższej Szkole Myśliwskiej i Strzelania Powietrznego w Ułężu. Przez całe lato 1939 cały ten zespół odbywał bardzo intensywne loty i doprowadzony został do idealnego zgrania. Na wyposażeniu miała Brygada samoloty PZL P-11 a i c, także i niewielką stosunkowo liczbę P-7. Przeznaczona była w zasadzie do obrony węzła warszawskiego, pozostawiono jej samodzielność; sprężyście dowodzona – została postawiona „na nogi” już 24, a przeszła na lotniska polowe już 26 sierpnia. Był czas na sprawdzenie sieci dozorowania, centrali dowodzenia etc. – tak że wybuch wojny zastał Brygadę w pełnej gotowości.

Miałem nieograniczone zaufanie do Wyrwickiego – i tym bardziej przejąłem się jego pesymistyczną oceną sytuacji. Wyrwicki nie miał skłonności do popłochu – ale zawsze był rzeczowy i trzeźwy. Musi być naprawdę niedobrze, jeżeli Wyrwicki mówi, że jest niedobrze.

Nie mogłem usiedzieć na miejscu, a Pawlikowski nie wychodził ze swego pokoju. Przysiadł się natomiast Kustrzyński; zacząłem go z miejsca wypytywać o wiadomości z ubiegłych dni i aktualne. Bardzo byłem ciekawy, jak się sprawy miały.

Niemcy przekroczyli granicę 1 września o godzinie 4.45, a już o 5.00 sztab Brygady zaczął odbierać pierwsze meldunki ze swojej sieci dozorowania. O 6.35 postawiono dywizjony w stan alarmu, o 6.50 poderwano je. Centrala dowodzenia naprowadziła pewnie i bezbłędnie, podając kursy i wysokości (można było rozmawiać na czterech kanałach); o 7.00 nastąpiło spotkanie z wyprawą niemiecką: około osiemdziesiąt heinkli He-111 i dornierów Do-17, osłanianych przez dwadzieścia Me-110. Pierwszy atakował klucz ze 114. eskadry, za nim poszła cała Brygada. Siła uderzenia zwartej formacji była tak duża, że potężna niemiecka wyprawa uległa rozproszeniu i w panice zaczęła zrzucać bomby; z tej wyprawy ani jeden samolot nie dotarł nad Warszawę. Niemców ratowała tylko zbyt mała szybkość i zbyt szczupła siła ognia polskich myśliwców. Walka trwała prawie godzinę w rejonie Jabłonny, Zegrza i Radzymina. O 7.40 zaczęły lądować pierwsze samoloty, wiele z nich było ciężko postrzelanych. Zginął Olewiński ze 114. eskadry, zginęli kapitan Olszewski i porucznik Szymański ze 123., obaj ostatni na P-7. A meldunki napływały bez przerwy. O 12.00 przedostało się w rejon Warszawy kilka dornierów Do-17; poderwano wówczas 112. eskadrę. Porucznik Okrzeja zestrzelił wtedy jednego dorniera; znałem Okrzeję, wyjątkowo miły i kulturalny, był dobrym pilotem. Dorniery nie doleciały nad Warszawę. Po południu zasygnalizowano drugą olbrzymią wyprawę: cztery eskadry bombowców Do-17 i He-111, jedną eskadrę stukasów Ju-87, dwie eskadry myśliwców w osłonie. Poderwano wtedy całą Brygadę, naprowadzał osobiście Wyrwicki. Polski atak, choć przeprowadzony już mniejszymi siłami (około 30 maszyn) był równie impetyczny jak rano i zdołał rozproszyć wyprawę – tylko pojedyncze klucze niemieckie przedostały się nad Warszawę, reszta zrzuciła bomby na pola.

Zestrzelono porucznika Szyszkę. Kapitan Sidorowicz, dowódca 111. eskadry – ranny. Już pod wieczór na lotnisko IV dyonu przyleciał pułkownik Pamuła, zastępca Pawlikowskiego; wziął samolot od jednego z lądujących pilotów, wystartował. Niebo było wciąż jeszcze pełne Niemców – Pamuła został zestrzelony przez Me-109 i wyskoczył ze spadochronem. W tym pierwszym dniu Brygada miała dwóch zabitych i ośmiu rannych. Czwarty dywizjon stoczył około 150 walk, trzeci – około 80. Niepokojące były straty w sprzęcie – 10 samolotów zostało całkowicie zniszczonych, 24 tak uszkodzone, że nie mogły brać udziału w walce. O zmroku tylko 20 maszyn było zdolnych do lotu. Cała Brygada – z wyjątkiem pilotów dyżurujących w alarmie – tyrała razem z mechanikami, aby możliwie największą liczbę maszyn doprowadzić do ładu, bo uzupełnień nie było.

2 września był jednak stosunkowo spokojniejszym dniem; nie było większych nalotów na obszar Warszawy, Brygada wykonała tylko 39 lotów – bez strat, ale i bez zwycięstw. Za to pod wieczór liczba maszyn zdolnych do lotu wynosiła już czterdzieści. Zauważono też nową taktykę niemieckich wypraw; zgrupowania niemieckie – dostrzegłszy polskich myśliwców – rozdzielały się na dwa skrzydła i korzystając ze swej szybkości, starały się obejść polską obronę. Trzeciego dnia Niemcy byli coraz bardziej „wynalazczy”: wyprawy szły z różnych kierunków i na różnych wysokościach, często zmieniały kurs. W tym dniu zostali zestrzeleni i ciężko ranni kpt. Krasnodębski, dowódcy III Dywizjonu i kapral Horn ze 113. eskadry; ten ostatni, lądując na straszliwie poharatanym samolocie, sam ciężko postrzelany – pozwolił sobie na luksus zemdlenia dopiero na ziemi. W tych trzech dniach Brygada zestrzeliła 14 niemieckich samolotów na pewno, 5 prawdopodobnie, 10 uszkodziła. 4 września Brygadę przebazowano na inne lotnisko. Niemcy znowu zastosowali inną taktykę: przez cały dzień szły z różnych kierunków i na różnych wysokościach drobne formacje niemieckie, wyraźnie obliczone na „wypompowanie” ustawicznie podrywanych z ziemi polskich myśliwców. Była to istotnie chytra taktyka – bo gdy przed godziną 16.00 zameldowano dużą wyprawę niemiecką z Prus Wschodnich, do natychmiastowego startu była gotowa tylko 112. eskadra, potem poszła w powietrze 111., ale cały IV dywizjon był w trakcie tankowania paliwa i uzupełniania amunicji, nie mógł startować. Wyprawę przechwycono, ale polskie siły były zbyt szczupłe, aby ją w pełni rozproszyć, większość niemieckich bombowców przedarła się nad Warszawę.

A teraz był 5 września. Lotnisko nieco opustoszało, bo w związku z doświadczeniami z zeszłego dnia dowództwo Brygady przerzuciło się na patrolowanie obszaru powietrznego, prawie połowa maszyn była w powietrzu. Tego dnia zginął porucznik Stefan Okrzeja – czytałem potem raport porucznika Wacława Łapkowskiego: „...Wystartowało sześć maszyn, klucz porucznika Okrzei i mój. Po starcie w słuchawkach odezwał się szum. Aha – pomyślałem – radio ma głos. Rzeczywiście po chwili posypały się rozkazy ośrodka naprowadzania, bardzo często zmieniano kierunek, miejsce oczekiwania, wysokość lotu, relację o liczbie nieprzyjaciela. Po kilku minutach krążenia znaleźliśmy się nad linią kolejową Warszawa–Wołomin, na wysokości 3000 metrów. Tymczasem głos w radiu ochrypł zupełnie, w końcu padło tylko słowo „czekać” i zostawiono nas w spokoju. Odetchnąłem, ale po kilku dalszych minutach okazało się, że naprowadzanie było dobre, zobaczyłem na północnym wschodzie kilka „linijek” ostro rysujących się na horyzoncie. Była to eskadra dornierów Do-215. Stefan Okrzeja zobaczył Niemców również i powiedział przez radio: „popatrz w prawo”. Odpowiedziałem: „widzę”. Pełny gaz, boost, knypel na siebie. Przecięliśmy im drogę. Dorniery zwiększyły gaz i skierowały się na północ, ale było już za późno. Atakowaliśmy. Ja z moim kluczem – jeden klucz dornierów, Stefan drugi klucz. Nie wiem dokładnie, co się ze Stefanem działo. Nas dorniery przywitały ogniem, odpowiedzieliśmy im również nielicho. Niestety, walka nie dała rezultatu, gdyż po pierwszym naszym ataku dorniery przypikowały i uciekły. Powróciłem i wyładowałem. Okrzeja był zabity, Nowakowski ranny, zderzyli się przy atakowaniu, Nowakowski przypuszcza, że Stefan musiał już być ciężko ranny i nieprzytomny, gdy się zderzyli. To było koło Wyszkowa”...

Doczekałem się wreszcie Pawlikowskiego, ale z mojego powrotu do Brygady nic nie wyszło, choć widać było, że Pawlikowski nie miałby personalnie nic przeciwko temu. Ale Brygada miała już tylko 25 maszyn na chodzie, zaś na każdą maszynę 2–3 pilotów czekających niecierpliwie na swoją kolejkę. Nie było sensu zwiększać niepotrzebnie rezerwy.

Późnym popołudniem Wacek Łapkowski przerzucił mnie erwudziakiem na lotnisko Mokotów. Czekał tam już na mnie szkolny PWS, którym miałem powrócić do Dęblina. Postanowiłem odlecieć nocą, bo chciałem jeszcze odwiedzić Warszawę.

Poszedłem najpierw pieszo do szpitala okręgowego. Był przepełniony rannymi, ciężki od zapachu karbolu i lekarstw. Mój lotniczy mundur bardzo mi ułatwił dostęp do rannych pilotów z Brygady. Unieszkodliwieni to oni byli, ale nie dla lekarzy i personelu szpitalnego, bo niemiłosiernie nudzili, kiedy będą mogli wreszcie wyjść. Gdy wchodziłem na salę nr 8, akurat syreny zaczęły wyć, ogłaszając alarm – niemieckie stukasy atakowały mosty na Wiśle, zresztą bezskutecznie. Ranny pułkownik Pamuła stał przy oknie i straszliwie wymyślał Niemcom – aż się zdziwiłem, bo Pamuła – wielki myśliwiec i jeszcze większy dziwak – był z natury raczej opanowany. Pamiętam, jak pewnego razu w Toruniu, jako dowódca dywizjonu, wysłał jednego z pilotów w chmury celem trenowania lotu na ślepo, a zaraz za nim drugiego. „Panie majorze – zwrócił się wtedy do niego dowódca eskadry – piloci mogą się zderzyć”. A Pamuła na to spokojnie: „No, to jakby co, będą mieli lot z pieprzykiem. Jakby kiedy była wojna, to im się nawet taki masaż przyda”. Teraz ten sam Pamuła, okutany w bandaże, ciskał się przy oknie... Na sali było wielu znajomych. Był jeden z czołowych polskich pilotów, pułkownik Jerzy Bajan, ciężko ranny w rękę w czasie bombardowania Dęblina. Był kapitan Gutek Sidorowicz; też klął. Był milczący porucznik Feliks Szyszka z ciężko postrzelonymi nogami. I Krasnodębski poparzony. I tylu innych...

Zapadał już wieczór, gdy wychodziłem ze szpitala. Przy wyjściu spotkałem przypadkiem znajomą studentkę z medycyny, odbywającą tu swoją pierwszą praktykę. Dostała zwolnienie na parę godzin, wobec czego zaprosiłem ją na kawę i wino. Była wielką entuzjastką lotnictwa i miała za sobą kurs szybowcowy, była miła, ale dotąd patrzyłem na nią tylko tak, jak patrzy się na piękną dziewczynę. Beata pochodziła z dobrze sytuowanych sfer ziemiańskich, była jedynaczką i nie miała pojęcia o twardym życiu; zawsze mi się zdawało, że się przewróci, jeżeli się mocniej dmuchnie. Tymczasem teraz ta dziewczyna harowała przy rannych po 18 godzin na dobę (a ranni nie zawsze są przyjemni), zmieniała pokrwawione i zaropiałe bandaże, asystowała przy operacjach – i trzymała się doskonale. Tylko niebiesko-zielone oczy miała podkrążone.

Warszawa była zaciemniona – jedynie tam było jaśniej, gdzie tliły się pożary. Szliśmy właśnie koło kawiarni Lardellego, gdy nagle gdzieś znad chodnika gwizdnęło i odezwał się głos:

– Panie poruczniku, jak pragnę zdrowia, oczom własnym nie wierzę, że to pan jesteś we własnej swojej osobie i pani kochana hrabini.

Zaświeciłem latarką. Była to znana figura, „Gwizdalski”, beznogi żebrak, urzędujący na małej platforemce, do której były przymocowane kółka od wrotek. Miał zawsze szampański humor, dzieci go bardzo lubiły, a on miał słabość do lotników. „Panie pilot – mawiał – jak mi nogi odrosną, to ja tylko do lotnictwa”. Dostawał od nas masę papierosów, które częściowo wypalał, a częściowo opylał. Miał świetny słuch i gwizdał rzeczywiście artystycznie na dłoniach złożonych w muszlę. To była jego specjalność, której zawdzięczał przezwisko. W kawiarni go tolerowano. Teraz także zaproponował:

– Pani kochana i przepiękna jak zorza poranna hrabinio, a może by tak tango podciągnąć? Ot, na przykład „ach, nie odchodź ode mnie”, albo to filozoficzne „nasza jest noc i oprócz niej nie mamy nic”?...

– Niech już będzie to filozoficzne – zgodziła się Beata, wysypując mu z torebki wszystkie papierosy. Pięknie gwizdał.

Po wojnie dopytywałem się, co się stało z Gwizdalskim, ale nikt, niestety, nic o nim nie wiedział.

Po kawie i kieliszku wina Beata odżyła, poszliśmy na spacer; chciałem zobaczyć „wojenną Warszawę”. Ulice były pełne, ludzie poważni, ale wcale nie spanikowani – przeciwnie, nastroje były o wiele lepsze niż obiektywna sytuacja. Na skwerach kopano rowy przeciwodłamkowe. Lokale i kawiarnie były pełne.

Tuż przed świtem Beata odprowadziła mnie na Mokotów. Mechanicy czekali, podali mi spadochron. Niebo było czerwonawe od łun, na wschodzie już jaśniało powoli. Wystartowałem wprost na kościół Zbawiciela, wieże przeszły mi pod lewym skrzydłem i spłoszone gołębie przeleciały na sąsiednie dachy. Warszawa paliła się. Na ziemi nie zdawałem sobie sprawy, że jest tyle pożarów, dopiero z powietrza było je wszystkie widać. Natychmiast wziąłem kurs na Dęblin, nie chciałem się długo kręcić nad Warszawą, aby niepotrzebnie nie alarmować obrony przeciwlotniczej. Nawigację miałem ułatwioną, bo i tu – poza Warszawą – paliły się znajome osiedla i miasteczka. Noc powoli ustępowała, nad Wisłą wstawała puszysta mgła. Na wysokości Góry Kalwarii ostrzelano mnie z karabinów maszynowych – przez pomyłkę i „na wszelki wypadek”, ale na szczęście niecelnie. Daleko na zachodzie był jeszcze mrok, pulsujący na skrajach horyzontu jasnymi, czerwonymi plamami. To waliła artyleria. Ilu ludzi ginie przy jednym takim błysku? Kiedy było już zupełnie jasno – sięgnąłem ręką do kieszeni kurtki, gdzie Beata w wielkim pośpiechu, tuż przed startem, kiedy silnik już pracował, wcisnęła mi jakiś karteluszek. Miałem niejaką nadzieję, że znajdę tam parę miłych słów, ale znalazłem cytat z modlitewnika żołnierskiego: „Nie będziesz miał innych celów na ziemi, dopóki twój kraj wolny nie będzie”. Nie wiedziałem, że Beata jest taka romantyczna. Kartkę wiatr mi wyrwał z ręki, ale słowa zapamiętałem. I chyba już będę pamiętał.

Potem nie miałem już jakichś całościowych i bardziej kompletnych wiadomości o losach Brygady; dowiedziałem się o nich grubo później. Nie są to rzeczy tak zupełnie nieznane, ale myślę, że dla całości obrazu warto je w skrócie przytoczyć.

6 września Brygada rzeczywiście otrzymała rozkaz wykonania rozpoznania na rzecz Naczelnego Wodza w kierunku na Końskie, Kielce, Tomaszów Mazowiecki, Łódź. Piloci zorientowali się z miejsca, że coś musi być grubo nie w porządku, skoro otrzymują tego rodzaju zadanie. Złe przeczucia sprawdziły się; front był praktycznie przełamany, koło Łodzi byli już Niemcy. Ten dzień miał w Brygadzie wyraźny już posmak dramatu, w ludzi wstąpiła zimna determinacja. Mieli rano 21 zdolnych do lotu samolotów, z czego większość – łatana pospiesznie – trzymała się raczej „na słowo honoru”. Na tym rozpaczliwym sprzęcie startują kilkakrotnie podrywani na olbrzymie ilościowo wyprawy niemieckie. Podobnie jak rankiem po raz pierwszy wysłano Brygadę na rozpoznanie – wczesnym popołudniem 19 ocalałych jeszcze maszyn startuje na swoje pierwsze zadanie frontowe: wymiatanie w obszarze Łodzi, Uniejowa, Koła. Ale nad Kutnem radio alarmuje o dużej ilości niemieckich samolotów: leci kilkadziesiąt bombowców z osłoną myśliwską. I oto w trójkącie Łowicz – Kutno – Sochaczew ta dziewiętnastka polskich myśliwców w trwającej ponad godzinę walce rozbija niemieckie formacje. Piloci tylko wtedy wycofują się z walki, gdy zmusza ich do tego wyczerpanie się benzyny; ich ataki są tak zaciekłe, że w tym oszalałym kłębie maszyn dwa niemieckie bombowce zderzają się i eksplodują w powietrzu. Ani jedna niemiecka maszyna nie przedostała się w rejon Warszawy; Niemcy zawrócili na zachód i zrzucili ładunek w pola. Ale nie wszyscy zawrócili; w tym dramatycznym dniu Brygada osiąga swój rekord zestrzeleń, największą liczbę zestrzelonych samolotów niemieckich od początku kampanii: 12 pewnych i kilka prawdopodobnych. Łącznie z zestrzelonymi rano trzema niemieckimi samolotami daje to 15 pewnych zestrzeleń. Piloci są tak rozżarci, że już powracając na ostatnich kroplach benzyny i często z pustymi taśmami kaemów – rzucają się na 30 napotkanych stukasów, które również zostają rozpędzone na cztery wiatry. Nie wraca trzech polskich pilotów.

Wieczorem zaś przychodzi rozkaz ewakuacji Brygady na węzeł lubelski. Brygada podsumowuje swoją sześciodniową batalię w obronie Warszawy: razem 43 zestrzelenia pewne, 9 prawdopodobnych, 20 niemieckich samolotów uszkodzonych – wszystko to kosztem dwóch zabitych, dwóch zaginionych i siedemnastu rannych. Ale Brygada straciła przez te dni 38 maszyn i nie otrzymała żadnych uzupełnień. Brygada zrobiła więcej, niż ktokolwiek przytomny mógłby od niej wymagać; latali, nie śpiąc i często nie jedząc.

W węźle lubelskim – na lotnisku Kierz i Rudawiec – Brygada zostaje połączona z niedobitkami armijnego lotnictwa myśliwskiego: z armii „Toruń”, z armii „Modlin”, z armii „Łódź”. Pawlikowski ma w ręku znowu 40 maszyn, ale nie ma sieci dozorowania; próbuje ją improwizować na wzór warszawski, ale oczywiście jest to niemożliwe. Nie ma stałej łączności z dowództwem. Z materiałami pędnymi jest tak źle, że wysyła się patrole lotnicze celem wyszukiwania na torach kolejowych cystern; potem sprawdza się, czy jest w nich benzyna, na koniec wysyła się po nią samochody z beczkami. Rzuty kołowe nie nadążają za eskadrami i grzęzną w powiększającym się chaosie na drogach ustawicznie bombardowanych.

8 września tylko 16 samolotów jest gotowych do lotu, reszta – unieruchomiona z powodu braku benzyny. Pawlikowski dostaje rozkaz wysłania jednego dywizjonu z powrotem na węzeł warszawski do obrony mostów na Wiśle; wysyła 6 maszyn. Warszawa w tym czasie nie ma już obrony lotniczej, ale rezerwiści, dla których brakło już przydziału, podchorążacy ze Szkoły Technicznej, zabłąkany personel jednostek armijnych – razem 2000 ludzi – bije się na piechotę. Latają także bojowo samoloty aeroklubu, na Mokotowie montuje się z pozbieranych części samoloty, lata się na nich, gdy Warszawa jest już oblężona. Jacy to byli ludzie? Mały przykład: gdy zapadła decyzja kapitulacji – z Mokotowa odleciało jeszcze 11 samolotów, z których dwa holowały szybowce. Lecieli bez map. Kiedy jednemu z pilotów skończyła się benzyna koło Gór Świętokrzyskich – a leciał na erwudziaku – wymontował busolę i „trzymając kurs na południe”, poszedł na Węgry piechotą.

Tymczasem pod Lublinem Pawlikowski robi, co może: patroluje, przeprowadza rozpoznanie. 8 września Brygada zestrzeliwuje jeszcze 2 samoloty niemieckie. 9 września przechodzi na węzeł wołyński, zaś dziesiątego otrzymuje rozkaz powrotu pod Lublin; równocześnie przychodzi wiadomość, że wysłana do Warszawy eskadra – na mocy decyzji dowództwa – została już ewakuowana do Brześcia. Przychodzi także wiadomość o bitwie nad Bzurą; być może Brygada zostanie użyta do wzmocnienia armii „Poznań”. Wyrwicki leci na P-11 do Warszawy, aby stamtąd nawiązać łączność z armią „Poznań”; w Warszawie dają mu potężny i ciężki rulon map terenów położonych na wschód od Kutna, bo dowództwo armii „Poznań” nie posiada tych map. Wyrwicki zrzuca spadochron, z trudem pakuje w jedenastce ów ładunek i lotem koszącym leci do generała Kutrzeby – w sytuacji iście grobowej, bo niemal na całej linii wiszą mu nad głową patrole niemieckich messerschmittów. Wyrwicki wrócił potem do Warszawy i został tam już aż do końca. Gdy przyszedł dzień kapitulacji – zapakował do ciasnej kabiny swojej jedenastki pułkownika pilota Iżyckiego, późniejszego dowódcę lotnictwa polskiego w Wielkiej Brytanii, i pod ostrzałem niemieckiej piechoty wystartował na południe. Oczywiście obaj lecieli bez spadochronów – i tak nie bardzo wiadomo, jak się w tej kabinie zmieścili.

A Brygada wykruszała się. Przerzucano ją z lotniska na lotnisko, kontakt z dowództwem ustawicznie rwał się, z trudem zdobywano mizerne litry benzyny. Ale jeszcze latano i wykonywano te zadania, które mogły być wykonane. Jeszcze 14 września porucznik Sawicz ląduje w oblężonej Warszawie na Mokotowie, także pod silnym ostrzałem Niemców, przywożąc rozkazy od Naczelnego Wodza dla generała Rómmla. 15 września Brygada jest bez materiałów pędnych, bez wyżywienia i bez łączności; parę maszyn leci na rozpoznanie. 16 września przychodzi rozkaz o jej reorganizacji i podziale na Dywizjon Warszawski i Krakowski; latają na rozpoznanie, zestrzeliwują jeszcze dwa samoloty niemieckie. 17 września zestrzeliwują ostatni samolot niemiecki. Potem przychodzi rozkaz ewakuacji na terytorium Rumunii. W rejonie Czerniowiec lądują 43 samoloty.

Po zakończeniu kampanii wrześniowej marszałek Göring, przemawiając do swojej Luftwaffe, orzekł, że „już nigdy polski samolot nie ukaże się na niebie”. Nie minęło pół roku, gdy samolot z biało-czerwoną szachownicą jednak ukazał się na niebie. I to na niebie nad Niemcami.

Jeszcze Dęblin

Po przylocie z Warszawy zrobiłem okrążenie nad Dęblinem na wysokości 200 metrów. Czuć było spaleniznę. Irena, małe miasteczko tuż przy lotnisku, było spalone, z wysokości dokładnie widać było dymiące gruzy. Tam, gdzie stały hangary – jeszcze się żarzyło, składnica dopalała się.

Lądowałem na Ułężu. Przyczajona trójka myśliwskich maszyn stała w cieniu rozłożystych olch, piloci w alarmie siedzieli w kabinach, mechanicy stali pod skrzydłami samolotów. Nigdy nie miałem smykałki technicznej ani też ambicji literackich – teraz jednak, już na ziemi, patrzyłem na te trzy maszyny z dużą sympatią; na pewno były piękne z tymi wygiętym jak u mewy skrzydłami. Podkołowałem do nich, wyłączyłem kontakt. Mechanicy już podbiegli.

– Jak w Warszawie, panie poruczniku?

– Ciężko, bo bombardują. Buduje się już okopy i zasieki dla obrony przed spodziewanymi atakami niemieckiej armii lądowej. Ale „spirit walczących Polaków jest bardzo wysoki”, jak mówi angielskie radio. Spirit spiritem, ja bym wolał, żeby mniej gadali. W gazetach piszą, że Anglicy bombardują Niemcy. Może to i prawda. Gdzie reszta?

Powiedzieli, że w koszarach. Zapuściłem silnik i pokołowałem w stronę koszar. Ustawiłem samolot pod sosnami. Obiegli mnie z miejsca mechanicy, też pytali o to samo: jak w Warszawie? Wszyscy byli ciekawi wieści ze stolicy.

Kasyno oficerskie było puste, był zaledwie świt, oficerowie jeszcze spali. Poszedłem ścieżką między sosnami, wszedłem do budynku oficerskiego. Drzwi mojego pokoju były otwarte, mój współlokator Michał Stęborowski już nie spał. Podałem list od jego znajomej w Warszawie.

– Warszawa mocno zniszczona?

– Poważnie. Byłoby jeszcze gorzej, gdyby nie obrona przeciwlotnicza. Brygada Pościgowa pracuje jak diabli, ma duże straty w personelu i maszyny się jej kończą. Ale Niemców sporo zrębała i – co ważniejsze – zmusiła do latania na dużych wysokościach; to utrudnia celne bombardowanie.

Michał podrapał się po nosie trzymanym w ręku listem i spojrzał na mnie z ukosa:

– Myślisz, że Niemcom zależy na precyzyjnym bombardowaniu celów wyłącznie wojskowych? Te bidne Żydki w Irenie to pewnie także cel wyłącznie wojskowy, twierdza, co? A te wsie dookoła Dęblina, które się wciąż jeszcze palą, to może także jakieś cytadele, co? Nonsens.

Siadłem na łóżku, zdjąłem hełm, nic nie odpowiedziałem; Michał miał rację.

– Znasz instrukcję naszego Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych? Naprawdę sądzisz, że Luftwaffe ma taką samą?

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

Wymarsz

Dostępne w wersji pełnej

Trudna granica

Dostępne w wersji pełnej

W imieniu Króla Jegomości

Dostępne w wersji pełnej

Gość w dom

Dostępne w wersji pełnej

Brylanty Esperanzy

Dostępne w wersji pełnej

Ze Slatiny trzeba wiać

Dostępne w wersji pełnej

Spodnie i światopogląd

Dostępne w wersji pełnej

Balcic

Dostępne w wersji pełnej

„Święty Mikołaj”

Dostępne w wersji pełnej

U przyjaciół

Dostępne w wersji pełnej

Pierwsza gwiazda

Dostępne w wersji pełnej

Sylwester i książę

Dostępne w wersji pełnej

Zimowy Paryż

Dostępne w wersji pełnej

Ruski bazar

Dostępne w wersji pełnej

Wczoraj i dziś

Dostępne w wersji pełnej

Żegnaj, Francjo

Dostępne w wersji pełnej

Od Autora

Dostępne w wersji pełnej

Tramp i jego marionetki

Dostępne w wersji pełnej

„Wyzwolenie Czechosłowacji”

Dostępne w wersji pełnej

Handlarze ludzką krwią

Dostępne w wersji pełnej

Naród niepokonany

Dostępne w wersji pełnej

Śladami pielgrzymów

Dostępne w wersji pełnej

Wyspa zwątpienia

Dostępne w wersji pełnej

Bitwa o Norwegię

Dostępne w wersji pełnej

Upadek Francji

Dostępne w wersji pełnej

Lew morski

Dostępne w wersji pełnej

Przed bitwą

Dostępne w wersji pełnej

Mój pierwszy nad Anglią

Dostępne w wersji pełnej

Po co to wszystko

Dostępne w wersji pełnej

Nasze Piekiełko

Dostępne w wersji pełnej

Tragiczna rocznica

Dostępne w wersji pełnej

Czołem Dywizjon 303

Dostępne w wersji pełnej

W obliczu inwazji

Dostępne w wersji pełnej

Mój Londyn

Dostępne w wersji pełnej

Nocny patrol

Dostępne w wersji pełnej

Triumf tych kilku

Dostępne w wersji pełnej

Starzy i młodzi

Dostępne w wersji pełnej

Kontrasty

Dostępne w wersji pełnej

Taka mała łódka

Dostępne w wersji pełnej

Polskie święcone

Dostępne w wersji pełnej

Żywcem pogrzebani

Dostępne w wersji pełnej

Opowiadanie sierżanta Ryszarda Góreckiego

Dostępne w wersji pełnej

Niespodzianki dobre i złe

Dostępne w wersji pełnej

Rytm oceanu

Dostępne w wersji pełnej

Zakończenie

Dostępne w wersji pełnej

Od Autora

Dostępne w wersji pełnej

Blaski i cienie

Dostępne w wersji pełnej

Niedekorowanym

Dostępne w wersji pełnej

Bitwa o Wielką Brytanię

Dostępne w wersji pełnej

Nowe drogi

Dostępne w wersji pełnej

Waszyngton

Dostępne w wersji pełnej

Start w nieznane

Dostępne w wersji pełnej

Wyspa Wniebowstąpienia

Dostępne w wersji pełnej

Sahara 1943

Dostępne w wersji pełnej

Sari

Dostępne w wersji pełnej

Samobójstwo

Dostępne w wersji pełnej

Kunming

Dostępne w wersji pełnej

Przejściowy barak

Dostępne w wersji pełnej

W zwarciu

Dostępne w wersji pełnej

Wiercipięta i tygrysy

Dostępne w wersji pełnej

Przeznaczenie

Dostępne w wersji pełnej

Pojedynek nad Hongkongiem

Dostępne w wersji pełnej

Pustelnik z Jiujiang

Dostępne w wersji pełnej

Chińska Warszawa

Dostępne w wersji pełnej

Dwa za jedno

Dostępne w wersji pełnej

Barwa i czerń

Dostępne w wersji pełnej

Bambusowy most

Dostępne w wersji pełnej

Dama z herbem

Dostępne w wersji pełnej

Śmierć i cisza

Dostępne w wersji pełnej

Dwaj dostojni mężowie

Dostępne w wersji pełnej

Chongqing

Dostępne w wersji pełnej

Cyganka z Budapesztu

Dostępne w wersji pełnej

Ważniejsze opracowania, z których korzystał Autor tej książki

Dostępne w wersji pełnej

Źródła ilustracji

Dostępne w wersji pełnej

Wykaz lotów bojowych i zwycięstw Witolda Urbanowicza w czasie bitwy o Anglię

Dostępne w wersji pełnej

Dywizjon 303 w czasie bitwy o Anglię
Dzień po dniu

Dostępne w wersji pełnej

Spis treści

Okładka

Strona tytułowa

Karta redakcyjna

Od Wydawcy

POCZĄTEK JUTRA

Zamiast wstępu

Ludzka twarz

Początek jutra

Pierwsza walka

Duchy Dęblina

Brygada Pościgowa

Jeszcze Dęblin

Wymarsz

Trudna granica

W imieniu Króla Jegomości

Gość w dom

Brylanty Esperanzy

Ze Slatiny trzeba wiać

Spodnie i światopogląd

Balcic

„Święty Mikołaj”

U przyjaciół

Pierwsza gwiazda

Sylwester i książę

Zimowy Paryż

Ruski bazar

Wczoraj i dziś

Żegnaj, Francjo

ŚWIT ZWYCIĘSTWA

Od Autora

Tramp i jego marionetki

„Wyzwolenie Czechosłowacji”

Handlarze ludzką krwią

Naród niepokonany

Śladami pielgrzymów

Wyspa zwątpienia

Bitwa o Norwegię

Upadek Francji

Lew morski

Przed bitwą

Mój pierwszy nad Anglią

Po co to wszystko

Nasze Piekiełko

Tragiczna rocznica

Czołem Dywizjon 303

W obliczu inwazji

Mój Londyn

Nocny patrol

Triumf tych kilku

Starzy i młodzi

Kontrasty

Taka mała łódka

Polskie święcone

Żywcem pogrzebani

Opowiadanie sierżanta Ryszarda Góreckiego

Niespodzianki dobre i złe

Rytm oceanu

Zakończenie

OGIEŃ NAD CHINAMI

Od Autora

Blaski i cienie

Niedekorowanym

Bitwa o Wielką Brytanię

Nowe drogi

Waszyngton

Start w nieznane

Wyspa Wniebowstąpienia

Sahara 1943

Sari

Samobójstwo

Kunming

Przejściowy barak

W zwarciu

Wiercipięta i tygrysy

Przeznaczenie

Pojedynek nad Hongkongiem

Pustelnik z Jiujiang

Chińska Warszawa

Dwa za jedno

Barwa i czerń

Bambusowy most

Dama z herbem

Śmierć i cisza

Dwaj dostojni mężowie

Chongqing

Cyganka z Budapesztu

Ważniejsze opracowania, z których korzystał Autor tej książki

Źródła ilustracji

Wykaz lotów bojowych i zwycięstw Witolda Urbanowicza w czasie bitwy o Anglię*

Dywizjon 303 w czasie bitwy o Anglię. Dzień po dniu