© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2011

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Recenzent: prof. zw. dr hab. Vladimir Ljach

Redaktor ds. publikacji medycznych: Jolanta Jedlińska

Redaktor merytoryczny: Elżbieta Michalska

Redaktor techniczny: Artur Puźniak

Korekta: Zespół

Projekt okładki i stron tytułowych: Maria Sosnowska

Zdjęcie na okładce: Agencja Fotograficzna Fotolia

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2011 r., (wyd. I)

Warszawa 2018

ISBN 978-83-200-5696-9

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: Marcin Kapusta / konwersja.virtualo.pl

Spis treści

Wstęp

1. Motoryczność ludzka – podstawowe pojęcia

Zadania dla studentów

2. Uwarunkowania motoryczności

Zadania dla studentów

3. Przejawy motoryczności

Zadania dla studentów

4. Proces uczenia się i nauczania czynności ruchowych

Zadania dla studentów

5. Przegląd metod oceniających sprawność fizyczną

Zadania dla studentów

6. Pomiar w badaniach nad sprawnością fizyczną

Zadania dla studentów

7. Normy i układy odniesienia w ocenie sprawności fizycznej młodzieży

Zadania dla studentów

8. Dymorfizm płciowy a sprawność fizyczna

Zadania dla studentów

9. Analiza zależności między budową somatyczną a sprawnością fizyczną

Zadania dla studentów

10. Tempo rozwoju biologicznego a sprawność

Zadania dla studentów

11. Środowiskowe uwarunkowania sprawności fizycznej

Zadania dla studentów

12. Długookresowe tendencje przemian w sprawności fizycznej

Zadania dla studentów

13. Wybrane testy oceny sprawności fizycznej

Piśmiennictwo

Przypisy

Wstęp

Motoryczność człowieka od ponad stu lat jest przedmiotem badań naukowych. Antropomotoryka jest nauką młodą, szukającą swojego miejsca w systemie nauk, zwłaszcza w naukach o szeroko rozumianej kulturze fizycznej. Wieloaspektowa struktura motoryczności ludzkiej leży u podstaw wychowania fizycznego, sportu, turystyki, rekreacji, rehabilitacji oraz fizjoterapii. Postęp cywilizacyjny w dziedzinie elektroniki zwielokrotnił możliwości rejestracji, gromadzenia i przetwarzania danych, tworząc nowe warunki rozwoju badań nad motorycznością. Pojmowanie sprawności fizycznej jako podstawy zdrowia, a zarazem aktywnego funkcjonowania na późniejszych etapach ontogenezy, spowodowało wzrost zainteresowania tą dziedziną nauki.

Wydanie w ciągu ostatnich kilkunastu lat wielu teoretycznych opracowań dotyczących motoryczności ludzkiej, a zwłaszcza monografii prof. Joachima Raczka pt. „Antropomotoryka. Teoria motoryczności człowieka w zarysie”, zmusza do refleksji i przemyśleń, w jaki sposób tak ogromny potencjał wiedzy teoretycznej przekazać studentom w czasie realizacji zajęć praktycznych.

Biorąc za podstawę wieloletnie doświadczenie dydaktyczne zdobyte podczas prowadzenia zajęć z antropologii, teorii wychowania fizycznego i sportu oraz antropomotoryki, postanowiliśmy podjąć próbę opracowania pomocy dydaktycznej w postaci praktycznego przewodnika do ćwiczeń. Jego zamysłem jest pomoc w przełożeniu teoretycznej wiedzy na proste i zrozumiałe ćwiczenia będące w przyszłości podstawą pracy nauczyciela, fizjoterapeuty, instruktora czy trenera. Przewodnik ten powinien pełnić funkcję notatnika, w którym studenci wpisywaliby wyniki pomiarów (wykonanych bądź przeniesionych z innych zajęć) lub testów sprawnościowych oraz rozwiązywali stawiane przed nimi zadania.

W pierwszej części opracowania zamieszczono zagadnienia dotyczące motoryczności ludzkiej, jej struktury oraz procesu motorycznego uczenia się. W drugiej skupiono się nad praktycznym zastosowaniem wiedzy teoretycznej, metodami testowania kondycyjnych i koordynacyjnych zdolności motorycznych oraz formami opracowania rezultatów badań. W przewodniku zamieszczono także niezbędne, najczęściej stosowane testy pomiarowe oraz normy i układy odniesienia ułatwiające ocenę aktualnego potencjału motorycznego dzieci i młodzieży.

1
Motoryczność ludzka – podstawowe pojęcia

Człowiek jako istota żywa przejawia bogactwo środków w kontaktach z otoczeniem zewnętrznym. Od poczęcia buduje i doskonali mowę, możliwości postrzegania świata zewnętrznego. Charakterystyczną wartością człowieka jest ruch. Bez ruchu nie ma życia. Stanowi on najbardziej uniwersalną i spektakularną wartość, jest podstawowym przejawem ludzkiej aktywności życiowej. Wraz ze wzrastaniem rozwija się i doskonali aktywność fizyczna człowieka, osiągając w wielu przypadkach poziom nieosiągalny dla innych. Rozwijamy się i doskonalimy nie tylko jako istota biologiczna, ale również jako istota społeczna, a więc budujemy naszą złożoną osobowość.

Złożoność problematyki motoryczności ludzkiej wywołała szersze zainteresowanie głównie praktycznymi aspektami działań ruchowych. Doprowadziło to do powstania teoretycznej subdyscypliny wiedzy, której przedmiotem było ujęcie całościowe zagadnień motoryczności ludzkiej.

Na co dzień nie zastanawiamy się, dlaczego umiemy chodzić, biegać, skakać, rzucać, dźwigać czy wykonywać skomplikowane ruchy manualne. Nie zastanawiamy się, ile problemów sprawia dziecku zdobycie umiejętności złapania piłki czy sznurowania butów. Zaczynamy rozważać istotę tej umiejętności dopiero wtedy, gdy staje się ona niezbędna, a co najważniejsze – realizowana ma być na wysokim poziomie, najlepiej mistrzowskim. Zazwyczaj chodzi o działalność sportową, artystyczną (balet, pantomima, cyrk), proces wychowania fizycznego, rehabilitacji czy pracę zawodową.

Dlatego wiedza mówiąca o motoryczności ludzkiej służy nie tylko jej przedstawieniu i usystematyzowaniu, ale pozwala zrozumieć bardzo bogate podłoże zachowań ludzkich od narodzin, a więc kiedy możliwości ruchowe są, oględnie mówiąc, bardzo ograniczone, poprzez okres dorosłości, kiedy osiągamy apogeum tych możliwości, aż po okres starości (Raczek, 2010).

Konieczność przekazywania całości wiedzy dotyczącej motoryczności jest zasadna, ponieważ:

→ Przejawy motoryczne są najczęstszą i najbardziej spektakularną formą reakcji jednostki na bodźce środowiska zewnętrznego, ukazują możliwości, sprawność funkcji ustrojowych i są świadectwem poziomu doskonałości organizmu.

→ Aktywność motoryczna określa w dużym stopniu specyfikę osobowości jednostki, jej wyspecjalizowanie w sporcie czy pracy zawodowej.

→ Możliwości motoryczne człowieka dają mu sposobność komunikacji i kontaktów międzyludzkich.

→ Ruch od poczęcia jest podstawowym czynnikiem rozwoju i doskonalenia jednostki.

→ Dzięki bogactwu i specyficznej dynamice motoryczności ludzkiej jesteśmy w stanie zapanować nad światem zewnętrznym i w dużej mierze podporządkować go sobie.

→ Motoryczność jest terenem działania, stanowi zasadniczą sferę zabiegów pielęgnacyjnych, kształtujących, wzbogacających, korygujących czy naprawczych, a więc odgrywa podstawową rolę w obszarze kultury fizycznej.

Podstawowymi terminami używanymi w antropomotoryce są ruch i motoryczność ludzka.

Definicje pojęć, którymi posługiwać się będziemy w tym opracowaniu, są następujące:

Po pierwsze – antropomotoryka to nauka ujmująca całokształt motoryczności człowieka w jej skomplikowanych przejawach i uwarunkowaniach oraz powiązaniach i zależnościach. Postrzegamy ją jednoznacznie jako naukę o człowieku, a nie jako abstrakcyjną dziedzinę wiedzy o bezpodmiotowych zjawiskach, procesach, mechanizmach i funkcjach ruchu.

Po drugie – antropomotoryka ujmuje problemy motoryczności holistycznie, gdzie człowiek zajmuje miejsce centralne – jako przyczyna i twórca działań ruchowych. Musimy mieć na względzie ścisłe relacje między uwarunkowaniami przyrodniczymi, psychicznymi i społecznymi oddziałującymi na człowieka.

Po trzecie – antropomotoryka w najwęższym (najbardziej interesującym nas) zakresie dotyczy kompleksowych zjawisk motoryczności człowieka związanych z bogatą działalnością w obszarze kultury fizycznej (wychowanie fizyczne, sport, rekreacja fizyczna, rehabilitacja ruchowa).

Reasumując:

Przedmiotem antropomotoryki jest ruch pojmowany jako czynność motoryczna, gdyż jest ona:

→ podstawowym, samodzielnym składnikiem wielu sfer życiowej aktywności człowieka,

→ centralną formą działalności w wychowaniu fizycznym, rekreacji i sporcie.

Dlatego:

Antropomotoryka zajmuje się badaniem, analizowaniem i wyjaśnianiem dwóch aspektów człowieka: obszarem produktu, czyli realnymi właściwościami działania ruchowego, oraz obszarem procesualnym, a więc potencjalnymi uwarunkowaniami zachowania ruchowego.

Ponieważ zadania stawiane przez antropomotorykę są bardzo rozległe, musi się ona opierać na wiedzy i doświadczeniach innych nauk podstawowych. Nie ma tu jednak miejsca na odwoływanie się tylko do dorobku tych nauk, poznanie istoty motoryczności przebiega poprzez ujęcie analityczno-syntetyczne. Jest to więc integracja wiedzy zdobytej przez te nauki i własnego dorobku.

Rycina 1.1. Wpływ innych nauk podstawowych na antropomotorykę.

1.1. Podstawowe pojęcia motoryczności

Ruch może być pojmowany jako:

→ forma istnienia materii,

→ zmiany miejsca przez różne ciała,

→ rozwój istot żywych,

→ procesy społeczne – zmiana miejsca,

→ zmiany miejsca przez obiekty (masę) (od czasów Newtona).

Współcześnie definiowany jest jako: Zewnętrznie dostrzegalna, obiektywna składowa ludzkiego działania. Polega na celowo zorganizowanej i skoordynowanej zmianie miejsca ciała lub jego części, będącej następstwem regulowanej czynności mięśniowej.

Ruch jest więc rezultatem wielu wewnętrznych, organizmalnych i psychicznych, procesów, którego przyczyną jest człowiek.

Motoryczność w najszerszym pojęciu to: „Całokształt przejawów i uwarunkowań oraz zachowań i potrzeb ruchowych człowieka. Inaczej mówiąc, określa: całość struktur, procesów, stanów organizmu i psychiki oraz realnych efektów związanych z aktywnością ruchową człowieka” (Raczek, 2010).

Motoryczność:

→ Uwarunkowania, przejawy, zachowania i potrzeby ruchowe człowieka.

→ Poznanie i zrozumienie biopsychospołecznej natury człowieka. Motoryczność kształtuje się zgodnie z biologicznymi fazami filogenezy i ontogenezy oraz w myśl praw rozwoju społecznego.

→ Czynność ruchowa człowieka jako obiektywna rzeczywistość i forma życia, w których przejawiają się nie tylko biologiczne właściwości organizmu, ale i różnorodność jego osobowości. Ruch jest głównym czynnikiem rozwoju i doskonalenia człowieka.

→ Aspekt potencjalny – wewnętrzne uwarunkowania, utajone możliwości ruchowe jednostki.

– Określają struktury oraz procesuralne właściwości związane z mechanizmami kontroli (generowanie, sterowanie, regulacja).

– Charakter czynności fizjologicznych poszczególnych układów organizmu człowieka i jego funkcji psychicznych.

→ Aspekt efektywny – zewnętrzne przejawy, realne właściwości czynności ruchowej. Właściwości manifestacyjne wiążące się z przebiegiem tych czynności oraz ich efektem. Wyróżnia się tu właściwości strukturalne (obraz i przebieg czynności w czasie i przestrzeni – cechy ruchu) oraz właściwości finalne (ostateczny wynik czynności ruchowej).

→ Znamiona motoryczne – podstawowe struktury i funkcje wyznaczające zasięg zachowań ruchowych oraz poziom osiągnięć motorycznych. Wyodrębnia się znamiona o charakterze ogólnym – zdolności motoryczne, oraz znamiona bardzo specyficzne – umiejętności motoryczne.

1.2. Strukturalny model motoryczności człowieka

Problem motoryczności ludzkiej jest złożony, gdyż dotyczy człowieka działającego w różnych warunkach i sytuacjach środowiska. Dlatego też należałoby odnieść się do tego problemu, uwzględniając wielość i odmienność aspektów.

Odmienną strukturę motoryczności przedstawia Jan Szopa, wyróżniając stronę potencjalną (móc, chcieć, umieć) i efektywną (przebieg ruchu i jego skutek) (Szopa i wsp., 1996).

Podstawowym „piętrem” potencjalnej strony motoryczności są predyspozycje rozumiane jako: „względnie elementarne cechy strukturalne i funkcjonalne organizmu w znaczącym stopniu uwarunkowane genetycznie i możliwe do pomiaru za pomocą metod specyficznych dla nauk podstawowych” (Szopa i wsp., 1996).

Wyróżnia się tu:

→ predyspozycje morfologiczno-strukturalne,

→ predyspozycje energetyczne,

→ predyspozycje koordynacyjne.

Do strony efektywnej motoryczności należy zaliczyć rezultaty działań ruchowych człowieka, a więc „stopień przejawiania się strony potencjalnej” (zdolności i umiejętności) (Szopa i wsp., 1996). Jest to zatem „…stopień uzewnętrznienia poziomu zdolności i umiejętności ruchowych […], czyli właściwość osobnicza i specyficzna”.

Rycina 1.2. Podstawowe aspekty ludzkiej motoryczności (Raczek, 2010).

Zadania dla studentów

Zadanie 1

Podaj przykłady związków między antropomotoryką a poszczególnymi naukami podstawowymi.

Zadanie 2

Na podstawie analizy definicji wykaż i przedstaw związek między terminami „ruch” i „motoryczność”.

Zadanie 3

Wykaż, że biologiczne i psychiczne różnice jednostki mają wpływ na możliwości doskonalenia człowieka i przydatność do poszczególnych dyscyplin sportowych.