MICHAŁ PAWLETA

Wydział Archeologii

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

DAWID KOBIAŁKA

Instytut Archeologii

Uniwersytet Łódzki

ARKADIUSZ MARCINIAK

Wydział Archeologii

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Archeologia wobec materialnych śladów współczesności. Wstęp

ARCHAEOLOGY AND THE MATERIALITY OF THE TODAY’S WORLD. AN INTRODUCTION

ABSTRAKT. Archeologia coraz częściej wykracza poza swoje pierwotne zainteresowania czasami przed pojawieniem się pisma. Przykładem tego jest dynamiczny rozwój w ostatnich dwóch dekadach, zarówno w kraju, jak i zagranicą, tzw. archeologii współczesności. Celem tekstu jest nakreślenie szerszego tła dla ważnych zmian zachodzących w ostatnich latach w archeologii, których przykładem są różne inicjatywy i badania prowadzone w ramach archeologii współczesności. W artykule omówiono dotychczasową trajektorię jej rozwoju oraz nakreślono potencjalne przyszłe perspektywy badawcze. Wyrażone w nim zostało także przekonanie, że archeologia współczesności ma szansę stania się ważnym polem dla rozwoju krytycznej refleksji nad obecną kondycją dyscypliny. Publikacja Archeologia wobec materialnych śladów współczesności stanowi głos w tej dyskusji.

Słowa kluczowe: archeologia, współczesność, materialność, wojna, społeczeństwo

ABSTRACT. Archaeology is increasingly moving beyond its original interests in times before the advent of writing sources. An example of this is the recent dynamic development, both in Poland and abroad, of the so-called archaeology of the contemporary era. The presented paper aims to outline a wider background of important changes taking place in archaeology, exemplified by various research conducted within the framework of archaeology of the contemporary era. It discusses the current directions of its development and outlines potential fields of a development of this subdiscipline in the near future. It also expresses a conviction that the archaeology of the contemporary era has the potential to become an important field for the development of a critical reflection on the current state of the discipline. Archaeology and the Materiality of the Today’s World provides a voice in this discussion.

Keywords: archaeology, contemporary, materiality, war, society

UWAGI WSTĘPNE

Jedną z najważniejszych zmian współczesnej archeologii jest rozciągnięcie spektrum czasowego przedmiotu jej zainteresowań do czasów nam współczesnych oraz poszerzenie zakresu stosowania metod archeologicznych. W konsekwencji powoduje to zanik wyraźnie określonych ram chronologicznych, które do niedawna stanowiły łatwy do określenia przedmiot odniesień i studiów archeologii (Hicks 2003, 316–317) – przeszłości jako bytu odległego, oddzielonego wyraźną i nieprzekraczalną granicą od teraźniejszości, z którą nic nas nie łączy, która nie ma nic wspólnego z doświadczeniami współczesnych ludzi i która nie posiada bezpośredniego wpływu na nasze życie. To przesunięcie sprawia, że przeszłości nie można uznać za – jak to ujął David Lowenthal (1985, xvi) – „obcy kraj, w którym sprawy toczą się inaczej” – oddalony od nas, inny, odmienny od tego, w którym znajdują się pragnący ją poznać badacze (historycy, archeolodzy), lecz byt stapiający się z teraźniejszością i naszą codziennością.

Zamazanie wyraźnej cezury czasowej pomiędzy przeszłością a teraźniejszością ma daleko idące konsekwencje dla kondycji dyscypliny. Sprawia, że niejako staje się zobowiązana do zaangażowania się w aktualne problemy, ujawniając niezaprzeczalne „społeczne i emocjonalne powiązanie archeologii z naszym życiem współczesnym” (Ostoja-Zagórski 2013, 768). Parafrazując stwierdzenie Haydena White’a, odnoszące się do roli historii we współczesnym świecie, można stwierdzić, że również archeologia musi przywrócić wartość badaniu przeszłości nie jako celowi samemu w sobie, lecz jako „drodze do znalezienia perspektyw dla teraźniejszości, które z kolei przyczyniają się do rozwiązania problemów charakterystycznych dla naszych czasów” (White 2000, 61). Oznacza to konieczność przeorientowania archeologii z dyscypliny stricte antykwarycznej czy scjentystycznej, ukierunkowanej na rekonstruowanie przeszłości, na rzecz ujmowania jej jako praktyki społecznej, zaangażowanej w mapowanie wyzwań współczesności, oferowania pewnego specyficznego postrzegania (materialności) rzeczywistości oraz prospektywnie zorientowanej na przyszłość (np. Holtorf 2010, 183). W takim ujęciu współczesna archeologia przestaje być jedynie dyscypliną naukową, a staje się praktyką zakorzenioną w teraźniejszości, dla której owa teraźniejszość stanowi swoiste raison d’être i punkt odniesienia (Olivier 2013).

Archeologia współczesności – określana w literaturze anglojęzycznej jako archaeology of the contemporary past, archaeology of the recent past czy archaeology of the present – to interdyscyplinarny nurt badawczy, którego przedmiot zainteresowań stanowią: szeroko rozumiana współczesność (głównie wieki XX i XXI), jej materialne pozostałości i przekształcenia krajobrazów kulturowych. W zakres jej zainteresowań wchodzą wszelkie formy kultury materialnej, które powstały w ostatnich dziesięcioleciach czy nawet latach. Celami archeologii współczesności są odkrywanie, dokumentowanie i interpretacja tychże śladów, aby zrozumieć różne aspekty życia i społeczeństwa z nieodległej przeszłości.

Taka formuła uprawiania archeologii w coraz bardziej czytelny sposób znajduje zastosowanie do badania także wydarzeń, mających miejsce w Polsce w XX w. Miniony wiek naznaczony był wieloma procesami i zdarzeniami, często o dramatycznym i tragicznym charakterze, a ich wpływ daleko wykraczał poza granice kraju. Polska doświadczyła w tym czasie I i II wojny światowej, okresu zimnej wojny, upadku komunizmu oraz integracji europejskiej. Wszystkie te dziejowe zmiany całkowicie odmieniły krajobraz kraju, a spuścizną każdej z nich jest także specyficzna kultura materialna. To materialne bogactwo w ostatnich latach stało się przedmiotem głębszego zainteresowania archeologów, które z czasem nabrało pewnych ram instytucjonalnych. Z jednej strony, ten trend jest próbą nawiązania do podobnych przeobrażeń archeologii na świecie (por. Kobiałka, Kostyrko, Kajda 2016), z drugiej – polska archeologia współczesności bardzo czytelnie osadzona jest w rodzimej tradycji badawczej i traumatycznej przeszłości kraju w ostatnich dziesięcioleciach.

Zamieszczone w niniejszym tomie artykuły zostały przygotowane na podstawie wybranych wystąpień, zaprezentowanych podczas konferencji „Archeologia wobec materialnych śladów współczesności”, zorganizowanej przez Komisję Archeologiczną oddziału PAN w Poznaniu w październiku 2022 r. Publikacja ma na celu podsumowanie dotychczasowych doświadczeń związanych z uprawianiem archeologii współczesności w Polsce, a także nakreślenie potencjalnych przyszłych pól i perspektyw badawczych. Jej zakres tematyczny ma wzmacniać interdyscyplinarny dialog i generować nowe formy współpracy inicjowanej wokół dziedzictwa czasów nieodległej przeszłości.

ARCHEOLOGIA WSPÓŁCZESNOŚCI – ZARYS HISTORYCZNY

Pomimo iż archeologia (gr. archaīos – dawny, stary, -logiā – mowa, nauka) ukształtowała się jako dyscyplina odtwarzająca najstarsze dzieje człowieka na podstawie materialnych pozostałości i badająca czasy w większości pozbawione źródeł pisanych, już od drugiej połowy XX w. szeroko ujmowana współczesność coraz wyraźniej stawała się niezbywalnym elementem badań archeologicznych. Zaangażowanie się archeologów w badania nieodległej przeszłości i współczesności zwykle łączy się ze środowiskiem amerykańskich badaczy. Przykładowo, William Rathje (Rathje, Murphy 2001) od lat 70. XX w. prowadził badania nad odpadami wyrzucanymi na śmietniki przez amerykańskie społeczeństwo w celu ustalenia m.in. struktury nabywanych dóbr w gospodarstwach domowych, intensywności konsumpcji czy też nawyków i zachowań z nimi związanych. Tego typu badania określano początkowo mianem „archeologii nas” (ang. archaeology of us; Gould, Schiffer 1981). W takim ujęciu archeologia stanowiła już więc nie naukę o dawnej przeszłości, lecz czytelnie sytuowała się poza archaīos. Innymi słowy, punktem odniesienia stawała się kultura materialna w jej wielorakich przejawach, zarówno materialnych pozostałości po działaniach ludzi, jak i przekształceń krajobrazów, dokonanych przez nich na przestrzeni dziejów. Materialność jako taka, a nie czas powstania danych przedmiotów i procesów z nimi związanych, stawała się przedmiotem prowadzonych badań.

Archeologia współczesności to niezwykle dynamiczny oraz wieloaspektowy nurt, wymykający się jednoznacznej definicji. Starając się ująć go w ramy koncepcyjne, można stwierdzić iż:

Archeologie współczesności są różnorodnym polem dociekań archeologicznych nad reliktami czasów najnowszych wykorzystujących do tego całe spektrum metod archeologicznych. Charakterystyczną cechą wszystkich archeologii współczesności jest ich interdyscyplinarne podejście do badanej problematyki i wykorzystywanie głównie metod etnograficznych […] źródeł historycznych czy też osiągnięć studiów nad pamięcią i historiami mówionymi (Kajda, Kobiałka 2017, 33).

Archeologia współczesności jest zatem bardziej formą partycypacji w kulturze aniżeli akademicko sankcjonowanym sposobem uprawiania dyscypliny. Odwołuje się do archeologicznego patrzenia i myślenia o rzeczach i przedmiotach. Odnosi się implicite do antykwarycznych, przedewolucjonistycznych formuł relacji do materialnych pozostałości i do przeszłości. W takim rozumieniu wyznacza ramy i warunki funkcjonowania archeologii w teraźniejszości oraz określa jej kształt w przyszłości. Ta jej nowa formuła nie jest rezultatem instytucjonalizacji, lecz zrodziła się jako element praktyki społecznej, wytworzonej w dużej mierze przez podmioty spoza środowiska akademickiego i spoza samej archeologii (Marciniak 2019, 30–31).

Publikacją, która po raz pierwszy podjęła temat dokonującego się zwrotu archeologii w stronę badań nad współczesnością, a jednocześnie stworzyła podwaliny pod dzisiejsze zainteresowania badawcze archeologii współczesności, była Archaeologies of the Contemporary Past (Buchli, Lucas 2001). Jej autorzy argumentowali, że archeologia może stać się ważnym sposobem badania czasów współczesnych i pozwolić na redefiniowanie samej dyscypliny, a dzięki temu – nas samych i naszego społeczeństwa. W tekstach zamieszczonych w tym tomie sformułowano teoretyczne i praktyczne podstawy archeologicznego sposobu badania otaczającego nas świata, zaczynając od analizy takich zjawisk, jak wysypiska śmieci, strajki górników, bractwa studenckie, opuszczony dom komunalny czy sztuka art deco, a na grobach masowych kończąc. Punktem wyjścia była konstatacja, że wiele wydarzeń i zjawisk historycznych, również tych z nieodległej przeszłości, wymyka się możliwości pogłębionych analiz, z racji tego, że nie pozostawiły po sobie źródeł pisanych lub nie zostały zapamiętane przez lokalne społeczności. Można je więc badać i poznawać jedynie poprzez rzeczy bądź ich fragmenty – często niepozorne, banalne, porzucone, zniszczone – przy wykorzystaniu metodyki badawczej archeologii. Omawiana publikacja dowodzi jednocześnie istnienia wielości i różnorodności sposobów wykorzystania perspektywy archeologicznej w odniesieniu do szeroko rozumianej współczesności i jej materialnych śladów. Wymowniejszym przykładem jest sam tytuł tej publikacji, podkreślający mnogość podejść: nie istnieje bowiem jedna zdefiniowana archeologia współczesności, lecz wiele jej wariantów i postaci. Stąd też mówi się o archeologiach w liczbie mnogiej (ang. archaeologies) (por. także Kajda, Kobiałka 2017).

Z upływem czasu coraz więcej archeologów zaczęło badać materialne pozostałości ze współczesności i podejmować wiele zagadnień do niej się odnoszących. Niewątpliwie na plan pierwszy wysuwają się te związane z konfliktami zbrojnymi i szeroko rozumianym dziedzictwem wojennym, analizowane z wielu różnych perspektyw. Obejmują one zarówno okres Wielkiej Wojny (Saunders 2004; 2007), jak i czasy II wojny światowej, badane np. w Wielkiej Brytanii (Moshenska 2012) czy Finlandii (Seitsonen 2021). W ramach tego nurtu badawczego podejmowana jest problematyka jeniectwa i internowania (Myers, Moshenska 2011; Mytum, Carr 2013) czy archeologia Holokaustu (Sturdy Colls 2015). W nurt ten wpisują się także prace poświęcone szeroko rozumianej archeologii konfliktów, pól bitewnych oraz materialnych po nich pozostałościach (Saunders 2012). Nie dotyczy to jedynie prób rekonstrukcji wydarzeń na podstawie materialnych pozostałości i na bazie metod archeologicznych, lecz również – sposobów radzenia sobie z konsekwencjami konfliktów na poziomie krajowym i międzynarodowym (Schofield 2009) czy integrowania perspektyw badawczych w celu wypracowania podejścia łączącego archeologię, badania nad dziedzictwem i historię w perspektywie krajobrazowej (Schriek 2022). Do tego nurtu zaliczyć także możemy badania archeologiczne miejsc związanych z wojną, przemocą, protestami czy działaniami opresyjnymi z wieków XX i XXI, których materialne relikty stanowią namacalne i wciąż obecne świadectwo, z którym współcześni muszą sobie poradzić (Theune 2018).

Ważne pole badawcze w tym nurcie zajmują też tzw. trudne dziedzictwo i sposoby, w jaki współcześni ludzie negocjują przypadłą im w udziale trudną spuściznę w swoim codziennym życiu, i jak odnoszą ją do reżimów pamięci, przynależności kulturowej czy tożsamości (Wollentz 2020). Wyraźnie czytelne są także badania mechanizmów kontroli państwowej, masowych represji i przemocy skierowanej wobec mniejszości etnicznych, politycznych, klasowych czy religijnych. Współczesna archeologia ma zatem znaczący potencjał badawczy jeśli chodzi o poznawanie mechanizmów działania reżimów totalitarnych, poprzez rozwijanie teoretycznych ujęć aktów okrucieństwa i przemocy oraz poszerzanie publicznego zrozumienia tego, w jaki sposób opresyjne reżimy wykorzystują przemoc i represje, aby utrzymać się przy władzy (Symonds, Vařeka 2020). Słowem, prace podejmujące zagadnienia konfliktów zbrojnych i przemocy realizują jasno sprecyzowany cel. Obejmuje on odtwarzanie wielu dotychczas nieznanych aspektów wydarzeń, w tym mikrohistorii czy historii jednostkowych, które nie zostały zapisane w źródłach, utrwalone na fotografiach czy zapamiętane. Połączenie i zbadanie różnych kategorii źródeł pozwala tym samym na poznanie nieodległej przeszłości w jej złożoności, służy ich upamiętnieniu, a także pośrednio stanowi przestrogę przed ich powtórzeniem.

Oprócz problematyki konfliktów i wojny, ważnym przedmiotem zainteresowania archeologii współczesności są zagadnienia i wydarzenia życia codziennego z nieodległej przeszłości. Prace z tego nurtu cechuje bardziej afirmatywne podejście. Są zazwyczaj poddawane analizie w perspektywie nowoczesności czy późnej nowoczesności, łącząc perspektywę akademicką z ujęciami bardziej praktycznymi, wychodzącymi poza naukową doxa. Takie ujęcie prezentuje praca Contemporary Archaeology – Excavating Now (Holtorf, Piccini 2009), poddająca analizie takie zjawiska, jak współczesne parki rozrywki, baza ekspedycji polarnej na Antarktydzie, złomowisko samochodów, miejsca testowania silników rakietowych czy ogrody zoologiczne. Podobny, zarówno pod kątem wykorzystywania interdyscyplinarnego podejścia, specyficznej metodologii badawczej czasów niedawnej przeszłości, jak i integracji perspektywy akademickiej z praktyczną, jest podręcznik The Oxford Handbook of the Archaeology of the Contemporary World (Graves-Brown, Harrison, Piccini 2013). Zarysowuje on wielość tematów, zagadnień i wątków ważnych dla archeologii współczesności, takich jak czas, przestrzeń, ruiny, pamięć, autentyczność, sekty religijne, protesty społeczne i zamieszki, wydarzenia sportowe, festiwale kulturowe, media. Są one analizowane poprzez pryzmat rzeczy i ich wzajemnych powiązań. Mówiąc inaczej, zarysowany przedmiot badawczy odnosi się do „żywej pamięci”, a archeologię można uznać za adekwatne narzędzie do studiów nad tym okresem naszego własnego społeczeństwa, co także udowadniają Rodney Harrison i John Schofield w książce After Modernity. Archaeological Approaches to the Contemporary Past (2010).

Istotny zakres badawczy archeologii współczesności obejmuje także ruiny – opuszczonych fabryk, zamkniętych centrów handlowych, zarośniętych bunkrów czy opuszczonych miast górniczych. Reprezentatywną publikacją dla tego nurtu jest praca Ruin Memories: Materialities, Aesthetics and the Archaeology of the Recent Past (Olsen, Pétursdóttir 2014). Pojęcie „ruinacja” (ang. ruination), stojące w opozycji do konwencjonalnego ich ujmowania jako popadania w ruinę – w znaczeniu degradacji, utraty, zniszczenia – odnosi się do odkrywania przeistaczających się obiektów, ruin nowoczesnego świata, co może być także przeżyciem odkrywczym, niekoniecznie nacechowanym negatywnie. Analizowanie procesu powolnego przeobrażania w ruinę może być również postrzegane jako akt ujawnienia. Skoro bowiem ruinacja zakłóca to, co zrutynizowane, stabilne, trwałe, można ją tym samym postrzegać jako odzyskiwanie pamięci, jako ujawnianie znaczeń i wartości historycznych oraz kulturowych współczesnych społeczeństw.

Do innego bloku zagadnień nawiązuje praca Reclaiming Archaeology: Beyond the Tropes of Modernity (González-Ruibal 2013), w której archeologia współczesności ujmowana jest jako ważne źródło metafor we współczesnym świecie poprzez odwołanie się do dorobku ważnych intelektualistów XX w. – Zygmunta Freuda, Waltera Benjamina czy Michela Foucaulta. Znaczenie jednak archeologii wykracza poza bycie źródłem metafor, stając się sposobem ponownego przemyślenia fundamentalnych kwestii nowoczesności i czasów późnej nowoczesności. Opierając się na czterech głównych aspektach – metodzie, czasie, dziedzictwie oraz materialności – analizowane są w niej różne tropy archeologiczne: wykopaliska, powierzchnia/głębokość, genealogia, ruiny, fragmenty, wyparte wspomnienia i ślady. Autorzy, odrzucając ich modernistyczne implikacje, ukazują jednocześnie potencjał twórczy i moc sprawczą archeologii jako sposobu poznania i zrozumienia nie tyle przeszłości, ile przede wszystkim teraźniejszości.

Z kolei praca An Archaeology of the Contemporary Era (González-Ruibal 2019) opisuje z archeologicznego punktu widzenia współczesną epokę (od końca XIX do XXI w.) jako okres archeologiczny zdefiniowany przez konkretne procesy materialne. Autor, analizując w niej założenia archeologii współczesnej przeszłości z perspektyw: epistemologicznej, politycznej, etycznej oraz estetycznej, dowodzi, iż materialność naszej obecnej epoki, zwłaszcza zaś ruiny i śmieci, ujawnia coś głębokiego, oryginalnego, a jednocześnie niepokojącego na temat ludzkości. Metodyka i perspektywa archeologiczna mogą być także skutecznie wykorzystane do rejestrowania i dokumentowania sposobów, w jaki osoby bezdomne żyją w mieście i je doświadczają, czego przykład stanowi książka Homeless Heritage. Collaborative Social Archaeology as Therapeutic Practice (Kiddey 2017). Opierając się na badaniach przeprowadzonych w dwóch angielskich miastach – Bristolu i Yorku – pokazuje sposoby aplikacji metod i teorii archeologicznych do badania bezdomności, niezwykle ważnego i trudnego zagadnienia współczesności.

Istotnym aspektem archeologii współczesności jest również refleksja nad sposobami, w jaki człowiek wpływa na środowisko, w którym żyje, co zmienia radykalnie postrzeganie dziedzictwa. Wpisuje się to w nurt ekologicznego rozumienia dziedzictwa, czego przykładem jest książka Heritage Ecologies (Bangstad, Pétursdóttir 2021). Autorzy dowodzą, że rozpoznanie uwikłania dziedzictwa w naturę jest niezbędne w erze antropocenu, w której niepewność i szybkie, często dramatyczne zmiany środowiskowe zmuszają nas do rewizji dotychczasowych koncepcji dziedzictwa, dziedziczenia oraz do wypracowania nowych strategii jego ochrony. Miejsca dziedzictwa stają się otwartymi i wspólnymi przestrzeniami, procesami, w które uwikłane są współtworzące je ludzkie i nie-ludzkie podmioty. Przyjęcie takiej optyki powoduje jednocześnie konieczność zaakceptowania, że ludzie nie są ani jedynymi twórcami, ani jedynymi spadkobiercami dziedzictwa.

ARCHEOLOGIA WSPÓŁCZESNOŚCI W POLSCE

Przeświadczenie, że archeologia może być ważnym sposobem badania szeroko rozumianej współczesności, jej materialnych śladów, zmian krajobrazowych oraz związanych z nimi procesów społecznych, stanowi podwaliny wszelkich działań podejmowanych w ramach archeologii współczesności, w tym również w Polsce. Stanowi składową czasów obecnych, zaś szersze, partykularne konteksty historyczne, społeczne, kulturowe oraz polityczne kształtują ramy jej zainteresowań badawczych w poszczególnych krajach. Dokonując pewnego uproszczenia, można stwierdzić, że brytyjskie oraz skandynawskie inicjatywy z zakresu archeologii współczesności odwołują się do problematyki pamięci, materialności i krajobrazu. Kluczowe są dla nich także zagadnienia natury teoretycznej, związane ze znaczeniem dziedzictwa nieodległej przeszłości i jego wpływem na współczesność. Archeologia współczesności w Polsce ukształtowała się w odmiennych okolicznościach i wyrasta z intelektualnej tradycji archeologii środkowoeuropejskiej. Zagadnienia te były już omawiane w kilku pracach (np. Ławrynowicz, Żelazko 2015; Zalewska 2016a), stąd sygnalizujemy tutaj jedynie wybrane i najważniejsze badania, które – w naszej ocenie – w zasadniczy sposób wpłynęły na aktualny stan archeologicznego zainteresowania czasami współczesnymi i ich materialnym dziedzictwem. Dobrze ilustrują to zresztą przykłady działań zamieszczonych w publikacji Archeologia wobec materialnych śladów współczesności, które to – z racji na ich problemowe ujęcia – będą wywierały znaczący wpływ na rozwój tego nurtu badawczego polskiej archeologii.

Powstanie i rozwój archeologii współczesności w Polsce oraz jej umocowanie w kontekście dyscypliny dokonały się na skutek systematycznego poszerzania pola zainteresowań archeologicznych. Na przestrzeni ostatnich dekad materialne ślady z okresu późnego średniowiecza, a następnie z czasów nowożytnych, stawały się powszechnie akceptowaną kategorią źródeł, badaną przy wykorzystaniu tych samych narzędzi i metod, co pozostałości z wcześniejszych okresów (por. Kajzer 1996). Dominacja paradygmatu kulturowo-historycznego w polskiej archeologii miała także istotny wpływ na zakres podejmowanych tematów badawczych i pytania stawiane w odniesieniu do materialnych śladów współczesności. Bardzo czytelne piętno odcisnęła także tragiczna historia najnowsza Polski – przede wszystkim lata II wojny światowej i jej materialne pozostałości. Zostały one dodatkowo wzmocnione powojennym terrorem komunistycznym. Niebagatelną rolę odgrywało także odkrywanie pamięci Wielkiej Wojny. Ten specyficznie polski rys archeologii współczesności jest także bardzo czytelny w niniejszym tomie. Przekonująco reprezentują go prace dotyczące okresu powojennego i obozów NKWD (por. Borkowski, Madejek w tym tomie; Lorkiewicz i inni w tym tomie) czy dziedzictwa I wojny światowej w Bieszczadach i Karpatach – cmentarzy wojennych i miejsc bitew (Musiał, Wieder, Witkowska, Czarnowicz w tym tomie; Czarnowicz, Zahacki, Vojtas w tym tomie).

W związku ze specyficznymi uwarunkowaniami historycznymi i akademickimi, początki archeologii współczesności w Polsce wiążą się w głównej mierze z badaniami miejsc kaźni z okresu II wojny światowej, takich jak masowe groby czy obozy koncentracyjne i zagłady. Co prawda, pierwsze wykopaliska na terenie obozu zagłady w Auschwitz przeprowadzone zostały już w latach 60. XX w. (por. Kobiałka i in. 2023), to jednak prace ekshumacyjne podejmowane na początku lat 90. XX w. w Katyniu (Głosek 1996) oraz innych miejscach kaźni związanych ze Zbrodnią Katyńską okazały się mieć fundacyjny charakter w kontekście odkrywania, dokumentowania oraz interpretowania materialnych śladów niedawnej przeszłości. Badania te, oprócz oczywistego wkładu w poszerzanie bazy źródłowej dotyczącej nieodległej przeszłości, uwidoczniły także szersze – społeczne i kulturowe – wymiary i znaczenie prac archeologicznych. Są to niezwykle ważne aspekty, których analiza dopiero w ostatnich latach staje się przedmiotem szerszej refleksji w polskim środowisku archeologicznym (por. Blombergowa 2016).

Równie istotne były prace Andrzeja Koli, który w latach 1994–1996 kierował zespołem archeologów prowadzących badania na terenach kwartału parku leśnego w Charkowie, w miejscu, gdzie w 1940 r. NKWD pogrzebało szczątki zamordowanych oficerów Wojska Polskiego (Kola 2005). Prace ekshumacyjne o podobnym charakterze przeprowadził on także w Bykowni – miejscu pogrzebania ofiar represji stalinowskich. Ważnym przykładem zastosowania metodyki archeologicznej były też wykopaliska na obszarze niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Żydów w Bełżcu (Kola 2000). Zbieżne tematycznie i problemowo projekty realizowano w późniejszych latach także na terenie innych obozów zagłady – w Chełmnie nad Nerem, Treblince oraz Sobiborze (Gilead, Haimi, Mazurek 2009; Sturdy Colls 2012; 2015).

Podobne cele, metody oraz sposób myślenia o potencjale archeologii w kontekście śladów niedawnej przeszłości przyświecały naukowcom poszukującym szczątków ofiar niemieckich oraz później – komunistycznych zbrodni na terenie byłego poligonu wojskowego na łódzkim Brusie (Głosek 2010). Przedmiotem badań archeologicznych były także próby zlokalizowania grobów masowych i ekshumacja ofiar Rzezi Wołyńskiej na Ukrainie z 1943 r. (np. Popkiewicz 2016). Archeologia współczesności, rozumiana przed wszystkim jako specyficzna metoda odnajdywania utajnionych grobów, jest obecnie intensywnie wykorzystywana przez instytucje państwowe. Instytut Pamięci Narodowej od wielu już lat, z sukcesami, prowadzi badania mające na celu odnalezienie szczątków żołnierzy i przedstawicieli polskiego powojennego podziemia antykomunistycznego, w tym także tzw. żołnierzy wyklętych (Staniewska, Domańska 2023, 49–56). Prace i ich wyniki np. na Cmentarzu Osobowickim we Wrocławiu (Szwagrzyk 2021) oraz Kwaterze „Ł”, tzw. „Łączce” na cmentarzu wojskowym na Powązkach w Warszawie (Wichowska 2016), są tego lepiej znanymi przykładami.

Ten – siłą rzeczy dość pobieżny – przegląd prowadzonych na przestrzeni ostatnich dekad w Polsce badań realizowanych w ramach archeologii współczesności, ukazuje kilka charakterystycznych aspektów jej praktykowania. Po pierwsze, od początku i przez wiele lat jej zakres obejmował w głównej mierze odkrywanie i dokumentowanie śladów zbrodni drugowojennych, oraz, w ostatnim czasie, tych z okresu komunizmu. Tego typu zadania badawcze były stawiane przed archeologami ze strony różnych instytucji, podmiotów i przedstawicieli innych dyscyplin naukowych. W tym kontekście bardzo często mówiło się i pisało o „metodzie archeologicznej”, a nie o archeologii współczesności per se. Innymi słowy, archeologia jako dyscyplina badań naukowych była sprowadzana do sposobu pozyskiwania artefaktów, materialnych śladów, które w większości przypadków były dowodami popełnionych zbrodni. Mówiąc skrótowo, chodziło o wykorzystanie archeologii jako sposobu zadokumentowania miejsc zbrodni. Merytoryczne zagadnienia związane z tymi zagadnieniami były przede wszystkim podejmowane przez historyków, a za podstawową bazę materiałową służyły źródła pisane, słowne i wizualne. Redukowanie archeologii jedynie do metody badawczej, której synonimem są badania wykopaliskowe, można postrzegać jako upraszczający sposób rozumienia zarówno dyscypliny, jak i jej metod oraz potencjału poznawczego. Wynikało to z przyjmowanego milcząco przeświadczenia, rzadziej wyrażanego explicite, że w kontekście badania nieodległej przeszłości archeologia jest jedynie nauką pomocniczą historii – sposobem (a właściwie – „metodą”) odnajdywania i dokumentowania śladów popełnionych zbrodni. Dobrym podsumowaniem tego rodzaju praktyk prowadzonych w naszym kraju jest publikacja Archeologia totalitaryzmu, pod redakcją Olgierda Ławrynowicza i Joanny Żelazko (2015).

Tak rozumiana archeologia była w istocie formą dopisywania brakujących elementów do historii najnowszej, włączając je do sfery materialnej. Wiele przykładów opracowań archeologicznych miało formę opisu przeprowadzonych badań i dokonanych odkryć. Były to prace pisane w myśl założeń tradycyjnego – i nadal silnego w archeologii polskiej – paradygmatu kulturowo-historycznego. Większość artykułów i książek powstałych w tym nurcie, który można roboczo określić mianem „martyrologicznego”, pozbawiona była szerszej refleksji teoretycznej. Wynikało to głównie z przeświadczenia, że w kontekście wydarzeń z XX w. archeologia jest jedynie formą pisania historii zdarzeniowej. Zupełnie odmiennie sytuacja wyglądała w wypadku archeologii anglosaskiej, gdzie najważniejsi jej przedstawiciele byli aktywnie zaangażowani w toczące się wówczas dyskusje dotyczące roli i znaczenia teorii w kontekście prowadzonych badań archeologicznych, natomiast szeroko rozumiane dziedzictwo czasów współczesnych stanowiło pole wielu nowych, odkrywczych i często dość awangardowych podejść badawczych. Można więc stwierdzić, że w pewnym sensie archeolodzy współczesności zaczęli nadawać ton toczącym się w środowisku archeologicznym dyskusjom. Miało to także swoje implikacje społeczne, kulturowe oraz polityczne, które również stały się przedmiotem szerszych analiz jako istotne aspekty archeologii współczesności – archeologii we współczesności (np. Holtorf, Piccini 2009; González-Ruibal 2013; Graves-Brown, Harrison, Piccini 2013).

W ostatnich latach można zaobserwować fundamentalne przewartościowania w zakresie rozumienia archeologii i dziedzictwa archeologicznego. W Polsce, w kontekście upadku i stopniowej erozji paradygmatu naukowego, archeologia została zmuszona do opuszczenia bezpiecznej „wieży z kości słoniowej” (Kobyliński 2002). Z racji tego, że na wielu płaszczyznach wchodzi ona we wzajemne relacje ze społeczeństwem, nie może być dłużej praktykowana i rozumiana jedynie z czysto naukowego punktu widzenia. Spojrzenie to zostało pogłębione przez kryzys ekonomiczny z 2008 r., który odbił się poważnie na archeologii w wielu krajach Europy, w tym również w Polsce (Schlanger, Aitchison 2010). W jego konsekwencji zauważono konieczność przedefiniowania sposobów funkcjonowania dyscypliny i jej praktykowania oraz uwypuklenia jej bardziej utylitarnego i społecznego wymiaru (Kajda, Kobiałka 2017, 28–29).

Zmiana podejścia w tym zakresie jest bardziej zauważalna w tych krajach, na których kryzys ekonomiczny odcisnął silniejsze piętno aniżeli w Polsce. Poskutkowało to pojawianiem się licznych inicjatyw, związanych m.in. z archeologią publiczną, archeologią społeczności lokalnych czy tzw. archeologią włączającą (ang. inclusive archaeology). Nowe, pokryzysowe podejście do archeologii oznacza więc skoncentrowanie się na archeologii, która może odgrywać istotną rolę w społeczeństwie z perspektywy problemów i wyzwań współczesnego świata, takich jak głód, bieda, migracje, wykluczenie społeczne, prawa człowieka, zrównoważony rozwój, ochrona przyrody itd. Takie sposoby uprawiania archeologii stały się pożądane, ponieważ przez bezpośrednie angażowanie społeczeństwa w procesy poznawania i odkrywania przeszłości ukazują one praktyczne oblicze tej dyscypliny jako dziedziny o szerokim oddźwięku społecznym. Stąd również zwrot w stronę obserwowania i aktywnego włączania się archeologów w debaty dotyczące kwestii społecznych, a także poszukiwanie nowych pól badawczych, które do tej pory wymykały się ch szerszej uwadze. Pozwoliło to także na zrozumienie, że archeologii nie można pojmować jedynie jako nauki, formy wiedzy, zespołu działań czy metod badawczych, ale staje się ona także rodzajem praktyki społecznej i kulturowej, zależnej od wydarzeń i problemów współczesności (Kajda, Kobiałka 2017, 30).

Kolejne lata rozwoju archeologii współczesności w Polsce uwzględniały pierwsze doświadczenia, ale w coraz większym stopniu otwierały się na inspiracje z innych tradycji intelektualnych, poszerzając paletę tematów, problemów i pytań. Za czytelny symptom stopniowych zmian i poszerzania pola badawczego dyscypliny oraz powiększenia grona badaczy można uznać Interdyscyplinarną Sesję Studentów Archeologii, zatytułowaną „Współczesna przeszłość”, która odbyła się w grudniu 2008 r. w podpoznańskim Puszczykowie i była inicjatywą studentów ówczesnego Instytutu Prahistorii UAM w Poznaniu. Materiały z niej zostały opublikowane w kolejnym roku (Stępień 2009). Pięć lat później, w ramach Pierwszego Kongresu Archeologii Polskiej w Warszawie w 2013 r., Anna Zalewska zorganizowała sesję tematyczną poświęconą archeologii współczesności – „Archeologia współczesności. Archeologia martyrologii XX wieku”. Przyniosła ona podsumowanie pierwszego okresu uprawiania archeologii współczesności w Polsce (Zalewska 2016a). W kolejnych latach zorganizowano kolejne konferencje oraz sympozja poświęcone tej problematyce, czego jednym z ostatnich przykładów jest konferencja „Archeologia wobec materialnych śladów współczesności”, zorganizowana w październiku 2022 r. przez Komisję Archeologiczną oddziału PAN w Poznaniu.

Wyraźny wpływ na rozwój archeologii współczesności w Polsce miały projekty, badania i publikacje Anny Zalewskiej. Szczególnie znaczące są jej osiągnięcia w zakresie zapomnianego i wcześniej w istocie niebadanego archeologiczne dziedzictwa pierwszowojennego (Zalewska 2013a; 2013b; 2014). Myślą przewodnią jej prac było przywracanie „pamięci o miejscach, rzeczach i ludzkich czynach, które zostały niemal całkowicie wymazane z historiografii” (Zalewska 2017, 67), w tym przypadku – pamięci i wiedzy o użyciu po raz pierwszy przez siły niemieckie broni chemicznej na froncie wschodnim w trakcie I wojny światowej w 1915 r. Swoje badania osadziła w dyskursach pamięcioznawczych, studiów nad dziedzictwem, nauki obywatelskiej oraz szerszej refleksji teoretycznej i metodologicznej (np. Zalewska 2021). Co więcej, realizowane przez nią przedsięwzięcia badawcze były oparte w dużej części na założeniach konserwacji zapobiegawczej, gdzie główny nacisk położono na wykorzystanie rozległego spektrum możliwości, oferowanych przez archeologiczne metody nieinwazyjne. Wiele wcześniejszych projektów i badań w ramach archeologii współczesności w Polsce bazowało bowiem na pracach inwazyjnych (wykopaliskowych), co powodowało sprowadzanie archeologii do metody badawczej – sposobu pozyskiwania artefaktów oraz szczątków ludzkich.

Z czasem, i dość konsekwentnie, metody nieinwazyjne stawały się fundamentem większości projektów archeologicznych w kontekście materialnych śladów współczesności. Tym samym wpisują się one w jedną z głównych wytycznych współczesnej doktryny konserwatorskiej, nakazującej ograniczenie do minimum stosowania badań inwazyjnych (niszczących) na rzecz nieinwazyjnych metod w badaniu i dokumentacji dziedzictwa kulturowego. Oprócz tego jako ważne elementy praktykowania archeologii współczesności w Polsce eksponowane i wdrażane są w praktyce aspekty społeczne, edukacyjne, partycypacyjne, wspólnotowe, co czyni z dyscypliny formę uczestnictwa w świecie i w kulturze tu i teraz (por. Kobiałka i in. 2023). Bliski zaś dystans czasowy pomiędzy współcześnie żyjącymi ludźmi a badanymi wydarzeniami, nawet z czasów I wojny światowej, stwarza wiele sposobności uprawiania archeologii jako formy praktyki społecznej i kulturowej (por. Kajda, Kobiałka, Marciniak 2022). Społeczne aspekty badań realizowanych przez archeologię współczesności stanowią jej dystynktywny rys. Archeologia współczesności dowodzi tym samym, że pomimo swoich naukowych podstaw, fundamentalne są dla niej także społeczne i kulturowe aspekty rozumienia, postrzegania i praktykowania archeologii. Uwzględniając te okoliczności, przeprowadzono m.in. pierwsze badania archeologiczne na terenach obozów jenieckich w Czersku i Tucholi z czasów Wielkiej Wojny (por. Kobiałka, Kostyrko, Kajda 2016; 2017).

Odwołanie się do tradycji etnoarcheologii jest czytelnie w badaniach Olgierda Ławrynowicza nad niemieckimi zbrodniami wojennymi w ramach tzw. Intelligenzaktion oraz nad szeroko rozumianymi miejscami pamięci i zapomnienia, w których najistotniejszą kategorią analityczną staje się krajobraz (np. Krupa-Ławrynowicz, Ławrynowicz 2019a; 2019b). Wykorzystanie metod i narzędzi badań etnograficznych pozwala na uchwycenie wielu interesujących związków pomiędzy badaną przeszłością i jej materialnymi śladami a współcześnie żyjącymi ludźmi i ich pamięcią w kontekście analizowanych miejsc oraz wydarzeń. Należy nadmienić, że twórczy dialog pomiędzy archeologią a etnografią, którego specyficzną formą jest etnoarcheologia (czasów współczesnych), stanowi charakterystyczny rys tradycji anglosaskiej. Coraz częściej jest on także podejmowany w polskiej archeologii (np. Kobiałka i in. 2021; Kobiałka 2022). Zainteresowania etnoarcheologią zaowocowały ideą powstania Leksykonu archeologii katyńskiej (1990–2015), którego jednym z głównych celów jest zadokumentowanie wspomnień, dokumentów, zdjęć, itd. osób, które brały udział w badaniach katyńskich w latach 90. XX w. W tym przypadku sami archeolodzy stali się przedmiotem badań (etno)archeologicznych (https://www.archeologia.uni.lodz.pl/badania/projekty-badawcze/leksykon-archeologii-katynskiej-1990-2015, dostęp: 26.06.2023).

Innym wartym odnotowania poszerzeniem pola zainteresowania archeologii współczesności, na podstawie narzędzi i metod badań nieinwazyjnych (m.in. lotnicze skanowanie laserowe, historyczne zdjęcia lotnicze, zobrazowania satelitarne) i aspektów etnograficznych oraz tzw. „archeologii śmietniskowej” (ang. garbage studies), są badania Grzegorza Kiarszysa (np. 2019a; 2019b), poświęcone czasom zimnej wojny oraz magazynom broni jądrowej, które zostały wybudowane w Polsce w końcu lat 60. XX w. Dostęp do materiałów archiwalnych, dotyczących budowy baz wojskowych do przechowywania głowic broni jądrowej na wypadek III wojny światowej, jest dość ograniczony; część z nich została ujawniona, zaś do wielu z nich nie ma dostępu i zapewne nie zmieni się to przez wiele kolejnych lat. Po upadku żelaznej kurtyny, na początku lat 90. XX w., magazyny te zostały opuszczone, zdemontowane i w kolejnych dekadach podlegały systematycznej degradacji. Jak dowodzą prace Kiarszysa, analizowanie krajobrazu oraz śladów działalności człowieka pozwala na odtworzenie wielu aspektów życia codziennego żołnierzy radzieckich i ich rodzin, stacjonujących niegdyś w tych bazach.

Ostatnia dekada wyznacza niezwykle dynamiczny rozwój archeologii współczesności w Polsce. Z jednej strony nadal kontynuowane i podejmowane są prace wpisujące się w nurt martyrologiczny, związany z tzw. trudnym, bolesnym dziedzictwem wojennym, które zdają się dominować w nurcie badań archeologii współczesności (Zalewska 2016b, 22). Inne prace w tym nurcie dotyczą badania materialnych konfliktów i zbrodni XX w. (Mik, Węglińska 2019); inicjatyw podejmowanych nad problemem cmentarnictwa pierwszowojennego (Karczewska 2018; 2020; Czarnowicz, Ochał-Czarnowicz 2019); niemieckich zbrodni wojennych, ich materialnych śladów oraz zachowanej pamięci wśród lokalnej społeczności (np. Kobiałka i in. 2021; Kobiałka 2022); ekshumacji żołnierzy niemieckich i ludności cywilnej z czasów II wojny światowej, które mają znamiona badań naukowych na podstawie mikrohistorii ludzi, rzeczy i miejsc (np. Frąckowiak 2018); czy też interdyscyplinarnych badań grobów ofiar zbiorowych (rozszerzonych) samobójstw rodzin niemieckich u schyłku II wojny światowej (Konczewski i in. 2023).

Z drugiej strony natomiast polscy archeolodzy otwierają się na nowe pola badawcze, formują swe projekty, wykorzystując interdyscyplinarne podejście oraz aplikując wielość nowych metod. Badaniu poddawane są historyczne pola bitewne (np. Zapłata 2017; Wrzosek 2019), miejsca katastrof lotniczych, w szczególności miejsce katastrofy prezydenckiego samolotu TU-154M pod Smoleńskiem w 2010 r., ryty pozostawione na drzewach przez jeńców wojennych i przymusowych pracowników w okresie II wojny światowej w pobliżu umocnień polowych wzniesionych pod Chyciną w województwie lubuskim (Kobiałka, Kajda, Frąckowiak 2015), czy wreszcie tereny zanikłych wsi na terenie Puszczy Zgorzeleckiej (Szczurowski, Konczewski 2019).

Archeologiczna atencja do materialności otaczającej rzeczywistości jest nawet jednym z tropów do śledzenia zmian klimatycznych w dobie antropocenu (Smykowski, Stobiecka 2022). Podobnie jest także w wypadku analiz procesu przemijania (ruinacji) dziedzictwa przemysłowego, militarnego czy związanego z transportem publicznym (np. Woźny 2009; Kobiałka 2014; Stobiecka 2021). To tylko niektóre z prac powstałych w ostatnim czasie w polskim środowisku archeologicznym. Fakt, że część z nich jest publikowana w zagranicznych czasopismach branżowych, to wymowne świadectwo znaczenia badań prowadzonych w nurcie archeologii współczesności w Polsce.

Archeologia ma wiele do zaoferowania w kontekście badania szeroko rozumianej współczesności. Co więcej, wartość tego rodzaju działań zyskuje na znaczeniu i docenieniu, skoro wiele z przywołanych powyżej inicjatyw i projektów naukowych uzyskało wsparcie finansowe ze strony Narodowego Centrum Nauki oraz innych instytucji. Archeologia współczesności stanowi synergię aspektów stricte naukowych z oczekiwaniami społecznymi, kulturowymi (także politycznymi) – łączy ślady niedawnej przeszłości ze współczesnością (por. Stobiecka 2023). Zamieszczone w niniejszej publikacji teksty stanowią swoisty indeks aktualnej kondycji archeologii współczesności w Polsce oraz wskazują na potencjalne kierunki jej rozwoju w najbliższej przyszłości.

Table of Contents

Archeologia wobec materialnych śladów współczesności. Wstęp