© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2023

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Recenzent: prof. dr hab. n. med. Andrzej Bożek

Wydawca: Marta Diana Rozwadowska

Redaktor prowadzący: Barbara Nowak-Pacholczak

Redaktor merytoryczny: Elżbieta Kossarzecka

Producent: Anna Badura

Projekt okładki i stron tytułowych: Kamil Bober

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2023r. (Wydanie I)
Warszawa 2023

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN 978-83-01-23138-5

DOI: https://doi.org/10.53271/2023.073

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2

02-460 Warszawa

pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

Fragment

Autorzy część 1–2

Wprowadzenie

Wykaz wybranych skrótów

Spis rozdziałów części 1

Spis rozdziałów części 2

1. Alergologia w Polsce w 2023 r.
Karina Jahnz-Różyk

1.1. Lekarze alergolodzy

1.2. Choroby objęte opieką alergologiczną

1.3. Konsultant krajowy w dziedzinie alergologii

1.4. Konsultanci wojewódzcy

1.5. Polskie Towarzystwo Alergologiczne

1.6. Specjalizacja z alergologii

1.7. Szkolenie i ocena potrzeb kadrowych

1.8. Świadczenia w alergologii

1.9. Wybrane problemy terapii chorób alergicznych

1.9.1. Alergenowa swoista immunoterapia (ASIT)

1.9.2. Alergologia – programy lekowe

1.10. Inne rozwiązania systemowe

1.10.1. Opieka koordynowana w podstawowej opiece zdrowotnej

1.10.2. Dzieci z alergią w przedszkolu, szkole, na koloniach

1.11. Podsumowanie i wnioski

2. Anafilaksja i wstrząs anafilaktyczny
Karina Jahnz-Różyk

2.1. Definicja i epidemiologia

2.2. Patomechanizm

2.3. Rozpoznanie

2.4. Diagnostyka różnicowa

2.5. Leczenie wstrząsu anafilaktycznego

2.6. Adrenalina do samodzielnego podawania

2.7. Prewencja

2.8. Najnowsze wytyczne EAACI Task Force dotyczące postępowania w anafilaksji (2022)

2.8.1. Wytyczne w zakresie rozpoznania anafilaksji

2.8.2. Wytyczne w zakresie diagnostyki

2.8.3. Wytyczne odnoszące się do terapii i postępowania długoterminowego

2.9. Podsumowanie – niezaspokojone potrzeby anafilaksji

3. Zastosowanie diagnostyki molekularnej w alergologii
Łukasz Błażowski

3.1. Informacje podstawowe

3.2. CCD

3.3. Główne rodziny, podrodziny i grupy białek będących alergenami

3.3.1. Białka pochodzenia roślinnego

3.3.2. Białka pochodzenia zwierzęcego

4. Nadwrażliwość na pokarmy
Zbigniew Bartuzi, Krzysztof Pałgan, Natalia Ukleja-Sokołowska, Kinga Lis

4.1. Wprowadzenie i definicja

4.2. Epidemiologia

4.3. Etiologia

4.3.1. Podział i patogeneza alergii na pokarmy

4.4. Obraz kliniczny

4.5. Rozpoznanie i diagnostyka

4.5.1. Badanie przedmiotowe

4.6. Leczenie alergii pokarmowej

4.6.1. Leczenie dietetyczne

4.6.2. Immunoterapia alergenowa

4.6.3. Leczenie biologiczne

5. Nadwrażliwość na leki
Grażyna Bochenek, Joanna Glück, Aleksandra Wardzyńska

5.1. Definicja

5.2. Epidemiologia

5.3. Etiologia i patogeneza

5.3.1. Czynniki ryzyka

5.3.2. Patogeneza

5.4. Obraz kliniczny

5.5. Diagnostyka

5.5.1. Badania in vivo

5.5.2. Badania in vitro

5.6. Leczenie

5.6.1. Postępowanie bezpośrednio po wystąpieniu reakcji na lek

5.7. Nadwrażliwość na poszczególne grupy leków

5.7.1. Nadwrażliwość na antybiotyki β-laktamowe

5.7.2. Nadwrażliwość na inne antybiotyki i chemioterapeutyki

5.7.3. Nadwrażliwość na niesteroidowe leki przeciwzapalne

5.7.4. Nadwrażliwość na leki znieczulenia miejscowego

5.7.5. Nadwrażliwość na leki oraz inne substancje stosowane podczas zabiegów operacyjnych

5.7.6. Nadwrażliwość na radiologiczne środki kontrastowe

5.7.7. Nadwrażliwość na leki stosowane w chemioterapii nowotworów

5.7.8. Nadwrażliwość na leki biologiczne

5.7.9. Nadwrażliwość na kortykosteroidy

5.7.10. Nadwrażliwość na inhibitory pompy protonowej

5.7.11. Nadwrażliwość na preparaty żelaza podawane dożylnie

5.7.12. Nadwrażliwość na heparyny

5.7.13. Nadwrażliwość na inhibitory konwertazy angiotensyny

5.7.14. Nadwrażliwość na substancje pomocnicze

6. Swoista immunoterapia alergenowa
Radosław Gawlik

6.1. Mechanizm

6.2. Wskazania

6.2.1. Alergeny stosowane do ITA

6.3. Przeciwwskazania

6.4. Kryteria diagnostyczne

6.5. Praktyczne prowadzenie ITA

6.6. Bezpieczeństwo ITA

6.7. Ocena skuteczności

6.7.1. Astma oskrzelowa

6.8. Przyszłość ITA

Piśmiennictwo

7. Alergia na jad owadów błonkoskrzydłych
Marita Nittner-Marszalska, Ewa Cichocka-Jarosz, Marek Niedoszytko

7.1. Definicja i patogeneza

7.2. Czynniki etiologiczne

7.3. Jad żądlących gatunków owadów błonkoskrzydłych odpowiedzialnych za HVA

7.4. Epidemiologia

7.5. Objawy kliniczne po użądleniu przez osy i pszczoły oraz zalecane postępowanie

7.5.1. Niealergiczna reakcja miejscowa

7.5.2. Uczulenie bezobjawowe klinicznie (asymptomatic sensitization, AS)

7.5.3. Duża reakcja miejscowa (large local reaction, LLR)

7.5.4. Alergiczne reakcje systemowe (systemic reaction, SYS)

7.6. Reakcje nietypowe

7.7. Rozpoznanie

7.7.1. Wywiad i badanie przedmiotowe

7.7.2. Badania diagnostyczne

7.7.3. Testy skórne, SPT i IDT

7.7.4. Ocena stężenia sIgE w surowicy (ssIgE)

7.7.5. Test aktywacji bazofilów (basophil activation test, BAT)

7.7.6. Próba prowokacji z żywym owadem

7.7.7. Ocena stężenia tryptazy w surowicy (baseline serum Tryptase, bsT)

7.8. Kryteria rozpoznania

7.8.1. Rozpoznanie różnicowe

7.9. Leczenie farmakologiczne

7.9.1. Zabezpieczenie w adrenalinę

7.10. Immunoterapia jadem owadów błonkoskrzydłych (venom immunotherapy, VIT)

7.10.1. Wskazania

7.10.2. Przeciwwskazania

7.10.3. Typy szczepionek

7.10.4. Skuteczność

7.10.5. Bezpieczeństwo

7.11. Alergia na jad i immunoterapia jadem w wybranych grupach pacjentów

7.11.1. Dzieci

7.11.2. Chorzy na mastocytozę i zespół aktywacji komórek tucznych

7.11.3. Pszczelarze i grupy zawodowe z nieprzeciętnie wysoką ekspozycją na jad

7.12. Alergia na mrówki ogniste

8. Odrębności chorób alergicznych u dzieci
Anna Bręborowicz, Paulina Sobkowiak

8.1. Wstęp

8.2. Naturalna historia chorób alergicznych – marsz alergiczny/atopowy

8.3. Naturalna historia reakcji IgE-zależnych

8.4. Atopowe zapalenie skóry

8.4.1. Definicja

8.4.2. Epidemiologia

8.4.3. Rozpoznanie

8.4.4. Leczenie

8.5. Alergiczny nieżyt nosa

8.5.1. Definicja

8.5.2. Epidemiologia

8.5.3. Rozpoznanie

8.5.4. Leczenie

8.6. Astma

8.6.1. Definicja

8.6.2. Epidemiologia

8.6.3. Rozpoznanie

8.6.4. Leczenie

8.7. Alergia pokarmowa

8.7.1. Definicja

8.7.2. Epidemiologia

8.7.3. Rozpoznanie

8.7.4. Leczenie

8.8. Anafilaksja u dzieci

8.8.1. Definicja

8.8.2. Epidemiologia

8.8.3. Rozpoznanie

8.8.4. Leczenie

8.9. Diagnostyka alergologiczna

9. Choroby alergiczne związane z pracą zawodową
Cezary Pałczyński
Piotr Łacwik
Beata Kręcisz

9.1. Astma związana z pracą zawodową

9.1.1. Definicja

9.1.2. Epidemiologia

9.1.3. Etiologia

9.1.4. Patogeneza

9.1.5. Diagnostyka

9.1.6. Leczenie

9.1.7. Profilaktyka

9.2. Nieżyt nosa związany z pracą zawodową

9.3. Zapalenia spojówek związane z pracą zawodową

9.4. Anafilaksja o etiologii zawodowej

9.5. Zawodowe zewnątrzpochodne alergiczne zapalenia pęcherzyków płucnych

9.6. Alergiczne zawodowe choroby skóry

9.7. Zasady orzecznictwa o chorobach zawodowych

10. Wrodzone błędy odporności
Ewa Więsik-Szewczyk

10.1. Wstęp

10.2. Klasyfikacja wrodzonych błędów odporności

10.3. Etiologia zakażeń w różnych typach niedoborów odporności

10.4. Przykłady wrodzonych błędów odporności

10.4.1. Wrodzone błędy odporności związane z nieprawidłowościami limfocytów B

10.4.2. Defekty limfocytów T

10.5. Zespoły dysregulacji

10.5.1. Defekty limfocytów T regulatorowych

10.5.2. Zespół APECED

10.5.3. Defekty apoptozy

10.5.4. Defekty cytotoksyczności limfocytów związane z zapaleniem

10.6. Zespoły syndromiczne

10.6.1. Zespoły hiper-IgE

10.7. Defekty fagocytozy

10.7.1. Defekty liczby: neutropenie wrodzone

10.7.2. Defekty funkcji komórek fagocytujących

10.8. Wrodzone błędy odporności skutkujące zwiększoną podatnością na specyficzne zakażenia

10.8.1. Defekty odpowiedzi związanej z IFN-ɣ

10.8.2. Błędy odporności związane z receptorami Toll-podobnymi

10.8.3. Błędy odporności skutkujące zwiększoną podatnością na zakażenia grzybicze

10.9. Wrodzone defekty układu dopełniacza

10.10. Podsumowanie: sygnały ostrzegawcze

Przypisy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Autorzy
część 1–2

Prof. dr hab. n. med. Zbigniew Bartuzi

Katedra i Klinika Alergologii, Immunologii Klinicznej i Chorób Wewnętrznych, Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Dr hab. n. med. Łukasz Błażowski, prof. UR

Klinika Alergologii i Pneumonologii, Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc Oddział Terenowy im. Jana i Ireny Rudników w Rabce-Zdroju; Zakład Patofizjologii Człowieka, Instytut Nauk Medycznych, Uniwersytet Rzeszowski

Prof. dr hab. n. med. Grażyna Bochenek

Klinika Pulmonologii, II Katedra Chorób Wewnętrznych im. Prof. Andrzeja Szczeklika, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

Dr n. med. Ewa Bogacka

Specjalistyczna Praktyka Lekarska we Wrocławiu

Lek. Olga Branicka

Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych, Alergologii i Immunologii Klinicznej, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

Prof. dr hab. n. med. Anna Bręborowicz

Klinika Pneumonologii, Alergologii Dziecięcej i Immunologii Klinicznej, Instytut Pediatrii, Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr hab. n. med. Zenon Brzoza, prof. UO

Instytut Nauk Medycznych, Uniwersytet Opolski

Dr hab. n. med. Ewa Cichocka-Jarosz

Klinika Chorób Dzieci, Katedra Pediatrii, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

Dr hab. n. med. Ewa Czarnobilska, prof. UJ

Zakład Alergologii Klinicznej i Środowiskowej, Katedra Toksykologii i Chorób Środowiskowych, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie; Centrum Alergologii Klinicznej i Środowiskowej, Szpital Uniwersytecki w Krakowie

Lek. Urszula Drzewiecka-Kotwica

Centrum Alergologii Klinicznej i Środowiskowej, Szpital Uniwersytecki w Krakowie, Zakład Alergologii Klinicznej i Środowiskowej, Katedra Toksykologii i Chorób Środowiskowych, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

Prof. dr hab. n. med. Radosław Gawlik

Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych, Alergologii i Immunologii Klinicznej, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

Dr hab. n. med. Joanna Glück, prof. SUM

Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych, Alergologii i Immunologii Klinicznej, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

Dr n. med. Anna Groblewska

Klinika Okulistyki, Instytut Centrum Zdrowia Matki Polki w Łodzi

Dr hab. n. med. Andrea Horvath

Klinika Pediatrii, Warszawski Uniwersytet Medyczny

Prof. dr hab. n. med. Karina Jahnz-Różyk

Klinika Chorób Wewnętrznych, Pneumonologii, Alergologii i Immunologii Klinicznej, Wojskowy Instytut Medyczny – Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie

Prof. dr hab. n. med. Dariusz Jurkiewicz

Klinika Otolaryngologii i Onkologii Laryngologicznej z Klinicznym Oddziałem Chirurgii Czaszkowo-Szczękowo-Twarzowej, Wojskowy Instytut Medyczny – Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie

Dr hab. n. med. Beata Kręcisz, prof. UJK

Klinika Dermatologii, Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach

Dr n. med. Aleksandra Kucharczyk

Klinika Chorób Wewnętrznych, Pneumonologii, Alergologii i Immunologii Klinicznej, Wojskowy Instytut Medyczny – Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie

Prof. dr hab. n. med. Maciej Kupczyk

Klinika Chorób Wewnętrznych, Astmy i Alergii, Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Dr n. med. Kinga Lis

Katedra Alergologii, Immunologii Klinicznej i Chorób Wewnętrznych, Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Dr n. med. Piotr Łacwik

Klinika Chorób Płuc i Alergologii, Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach

Prof. dr hab. n. med. Marek Niedoszytko

Klinika Alergologii i Pneumonologii, Oddział Alergologii, Uniwersyteckie Centrum Kliniczne w Gdańsku

Dr hab. n. med. Marita Nittner-Marszalska, prof. UM

Klinika Chorób Wewnętrznych, Pneumonologii i Alergologii, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

Prof. dr hab. n. med. Witold Owczarek

Klinika Dermatologii, Wojskowy Instytut Medyczny – Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie

Prof. dr hab. n. med. Cezary Pałczyński

Klinika Chorób Płuc i Alergologii, Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach

Dr hab. n. med. Krzysztof Pałgan, prof. UMK

Katedra i Klinika Alergologii, Immunologii Klinicznej i Chorób Wewnętrznych, Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Dr hab. n. med. Michał Panek, prof. UM

II Katedra Chorób Wewnętrznych, Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Dr n. med. Elżbieta Puścińska

II Klinika Chorób Płuc, Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie

Dr n. med. Piotr Rapiejko

Klinika Otolaryngologii i Onkologii Laryngologicznej z Klinicznym Oddziałem Chirurgii Czaszkowo-Szczękowo-Twarzowej, Wojskowy Instytut Medyczny – Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie

Lek. Lesia Rozłucka

Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych, Alergologii i Immunologii Klinicznej, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

Dr hab. n. med. Paulina Sobkowiak

Klinika Pneumonologii, Alergologii Dziecięcej i Immunologii Klinicznej, Instytut Pediatrii, Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

Lek. Katarzyna Stachyra

II Klinika Chorób Płuc, Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie

Prof. dr hab. n. med. Paweł Śliwiński

II Klinika Chorób Płuc, Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie

Dr n. med. Agnieszka Terlikowska-Brzósko

Klinika Dermatologii, Wojskowy Instytut Medyczny – Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie

Dr hab. n. med. Natalia Ukleja-Sokołowska

Katedra i Klinika Alergologii, Immunologii Klinicznej i Chorób Wewnętrznych, Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Dr hab. n. med. Aleksandra Wardzyńska

Klinika Immunologii i Alergii, Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Dr n. med. Ewa Więsik-Szewczyk

Klinika Chorób Wewnętrznych, Pneumonologii, Alergologii i Immunologii Klinicznej, Wojskowy Instytut Medyczny – Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie

Wprowadzenie

Drodzy Czytelnicy!

Drogie Koleżanki i Drodzy Koledzy!

W 2023 r. wszyscy stanęliśmy przed wieloma wyzwaniami, które dotknęły zarówno nasze życie osobiste, zawodowe, jak i społeczne. Przyczyny tych zjawisk są złożone i odnoszenie się do nich przekracza łamy podręcznika.

Przed ważnym wyzwaniem znajduje się także polska alergologia. Znowelizowana Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. z 2020 roku, poz. 514, 567, 1291) oraz Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 31 sierpnia 2020 r. w sprawie specjalizacji lekarzy i lekarzy dentystów zmieniają m.in. sposób nauczania tego przedmiotu i zasady zdawania egzaminu, a przecież bardzo zależy nam, aby alergolodzy w Polsce byli dobrze przygotowani do zawodu, a w efekcie pacjenci byli właściwie diagnozowani i leczeni.

Oddajemy w Państwa ręce dwuczęściowy podręcznik Alergologia w praktyce klinicznej, w którym wybitni naukowcy i specjaliści omówili najnowsze – krajowe i międzynarodowe – zalecenia, potrzebne w codziennej praktyce alergologicznej.

Działaliśmy pod niespotykaną dotychczas presją czasu i z tego miejsca chcemy podziękować wszystkim, którzy przyczynili się do powstania tego podręcznika i wykazali wielkie zrozumienia dla idei jego utworzenia.

Mamy nadzieję, że treści zawarte w podręczniku będą pomocne zarówno dla studentów uczących się alergologii, jak również dla osób zainteresowanych poruszaną w nim wielodyscyplinarną problematyką.

Z wielkim szacunkiem dla Autorów

Prof. Karina Jahnz-Różyk, Prof. Maciej Kupczyk, Prof. Radosław Gawlik

Wykaz wybranych skrótów

AAAAI, American Academy of Allergy, Asthma & Immunology, Amerykańska Akademia Alergii, Astmy i Immunologii

AAC – acute allergic conjunctivitis, alergiczne zapalenie spojówek

AAE – acquired angioedema, nabyty obrzęk naczynioruchowy

AAS – angioedema activity score, wskaźnik aktywności obrzęku naczynioruchowego

AAV – ANCA associated vasculitides, zapalenia naczyń związane z przeciwciałami przeciwcytoplazmatycznymi

ABMK – alergia na białka mleka krowiego

ABPA – allergic bronchopulmonary aspergillosis, alergiczna aspergiloza oskrzelowo-płucna

ABPM – allergic bronchopulmonary mycosis, alergiczna grzybica oskrzelowo-płucna

AC – allergic conjunctivitis, alergiczne zapalenie spojówek

ACR – American College of Rheumatology, Amerykańska Akademia Alergologii

ADA – anti-drug antibodies, przeciwciała przeciwlekowe (anty-lek)

ADHD – attention deficit hyperactivity disorder, zespół nadpobudliwości psychoruchowej

AE – angioedema, obrzęk naczynioruchowy

AEC – allergen exposure chamber, komory do badania reakcji na ekspozycję na alergeny

AEC – absolute eosinophil count, całkowita liczba eozynofilów

AECT – angioedema control test, test kontroli obrzęku naczynioruchowego

AE-QoL – angioedema quality of life questionnaire, kwestionariusz jakości życia w obrzęku naczynioruchowym

AERD – aspirin-exacerbated respiratory disease, choroba dróg oddechowych zaostrzana przez aspirynę

AFRS – allergic fungal rhinosinusitis, alergiczne grzybicze zapalenie zatok przynosowych

AGEP – acute generalized exanthematous pustulosis, ostra uogólniona osutka krostkowa

AID – auto-inflammatory disease, choroba autozapalna

AKC – atopic keratoconjunctivitis, atopowe zapalenie rogówki i spojówek

ALPS – autoimmune lymphoproliferative syndrome, autoimmunizacyjny zespół limfoproliferacyjny

ANCA – antineutrophil cytoplasmic antibody, przeciwciała przeciwko cytoplazmie neutrofilów

ANN – alergiczny nieżyt nosa

AOS – ambulatoryjna opieka specjalistyczna

APC – antigen presenting cells, komórki prezentujące antygen

APCED – autoimmune polyendocrinopathy with candidiasis and ectodermal dystrophy, autoimmunizacyjny zespół wielogruczołowy z kandydozą i dystrofią ektodermalną (APS 1 – autoimmune polyendocrine syndrome type 1)

AS – asymptomatic sensitization, uczulenie bezobjawowe klinicznie

ASA – acetylsalicylic acid, kwas acetylosalicylowy

ASIT – alergenowo swoista immunoterapia

ATAD – aspirin treatment after desensitization, leczenie aspiryną po desensytyzacji

ATS – American Thoracic Society, Amerykańskie Towarzystwo Klatki Piersiowej

AZ – anafilaksja o etiologii zawodowej

AZS – atopowe zapalenie skóry

BAL – bronchoalveolar lavage, płukanie oskrzelowo-pęcherzykowe

BAT – basophil activation test, test aktywacji bazofilów

BL – antybiotyki β-laktamowe

BSA – Body Surface Area, powierzchnia ciała

bsT – baseline serum Tryptase, podstawowe stężenie tryptazy w surowicy

cANCA – anti-neutrophil cytoplasmic antibodies with anticytoplasmic granular staining pattern, przeciwciała przeciwko cytoplazmie neutrofilów – typ cytoplazmatyczny

CAPS – Cryopyrin associated periodic syndrome, kriopirynopatie

CAT – COPD assessment test, test oceny przewlekłej obturacyjnej choroby płuc

CBC – contact blepharoconjunctivitis, kontaktowe zapalenie powiek i spojówek

CCAD – Central Compartment Atopic Disease, choroba atopowa środkowego piętra jam nosa

CCD – cross-reactive carbohydrate determinants, reagujące krzyżowo determinanty węglowodanów

cDGS – (complete DiGeorge Syndrome), całkowity zespół DiGeorge’a

CDLQI – Children’s Dermatology Life Quality Index, kwestionariusz oceny jakości życia u dzieci z chorobami skóry

CEM – Centrum Egzaminów Medycznych

CGD – chronic granulomatous disease, przewlekła choroba ziarniniakowata

ChPL – charakterystyka produktu leczniczego

CID – combined immunodeficiencies, złożone niedobory odporności

cIgE – całkowite IgE

CMC – chronic mucocutaneous candidiasis, przewlekła kandydoza skórno-śluzówkowa

CMKP – Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego

CMV – cytomegalovirus, wirus cytomegalii

COPD – chronic obstructive pulmonary disease, przewlekła obturacyjna choroba płuc

COX – cyklooksygenaza

COX-1 – cyklooksygenaza 1

CPK – creatine phosphokinase, kinaza kreatynowa

CRD – component resolved diagnostics, diagnostyka oparta na komponentach (molekułach) alergenowych

CU-Q2oL – chronic urticaria quality of life questionnaire, kwestionariusz jakości życia w przewlekłej pokrzywce

CVID – common variable immunodeficiency, pospolity zmienny niedobór odporności

DAMP – damage-associated molecular patterns, struktury molekularne związane z uszkodzeniem/zagrożeniem

DBPC – double blind placebo controlled, podwójna ślepa próba kontrolowana placebo

DBPCFC – double blind, placebo controlled, food challenge, podwójnie zaślepiona próba prowokacji pokarmem kontrolowana placebo

DIHS – drug-induced hypersensitivity syndrome, zespół nadwrażliwości indukowanej lekiem

DIOSD – dupilumab induced ocular surface disease, choroba powierzchni oka wywołana dupilumabem

DLco – diffusion lung capacity for carbon monoxide, badanie zdolności dyfuzji gazów w płucach

DLQI – Dermatology Life Quality Index, kwestionariusz jakości życia w chorobach skóry

DNA – drug neutralizing antibodies, przeciwciała neutralizujące lek

dnGKS – donosowe glikokortykosteroidy

DOCK8 – dedicator of cytokinesis 8 gene, gen, którego mutacje loss-of-function odpowiadają za większość przypadków autosomalnego recesywnego zespołu hiper IgE

DPPA – donosowe próby prowokacyjne z alergenami

DRESS – drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms, reakcja polekowa z eozynofilią i objawami ogólnoustrojowymi

EAA – extrinsic allergic alveolitis, zewnątrzpochodne alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych

EAACI – European Academy of Allergy and Clinical Immunology, Europejska Akademia Alergologii i Immunologii Klinicznej

EADV – European Academy of Dermatology and Venereology, Europejska Akademia Dermatologii i Wenerologii

EASI – Eczema Area and Severity Index, wskaźnik obszaru i ciężkości wyprysku

EB – eosinophilic bronchitis, eozynofilowe zapalenie oskrzeli

EBV – one-way endobronchial valves, jednokierunkowe zastawki wewnątrzoskrzelowe

EBV – Epstein-Barr virus, wirus Epsteina-Barr

EBWA – eosinophilic bronchitis without asthma, eozynofilowe zapalenie oskrzeli bez astmy

ECAP – Epidemiologia Chorób Alergicznych w Polsce

EET – eosinophil extracellular traps, eozynofilowe sieci zewnątrzkomórkowe

EGPA – eosinophilic granulomatosis with polyangiitis, eozynofilowa ziarniniakowatość z zapaleniem naczyń; zespół Churga-Strauss

EMA – European Medicines Agency, Europejska Agencja Leków

EMG – elektromiografia

EMT – epithelial-mesenchymal trophic unit, nabłonkowo-mezenchymalna jednostka troficzna

EoE – eosinophilic esophagitis, eozynofilowe zapalenie przełyku

EREFS – Endoscopic Reference Score, endoskopowa skala referencyjna

ERS – European Respiratory Society, Europejskie Towarzystwo Chorób Płuc

ESCD – European Society of Contact Dermatitis, Europejskie Towarzystwo Wyprysku Kontaktowego

ESID – European Society of Immunodeficiencies, Europejskie Towarzystwo Niedoborów Odporności

ESPGHAN – European Society for Paediatric Gastroenterology, Hepatology and Nutrition, Europejskie Towarzystwo Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci

EUFOREA – European Forum for Research and Education in Allergy and Airway Diseases, Europejskie Forum dla Badań i Edukacji w Alergii i Chorobach Układu Oddechowego

EULAR – European Alliance of Associations for Rheumatology, Europejski Sojusz Stowarzyszeń na rzecz Reumatologii

F(W)DEIA – food (wheat)-dependent exercise-induced anaphylaxis, anafilaksja zależna od pokarmu (pszenicy) indukowana wysiłkiem

FDA – Food and Drug Administration, Agencja Żywności i Leków

FDE – fixed drug eruption, rumień trwały

FENO – fractional exhaled nitric oxide, pomiar stężenia tlenku azotu w powietrzu wydychanym

FESS – functional endoscopic sinus surgery, funkcjonalna endoskopowa chirurgia zatok przynosowych

FFP – fresh frozen plazma, osocze świeżo mrożone

FFS – five-factor score, 5-punktowa skala oceny

fHP – fi brotic hypersensitivity pneumonitis, włókniejące zapalenie płuc z nadwrażliwości

fNSIP – fibrotic non-specific interstitial pneumonia, włókniejące niespecyficzne śródmiąższowe zapalenie płuc

FPIE – food protein induced enteropathy, enteropatia indukowana białkami pokarmowymi

FPIES – food protein induced enterocolitis syndrome, zespół zapalenia jelit indukowany białkami pokarmowymi

FRC – functional residual capacity, czynnościowa pojemność zalegająca

FTU – fingertip unit, jednostka opuszki palca

GALT – gut-associated lymphoid tissue, tkanka limfatyczna błony śluzowej jelita

GINA – Global Initiative for Asthma, Światowa Inicjatywa na rzecz Astmy

GKS – glikokortysteroidy

GOLD – Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease, Światowa Inicjatywa Zwalczania Przewlekłej Obturacyjnej Choroby Płuc

GPA – granulomatosis with polyangiitis, ziarniniakowatość z zapaleniem naczyń (ziarniniak Wegenera)

GPC – giant papillary conjunctivitis, olbrzymiobrodawkowe zapalenie spojówek

GRADE – Grading of Recommendations, Assessment, Development and Evaluation System, klasyfikacja oceny zaleceń, rozwoju oraz ewaluacji

GRP – gibberellin-regulated proteins, białka regulowane gibereliną

HAE – hereditary angioedema, dziedziczny obrzęk naczynioruchowy

HBV – hepatitis B virus, wirus zapalenia wątroby typu B

HCV – hepatitis C virus, wirus zapalenia wątroby typu C

HDM – house dust mite, roztocze kurzu domowego

HE – hypereosinophilia, hipereozynofilia

HES – hypereosinophilic syndrome, zespół hipereozynofilowy

HFNOT – high-flow nasal oxygen therapy, wysokoprzepływowa tlenoterapia donosowa

HIT – heparyn-induced thrombocytopenia, małopłytkowość poheparynowa

HIV – human immunodeficiency virus, ludzki wirus nabytego niedoboru odporności

HLA – human leukocyte antygen, ludzkie antygeny leukocytarne (antygeny zgodności tkankowej)

HLH – hemophagocytic lymphohistiocytosis, zespół hemofagocytarny

HP – hypersensitivity pneumonitis, zapalenie płuc z nadwrażliwości

HPF – high power field, pole widzenia przy 400-krotnym powiększeniu w badaniu histologicznym

HRCT – High-Resolution Computed Tomography, tomografia klatki piersiowej o wysokiej rozdzielczości

HVA – hymenoptera venom allergy, alergia na jad owadów

IAC – intermittent allergic conjunctivitis, okresowe alergiczne zapalenie spojówek

IBC – irritant blepharoconjunctivitis, zapalenie spojówek i powiek z podrażnienia

ICAM-1 – intercellular adhesion molecule-1, międzykomórkowa molekuła adhezyjna-1

ICDRG – International Contact Dermatitis Research Group, Międzynarodowa Grupa Badawcza ds. Kontaktowego Zapalenia Skóry

IDT – intradermal tests, testy śródskórne

IEI – inborn errors of immunity, wrodzone błędy odporności

IFN-α – interferon α

IGA – Investigators’ Global Assessment, ogólna ocena przez badacza

IgE – immunoglobulina E

IKA – inhibitory konwertazy angiotensyny

ILC – innate lymphoid cells, naturalne komórki limfoidalne

ILD – interstitial lung disease, choroba śródmiąższowa płuc

IPP – inhibitory pompy protonowej

ITA – immunoterapia alergenowa

IUIS – International Union of Immunological Societies, Międzynarodowa Unia Towarzystw Immunologicznych

JAK – Janus activated kinases, kinazy janusowe

JŚK – jodowe środki kontrastowe

LABA – long acting β2 agonists, długo działający β_2-agoniści

LAMA – long acting muscarinic antagonists, długo działające leki przeciwcholinergiczne

LANN – lokalny alergiczny nieżyt nosa (LAR – local allergic rhinitis)

LCA – latent class analysis, analiza ukrytych klas

LFA-1 – lymphocyte function-associated antygen-1, antygen związany z funkcją limfocytów 1

LGN – lateks gumy naturalnej

LLR – large local reaction, duża reakcja miejscowa

LMS – Lund-Mackay score, skala Lund-Mackaya służąca ocenie rozległości polipów nosa

LTh17 – limfocyty Th17

LTP – non-specific lipid transfer proteins, białka nieswoiście przenoszące lipidy

LTRA – leukotriene receptor antagonists, antagoniści receptora dla leukotrienów (leki przeciwleukotrienowe)

LZM – leki znieczulające miejscowo

ŁZS – łuszczycowe zapalenie stawów

MASK-air – Mobile Airways Sentinel Network, aplikacja do monitorowania alergicznego nieżytu nosa

MCAS – mast cell activation syndrome, zespół aktywacji komórek tucznych

MDM – monocyte-derived macrophages, makrofagi pochodzące z monocytów

MHC – major histocompatibility complex, układ antygenów zgodności tkankowej

mMRC – modified Medical Research Council, skala nasilenia duszności

MPA – microscopic polyangiitis, mikroskopowe zapalenie naczyń

MPE – maculopapular exanthema, osutka plamisto-grudkowa

MR – magnetic resonance, rezonans magnetyczny

MRGPRX2 – mas-related G protein coupled receptor-X2

NAEB – non-asthmatic eosinophilic bronchitis, nieastmatyczne eozynofilowe zapalenie oskrzeli

NARES – non-allergic rhinitis with eosinophilia, niealergiczny nieżyt nosa z eozynofilią

NECD – NSAIDs-exacerbated cutaneous disease, choroba skóry zaostrzana przez NLPZ

N-ERD – NSAIDs-exacerbated respiratory disease, choroba dróg oddechowych zaostrzana przez NLPZ

NFZ – Narodowy Fundusz Zdrowia

NIH – National Institutes of Health, Narodowe Instytuty Zdrowia

NIUA – NSAIDs-induced urticaria/angioedema, pokrzywka lub obrzęk naczynioruchowy indukowany przez NLPZ

NLPZ – niesteroidowe leki przeciwzapalne

NMBA – neuromuscular-blocking agents, leki blokujące przewodnictwo nerwowo-mięśniowe

NMES – neuromuscular electrical stimulation, elektryczna stymulacja nerwowo-mięśniowa

NN – nieżyt nosa

NNN – niealergiczny nieżyt nosa

NNT – number needed to treat, liczba osób, które trzeba leczyć, aby wystąpił pożądany efekt u jednej

NORA – Network for Online Registration of Anaphylaxis, Europejski Rejestr Anafilaksji

NPP – named patient product, imienny produkt dla pacjenta

NSIP – non-specific interstitial pneumonia, nieswoiste śródmiąższowe zapalenie płuc

NWM – nieinwazyjna wentylacja mechaniczna

OAC – occupational allergic conjunctivitis, zawodowe alergiczne zapalenie spojówek

OAS – oral allergy sydrome, zespół alergii jamy ustnej

OIT – oral immunotherapy, doustna immunoterapia

oSCORAD – objective SCORAD, obiektywny SCORAD

OUN – ośrodkowy układ nerwowy

OZOP – operacyjne zmniejszanie objętości płuc

OZZP – ostre zapalenie zatok przynosowych

PAC – persistens/perennial allergic conjunctivitis, przetrwałe (całoroczne) zapalenie spojówek

PAD – primary atopic disorders, wrodzone błędy odporności z dominacją zaburzeń atopowych

PAF – platelet-activating factor, czynnik aktywujący płytki krwi

pANCA – anti-neutrophil cytoplasmic antibodies with perinuclear immunofluorescent staining pattern, przeciwciała przeciwko cytoplazmie neutrofilów – typ okołojądrowy

PEF – peak expiratory flow, szczytowy przepływ wydechowy

PEG – polyethylene glycol, glikol polietylenowy

PES – Państwowy Egzamin Specjalizacyjny

PFAS – pollen-food allergy syndrome, zespół alergii pyłkowo-pokarmowej

PIDD – primary immunodeficiency disorders, pierwotne niedobory odporności

PIRD – primary immune regulatory disorders, pierwotne błędy odporności z dominacją zaburzeń immunoregulacji z objawami autoimmunizacji oraz limfoproliferacji łagodnej i złośliwej

PMSEAD – Polish Multicentre Study of Epidemiology of Allergic Diseases, polskie wieloośrodkowe badanie epidemiologii chorób alergicznych

POChP – przewlekła obturacyjna choroba płuc

PoSLeNN – Polskie Standardy Leczenia Nieżytów Nosa

POZ – podstawowa opieka zdrowotna

PPV – positive predictive value, dodatnia wartość predylekcyjna

PR – pathogenesis related (proteins), (białka) związane z patogenezą

PT – patch tests, testy płatkowe

PTA – Polskie Towarzystwo Alergologiczne

PTO – Polskie Towarzystwo Okulistyczne

PTS – punktowe testy skórne

PZZP – przewlekłe zapalenie zatok przynosowych

RADS – reactive airways dysfunction syndrome, zespół reaktywnej dysfunkcji dróg oddechowych

RANTES – regulated on activation, normal T-cell expressed and secreted, czynnik chemotaktyczny (CCL5)

RAST – radio-allergosorbent test, test radioimmunologiczny

RC – rhinoconjunctivitis, zapalenie błony śluzowej nosa i spojówek

RCT – randomized controlled trial, randomizowane badanie kontrolowane

RDTL – ratunkowy dostęp do technologii lekowych

RSV – respiratory syncytial virus, syncytialny wirus oddechowy

RZS – reumatoidalne zapalenie stawów

SABA – short-acting β2 agonists, krótko działający β_2-agoniści

SAC – seasonal allergic conjunctivitis, sezonowe alergiczne zapalenie spojówek

SAFS – severe asthma with fungal sensitization, ciężka astma z uczuleniem na grzyby

SAFT – skin application food test, skórny ekspozycyjny test pokarmowy

SCARs – severe cutaneous adverse reactions, ciężkie skórne działania niepożądane

SCID – severe combined immunodeficiencies, ciężkie złożone niedobory odporności

SCIT – subcutaneous immunotherapy, immunoterapia podskórna

SCN – severe congenital neutropenia, ciężka neutropenia wrodzona

SCORAD – Scoring Atopic Dermatitis Index, wskaźnik oceny atopowego zapalenia skóry

SDP – solvent detergent plasma, inaktywowane osocze

SDRIFE – symmetrical drug-related intertriginous and flexural exanthema, symetryczna, wyprzeniowa i zgięciowa osutka polekowa (baboon syndrome, zespół pawiana)

sIgE – swoiste przeciwciała w klasie IgE przeciwko ekstraktowi alergenowemu

SJS – Stevens-Johnson syndrome, zespół Stevensa-Johnsona

SKZG – środki kontrastowe zawierające gadolin

SLIT – sublingual immunotherapy, immunoterapia podjęzykowa

SNIDHR – single NSAIDs-induced delayed hypersensitivity reaction, opóźnione reakcje nadwrażliwości wyzwalane przez pojedynczy NLPZ

SNIUAA – single NSAIDs-induced urticaria/angioedema or anaphylaxis, pokrzywka lub obrzęk naczynioruchowy bądź anafilaksja indukowane przez pojedynczy NLPZ

SPT – skin prick tests, punktowe testy skórne

SYS – systemic reaction, reakcja systemowa

TBLB – transbronchial lung biopsy, przezoskrzelowa biopsja płuca

TCR – T-cell receptor, receptor limfocyta T

TDI – Toluilenodwuizocyjanian, diizocyjanian toluenu

TEN – toxic epidermal necrolysis, toksyczna nekroliza naskórka

TGF-β – transforming growth factor β, czynnik transformujący β

TK – computed tomography, tomografia komputerowa

TKWR – high resolution computed tomography, tomografia komputerowa wysokiej rozdzielczości

TLP – thaumatin-like proteins, białka taumatynopodobne

TLR – toll-like receptors, receptory toll-podobne

TSLP – thymic stromal lymphopoietin, limfopoetyna zrębu grasicy

TTL – lymphocyte transformation test, test transformacji limfocytów

UAS7 – urticaria activity score -7, tygodniowy wskaźnik aktywności pokrzywki

UCT – urticaria control test, test kontroli pokrzywki

UIP – usual interstitial pneumonia, zwykłe śródmiąższowe zapalenie płuc

USG – ultrasonography, obrazowanie ultrasonograficzne

VAS – visual analogue scale, wizualna skala analogowa

VEGF – vascular endothelial growth factor, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego

VIT – venom immunotherapy, immunoterapia jadem

VKC – vernal keratoconjunctivitis, wiosenne zapalenie rogówki i spojówek

WAO – World Allergy Organization, Światowa Organizacja Alergii

WAS – Wiskott–Aldrich syndrome, zespół Wiskotta–Aldricha

wGKS – wziewny glikokortykosteroid

WHO – World Health Organization, Światowa Organizacja Zdrowia

WOMP – wojewódzki ośrodek medycyny pracy

WZJG – wrzodziejące zapalenie jelita grubego

ZAZPP – (pozawodowe) zewnątrzpochodne alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych

ZAZS – zawodowe alergiczne zapalenie spojówek

ZNN – zawodowy nieżyt nosa

ZZAZPP – zawodowe zewnątrzpochodne alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych

ZZP – zapalenie zatok przynosowych

ZZSK – zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa

Spis rozdziałów części 1

1. Alergologia w Polsce w 2023 r.

2. Anafilaksja i wstrząs anafilaktyczny

3. Zastosowanie diagnostyki molekularnej w alergologii

4. Nadwrażliwość na pokarmy

5. Nadwrażliwość na leki

6. Swoista immunoterapia alergenowa

7. Alergia na jad owadów błonkoskrzydłych

8. Odrębności chorób alergicznych u dzieci

9. Choroby alergiczne związane z pracą zawodową

10. Wrodzone błędy odporności

Spis rozdziałów części 2

11. Alergiczne choroby oczu

12. Nieżyty nosa, zapalenie zatok przynosowych z polipami nosa

13. Choroby układu oddechowego

14. Obrzęk naczynioruchowy

15. Zespoły eozynofilowe

16. Choroby skóry

1

Alergologia w Polsce w 2023 r.
Karina Jahnz-Różyk

1.1. Lekarze alergolodzy

Według danych Naczelnej Izby Lekarskiej na dzień 16 marca 2023 r. zawód alergologa wykonuje 1483 lekarzy. Liczba ta zapewnia pacjentom w Polce dostęp do świadczeń, choć należy podkreślić, że występują różnice pomiędzy poszczególnymi województwami oraz obserwuje się większą koncentrację praktyk alergologicznych w dużych miastach.

1.2. Choroby objęte opieką alergologiczną

Alergologia pozostaje wiedzą multidyscyplinarną. Oznacza to, że schorzenia alergologiczne mogą być leczone przez alergologa i/lub innych specjalistów. W Polsce brakuje przepisów regulujących zakwalifikowanie choroby alergicznej do jednego specjalisty. Ponadto ukształtowanie w polskim systemie specjalizacji z alergologii spowodowało, że większość alergologów ukierunkowuje swoją aktywność zawodową w zależności od specjalizacji podstawowej – np. z chorób wewnętrznych, pediatrii, laryngologii lub dermatologii. Poniżej przedstawiono rozpoznania związane wyłącznie ze specjalizacją z alergologii oraz te, które często są leczone przez dwóch lub więcej specjalistów.

Rozpoznania i procedury związane wyłącznie ze specjalizacją z alergologii:

• diagnostyka i leczenie nadwrażliwości na leki,

• wstrząs anafilaktyczny,

• obrzęki naczynioruchowe – diagnostyka i leczenie (ze szczególnym uwzględnieniem HAE – dziedzicznych obrzęków naczynioruchowych),

• mastocytoza,

• diagnostyka i leczenie uczuleń na jady owadów błonkoskrzydłych,

• immunoterapia swoista w alergii wziewnej u pacjentów chorujących na alergiczny nieżyt nosa lub alergiczną astmę oskrzelową,

• eozynofilia i zespoły eozynofilowe (diagnostyka; leczenie, np. eozynofilowego zapalenia przełyku).

Rozpoznania i procedury z obszaru alergologii/dermatologii:

• atopowe zapalenie skóry,

• kontaktowe zapalenie skóry,

• pokrzywki ostra i przewlekła,

• polekowe zmiany skórne.

Rozpoznania i procedury z obszaru alergologii/chorób płuc:

• astma,

• alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych.

Rozpoznania i procedury z obszaru alergologii/laryngologii:

• zapalenie błony śluzowej nosa,

• przewlekłe zapalenie zatok,

• polipy nosa.

Rozpoznania i procedury z obszaru alergologii/gastroenterologii:

• choroba trzewna/celiakia,

• alergia pokarmowa.

1.3. Konsultant krajowy w dziedzinie alergologii

Konsultanta krajowego powołuje minister zdrowia. Pełni on swoją funkcję zgodnie z zapisami Ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o konsultantach w ochronie zdrowia (tekst jedn.: Dz.U. z 2022 r. poz. 2524).

Konsultant krajowy:

• inicjuje krajowe badania epidemiologiczne oraz ocenia metody i wyniki tych badań,

• prognozuje potrzeby zdrowotne w swojej dziedzinie,

• doradza, jak realizować zadania, które wynikają z Narodowego Programu Zdrowia i innych programów zdrowotnych,

• opiniuje wnioski o skierowanie pacjenta na leczenie lub badania diagnostyczne poza granicami Polski,

• opiniuje i doradza przy zadaniach realizowanych przez Centrum Egzaminów Medycznych (CEM), Centrum Kształcenia Podyplomowego Pielęgniarek i Położnych oraz Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego (CMKP).