Moim Bliskim

Sabina Jakubowska

Akuszerki

Text copyright © 2022 by Sabina Jakubowska

Copyright for this edition © by Grupa Wydawnicza Relacja sp. z o.o.

Projekt okładki i opracowanie materiałów graficznych: Joanna Florczak

Redakcja: Kamila Wrzesińska

Korekta: Ewelina Sobol

Skład: Sylwia Budzyńska

ISBN 978-83-67216-03-6

Grupa Wydawnicza Relacja

ul. Łowicka 25 lok. P-3

02-502 Warszawa

www.relacja.net

Bezpłatny fragment

11 stycznia 1885. Choćby cię pławiono w smole

12 lutego 1885. Koło szyje breweryje

19 lutego 1885. Nie mam żalu do nikogo

19 marca 1885. Boćki na Józefa, w kołysce pociecha

5 kwietnia 1885. Chwalcie łąki umajone

26 lipca 1885. Czyńmy świętej Annie dzięki nieustannie

3 października 1885. Kto ma pszczoły, ten ma miód

3 listopada 1885. Łaskawość, Śmierć

30 czerwca 1886. Nie pódę, nie pódę, oprę się o ścianę

15 sierpnia 1886. Na Cygańską Drogę ukradną niebogę

24 września 1886. Com ja winien, żem się panem urodził

4 października 1886. Powroty

30 stycznia 1889. Jakom staro

14 kwietnia 1895. Jako ten raróg

4 czerwca 1896. Tobie, Panie, zaufałem

21 czerwca 1900. Chleba naszego powszedniego

25 lipca 1904. Gore!

26 lipca 1904. Kaśka Niedźwiedzionka

12 września 1904. Stryno

29 listopada 1904. Co komu pisane, to go i nie minie

24 grudnia 1904. Któż pobieży?

6 października 1910. Panu Bogu świeczkę

12 lutego 1911. Bliżej niż dalej

27 lutego 1911. Nowina

27 czerwca 1914. Wojna!

1 listopada 1914. Niedźwiedź

23 listopada 1914. Olimpia Kobler

12 listopada 1918. Republika Jadownicka

15 czerwca 1920. Brat Anioł

29 listopada 1920. Zaraza

18 sierpnia 1923. Kryzys

31 maja 1931. Jaś Maleńki

16 lipca 1934. I jeszcze powódź

10 października 1935. Dolek

18 września 1942. Joasia

2 listopada 1950. Anna Czernecka

Słowo do Czytelniczek

Słownik postaci rzeczywistych

Prawdziwe akuszerki i lata ich aktywności w Jadownikach (na podst. ksiąg metrykalnych)

Postaci historyczne ze świata położniczego

Bibliografia

Materiały dodatkowe

Przypisy

11 stycznia 1885

Choćby cię pławiono w smole

Wiatr szarpał drzwiami, skobel ledwie wytrzymywał. Śnieg zalepiający okno słabo rozjaśniał mrok izby. Ciszę przerywało tylko posapywanie kozy, przycupniętej na klepisku w kącie. Jej zapach mieszał się z przenikliwą wonią męskiego potu, zatęchłych ubrań, mebli, pierzyn i siana. Jakby tu nigdy nic porządnie nie wyschło.

Ciszę rozdarł przenikliwy jęk umęczonej kobiety i zaraz potem zmięte w ustach przekleństwo wypowiedziane męskim, schrypniętym głosem. I znów zapadła cisza, a w niej tylko ciemność i smród.

Franciszka leżała w łóżku. Głowę miała rozpaloną, pot spływał jej po szyi i wsiąkał w siano pod prześcieradłem. Stopy i dłonie były lodowate. Ostry ból rozdzierał jej plecy, wnikał w kości, szarpał i kąsał. Brzuch żył swoim życiem. Jeszcze.

Nie znajdowała w pamięci żadnej świętej od rodzenia. Ani świętego.

Próbowała myśleć o cielnych krowach, kozach. Rodziły tak po prostu. Ale one miały lepiej. Nie musiały leżeć w łóżku. Ciało pragnęło klęczeć i wypchnąć to dziecko, ale jak tu klęczeć, na zimnym klepisku, przy tym Diabelcu przeklętym?

Ktoś załomotał w drzwi.

– Wejść – wychrypiał mężczyzna.

– Kiej zawarte! Otwórzcie! – zadrżał dziewczęcy głosik.

– Psiakrew, właź, głupia – warknął.

Pomajstrował przy skoblu i gwałtownie otworzył drzwi. Drobna dziewczynka, otulona chustami i przysypana śniegiem, wbiegła do izby pod jego ramieniem i niepewnie zbliżyła się do łóżka. Zaraz za nią przemknął nieduży pies, który skulił się pod meblem, wprawnie unikając kopniaka ze strony mężczyzny.

– Przyjdą? – spytała rodząca z nadzieją.

– Jeszcze nie – wyszeptała dziewczynka. – Babka mówią, że końca nie ma z tymi kamieniami pani ze dworu. Ale mi dały bułki z serem, chcecie?

– Zjedz sama, dziecko. – Kobieta pod pierzyną otarła przedramieniem łzę z policzka.

– Co teraz będzie? – spytała dziewczynka, mlaszcząc.

– Ano co, trza będzie urodzić bez babki – westchnęła kobieta z rozczarowaniem, i naraz kolejny skurcz wstrząsnął jej ciałem. Zacisnęła dłoń na ramie drewnianego łóżka i jęknęła.

Spod mebla wyczołgał się pies i polizał tę dłoń o brudnych, połamanych paznokciach.

– Moja matusia też tak mówili, i ta druga, i obie już na smętarzu – powiedziała dziewczynka ni to do siebie, ni do kogo.

– Do spania idź – warknął mężczyzna szorstkim głosem.

Dziewczynka cichutko postawiła pod ślubankiem za duże buty, co je dostała po rodzonej matce. Rzuciła wiązkę siana kozie w kącie, wprawnymi ruchami wyrównała podściółkę na otwartym ślubanku, rozłożyła na tym jakieś derki i wślizgnęła się między nie, nadal owinięta w chusty.

– A nóg nie zmoczyłaś w tym błocie? – spytała kobieta z łóżka.

– Wyschną.

Prędko zasnęła, do jej spokojnego oddechu dołączyło pochrapywanie mężczyzny drzemiącego przy stole, z głową opartą na przedramieniu, w kożuchu narzuconym niedbale na plecy.

W tej zaśnieżonej ciszy Franciszka z trudem już powstrzymywała jęki, usta popękały od zagryzania krzyku. Gwałtowne oddechy rodzącej tłumiła gruba pierzyna, i tylko czasem kłęby pary szły na izbę.

Szarzało już, gdy Diabelec ocknął się, zaklął, zaszurał krzesłem. Pies przez sen zaskomlał i zaraz ucichł.

– Co tam, kobieto? – spytał zbyt głośno.

– To samo – wystękała Franciszka. – Dajcie mi pić.

Mężczyzna podał jej garnek, kobieta wypiła i skrzywiła się: – Zatęchło.

Diabelec wzruszył ramionami, odstawił naczynie na zimny piec i wyszedł na próg. Przez niedomknięte drzwi niósł się świeży chłód i odgłos moczu oddawanego wprost na śnieg.

Nagle zza węgła dało się słyszeć niski, mocny głos kobiecy: – Nowy to jakiś obyczaj, by gospodarz gości fujarą witał, a nie gębą.

– Jedno i drugie wam nie dziwne, a po wtóre, nikogom w gości nie prosił – odrzekł niespeszony.

– Cud, że dupy nie wystawił – rzuciła kobieta.

Zatrzymała się przed gospodarzem, który jedną ręką przytrzymywał drzwi, broniąc wstępu, drugą zaś siłował się z portkami. Pojedynek na spojrzenia trwał dłuższą chwilę w całkowitym milczeniu, aż wreszcie mężczyzna ustąpił i niechętnie wpuścił ją do izby. Wchodząc za nią, splunął przez lewe ramię.

– Jesteście – wyszeptała Franciszka posiniałymi ustami, a w jej głosie nawet ulgi już nie było, tylko zwątpienie, by jej trud miał się kiedyś skończyć.

– No przecie. Myślałaś, że nie przyjdę do ciebie? Pierwsze dziecko, nie ma pośpiechu – rzekła babka, przykładając lodowatą dłoń do jej spoconego czoła. – Nie idzie? – spytała.

Młoda kobieta zaprzeczyła słabym ruchem głowy i znów przytrzymała się łóżka w oczekiwaniu wyczerpującego skurczu. Babka nachyliła się nad nią, odgarnęła pierzynę i wsunęła ręce pod koszulę rodzącej, której ciałem wstrząsnął silny dreszcz. Babka śmierdziała starym alkoholem i tytoniem, potem, moczem i długo niemytym kobiecym ciałem. Przyłożyła do brzucha szorstkie ręce i chwilę uciskała niespokojne krągłości.

– Duża główka, to nie dla ciebie, lebiodko – powiedziała ze współczuciem. – Bóle idą w kości krzyża. Bogusz! Daj no krzyż ze ściany! – rozkazała, ale mężczyzna się nie ruszył. – A żywiej! – krzyknęła przynaglająco. Ale on jakby nie słyszał, z kamienną twarzą siedział przy stole i patrzył przed siebie, dodała więc bardziej spolegliwym tonem: – Tu się nie ma o co gniewać, przecie przyszłam do twojej baby i twojego dziecka.

– Nie pierwszy raz, i nijakiej korzyści – burknął.

– Kunda umarła, bom na czas nie zdążyła, aby coś odmienić. Co poradzić, dłużej zeszło u innej, z drugiej strony wsi, daleko. Żebyś choć miał czym podjechać, szybciej bym przyszła, a tak leźć trzeba było taki kawał drogi. Tę twoją drugą babę, Józkę, bliźniaki zabiły. Źle się wstawiły. Za późno mnie zawołałeś. A teraz nie czas na wypominki, bo tu twoja trzecia baba rodzi i jeszcze można coś odmienić. Nie mam ja do ciebie niechęci, to i ty do mnie nie miej, i rób, co ci każę, bo to ojca jest robota, krzyż do krzyża przyłożyć.

W świetle brzydkiego poranka Bogusz Diabelec zdjął krzyż znad drzwi, pocałował go bez większej czci i niosąc przed sobą, podszedł do łóżka. Babka obróciła Franciszkę na bok i podciągnęła jej koszulę, przepoconą i brudną. Bogusz spojrzał najpierw na białe i krągłe pośladki żony i głośno przełknął ślinę.

– Jeśli przeżyje, sześć tygodni jej nie ruszaj – ostro przywołała go do porządku babka.

Z trudem powstrzymał przekleństwo, świadom, że krzyż trzyma w dłoni, i przyłożył go do pleców rodzącej obiema dłońmi.

Franciszka czuła, jakby jej świat składał się tylko z zapachów. Woń męża to przede wszystkim był alkohol, a do jego potu i brudu już dawno przywykła, ale teraz niedobrze jej było od tego. Miał duże i mocne dłonie. Znienawidzone. Teraz jednak niosły ukojenie, rozgrzewały ból pleców.

Na rozkaz akuszerki Bogusz trzymał krzyż obiema otwartymi dłońmi na jej plecach przez całą długość skurczu, podczas którego rodząca głośno krzyczała. Ten krzyk obudził dziewczynkę, która spojrzawszy spod derek, co się w izbie dzieje, zanurkowała w nich jeszcze głębiej, aż w bladości szarego poranka było widać już tylko mysi warkoczyk.

– Odłóż go teraz, na stół – zarządziła stara po którymś kolejnym skurczu. – W piecu napal.

Pomogła rodzącej położyć się ponownie na plecach, rozejrzała się po izbie i stwierdziła bardziej, niż spytała: – Ani masła, ani smalcu, nic żeby rękę posmarować? To jakże mam zajrzeć? Trudno, trzeba inaczej – i zwróciwszy się do Franciszki, rzekła: – Sikaj.

Kobiecie nie trzeba było dwa razy tego powtarzać, udręczone ciało już zbyt długo męczyło się z napięciem. Babka podłożyła ręce pod strumień moczu i dokładnie je w nim umyła, a potem wsadziła palce w drogi rodne, drugą dłonią naciskając brzuch.

Franciszka krzyczała. Jej mąż cisnął przez całą izbę kubkiem, by zagłuszyć dźwięk. Przez chwilę jeszcze drgało nim powietrze, by się wreszcie uciszyć.

Mała córka Diabelca wyskoczyła spod derek i bez słowa zaczęła zbierać skorupy.

– Krzyż – rzuciła babka do mężczyzny i pomogła obrócić się rodzącej do przyklęku. – Uciskaj go mocno do jej krzyża!

Następny skurcz trwał dłużej. Każdy następny trwał dłużej.

– Pierwsze dziecko – rzuciła babka jakby do siebie, patrząc wymownie na obraz Matki Boskiej nad łóżkiem. – I o cóż to się było ciskać? – spytała nagle Diabelca.

– A bo tamte się tak nie darły, ani Kunda, ani Józka – rzucił obrażony. – Łeb mi pęka.

– Było mniej pić ten jeden raz – odparła i spojrzała na niego ciepło, a on się nagle uśmiechnął.

– Krzyż – wyszeptała rodząca, a oni drgnęli, jakby na tę chwilę zapomnieli o niej.

Południe mijało, blade słońce na małą chwilę zajrzało do izby.

– Tak to możesz rodzić aż do Matki Boskiej Gromnicznej – powiedziała kwaśno akuszerka. – Czego nie pochodzisz, nie poruszasz się? Szybciej by to poszło wszystko.

– Nie kazali – szepnęła zawstydzona Franciszka, pokazując nieznacznie głową na męża.

– Leżeć kazał? – głośno i wyzywająco spytała babka. Nie doczekawszy się odpowiedzi, rzekła do leżącej: – Wstańże, dziecko, nogi wyprostuj. Poschylaj się, pogibaj na boki… albo i przy piecu oprzyj się, zaraz będzie cieplejszy – dotknęła ręką. A widząc, że leżąca przeczy ruchem głowy, dodała: – A jadłaś co? Może się mleka napijesz, pokucaj trochę przy dojeniu, lżej ci będzie przy kucaniu niźli przy leżeniu.

– Teraz to już sił nie mam – odrzekła Franciszka, przerażona złym spojrzeniem Diabelca.

– Skoro tak, to już ci tylko pozostało pomoc wybłagać u Matki Boskiej. Klęknij se, dziecko, na łóżku, a co cię zbierze ból, to się pomódl, a nawet i zaśpiewaj, zawsze to lepiej, niż jęczeć po próżnicy.

Pomogła rodzącej uklęknąć na łóżku, podłożyła jej pod twarz górę z pierzyny i poduszek, na które Franciszka opadła z westchnieniem ulgi, a stara w tym czasie podścieliła pod nią suche siano i czyściejszą szmatę.

– Nie jest to po Bożemu – odezwał się palący fajkę Bogusz.

– Co? Klęczenie czy modlenie? – nie dała się zbić z tropu babka.

– Nieobyczajne, by baba odsłaniała się, a światu przyrodzenie pokazywała – obstawał przy swoim.

– Ty mnie będziesz obyczajności uczył? Ty? – zaperzyła się babka, biorąc się pod boki. Spojrzała na Diabelca ognistym wzrokiem, wydęła usta i na chwilę przywołała wspomnienie dawniejszej swej urody. Świdrowała go czarnymi oczami dotąd, aż wreszcie odwrócił się i w piecu zaczął grzebać, chcąc czynem jakim przykryć porażkę.

– Wy byście wszyscy chcieli mieć kobietę potulną, cichutką i leżącą z nogami na boki – mamrotała rozzłoszczona akuszerka. – On mi będzie mówić, jak się trudny poród przyjmuje! Znalazł się, święty młodzianek, taki niewinny, przyrodzenia niewieściego bojący. A jeno uważaj, bo niezwyczajnego łatwo cnota udusić może. Albo i udławić.

Dziewczynka przyniosła drewna do pieca, a potem wody w przeważającym ją wiadrze, i ledwo uporała się z postawieniem największego garnka na piecu. Franciszka rodziła ciszej, jakby teraz było lepiej, klęcząc na łóżku przed obrazem, z krzyżem przyciskanym do pleców rękami babki. Powietrze w izbie ogrzało się i wypełniło zapachem dymu, od którego rodząca się rozkaszlała. Zaraz potem stęknęła:

– Prędko, matko, bo mnie bierze.

– Czas już na to – odparła spokojnie akuszerka.

– Ale nie to, ino muszę… – powiedziała zawstydzona.

– Mówią, że na pierzynach rodzą panie, a na klęczkach idzie sranie – zaśmiał się Diabelec.

– Ot i felczer – rzekła z pogardą babka. Nic już nie było z tego krótkiego porozumienia, które wcześniej przez chwilę zafalowało między nimi.

Obróciła się szybko i złapała cebrzyk, podetknęła rodzącej między nogi i pomogła jej ukucnąć z przyklęku.

– Wody naszykuj do miski, umyć ją muszę – rozkazała mężczyźnie.

– Teraz jej się zachciało – narzekał, tłukąc się przy garnku.

– Bardzo dobrze. Miejsce się robi dla dziecka. A na jej krzyki nie dziwuj się tyle, bo gdy niewiasta z bólu albo i z ochoty gębę otwiera, to i dołem się otwiera – upomniała go babka.

– Oj tak, prawda to jest święta, nieraz to słyszałem… na sianie – znowu zaśmiał się głośno i ochryple i spojrzał na akuszerkę znacząco.

Babka nie zwracała już na niego uwagi, krzątając się przy rodzącej. Cebrzyk z nieczystościami wsadziła pod łóżko.

– Dychnij se trochę, Francysiu, a poczuj, jak się otwierasz, tak jak i ta koszula – mruczała babka, rozchylając ubranie rodzącej, która odpoczywała teraz, z głową opartą o tylny szczyt łóżka. Ciepłą mokrą szmatką myła młodą kobietę, najpierw twarz, szyję, wreszcie ciało pod podwiniętą na dole koszulą.

– Włosy rozpleść trzeba – mówiła, a jej palce zwinnie poruszały się wokół głowy rodzącej. – Wraz z warkoczem dziecko się odplątuje z pępowiny i idzie już do ciebie.

Franciszka po tych zabiegach uspokoiła się nieco, nabrała sił i rumieńców. Gdy wrócił mocny skurcz, złapała się obiema rękami bocznych ram łoża i kucając prawie, napięła ciało, podając brzuch do przodu.

– Więcej by się bab przydało do podtrzymania i pomocy, ale kto by tu przyszedł do ciebie, sierotko – westchnęła akuszerka. – Stań za nią – rozkazała mężczyźnie – i podtrzymuj ją, o tak – pokazała, chwytając biedne udręczone ciało pod pachami. – Nie ma ona leżeć przy tym rodzeniu, bo do leżenia to dopiero trza mieć siły.

Franciszka krzyknęła przeciągle, wyrzucając z siebie powietrze, lęk, ból… Chlusnęły wody, brudząc pościel.

– Zielone jako Czarcieniec – skomentował beznamiętnie Bogusz Diabelec. Franciszka szeroko otwarła oczy i spojrzała przerażona na akuszerkę.

– No, jużeś prawie otwarta. Jak przez okno widać, że główka duża bardzo, i włochata – powiedziała dziarsko babka. – Będzie z tego pewnie silny parobek. Daj, dziewczyno, jedną nogę na bok. No klęknijże, lebiodo, jak do krakowiaka, ale nogę na bok. Będzie więcej miejsca dla główki.

Poród przeciągał się. Franciszka krzyczała i się otwierała. Boguszowi lepiły się ręce od potu spływającego z żony, ale podtrzymywał ją, raz klęczącą, a innym razem kucającą na łóżku. Aż wreszcie ból stał się ostry, silny i…

– Główka – powiedziała babka, innym jakimś głosem. Rodząca odetchnęła głośno, pełna ulgi, i oparła głowę na piersi męża, nie widząc kałuży krwi między swoimi nogami. Zaraz potem ból pojawił się znowu, a młoda kobieta poczuła się tak, jakby była workiem, z którego wysypały się kartofle.

Koniec bólu. Roześmiała się, dziwacznie jakoś, bez radości.

Dziecko nie płakało.

Babka oglądała je, mamrocząc.

– Żyje? – spytał wreszcie mężczyzna. Przytaknęła.

– Cóż tak cicho?

Babka szybkimi ruchami szorstkich dłoni pocierała małe ciałko, odwijała z pępowiny. Pokazała wreszcie matce i ojcu.

– Wyrodek! – orzekł Bogusz.

Dziecko było sine, z wielgachną głową. Patrzyło podpuchniętymi oczami, nie płakało. Babka położyła je w nogach łóżka i poszukała w swoim tobołku nożyczek i tasiemki. Zastanowiła się chwilę, zamarła w połowie gestu, odłożyła narzędzia. Franciszka leżała bezładnie na łóżku, brały ją zimne dreszcze, widziała przed sobą tylko poplamione krwią, dygocące, białe uda, a góra z poduszek i spoczywająca na nich pierzyna wydawały się dalekie jak koniec świata. Mąż gniewnie wymachiwał nad nią rękami.

– Wyrodek! Wyrodek! – krzyczał. – Przez ciebie to wszystko, diabelskie nasienie!

– Wszelako to was zwą Diabelcem – powiedziała cicho wyczerpana kobieta.

Na to Bogusz zamachnął się i mocno uderzył ją w twarz.

– Czarownica! – krzyknął jeszcze raz i wyszedłszy za próg, trzasnął mocno drzwiami. Trochę śniegu wpadło wirem do chałupy.

Dopiero wtedy dziecko wydało pierwszy swój głos.

– Może co jeszcze będzie z niego – powiedziała na pozór spokojnie babka. Wzięła wreszcie tasiemkę, palcami odmierzyła odległość od brzucha dziecka, przewiązała mocno pępowinę w dwóch miejscach i przecięła szybkim ruchem nożyczek. Szmatką przetarła twarz i ciałko dziecka, wreszcie owinęła je w czyste płachty i podeszła z nim do okna, chcąc mu się przyjrzeć w świetle dnia. Pokręciła głową i podała go matce. – Masz, a próbuj nakarmić trochę. Zobaczymy, czy chce żyć.

Ale nie chciało. Nawet nie próbowało ssać. Akuszerka spokojnym ruchem strzepnęła pierzynę i przykryła młodą matkę i jej dziecko, podtykając jej pod głowę najmniejszą poduszkę.

– Wyrodka urodziłam – wyszeptała Franciszka, z niechęcią próbując wepchnąć dziecku do buzi pierś. Maluch sztywno odchylał wielką głowę.

Babka wyszła, uchyliła drzwi i rzekła do Diabelca siedzącego na progu:

– Ochrzcić muszę. Jako chcesz?

– Wcale. Wyrodka nie chrzcijcie imieniem chrześcijańskim, bo to obraza boska.

– Jak nie ochrzczę, to was nachodzić będzie, gdy umrze. Upiorka wyhodujecie.

– To Dawidkiem nazwijcie, na pohybel.

– Bój się Boga, Diabelcu jeden – powiedziała ze złością.

Chwilę milczeli. Babka patrzyła na mężczyznę czas jakiś, coś tam rozmyślając, i rzekła wreszcie:

– Pan ze dworu szukają parobka do wozowni.

– Woźnicy? – spytał Bogusz z nagłą nadzieją.

– Pomagiera – odparła.

Nie patrząc na nią, zerwał się i pobiegł.

Babka z uśmiechem zawarła za nim drzwi i wróciła do izby.

– Spokój będzie – stwierdziła, ale zaraz zadowolenie z niej uleciało, gdy spojrzała na swą podopieczną. Wzięła z jej rąk sztywne dziecko i czerpiąc garścią z wiadra, machinalnie dwoma palcami polała mu na czoło strużkę wody, szeptając po łacinie formułę chrztu. Żadnego imienia nie wymieniła. A potem odłożyła noworodka na poduszkę i nachyliła się nad Franciszką, przykładając szorstką dłoń do policzka, noszącego jeszcze ślad uderzenia.

– Boli?

– Boli. Wszystko. Wyrodka urodziłam.

– Dziecko ma wodę w głowie – powiedziała cicho babka. – Nie będzie jeść. Nie oddycha czysto. Zaraz zgaśnie.

– Czemu jest takie? – zapytała z rozpaczą Franciszka.

Babka milczała, badając drogi rodne młodej matki.

– Krwawisz mocno. Bardzo pękłaś. Łożysko pójdzie teraz. Stęknij.

Silny ból ogarnął Franciszkę, choć mniejszy niż samo rodzenie dziecka. I krótszy. Młoda kobieta głośno odetchnęła i powiedziała:

– Ja wiem, czemu wody zielone jak Czarcieniec.

Babka nic na to nie odpowiedziała. Urodzone łożysko obejrzała dokładnie, wreszcie wrzuciła do cebrzyka pod łóżkiem.

– No i już po porodzie. Teraz toś jest położnica. Poleż sobie spokojnie, a ja to wszystko zakopię. Kaśka! – Obejrzała się na córkę Diabelca. – Wydoić trza kozę i mleka dać matce! Podgrzać! Bo rosołu to u was nawet nie ma z czego zrobić.

Zmieniła Franciszce szmaty podłożone pod krwawiącą ranę. Rzuciła okiem na dziecko, które leżało nieruchomo, jednak żyło jeszcze, oddychało.

– Ja wiem, czemu on jest wyrodek – powiedziała Franciszka.

Babka pospiesznie wyniosła cebrzyk z łożyskiem.

Gdy wróciła, dziecko żyło nadal. Babka przeżegnała się i zawołała dziewczynkę.

– Pójdziesz do organiściny, ukłonisz się grzecznie i powiesz, że przysyła cię Regina Perkowa i prosi o jedną kurę na rosół, ale niech ci dadzą zabitą, bo ty żywej nie dopilnujesz i gonić ją będziemy po wsi, zamiast do gara wsadzić.

Kasia kiwnęła głową i wyszła.

– Wiem i znam przyczynę – powiedziała wyraźnie Franciszka. – To przez moje utopienie dziecko ma głowę pełną wody.

– Tyś topiona nie była – odparła Regina powoli, niechętnie.

– Byłam.

– Masz gorączkę – rzekła babka, przykładając jej dłoń do czoła.

– A wody zielone jak Czarcieniec – szepnęła jeszcze młoda.

Akuszerka zakrzątnęła się przy piecu, równocześnie zaczęła wysupływać zawartość z kieszeni zapaski.

– Zioła zaparzymy, wypijesz krwawnik, pokrzywę i lipę z bzem czarnym, a dębową korą umyjemy przyrodzenie. Za mocno coś krwawisz.

– A bo ja bym umrzeć chciała.

– Cicho, córeczko. Tak dobrze to nie ma.

Franciszkę ogarniała niemoc, jakby z tą krwią całe siły z niej uchodziły. Gorąco się też robiło. Posłusznie wypiła mleko, a potem jeszcze zioła, ich zapach wiercił w nosie. Ale już na widok kury, którą przyniosła Kasia, zrobiło się jej niedobrze. Omdlała i jakby zapadła w sen, w którym słyszała wprawdzie rozmowę babki z dziewczynką, ale nie miała siły nawet i palcem kiwnąć. Dziecko u jej boku nie ruszało się i nie kwiliło, ale czuła jego słabiutki oddech.

– Nie śpij, oczy otwórz! – huknęła na nią babka. – Spać nie wolno, bo mi tu uśniesz na sen wieczny.

Akuszerka znów zmieniała pod nią przesiąknięte krwią szmaty, trącając ją naumyślnie szorstko.

– Dalibyście spokój. Nie mam siły – wyszeptała młoda matka.

– Rosół za niedługo będzie, to cię postawi na nogi.

Energiczny głos irytował i męczył. Dałaby teraz wszystko za chwilę snu.

– Nie chcę rosołu. Jakże ja się wypłacę organiścinie za kurę?

– Mecyje wyprawiasz! – huknęła babka, ale po chwili złagodniała i rzekła spokojnie: – Nie kłopocz się tym. Organiścina ma u mnie długi za swoje sprawy.

Gorączka wzmagała się. Szarówka zapadająca w izbie wskazywała, że dzień się już chyli ku nocy. Dziecko wciąż żyło. Regina Perkowa przypatrzyła mu się dokładnie raz jeszcze, sprawdziła zacisk na pępowinie, obejrzała pępek, wytarła mokrą szmatką smółkę z pośladków chłopca, przewinęła powijaki. Próbowała przystawiać Franciszce synka do piersi. Żadne z nich nie miało na to ochoty.

Stale przerywana drzemka wyczerpała położnicę chyba bardziej niż sam poród.

– Naści, jedz – rzekła babka, przykładając łyżkę do ust leżącej.

– Nie mogę – wykrzywiła się tamta i uniosła słabą dłoń, by otrzeć tłustą kroplę z policzka. – Kasi dajcie. Niech se podje, nieboga, bo u nas nieczęsto takie specyjały.

– O córkę Diabelca mam się troszczyć bardziej niż o własną? I więcej niźli on sam? – zapytała z gniewem Regina, po chwili jednak dała dziewuszce mięso do ogryzania.

Kasia cichutko zjadła, wyszła z izby za potrzebą, a potem znów bez oglądania się na innych poprawiła siano pod derkami na ślubanku i zapadła w sen, którego zazdrościła jej młoda macocha.

Perkowa siedziała na zydlu oparta o łóżko Franciszki i czekała na to, co przyniesie noc.

– To jest chłopak? – spytała położnica.

– Ano, chłopak.

– Diabelec chciał go Dawidkiem na pohybel nazwać…

– Nie może ci tego Dawidka zapomnieć.

– Przecie ja nie… ja nic…

– Wiem. On też to wie.

– Matko… po co wyście mnie za Diabelca wydali?

– Ażeby cię ochronić, dziecino.

– Przed grzechem? Przed wstydem? Przed ludzkim gadaniem?

– Przed Dawidkiem, ale bardziej jeszcze przed tobą samą, zanim co durnego uczynisz. Nie pomnisz już, jaka byłaś ogłupiała przez tego karczmarzowego syna?

– Ale czemu Diabelcowi?

– Znałam ja go… niegdyś. Miły był.

– Wyście jego… miłowali? Jak w tych baśniach?

– Jak w baśniach? Nie. Więcej jeszcze. Ale to i cóż z tego? Nie było dane. On był bez grosza, bez pola. Bracia moi odpędzili go, pobili, a mnie dali Perce. Perkowe pole było blisko naszego, cały mórg, ale i tak wiele mi się nie dostało, bo jego krewni wydarli zapis dla siebie, a moi bracia też nie byli pierwsi do dzielenia się ziemią. Trudno się dzielić, jak nie ma co dzielić. Diabelec się w końcu ożenił z Kundą, dostał ją razem z tą chałupą. Ale dzieci im się nie chowały, jedna tylko Kasia przeżyła. Wydałam cię za Diabelca, gdy był już wdowcem podwójnym. Nie miałam dla ciebie wiele, a on cię chciał z tym, co miałaś. Myślałam, że dobrze ci z nim będzie, bo… miły był w młodych latach. Miły w kochaniu.

Franciszka głośno wzięła oddech.

– To wyście… to wyście z nim…

– Za jedno – odrzekła znużonym głosem Regina. – Z nim, nie z nim. Za jedno.

– Za jedno – powtórzyła cicho Franciszka. – Bo też i wcale miły dla mnie nie był.

Cisza.

– Pewnie znów się pieklić będzie, gdy wróci a dzieciaka obaczy.

– A co by miał od razu wracać. Do karczmy pójdzie, smutki ostawi, gębę niejedną obije i wróci zdrowszy i lżejszy o tych parę groszy. Odpocznij nieco.

– Pić dajcie.

– Oho, gorączkę masz większą.

– Matko… prawda to jest? O tym utopieniu?

Cisza.

– Matko… czy ja mogę to pamiętać?

– Nie to ważne, co możesz pamiętać, ino czy chcesz.

– Ale jak to było? Powiedzcie. Może ja zemrę niezadługo. Niechże wiem.

Cisza. Regina Perkowa westchnęła ciężko.

– Gorączkę masz.

Godzina za godziną mijała. Franciszka przestała krwawić, ale życie z niej uchodziło razem z gorącym potem. Dreszcze nią wstrząsały, zimno wkręcało się w stopy.

Babka zdawała się spać, cicho oddychała, tyłem oparta o kraj łóżka. Nagle bez uprzedzenia zerwała się z zydla bez jednego głosu, bez skrzypnięcia i dygając, jakby to nie ona, ale dama jakaś wielka, ukłon głęboki złożyła w stronę ściany, gdzie mrok był najgłębszy, gdzie blask od śnieżnej nocy nie padał nijaki.

– Witajcie, Wasza Łaskawość – przemówiła babka cicho.

Nie było odpowiedzi na to i Franciszka zrozumiała, że teraz śni i sen to tylko, że matka jej gada dwornie do ściany.

– O to jedno życie proszę, Wasza Łaskawość. O Wasze błogosławieństwo.

Cisza w ciemności, ciemność w ciszy… I tylko głos matki:

– Które? To mniejsze życie se weźcie, Wasza Łaskawość. Ja proszę za moją Francysią.

Franciszka wpatrywała się w mrok. Wytężała wzrok do bólu i w tej nieruchomej ciemności nagle… ujrzała. Na jedną jedyną chwilę. Ale majak ten zaraz zniknął wobec ruchu, jaki uczyniła Perkowa, dygając znów i z wielkim uszanowaniem pokłon składając ponowny. A potem otwarła drzwi, przytrzymała chwilę. Powiew zimna wtargnął do izby, Franciszkę zatelepał ostatni mocny dreszcz i wtedy… jakby ktoś lodowatą dłoń do czoła jej przyłożył i zabrał gorączkę… Regina po chwili zawarła drzwi i podeszła cicho do łóżka. Dotknęła główki dziecka i westchnęła.

– Tak i po wszystkim. Nie dycha – powiedziała sama do siebie i powolnym ruchem zdjęła zawiniątko, przeżegnała je i ułożyła na klepisku pod łóżkiem.

– Matko… z kim wyście gadali? – spytała Franciszka nieswoim głosem.

– Słyszałaś to? A ze Śmiercią – odrzekła stara po prostu.

– Niezwyczajne koneksyje macie.

– Niezwyczajne – potwierdziła. – A nie gadaj o tym nikomu, choćby… choćby cię pławiono w smole.

– Tak jak prababkę waszej prababki? – ośmieliła się zapytać Franciszka.

– Ano tak. Jej też było tak jak mnie, Regina Perkowa. Pani ze dworu ją oskarżyła o czary, a razem z nią Reginę Białą, Kubalinę, Kozubkę, Salinę, Kantorczynę i szewcową, że mleko odbierały dworskim krowom. Odbył się sąd. To był rok tysiąc sześćset dziewięćdziesiąty ósmy. Pławili je w Czarcieńcu, a potem w smole, posypali pierzem i przegnali przez wieś. Pozwolili wrócić, bo na końcu trzeba zapłacić grzywnę. Ale przeżyły. Bo pani dziedziczka była dobrą chrześcijanką i im wybaczyła. Jakby były niewinne, toby przecie utonęły – prychnęła, nieodmiennie w tym momencie.

Franciszka już może i tysięczny raz wsłuchiwała się w słowa tej ponurej baśni, którą matka opowiadała jej i siostrze w długie zimowe wieczory, gdy akurat była w domu. Opowieść dawała jej poczucie bezpieczeństwa, bo oznaczała wieczór, kiedy matka była z nimi. Ale częściej jej nie było. W Jadownikach rodziło się dużo dzieci.

– To już teraz mi powiedzcie – poprosiła młoda kobieta. – Bo wy wiecie, czemu dziecię moje umarło, czemu wodę miało w głowie. To przez moje utopienie.

– Tyś topiona nie była.

– Pamiętam wodę zieloną. Nie wiem ino, kiedy to się stało.

– A niech ci już będzie. To się stało wtedy, gdyś była dzieckiem w łonie matki. Ale nie w moim.

Przy tych słowach Franciszka poczuła, jak jej serce przeszywa kłujący ból, ale nie drgnęła, bojąc się głośniejszym oddechem przerwać, żeby ta tajemnica wreszcie wyszła na jaw, żeby się uwolniła, urodziła, a choćby i w bólu. Regina Perkowa mówiła:

– Wszystko się zaczęło, gdy przeciwnie do Bożego porządku poumierały wszystkie moje dzieci z Perką, i wreszcie sam stary Perka, a długo chorował wcześniej. Był rok tysiąc osiemset sześćdziesiąty siódmy, a ja miałam roków trzydzieści i siedem. Zostałam wdową, z brzuchem. Ludzie nie wierzyli, że to dziecko jest Perkowe. Baby we wsi się na mnie zmówiły, obgadały, oczerniły, bo się wszystkie bały, że to właśnie ich chłop dziecko mi zrychtował… Zgorszenie zobaczyli. Akurat u mnie. Ukarać mnie chcieli dla przykładu, ze złości. Nie miał mię kto obronić. Przypomnieli nagle, że ja jestem Regina Perkowa, tak jak moja praprababka. Samo to imię już znaczyło czarownica, taka, co chłopów opętuje. W całej wsi aż huczało.

A przecie ja nie musiałam tych chłopów czarować, sami do mnie leźli jak pszczoły do kwiatu. Plebanowi ktoś powiedział, że nie wiadomo, czyje dziecko noszę, że pół wsi w tym sprawę ma… Pleban młody był, całkiem nowy i nieobyty, i nie wiedział, gdzie jest prawda. Stary proboszcz Borkowski mnie znał od dziecka, ale co z tego, już mu było wszystko jedno, już się wyprowadzał na nową parafię za Bochnię i nie chciał mi pomóc, bo osobliwie miał wstręt do czarownic po tej sprawie z Kaśką Niedźwiedzionką cztery lata wcześniej.

Była wiosna. Przyleciały bociany. Rodziłam Hankę i byłam sama w słabości mojej. Nawet nie było komu zanieść ją do chrztu. Ledwom wstała, ledwom sił nabrała, żeby se naciągnąć wody ze studni i coś przecie ugotować, przyszli po mnie, spod tej studni mnie zabrali, do olchy mnie przywiązali koło nowego smętarza, a śmiali się i od czarownic wyzywali. Stałam, stałam, długo stałam, cycki pęknąć z bólu chciały, już od mleka koszula mokra była, a oni gapili się na te moje cycki i gęby rozdziawiali. Oni wszyscy, cała wieś, bez prawdziwego sądu, sąd nade mną uczynili, jako i nad dziewką kuchenną Rozalką ze dworu, która takoż brzuchata była, tyle że do niej nie pół wsi zachodziło, ale jeden – ważny – bo sam pan ze dworu.

Stara pani, matka pana, nagadała na nas, co jej ślina na język przyniosła. Taka wielka dama, a taka głupia. Ledwo co syna bogato ożeniła, a on wolał dziewkę kuchenną, i dziewka kuchenna miała za to zapłacić.

Pana w tym dniu we wsi nie było, razem z wójtem pojechali z jakąś sprawą do dziedzica, co u niego dzierżawił, a pleban znów do Wojnicza. Było w tym dniu bezprawie, tak jakby się wszyscy radni wiejscy po kątach pochowali. Ludzie robili, co chcieli. Wytarzali nas w błocie dla śmichu próżnego, dla wstydu… i cieszyć się kazali, że nie w smole. Przez wieś nas pognali, prosto do Czarcieńca… Wiosna była, zielono… Wody bajora stały rzęsą oblepione, tatarakiem okolone… Skurcz mnie złapał, na dno szłam prosto… ale spódnice wodą nabrzmiały, wypłynęłam. Nie wiedziałam, co będzie dalej, tyle złości w nich było a uciechy z cudzego cierpienia… Ale pan skądś nadjechał i rzekł ludziom, że to już nie średniowiecze i sądów takich czynić nie przystoi ani w czarownice wierzyć. Co innego rozpustnym babom pokazać, gdzie ich miejsce… dla wzrastania moralności i obyczajności u ludu, a co innego samosądy i zabójstwo, bo to podlega pod kryminał.

Ze mną sprawa była zakończona, zipałam se na brzegu, szczękając zębami. A Rozalka nie wypłynęła, widać brzuch ją głębiej ciągnął… Postali ludzie zatem, popatrzyli… Nikt nie chciał leźć w wodę, bali się Czarcieńca. Uradzili, że topielicę wyciągną później, jak wypłynie… i poszli, każdy do swej roboty. A panu powiedzieli, że nikt do tego ręki nie przyłożył, postradała rozum i w wodę uciekła.

Leżałam nad stawem bez sił i sama nie wiedziałam, czy mam się modlić i dziękować Panu Bogu za uratowanie życia, czy też pomstować skarania Boskiego dla tych ludzi nieczułych, zakłamanych, dla tego pana, młodego a prześmiewczego, o obyczajność ludu dbałego, a brzuchy czyniącego pannom kuchennym.

I wtedy wypłynęła Rozalka, trzymając się tataraków. Rodziła. Przechowała się pod wodą tak długo, wychylając się tylko przez trzciny dla zaczerpnięcia tchu, dopóki ciszy nie usłyszała, a wszystko po to, by dziecko uratować przed zawiścią ludzką. I stało się tak, że to ja na świat to dziecię przyjęłam w wodach Czarcieńca, z dala od oczu ludzkich, a potem siadłam w krzakach i własnym mlekiem wykarmiłam, chcąc swoim bolącym cyckom ulżyć. Tyś jest dzieckiem owym.

A gdy Rozalka umierała, osuwając się w szuwary, była taka cisza, jakby nas odgradzały od świata wszystkie te dawne, pławione tu czarownice. I w tej ciszy zobaczyłam Śmierć po raz pierwszy twarzą w twarz, i Łaskawość mieli dla mnie dobre słowo, swoje przyrzeczenie, Błogosławieństwo.

Życie za życie – raz ino mogłam poprosić. Lata mijały, a ja daru swego nie wykorzystałam. Tego Błogosławieństwa Śmierci. I teraz padło ono na ciebie, Franciszko.

12 lutego 1885

Koło szyje breweryje

Dziecko pochowano, sama nie wiedziała gdzie, Diabelec się tym zajął.

I wszystko wróciło do zwyczajności. Ale nie radziła sobie.

Ani z żalem, jaki narastał każdego dnia, ani z własną przezroczystą słabością, od której w głowie się kręciło przy każdym wiadrze niesionej wody, przy każdym schyleniu się, przy każdym nawet marnym posiłku. Jak na złość, jeszcze do tego poniewczasie i niepotrzebnie, pokarm przyszedł, przyczyniając się do bólu i smutku.

Diabelec, jeśli w domu bywał, warczał na nią co najwyżej – ale wiele go teraz nie było, dostał tę robotę we dworze i trzymał się jej pazurami. Konie były wielką jego miłością. Do domu wracał na noc, a i to nie zawsze. Żona nie miała z niego pożytku, bo ani jej pomocą nie służył w cięższej pracy, ani nie zadbał o pożywienie dla niej i dla córki z pierwszego małżeństwa. Jeśli nawet jakie pieniądze zarobił, to zostawały one w karczmie.

Czasem tylko zaglądała do Franciszki matka, zajęta kolejnymi we wsi porodami. Przynosiła młodej kobiecie kapustę na obolałe od mleka piersi i czasem otrzymane od ludzi jedzenie: a to świeży chleb, a to kiełbasy kawałek, a to kiszki, a to wreszcie masło – tym się najbardziej cieszyła Kasia.

Nie minęły tej męki połogowej nawet trzy tygodnie, kiedy o bladym świcie Perkowa wkroczyła do izby i raźnym głosem oznajmiła zaspanej Franciszce:

– Wstawaj i odziej się w to, co masz najlepsze – i najczystsze.

– A co to się dzieje? – zdziwiła się młoda kobieta.

– Wezwano mię do dworu! – odparła akuszerka niby obojętnie, ale w środku aż od dumy pęczniała.

– Znowu jaśnie pani kamienie rodzi? – spytała Kasia, którą te kamienie bardzo zadziwiały.

– Nie. Inna to sprawa. I ty tam się właśnie przydasz – powiedziała Perkowa córce.

– Ja? – speszyła się Franciszka. – Do dworu? Nie pójdę! – zaparła się.

– Nie gadaj po próżnicy, bo mi spieszno!

– Jak Diabelec mię obaczy, to spierze po pysku nawet przy ludziach – powiedziała niewyraźnie żona Bogusza.

Perkowa rozważyła to i chyba w duchu przyznała jej rację, bo po chwili rzekła tak:

– Inaczej zrobimy. Już wszystko wiem. Polecę sama, bo sprawa jest pilna, a ty się w tym czasie umyj, przyodziej godnie… najlepszą chusteczkę włóż na głowę i przynieś mi to. – Podała jej jakieś zawiniątko ze swego tobołka. – Dygniesz tam w kuchni i powiesz: „Moja matka Regina Perkowa swego zapomnieli”, a ja rzeknę, żeś ty moja pomagierka i będziesz mi asystę czynić.

– Ja? Pomagierka? Asystę? – Nie mieściło się to w głowie Franciszki.

– Skoro widziałaś Łaskawość, to już innej rady nie ma, ino ciebie akuszerką uczynić. Mnie też od czasu Błogosławieństwa Śmierci wołano do porodów. Nikt przecie nie wiedział, co tam się stało, ale coś takiego było we mnie, co ludzie wyczuwali. Sama się wszystkiego nauczyłam. Ale teraz dość gadania, idę, a ty usłuchnij, com rzekła, czysta masz być i godnie przyodziana.

– Matko, co to ja na wesele jadę? Na cóż mam tak czynić? Wyście… – Zatrzymała się, przerażona własną śmiałością – wyście wystrojeni nie są.

– I dobrze. Ja już nic nie muszę. Teraz to nawet trza, żebym była w byle czym. Tak tedy widać, żem stara baba, i wolno mi zostawiać po chałupach… akuszerskie instrumenta. Z czystej sklerozy. A ty je przyniesiesz. Już nic do tego Diabelcowi.

Perkowa po wygłoszeniu tych wyjaśnień zbierała się do odejścia.

– A na długo ja tam idę? Co z Kasią?

– Niech bieży do ciotki, Maryśki Kasprowej Okasowej. Przecie to jej chrzestna matka. Niech tam zostanie, ile trza będzie. Słyszałaś, Kasiu? To idź już, bo chałupa pusta będzie i zimna.

– A cycki se umyj ciepłą wodą – upomniała babka Franciszkę na odchodnym. – Jak jabłuszka mają być pachnące.

Franciszka po odesłaniu Kasi wszystko dokładnie zrobiła, jak jej matka przykazała. Umyła się, ciesząc się tą przyjemnością i tym, że nikt nie krzyczy o marnowanie drewna na grzanie wody. Starannie zaplotła warkocz i zwinęła go w węzeł, zapinając szpilką do włosów. Założyła jedyną nową koszulę, co ją w posagu dostała, do tego kaftan i trzy spódnice, na wierzch tę najczystszą ze skrzyni. Owinąwszy stopy onucami, wsunęła je w stare buty. Na plecy zarzuciła grubą, wełnianą, kraciastą chustę, jej końce skrzyżowała i zatknęła za spódnice. Na koniec wyjęła z wielkim szacunkiem jasną chustkę tybetkę w wielkie czerwone kwiaty, którą od Diabelca dostała, gdy się do niej zalecał, i w której do ślubu poszła. Zawiązała ją na głowie i poczuła się nowym człowiekiem, jakby ta żałoba już ją opuścić miała – przedwcześnie może, bo przed wywodem, ale co tam. Jakby już wiosna szła, tak się miała jej dusza.

Wzięła, nie zaglądając, matczyny worek i poszła.

Nie myślała o Diabelcu, co to będzie, gdy go spotka. W ogóle nie myślała i tym się cieszyła. Z każdym krokiem jakiś dziwny ucisk w brzuchu się pojawiał, ale szła, nauczona posłuszeństwa wobec swojej matki. Cóż, że nie rodzonej? Słyszała te słowa od ludzi czasami, ale ich nie rozumiała. Pojąwszy niedawno, zmienić im nie pozwoliła tego wszystkiego, czym matka była dla niej.

Zimowe wstawało słońce, a wieś się budziła. Ludzie wychodzili z chałup za sprawami swoimi, ale więcej za potrzebą, bo to głównie za stodołami znikali, za kómorami. Psy patrzyły za nią, ale nie szczekały, znając ją przecie od zawsze. Tak szła Franciszka zamarzniętą drogą w dół, powoli i uważnie, bo droga pełna była grud. Bóle w dole brzucha odezwały się mocniej. Niezaczepiana przez nikogo minęła cmentarz, kościół, Kozią Górkę i wkroczyła na Gościeniec, oddychając głęboko. Błękit nieba cieszył ją, jakby go pierwszy raz zobaczyła. Słońce, które przecież nie grzało, jednak dodawało mocy. Oddech prawie zamarzał w powietrzu, a przy co większym kroku zimno wchodziło dołem pod spódnice i szczypało w gołe uda. Ręce zlodowaciałe próbowała schować w zakamarkach wierzchniej chusty. A jednak z każdym krokiem cieplej jej było, krew zaczęła krążyć. Stanęła chwilę koło figurki, pomodliła się, odetchnęła i poczuła ciekawość, kto to też we dworze dziś rodzi. Tą ciekawością wiedziona poszła dalej po chrupiącym i iskrzącym się śniegu. Tak doszła blisko karczmy i minęła ją jak najszybciej, przestraszona nieco, bo jej się zdawało, że zza rogu mignęła postać Dawidka. Wreszcie dotarła do dworu. Piękne jej się zdały zabudowania folwarczne ustawione w czworobok. Tu nawet i na gospodarskich pomieszczeniach strzecha była równiutka. Wszędzie było odśnieżone, a zaspy wyznaczały wielkie aleje. I szła tą aleją, świecąc czerwonymi kwiatami na zawiązanej na głowie tybetce.

Pierwszy raz podeszła tak blisko dworu. Znów serce podskoczyło, gdy się rozwarły stajenne wrota, ale to nie był Diabelec, a tylko jakiś młody chłopak, który popatrzył na nią przelotnie i pobiegł dalej. Znalazła się u kuchennych drzwi akurat, gdy je otworzono. Ktoś tam powoli wychodził, a ktoś inny krzyczał, by szybciej zawierać, bo ziąb niesie się do środka. Franciszka była tak oszołomiona tym, co za chwilę stać się miało, że wchodząc, patrzyła na ciekawskie twarze służby i tak naprawdę wcale ich nie widziała. Stała nieledwie w progu, zbierając w sobie słowa i odwagę. Z butów zaczęło kapać i nagłe gorąco spadło na nią wraz ze słabością taką, że aż oprzeć się musiała o drzwi, zatrzaskując sobie odwrót.

– Cóż to, czego chcesz? – burknęła w końcu gruba kobieta w wielkim fartuchu i podkasanych rękawach, która skubała kurę na środku izby kuchennej.

– Moja matka, Regina Perkowa, swego zapomnieli – powiedziała wreszcie Franciszka z taką chrypką i suchością w gardle, że sama siebie ledwie usłyszała.

– A mówże po ludzku, czego chcesz! – zezłościła się kucharka.

– Moja matka, Regina Perkowa, swego zapomnieli – powtórzyła młoda kobieta, chcąc się zapaść pod ziemię ze wstydu, i wyszarpnęła zza pazuchy naszykowany przez matkę worek.

– Ano jest tu Perkowa – sapnęła kucharka z niezadowoleniem. – Tyś jest jej córka, Hanka Perconka?

– Nie, Hanka poszła za mąż za Dadeja na Bocheńcu – szepnęła zapytana, czując, jak pot spływa jej po plecach, bo gorąca takiego w izbie ani w kuchni niezwyczajna bardzo była. – Ja jestem Franciszka.

– A, Diabelcowa. – Kucharka kiwnęła głową. – No to idźcie tam do niej. Musicie trafić sami. Nie ma wam kto pokazać, bo ruch jest wielki u panienki.

– U panienki? – zdziwiła się Franciszka.

– Ano słyszycie chyba. Idźcie przez te drzwi, a potem w górę po schodkach.

– Po schodkach? – powtórzyła tępo.

– Święty Boże! A to prawda musi być, co ludzie gadają, żeście nie wiedzieć czyje dziecko, bo to i Perka niegłupi był chłop, i Perkowej rozumu nie brakuje, a z was to taki ciumrok, nabierzesz się, to cię zjem! – wyśmiewała się kucharka, łapiąc się pod boki, a piórka kurze latały wokoło. – Czy ja gadam niewyraźnie? Czyście w życiu schodków nie widzieli, że się tak dziwicie? Deski to są do góry bieżące! No już, po schodkach i w lewo. Wiecie, która ręka lewa? A jak nie wiecie, to pukajcie we drzwi koło obrazka ze świętą Teklą na ścianie! Z Barbarą nie pomylcie!

Upokorzona Franciszka opuściła kuchnię z ulgą i z przerażeniem, że wstyd matce przyniosła.

Ostrożnie stąpając, aby butami nie pobrudzić pięknych podłóg drewnianych, szła, oglądając wspaniałości dworu. Niemal z nabożeństwem weszła na skrzypiące schody z balustradką. Na górze panowały ciemności, widoczny był tylko zarys dwojga drzwi i dwa obrazy wisiały po obu stronach, a ta święta to Tekla, czy może Barbara? Tekla pewnikiem będzie jak w kapliczce, z księgą w ręce, a Barbara z mieczem, ale nie widać wyraźnie w tym półmroku. Z rozważań wyrwał ją zasłyszany za drzwiami dźwięk, który natychmiast rozpoznała. Tak krzyczeć mogła tylko kobieta rodząca i Franciszka po prostu poszła w tamtą stronę. Zapukała cicho, a potem raz jeszcze, nie wiedząc, czy dobrze zrobiła, po raz pierwszy bowiem w życiu swoim do drzwi pukała.

Nikt nie otwierał, zebrała się więc w końcu na odwagę. Sama otwarła i stanęła w białych drzwiach, w półmroku pokoju, w którym naraz wiele kobiet spojrzało na nią nieżyczliwie.

– A, jesteś – mruknęła Regina Perkowa. – Przyniosłaś mi moje instrumenta? To i chwała Bogu – podsumowała gorliwe kiwanie głową Franciszki. – Zawrzyj drzwi i pódź tu.

Młoda kobieta najchętniej by uciekła. W pokoju było duszno, zasłonięte okna jeszcze to wrażenie pogłębiały. Ujrzała jak we śnie służące na czarno i biało ubrane, mignęła jej przed oczyma wykrzywiona twarz kobiety wystrojonej w elegancką bluzkę, aż wreszcie podeszła do matki, która stała w nogach łóżka, opierając spracowane dłonie o jego ozdobne linie z cienkich blaszanych drutów, na biało malowanych.

– Stań tu – rozkazała córce, a sama, nie zwlekając, pochwyciła worek i zaczęła wyjmować z niego różne przedmioty i pomniejsze woreczki, i rozkładać to wszystko na stoliku popod ścianą. Zaraz też dyrygować poczęła pozostałymi kobietami, jedną posyłając do kuchni po wrzątek, drugą z nocnikiem do opróżnienia, trzecią po coś innego, i tak rządziła się nimi, aż wreszcie zostały same z wystrojoną kobietą, która zapytała ironicznie:

– Mnie też wyślecie na posyłki? Tak się moją służbą rządzicie, ani się nie pytając, jakbyście tu dziedziczką byli.

– A jest to czas, jaśnie pani? Bo chyba nie do pytania żeście mię wezwali – odparła na to niezmieszana akuszerka.

– A jeszcze mi obce dziewczyny sprowadzacie, Perkowa. Prosiłam o dyskrecję. Czy źle zostałam zrozumiana? – Ton pani był przede wszystkim zimny i wyniosły.

– Takoż właśnie podle słów jaśnie pani postąpiłam. Dziewucha nada się na mamkę, gdyby mamka potrzebna była. Dziecię niedawno na świat wydała, tyle że pomarło. Ma ona jeszcze dobry pokarm w piersiach, pomocna jest i cicha. A co najważniejsze, nie trza będzie innej po wsi szukać i więcej ludzi wprowadzać w tajemnice. Jest to moja córka Franciszka, która mi asystę będzie czynić, na akuszerkę bowiem kształci się.

– Tutaj? Na panience nikt się uczył nie będzie! – rozgniewała się pani ze dworu. – I po wsi potem rozpowiadał!

Przerwał jej jęk. Franciszka dopiero teraz przyjrzała się, kto na łóżku leży, przedtem bowiem osoba schowana była pod pierzyną i w koronkach poduszek, a ciemne zasłony dokładne oględziny czyniły niemożliwymi. Osoba ta naprężyła się i coraz bardziej jęczeć zaczęła, aż wreszcie wszystko ucichło.

– A teraz jakoś mniej – powiedziała tylko Perkowa i wróciła do rozkładania swoich woreczków na stole.

Pani ze dworu wstała, nerwowym krokiem podeszła do Franciszki i zmierzyła ją spojrzeniem.

– Rozepnijcie kaftan i piersi pokażcie! – rozkazała. – Chcę wiedzieć, czy nie jest to oszukaństwo, by tu osobę obcą wprowadzić a moją rodzinę skompromitować przez obmowę i oszczerstwa. Jeśli mleko będzie, to możecie zostać.

Franciszka spojrzała na matkę, a ta kiwnęła głową. Odwikłała więc z siebie wielką chustę kraciastą, dobrze, bo jej było już bardzo gorąco w tym dusznym pokoju. Powoli, trzęsącymi się rękami odpięła z haftek kaftan i zsunęła go z ramion, a potem rozchełstała koszulę, ukazując się półnago.

Pani podeszła i wpatrzyła się z wielką uwagą, a młoda kobieta coraz bardziej czerwona się robiła, bo jeszcze nikt jej taką nie oglądał, i wreszcie sama odważyła się popatrzeć na swe ciało – tak, jakby je widziała po raz pierwszy.

– Mlekiem czuć, ale go nie widać – powiedziała wreszcie pani.

– Będzie dziecko, to i mleko wypłynie – zapewniła Perkowa.

– Ile ma lat? Nie pstro w głowie?

– Osiemnaście będzie na wiosnę – policzyła stara akuszerka. – Nigdy nie miała pstro.

– A czy to przyzwoita jest osoba? – Znienacka przeniosła wzrok na całą w rumieńcach twarz Franciszki.

– Mężatka wielce moralna – powiedziała Regina, starannie ważąc słowa, jednak jaśnie pani odebrała to jak obelgę, co zdradziło nerwowe spojrzenie w stronę łóżka i leżącej w nim postaci.

– A mężowi nie opowie? We wsi nie rozniesie się? – westchnęła zrezygnowana pani.

– Chłop jej, Bogusław Diabelec, u jaśnie pana przy koniach pracuje – wyjaśniła akuszerka, kryjąc zadowolenie, bo już wiedziała, że wszystko się po jej myśli ułoży.

Do drzwi zapukano i weszły pokojowe z gorącą wodą w dzbanie, z miską, czystym nocnikiem i czystymi ręcznikami, a wszystkie ciekawie wgapiły się w gołe piersi Franciszki, która wreszcie drgnęła i pospiesznie ubierać się zaczęła.

– Przyniosłam herbaty – dygnęła jedna pokojowa, podając tacę na stolik przy łóżku.

– Idźcie już stąd. – Pani ruchem ręki odprawiła służące.

Z pościeli wygrzebała się rodząca.

– Mamo? – powiedziała prosząco. – Tak bym się herbatki ze śmietanką napiła, a dobrze słodkiej!

Na łóżku siedziała panna Albina, inna niż zawsze, przypuchnięta i blada, rozczochrana nie do poznania, w koronkowej koszuli. Franciszka nieraz ją w kościele widziała, panna była jak z obrazka. Wysoka, wyniosła, do matki podobna, z loczkami spod kapelusza spływającymi, nie to co teraz.

Jaśnie pani bez słowa podała jej filiżankę, a panna smukłymi paluszkami złapała za uszko i wypiła chciwie. Przyjrzała się ciekawie Franciszce i ziewnęła.

– Długoż to będzie jeszcze? – spytała. Jak dziecko była rozkapryszona. Pani spojrzała na nią z wyrzutem i pod tym spojrzeniem panna ucichła, oczy spuściła, oddała filiżankę w dłoń matki i ponownie w pierzyny zapadła.

Było w tym pokoju jeszcze parę wolnych krzeseł, ale Franciszka nie odważyła się usiąść nieproszona. Stała tam, w nogach łóżka, a dłużyło jej się ogromnie. Omiatała krótkimi, bojaźliwymi spojrzeniami pokój panienki – haftowaną pościel, obrazki na ścianie – nie chcąc zbytnią śmiałością wywołać gniewu jaśnie pani. Jednak czas między jękami coraz szybciej mijał, takoż i dźwięki przybierać zaczęły na sile.

– Panienko, teraz zbadać muszę, czas ku temu najwyższy – odezwała się Regina Perkowa.

– Nie chcę, nie teraz – zaprotestowała jęczącym głosem panna spod pierzyny.

– Przecie dla dobra dziecka – tłumaczyła akuszerka, najspokojniej i najcierpliwiej jak mogła.

– To jest dziecko. – Jaśnie pani pokazała długim palcem na swoją córkę. – I jej dobro tu się liczy. Nie chce teraz, to nie oglądajcie jej przez siłę.

Akuszerka nic na to nie rzekła, pokręciła tylko głową. I znów czas dłużył się Franciszce. Nogi ją bolały, brzuch ciągnął w środku, pić się jej chciało, a nade wszystko – usiąść.

Minęło tych jęków panienkowych może pięć, może sześć, a może dziesięć, gdy stara znów podjęła:

– Zbadać muszę panienkę.

– Nie chcę – pisnęła panna pod kołdrami.

– Słyszycie – poparła córkę pani.

– Ale przecie, jaśnie pani, gdy się coś stanie złego, to mnie tym obarczycie.

Długie milczenie pani wskazywało, że po jej myśli byłoby, gdyby dziecko nie przeżyło porodu. Regina zrozumiała to w lot, znów pokręciła głową i dodała:

– To mam na myśli, czy się co złego nie stanie naszej panience.

Pani wciągnęła ze świstem powietrze, wstała nerwowo i podeszła do łóżka córki.

– Akuszerka zbadać cię musi, wszelkie protesty panny daremne.

– Ale ona ma paluchy takie wstrętne a pokraczne! Nie lubię, gdy mnie ktoś tak dotyka niedelikatnie, wolę… – umilkła, przestraszona nagle.

– Tak – powiedziała pani, teraz wypuszczając powietrze. – To już wiemy, skoro panna tej delikatności zażyć raczyła parę miesięcy wstecz. A teraz niech zamilknie i szczegółów nam oszczędzi.

– Ta młoda niech mnie zbada, co asystę czyni – wykłócała się jeszcze panna. – Tylko niech mama spojrzy, czy ma ręce ładne – zamarudziła i jęczeć znów zaczęła.

– Umyjcie się – powzięła decyzję pani, pokazując dłonią na miskę postawioną na umywalni, po czym, zniecierpliwiona, sama popchnęła Franciszkę do mebla, wcisnęła jej do ręki pachnącą kostkę i zaczęła polewać jej dłonie gorącą wodą z dzbana. Prawie był to wrzątek. Franciszka zacisnęła usta, z rąk jej wypadło śliskie mydło i zniknęło w wodzie, z trudem je wyłowiła i umyła ręce pod srogim spojrzeniem pani, a potem wytarła dłonie w podsunięty ręcznik. Regina patrzyła na to z utajonym zadowoleniem.

Pani szybkim ruchem podciągnęła pierzynę córki ku górze, całkiem już jej twarz zasłaniając.

– Wybadaj brzuch rękami – cicho poinstruowała Franciszkę matka, spojrzeniem przekazując ostrzeżenie, żeby w żaden sposób nie okazać, że robi to po raz pierwszy. – Gdzie plecki, gdzie nóżki, a gdzie główka.

Franciszka z lękiem przyłożyła dłonie do obleczonego w wyszywaną koszulę brzucha panny i poczuła przez chwilę tak dobrze jej znany z własnego ciała drobny ruch stópki gdzieś z boku, wypukłość pośladków na górze. A potem panna Albina znów jęknęła i brzuch naprężył się, stanął prawie w szpic, po czym opadł pod jej dłońmi i wtedy po lewej stronie rodzącej odczuła pod dłonią wyrazisty ruch przesuwania się na bok plecków.

Regina bardzo uważnie wpatrywała się w owo badanie, wprawnym okiem dostrzegając to wszystko i bez dotykania.

– Czy główka idzie prosto na dół? – szepnęła.

Młoda kobieta z wahaniem położyła dłoń na dole brzucha, próbując wyczuć dłonią kulisty kształt, po czym kiwnęła matce głową.

– Dobrze – orzekła Regina Perkowa i dwoma gestami obu rąk nakazała córce dalsze czynności. Idąc za tą niemą wskazówką, przerażona własną śmiałością Franciszka podciągnęła koszulę panny Albiny i rozchyliła jej podkurczone nogi. Stojąca w nogach łóżka babka bardzo wnikliwie wpatrzyła się w to, co między nimi ujrzała, i dyskretnie pociągnęła też nosem zapach.

– Bardzo ładną macie budowę do rodzenia – powiedziała życzliwie do pierzyny.

– Franciszko. Teraz palcem – zwróciła się do córki cichym, spokojnym głosem i potwierdziła polecenie gestem, wystawiając palec wskazujący i wykonując nim gest do przodu.

– Mam wrazić? – przestraszyła się Franciszka.

– Delikatnie.

Zadanie to wydało się młodej kobiecie zupełnie ponad jej siły. Zamknięta w tym pokoju gdzieś między zaufaniem do swej matki a gniewem jaśnie pani nie widziała drogi odwrotu. Przepełniona chęcią ucieczki zamknęła oczy i głęboko odetchnęła. Kiedy je otworzyła, zobaczyła widoczne spod pierzyny, wpatrzone w siebie oczy panny Albiny, jeszcze bardziej przerażone niż jej własne. Przejęta współczuciem dla tej panny, która miała być w taki sposób dotykana przez obcą osobę, nie mogąc dłużej tego spojrzenia znieść, wstrzymała oddech i zanurzyła palec w ciepłym wnętrzu jej ciała, pomalutku wypuszczając powietrze nosem. A potem zamknęła oczy, aby nic nie rozpraszało tego, co ten palec miał zobaczyć.

Droga była gładka i kończyła się miękką przeszkodą. Palec dotykał jej opuszkiem. Nie wiedziała, czego ma się spodziewać, ale wsłuchiwała się w te odczucia tak, jakby od tego zależało jej życie. Bo też może i zależało.

Palec Franciszki poczuł drżenie, przechodzące w coraz mocniejsze pulsowanie i nagle miejsce się zrobiło, coś się tam na górze otwarło. Głośny krzyk rozdarł powietrze. Panna Albina zadygotała i próbowała zewrzeć uda.

– Dwa palce, prędko – powiedziała jej matka do ucha.

Franciszka jak w amoku wróciła palcem do wyjścia i ponowiła wyprawę w głębokość panny Albiny połączonymi palcami wskazującym i środkowym. Za drugim razem było łatwiej.

– Czujesz? Rozwiera się?

– Tak – odszepnęła.

– Wyjdź – usłyszała głos matki i z ulgą wyciągnęła palce. Panna Albina płytko oddychała, lecz z każdym oddechem uspokajała się po wstrząsie, jakim było badanie.

– Otwór bardziej jak szeląg, grosz, czy jak dwuzłotówka? – spytała Regina.

– Dwuzłotówka albo talar, ten duży, z cysorzem – odparła niepewnie Franciszka. Niewiele miała okazji podziwiać pieniądze i się im napatrzeć. Matka nosiła zaszytą w odzieży srebrną dwutalarówkę z wizerunkiem Franciszka Józefa, Imperatora Austrii, i w rzadkich okazjach prania starannie ją wypruwała i wtedy pokazywała córkom. Uważała, że przynosi jej szczęście, ponieważ urodziła się w tym samym dniu co Najjaśniejszy Pan – 18 sierpnia 1830.

– No już, cofnijcie się obie – rzekła pani, zakrywając córkę pierzyną. – Starczy tych oględzin, a konsultacje róbcie ciszej.

– Teraz, panienko, możecie se zjeść coś letkiego, bo trza wam będzie dużo sił niedługo – krzepkim głosem rzekła Perkowa.

– Proszę mi tu mojej córki nie straszyć! – oburzyła się pani.

– Bulion bym zjadła – zamówiła sobie danie panna spod pierzyny.

Pani wyszła wydać dyspozycje do kuchni.

Albina skorzystała z chwili, w której nikt jej nie pilnował, wystawiła głowę, przeciągnęła się. Majtnęły koronkowe rękawy. Mignął kawałek pięty.

– Nie chcielibyście trochę wyjść z łóżka, panienko? – zapytała cicho Regina.

– A po co? Dobrze mi tu, ciepło i wygodnie.

– Szybciej by poszło.

– Niespieszno mi wcale – odparła rozkapryszona panna.

– Ale krócej byście się męczyli.

– Przywykłam…

Matka i córka spojrzały na siebie bez słowa, czekając, co dalej panna wymyśli.

– …jak mama każe francuskiego się uczyć lub też jeografii, to człowiek z nudy bardziej jeszcze jęczy.

Wtem skurcz złapał, panna uchwyciła białych giętych drutów u wezgłowia i napięła ciało, sapiąc głośno. Regina pokiwała głową, patrząc w wystraszone oczy młodej kobiety.

– Mocniej idzie? Tak? Ani chybi odmieni się wam od francuskiego i jeografii. Jaśnie pani matka wyszła i was teraz bardziej weźmie niż przy jej pilnowaniu. Bo też takie pilnowanie nijakiego sensu nie ma, jeśli wprzódy go brakło.

Panna się zaczerwieniła, coś rzec chciała, aż usiadła z tej złości, pierzynę z twarzy odrzuciła, gdy drugi mocny skurcz siłę jej zabrał, nieprzygotowaną zastał, wydarł z niej jęk i pogłębił rumieniec. Wyciągnęła dłoń do Franciszki, jakby ratunku szukając, a ta bez namysłu dłoń tę złapała i trzymała, póki nie przeszedł nagły ból. Potem panna opadła na poduszki i wyszeptała głosem skrzywdzonej niewinności:

– Jak śmiecie tak do mnie mówić!

– Cichaj, dziecko – mruknęła Perkowa. – Nie trza się gniewać. Albo mi to dziwne? Mnie nic już nie jest dziwne. Też kochałam, też rodziłam, też wysłuchiwać musiałam morałów. Ani mi życie nie dziwne, ani umieranie, a już szczególnie rodzenie mi nie dziwne, dlategoście mnie wezwali, przeto nie wydziwiajcie, ino słuchajcie, co się do was mówi, coby wszystko dobrze poszło.

– Leje się ze mnie – powiedziała słabo panna.

– Pewnikiem wody – rzekła spokojnie akuszerka. – Nie bójcie się, zawsze tak jest, bo dziecko w wodzie se pływa, we wnętrzu matki mieszkając. A podnieście nieco pierzyny, obaczym, jakie te wody.

Prześcieradło już nie było białe. Różowa kałuża wsiąkała w łóżko. Drogi rodne kobiety też były zakrwawione.

– Jaśnie panienko, teraz trza będzie się umyć. Wolicie na łóżku? Franciszka was obmyje. Czy też kucniecie se chwilę w jakiej balii, a łóżko się przyoblecze na czysto, byście w mokrym nie leżeli.

– Nie chce mi się ani ręką ruszyć, ani nogą machnąć – zakaprysiła znowu panna.

– Ale obmyć wam trzeba przyrodzenie, zanim się główka pokaże – tłumaczyła wyjątkowo cierpliwie stara kobieta.

– Jakieś czary-mary wyprawiacie. Główkę myłam w sobotę – zaczęła się wykłócać panna.

– Główka dzieciątka waszego – powiedziała akuszerka ze złością.

– Nie chcę! – Panna nogą kopnęła pierzynę i nakryła się nią cała. Tam ją dopadł mocny skurcz, jednak pierzyna tłumiła nieco odgłosy odczuwanego bólu.

– Flejtuch panna. Koło szyje breweryje, koło dupy strzępy – mruknęła Regina Perkowa niezbyt głośno i wyszła zakrzątnąć się koło kąpieli panny Albiny. – Złości się mocno, zatem już niedługo dziecię przyjdzie na świat. Uważaj na nią.

Franciszka została z panną sama. Rodząca uspokoiła się, jednak na krótko. Znów przyszedł mocny skurcz i panna tylko dłoń wystawiła, którą Franciszka mocno uchwyciła. Panna tak mocno ją za rękę trzymała, że Franciszce zrobiło się słabo, całe siły jej odpłynęły i w głowie zaczęło kręcić.

Na to wszystko drzwi się otworzyły i znowuż pokój napełnił się tłumem ludzi; Regina wraz z jaśnie panią zaraz pannę z łóżka wyciągały, służące wtaszczyły balię, a wody ciepłej nalewać zaczęły. Drugie kręciły się wkoło pościeli, dokładając czystego siana do siennika i zmieniając prześcieradło. Panna Albina weszła w zakrwawionej i brudnej koszuli do balii, nie śmiąc się matce sprzeciwiać. Zamierzała jedynie przykucnąć, ale ciężar ciała sprawił, że przyklapła ciężko, a potem wydała tylko zachwycone stęknięcie. – Aaaa – oddychała głęboko, trzymając się za brzuch. Zamknęła oczy i zdawała się usypiać, a skurcze przyjmowała z większą łatwością, nie zwracając uwagi na całe zamieszanie w pokoju. Dopiero któryś kolejny skurcz ją obudził. Wtedy złapała się krawędzi balii, stękała mocniej, ale już nie krzyczała, napierała tylko powietrze w dół.

– Oho, jaśnie panno, prze was w dół, to już czas, by wychodzić, za pozwoleniem – powiedziała Perkowa cicho.

Panna Albina udawała, że nie słyszy, a może prawdziwie nie słyszała. Matka szarpnęła ją za ramię, panna otwarła oczy, nieprzytomne takie, i szepnęła: – Jeszcze troszeńkę, ja mamę upraszam, jeszcze chwilę. Niech mi ona brzuch polewa. – Wskazała na Franciszkę.

Młoda kobieta chwyciła dzban z umywalni, przyklękła przy balii, wdzięczna, że jej wreszcie wolno spocząć chociaż trochę, i wolnymi ruchami polewała brzuch rodzącej ciepłą wodą. Panna Albina stękała coraz mocniej, głębiej i jakby z przyjemnością, aż wreszcie wyprężyła nagłym ruchem uda i tylko dłonie wbijające się w brzeg balii wskazywały, że wysiłek teraz jakowyś czyni.

– Ona rodzi – powiedziała Perkowa spokojnie.

– Co? Teraz? Mój Boże, i co my zrobimy? – spanikowała pani.

– My? – zaśmiała się sucho Regina. Bez słowa stanęła za panną i delikatnie podniosła ją nieco pod pachami. – Podnieś pannie koszulę – powiedziała do córki. – Nogi pannie przytrzymaj na boki. Główkę widzisz?

– Jest – rzekła Franciszka, wpatrując się w wodę. – Włoski falują.

Panna stękać znów zaczęła głęboko, innym takim głosem. Za chwilę woda w balii pociemniała, a Franciszka niewiele myśląc, wyłowiła ciałko pływające między nogami rodzącej. Dziwnie tak było, trzymać obce dziecko, mokre i krzywiące buzię, ze sznurem pępowiny plątającym się między palcami. Regina złapała czystą poszewkę i poczęła osuszać ciałko, sterując dalszą pracą wokół panny, której ostrożnie zdjęto brudną koszulę, uważając na pępowinę wiszącą między nogami, wyprowadzono z balii, ubrano i ułożono na łóżku obłożonym suchym prześcieradłem i wieloma podkładami z mniej nowych poszew, a Franciszka cały czas trzymała połączone ze swoją matką dziecko. Gdy panna Albina spokojnie już leżała, stara akuszerka wyjęła dziecko z rąk swej asystentki, położyła je w nogach łóżka i rozwinęła poszewkę, w jaką je naprędce owinięto.

– Dziewczynkę macie, panno Albino – powiedziała Regina Perkowa, zwinnie podwiązując pępowinę czystą tasiemką uprzednio przygotowaną na stoliku wśród akuszerskich przedmiotów, i zabrała się do przecinania nożycami coraz słabiej tętniącego sznura. Dopiero w momencie odcięcia od matki dziecko krzyknęło słabym głosem. Dźwięk ten obudził jakby z letargu jaśnie panią, która spojrzała surowo na obecne w pokoju służące.

– Ani się ważcie! – powiedziała ostro. – Ani się ważcie komukolwiek powiedzieć, że dziecię narodzone w balii! Niech jeno która z was choćby piśnie, a ze dworu wyrzucę i psami poszczuję! Stoicie jak kołki! Zamiast się gapić, bierzcie się do roboty!

Służące przestraszone sprzątać zaczęły balię i cały ten nieporządek. Perkowa pokazała dzieciątko pannie Albinie, która znów ledwo spod pierzyny nosa wystawiła.

– Jak laleczka! Jaka śliczniusia! O jakie ja jej piękne sukieneczki uszyję!

Pani pokręciła głową i spojrzała na Franciszkę. – Diabelcowo! Do roboty!

Wskazała jej dłonią krzesło. Franciszka usiadła z takim uczuciem ulgi, jakby to była najlepsza chwila w jej życiu. Bo też może i była? Drżącymi rękami ponownie rozpinała kaftan i koszulę, a jej matka już stała nad nią, pomagając jej przystawić dziecko do piersi. Nie jadło jeszcze, ale z zainteresowaniem wąchało i mamlało podetkniętą pierś. Rozdziawiło różowe usteczka i złapało wreszcie sutek, po czym zaczęło mlaskać, ku wielkiej radości panny Albiny, którą te odgłosy ogromnie bawiły.

– Franciszko, zabierz pierś i podaj jeszcze raz, bo za płytko złapało – zakomenderowała Regina. – Przystaw lepiej dziecinę. Brzuszek ku twemu brzuchowi. Nie pomogę ci teraz, bo łożysko zaraz pójdzie.

Córka posłuchała jej, mocno trzymając główkę dziecka w swojej dłoni, i oto wreszcie sutek trafił tam, gdzie miał trafić, maleństwo poczęło ssać i zrobiło się cicho. Po chwili ból silny złapał Franciszkę w dole brzucha, a pierś napięła się pokarmem, który zaczął płynąć z obu naraz. Koszula była wkrótce mokra, a i dołem kobieta czuła przesiąkającą wilgoć, może i krew jej płynęła, ale Franciszka siedziała spokojnie na swoich trzech spódnicach i nie dbała o to w tej chwili. Czuła, jakby z tym mlekiem wypływającym z piersi, wreszcie ku jakiemuś pożytkowi, uchodził z niej cały smutek i żal. Tylko ulga została i zmęczenie, i tkliwość wobec tego małego, różowego stworzenia.

– Przynieście rosołek dla panny Albiny – powiedziała jaśnie pani do służącej, a po chwili zastanowienia dodała: – Nalejcie też Diabelcowej, żeby miała siłę karmić. I podajcie pączki. Mamy wszak Tłusty Czwartek.

– A wy, Franciszko! – huknęła nagle tak, że kobieta aż podskoczyła, a dzieciątko w przestrachu wypuściło pierś i aż w powijaku rączki rozrzuciło na boki. – A wy pamiętajcie, że o niczym rozpowiadać nie możecie, jeśli nie chcecie tej posady utracić!

Franciszka z przestrachem pokiwała głową i ponownie zajęła się karmieniem. Regina Perkowa ukryła pełen zadowolenia uśmiech, mrucząc tylko:

– Tłusty Czwartek, tłuste życie. Niechże się jej darzy, malusieńkiej.

19 lutego 1885

Nie mam żalu do nikogo

Tydzień minął, gdy do domu wrócił jaśnie pan. Był on dzierżawcą dóbr w Jadownikach, należących do dziedzica osiadłego w innym dworze. Raz na czas musiał wyspowiadać się u właściciela z zysków i kosztów. Grzmiącym głosem mówił o tym już w sieni, jakie go tam uchybienia godności spotkały, a ile też dziedzic podniósł za dzierżawę.

– Na ostatki karnawału zaprosił, wódką częstował, a potem tylko patrzył, ile by tu wydusić!

Głośny był to człowiek, rumiany, lubiący dobrze zjeść i wypić, ceniący na równi towarzystwo przy kartach, jak i piękne panie. Będąca jego przeciwieństwem wyniosła i pochmurna żona w milczeniu słuchała, czekając na sposobność do obwieszczenia nowin, których obwieścić prawdziwie się bała.

Franciszka ten tydzień prawie nie spała. Dziecina okazała się stale głodna, a przy tym kapryśna istnie jak jej rodzona matka. W pokoiku panny Albiny naprędce dokonano zmian. Zamiast stolika i krzeseł wciśnięto kołyskę i ślubanek, na którym sypiała teraz mamka, wstając co trocha do dziecka w dzień i w nocy.

Panna wypoczywała, jadła, piła, popatrywała na dzieciątko swoje z weselem, to znowu wzdychając i popłakując. Do Franciszki zwracała się tylko w konieczności, jakby obrażona była na nią za poufałość i trzymanie za rękę w chwilach słabości.

Teraz zaś bladła i czerwieniła się na przemian, słysząc głos ojca dudniący basem na dole dworu. I nie myliła się wiele, gdyż jaśnie pan wpadł do panieńskiego pokoju, nawet nie pukając, bo też nie było takiej potrzeby – porykiwania i przekleństwa poprzedzały jego ciężkie po schodach stąpanie.

– Coś panna narobiła? – odezwał się tubalnie od samych drzwi, powodując gwałtowną czkawkę dziecka przy piersi Franciszki.

Panna Albina tylko czubkiem głowy wystawała spod pierzyny.

Jaśnie pan, choć niewysoki, był barczystym i brzuchatym mężczyzną. Zdawało się, że nikt się więcej do pokoju nie zmieści – żona jego nawet nie próbowała, stała tylko za drzwiami, czekając, co przyniesie następna chwila. Wpatrywał się przez moment w loki córki, sapiąc gniewnie, aż posłyszał tę czkawkę niemowlęcą i zagapił się na maliznę, uwieszoną łapkami u dorodnej i nagiej piersi obcej młodej kobiety. Nie wiadomo, czy tym zwabiony widokiem, czy poruszony bytnością na świecie pierwszej swej wnuczki, wykonał dwa wielkie kroki i ciężko usiadł na ślubanku tuż obok śmiertelnie skrępowanej Franciszki, która próbowała, jak mogła, wolną ręką wyciągnąć rąbek koszuli z poły kaftana i jak największą część piersi przysłonić. Chwilę siedział, zamyślony, gapiąc się bezwiednie, aż wreszcie westchnął ciężko i zwrócił się do córki.

– Krzyczał nie będę. Panna wyglądem w matkę się wdałaś, ale temperamentem pewnikiem we mnie, skoro krew się w pannie wzburzyła w siedemnastej wiośnie życia i do takiego przywiodła skutku. Bo słusznie mniemam, że nikt córki mojej nie skrzywdził i nikogo ścigać za gwałt na pannie nie muszę? Ani synów posyłać na pojedynki w obronie siostry honoru, co ja gadam, honoru, ahahaha – roześmiał się nerwowo.

Panna czubkiem głowy pokręciła przecząco.

– A to jedno zmartwienie mniej – westchnął, a jaśnie pani milcząco wsunęła się wreszcie do pokoju i cicho zamknęła za sobą drzwi. – To wyjaw tedy panna, kto to śliczne dziecię na świat powołał. Ślub cichy wyprawim i wszystko się ułoży. Odżałuję jaką kwotę na posag, choć Bóg mi świadkiem, nie jest to dobry moment.

Panna znów głową pokręciła.

– Co to znaczy? Ślub niemożliwy? – rzucił znów za głośno, rozdrażniony, a córka przytaknęła. – Czy amantem jest zmarły, czy osoba duchowna? Wyjaw panna jego imię, bo mi brak cierpliwości do grzecznego pytania.

Albina i tym razem jedynie głową pokręciła.

– Dziecię ochrzcić należy – powiedziała cicho i z naciskiem matka panny. – Czekaliśmy na ojca twego, Albino, ale teraz już niezwłocznie sprawę załatwimy. Więc póki masz wybór, powiedzże nam przecie. Czy może wolisz w aktach figurować jako matka samotna, panna zhańbiona i pozbawiona męskiego wsparcia?

Cisza się przedłużała. Pan znów sapnął gniewnie i powiedział, z wysiłkiem powstrzymując się od przekleństw:

– A zatem dobrze. Jak panna chcesz. Zaprzęgać każę od razu, jadę do plebana. Dziecię niech się zowie Magdalena, bo to jawnogrzesznicy imię, albo też jej dwa imiona damy, przecie szlachecka wnuczka, zatem Magdalena Ewa, niech i grzeszna pramatka nad mą wnuczką pieczę trzyma. A w rubrykę „ojciec” niech pleban wpisze imię Dawidka! Jak w tej wsi nie wiadomo czyje dziecię, to pewnikiem jego, bo ten Żydek nie umie kutasika swego obrzezanego utrzymać w koszernej odległości od żadnej chrześcijańskiej dziewuchy! Oj, zachodził tu do stodoły, zachodził, alem myślał, że do jakiej dziewki!

Z powodu szczupłości miejsca w pomieszczeniu pan nie mógł dać ujścia emocjom, swoim zwyczajem chodząc po pokoju, więc z każdym słowem furia jego wzrastała, nerwowo postukiwał nogą obutą w wysokie buty do konnej jazdy, a głos niósł się echem chyba aż pod Bocheniec. Jaśnie pani wyglądała, jakby ją kto kijem przez twarz zdzielił, i słowem się odezwać nie umiała żadnym. Rozważała, na ile te oskarżenia mogą być słuszne, i coraz gorsze rumieńce policzki jej zalewały.

Panna Albina ukazała czerwoną twarz spod kołdry i krzyknęła, prezentując równy ojcu temperament:

– Niech ojciec przestanie, niech ojciec tak do mnie nie mówi jak do dziewki najgorszego rodzaju! Nie Dawidek to, i poniechajcie, ojcze, już jego osoby, z którą ja nic wspólnego nie mam, nie miałam i mieć nie chcę!

Jaśnie państwo zgodnie odetchnęli, po czym ojciec spytał niespodziewanie łagodnie:

– Kto to jest?

– Aptekarz ze Szczurowej – wyszeptała panna, znów zapadając w pierzynę.

– Żonaty! – krzyknęła teraz, dla odmiany, jaśnie pani.

– Ot, szuja! – krzyknął ojciec. – Zabiję jak psa! Albo nie! – zreflektował się. – Niech płaci! Niech płaci! Dobrze! Zaprosim go z małżonką na chrzciny! Obaczym, jak będzie! Może dziecię nazwiem Leopoldyna? Ucieszy się na pewno małżonka pana aptekarza!

– Olimpia – poprosiła miękko panna Albina. – Niech ojciec uproszą u księdza plebana, żeby moją córcię nazwał Olimpia.

– Dalibóg, panna – westchnął jaśnie pan. – Choćby pleban rok myślał, jak by tu udziwnić, żeby już wszyscy wiedzieli, że nam się illegitimi trafiło, toby równie niestosownego nie wymyślił.

– Poetyckie jest ono i piękne – pisnęła Albina.

– Tak, jaśnie panno – zgodził się łaskawie ojciec. – I wielce też wymowne. Ale niech będzie Olimpia. Nie wiadomo, czy cię ktokolwiek jeszcze zechce z tym dziecięciem, nie wiadomo, czy ci dane będzie inne mieć córki o chrześcijańskich imionach, tedy na pociechę miejże tę Olimpię. A drugie imię damy jej po matce chrzestnej, jak już kogo uproszę.

– Żonie nauczyciela jest Olimpia na imię – przypomniała sobie pani.

– A dobrze, tedy ją poprosim i będzie wszystko pasowało.

Pogrzebał chwilę w kieszeni surduta i wyjął zawiniątko.

– Odczuwasz skruchę? – zapytał córkę, a panna gorliwie pokiwała czubkiem głowy.

– To dobrze – sapnął i posypał jej obficie loki popiołem. – Wczoraj był Popielec, żałuj za grzechy, i co to się jeszcze mówi? Memento mori?

Po dwóch tygodniach od powrotu ojca panna Albina wstała z łóżka i zapragnęła pobawić się nową laleczką. Pilnie uczyła się dziecinę przewijać, uwzięła się myć ją co dzień. Perfumów dolewała do wanienki, skutkiem tego maleńka Olimpia dostała wysypki na całym ciele. Pani ze dworu niewiele się tym przejęła, trwały bowiem już przygotowania do Wielkanocy, w folwarku było świniobicie. Pani osobiście pilnowała kucharki doglądającej roboty, żeby nie nakradła zbyt wiele, a potem w kuchni wyrabiano kiełbasy, kiszki, pasztety i szynki, które wędzono czy suszono. Wezwana do dworu Regina Perkowa nakazała na zmianę jednego dnia dzieciątko kąpać w krochmalu, a drugiego smarować je gęsim smalcem. We dworze został jeno ostatek tego specyfiku, po tym jak pan w zimie zachorzał na płuca i smalcem owym był smarowany. Wysłano więc Franciszkę do karczmy, pytać Salci o potrzebną ingrediencję.

Franciszka zmęczona była bardzo, nocami prawie nie sypiała, bo dzieciątko rozdrażnione wysypką cięgiem płakało i nosić trzeba je było godzinami po małym pokoiku tam i z powrotem, gdyż panna Albina lubiła być wyspana, a córeczką zajmowała się tylko wtedy, gdy malutka była spokojna. Jednak mimo niewyspania Franciszka wyglądała lepiej niż kiedykolwiek, bo we dworze było ciepło, mimo Wielkiego Postu dostawała jeść jak nigdy w życiu, i wychodek był elegancki za stodołą, nie wiało tam, nie strach było iść. A i mycie się we dworze było mile widziane, zwłaszcza gdy została mamką pierwszej wnuczki jaśnie państwa. Odżałowała swoje zmarłe dziecię, pocieszyła się tym, że malusia Olimpia była słodka jak cukiereczek i całkowicie od niej zależna, karmienie szło dobrze, a jakby było mało tych dobroci, to jeszcze Diabelca nie widziała przez ten czas ani razu. To wszystko czyniło ją ładniejszą niż wprzódy, a Franciszka wiedziała, jak wygląda, bo panna Albina miała lustro.

Słusznie się więc bojąc awansów sławnego we wsi Dawidka, z wielką obawą wkroczyła Franciszka do drewnianej karczmy stojącej przy gościńcu, gdzie przywitał ją półmrok i smród rozlanego alkoholu. Ktoś leżał przy stole w ciemnym kącie, niechybnie od wczoraj pijany. Poza tym ani człeka.

Franciszka nie wiedziała, jak się zachować, już miała rzec głośno „Pochwalony”, ale w porę przypomniała sobie, że Nasz Pan Jezus Chrystus nie jest w żydowskiej karczmie chwalony, stała więc jak kołek. Zza małych okienek przeświecało światło, oświetlając kurz unoszący się w powietrzu. W tym świetle, jak święty młodzianek, którym ani chybi zupełnie nie był, pojawił się cichuteńko Dawidek. Uśmiech, jakim ją obdarzył, cwany był i chełpliwy, a wszystkowiedzące spojrzenie prześwietlało ją na wylot, całkiem właśnie jak promień słońca prześwietlał kurz. I tak samo marnie jak kurz wobec promieni słońca widziała Franciszka swoje szanse wobec Dawidkowego przyciągania.

Dawidek był Żydem i synem karczmarza. Czarnowłosy, czarnooki. Nie zawsze ogolony, nie zawsze z ładnymi pejsikami, bo gdy uciekał z wiejskich stodół, to mu się niejedno źdźbło siana wplątało. Nie zawsze w czystych, białych pończochach. I nie zawsze umyty, i nie zawsze pachnący. Jednak jego uśmiech lśniący białymi zębami obiecywał cudowności, rozpraszał wszelkie wątpliwości dziewuch i mężatek, zapowiadał pociechę wdowom. Dawidek miał coś takiego w sobie, że mu się żadna przez niego upatrzona niewiasta nie umiała i nie chciała oprzeć. I żadna nie żałowała tych paru gorących chwil.

Nawet głos działał na jego korzyść. Wibrował, wkręcał się w ucho, a potem już się tylko czuło ochotę na więcej. Dawidek wiedział, czym go Stwórca obdarzył, i używał tego gorliwie, nie tracąc czasu ani żadnej sprzyjającej okoliczności.

– Aaaa, Francysia do mnie przyszła, jak ta koza do woza. Zapraszam.

– Do Salci przyszłam. Pani ze dworu przysyła po smalec gęsi – wyszeptała, zbierając wszystkie siły.

– Matki nie ma – znów uśmiechnął się drapieżnie, i już był przy niej, obejmując w talii. Jedna jego dłoń miętoliła jej pośladek, druga powędrowała pod spódnice, drapiąc delikatnie skórę na udzie kobiety.

– Smalec gęsi – powiedziała Franciszka, osłabła nagle wobec jego dążeń.

– Delikatesik taki się Francysi marzy… a i owszem, posmaruję ci dziurkę gęsim sadełkiem, bo coś nadto wystraszona jesteś…

– Nie wolno! Nie rusz mnie! – fuknęła niemrawo.

– O, jaka cnotliwa, wszystkie przykazania na raz przyszły do mnie w jej osobie. Ale je połamiemy, jak ojczulek Mojżesz połamał tablice!

– Ostaw mnie!

– Bo co?

– Bo jeszcze wywodu nie było!

Jeśli myślała, że to go odstraszy, gruntowanie się myliła.

– Aaaa, to pewnie i cycuś mleczkiem pachnący! – zanurzył twarz w jej szyi i przycisnął mocniej, cicho się śmiejąc. – Nie mam żalu do nikogo, jeno do ciebie, niebogo! Jakbyś taka słodka nie była, wytrwałbym w umiarkowaniu.

Leżący dotychczas twarzą na stole pijany człek rąbnął nagle pięścią w stół i zachrypiał: – Co tu się wyprawia?

Franciszka aż podskoczyła, po głosie tym rozpoznając swego męża. Wyrwała się Dawidkowi i ukryła za szerokimi plecami Diabelca.

– Jaśnie pani przysłali mnie po gęsi smalec – szybko wyjaśniła prawie w jego rękaw.

– To bierz prędko i zmykaj do dworu, zanim zabiję tego kutasika chędożonego!

– Chędożącego – poprawił bezczelnie Dawidek, wiedząc, że Diabelec nieprędko zwlecze się z miejsca, sam mu bowiem wieczorem nalewał mocnej śliwowicy.

Bogusz pragnął rzucić w niego kubkiem cynowym, ale tylko upuścił go z hukiem na ziemię. Na ten hałas przybiegła Chana, córka karczmarza, prędko ogarnęła wzrokiem całość i z kamienną twarzą spytała Franciszki, czego sobie życzy.

Dawidek stał tylko z założonymi rękoma, nadal uśmiechając się bezczelnie.

Franciszka co prędzej złapała podaną faskę smalcu. Diabelec wychrypiał do niej:

– Do domu zajdź wieczorem, ziemniaki z omastą mają być gotowe! Nie każdą noc musisz spać we dworze! W niedzielę idź wywód odprawić! A ciebie, Dawidku, jak jeszcze zobaczę z moją babą, to usiekę, jak Boga kocham! I ciebie, i ją! A teraz polej, to samo!

Kiedy wieczorem Bogusz Diabelec dowlókł się do domu, na piecu czekały na niego podstygnięte ziemniaki z cebulą. Ale Franciszki w chałupie nie było.

19 marca 1885

Boćki na Józefa, w kołysce pociecha

Świętego Józefa wypadło w tym roku w czwartek. Pan i pani pojechali po południu do Brzeska, zaproszeni na imieniny kogoś ważnego. Franciszka nie dosłyszała nazwiska solenizanta, pewnikiem było austriackie. Myślała, czy by nie polecieć na szybko do chałupy, sprawdzić, czy się nie rozpadła, choć wcale jej się do niej zaglądać nie chciało. Te marne poletka rozsiane tu i tam stały odłogiem, zarastały, i nikt się teraz nimi nie miał czasu martwić. Kaśka wzięła ze sobą kozę, idąc mieszkać do swej ciotki, i to był cały jej posag, przecie niemały – może dlatego pozwolono jej zostać. Pilnowała dzieci, doglądała obiadu, gdy ciotka szła w pole – i tyle Franciszka o niej wiedziała, a Diabelec jeszcze mniej.

Więc namyślała się i ociągała, mimo że pewną była, że męża tam nie spotka – Diabelec pojechał z jaśnie państwem jako woźnica, bo Jacentego reumatyzm pokręcił. I wtedy zawołała ją Zofia, kucharka.

– Prędko, Franciszko, chodźcie na słówko – wydyszała, gestem przywołując ją do kuchni i starannie zamykając drzwi. To już nie była ta pewna siebie kobieta, która przywitała ją drwinami pierwszego dnia jej pobytu we dworze. Czerwona twarz zdradzała wzburzenie, potargane włosy i szybko unoszące się obfite piersi wskazywały na wielki pośpiech i zdenerwowanie. Franciszka nie ufała jej ani trochę.

– Idźcie… idźcie prędko do mojej siostry, Świeradowej, ona rodzi, nie ma przy niej nikogo.

Młoda kobieta zmieszała się potężnie:

– Do wójtów nie pójdę! Wołajcież moją matkę!

– Perkowa pojechała do Maszkienic, przysłali po nią furmankę, nie ma jej i nie ma też innej, wszystkie akuszerki gdzieś przepadły. I nie do wójtów. Świerad się ino tak samo nazywa.

– Przecie ja się nie mogę oddalać od dworu, do dziecka mnie tu zmówili! Co będzie, jak zgłodnieje? – broniła się Franciszka.

– Nakarmicie dziewuszkę teraz, a my ją będziemy lulać ze Stefcią i Rózią. Jakby się bardzo darła, to Stefcia po was przyleci. Moja siostra mieszka tu zaraz, na Zagumniu Zachodnim – prosiła żarliwie kucharka, a Franciszka nie umiała się dopatrzeć w jej słowach podstępu. Gorączkowo myślała, nie wiedząc wcale, co robić, i naraz zdała sobie sprawę, że to jest pierwsza w jej życiu decyzja, którą podjąć ma samodzielnie. Dreszcz zatrzepotał jej ciałem. Jakby stała na rozdrożu, ani w prawo, ani w lewo.

– Ja nie mam nic – powiedziała wreszcie. – Ani swoich instrumentów, ani nawet tasiemki do pępowiny.

– A, tym się nie martwcie, nie będzie potrzeby – zbyła wątpliwości Zofia. – Dziecko i tak nie przeżyje. – A widząc wstrząśniętą twarz młodej kobiety, dodała: – Antośka zawsze rodzi martwe dzieci. Ja tylko proszę, żebyście jej pomogli przeżyć, a jakby szło ku śmierci, to w czas wyślijcie jej chłopa po księdza. Zresztą, macie – pogrzebała w kredensie i podała Franciszce zwiniętą w zgrabną pętelkę czystą tasiemkę – żebyście byli spokojniejszą. Może się i przyda, bo przecie swój rozum macie, skoro to was wezwali do panienki, a nie lekarza z Brzeska.

Franciszka nie powiedziała nic, bo nie wierzyła w te komplementa. Już tam dobrze swoje wiedziała, że jaśnie pani wolała córki nie narażać na wstyd przed lekarzem. Wezwała Reginę Perkową, a ona sama, jej córka, znalazła się tu przypadkiem, lub też wolą swej matki. Odwróciła się i poszła na górę nakarmić Olimpię. Podała jej jedną pierś, potem drugą, aż malutka najadła się i usnęła. Przy tym karmieniu ledwie widziała dziecko, wciąż myśląc, czy to będzie dobrze iść robić za akuszerkę, gdy się widziało tylko jeden poród. Wreszcie podjęła decyzję: jeśli nie ma nikogo innego, to lepsza taka pomoc niż żadna. A jeżeli to tylko jaki podstęp Zofii, przecie zaraz można wrócić.

Zawiązała na głowie ciemną chustkę, bo to Wielki Post i nie wypadało inaczej. Okryła się wełnianym pledem w kratę, i jeszcze tylko do kieszeni zapaski włożyła tę tasiemkę. Tak wyposażona, zeszła na dół do kuchni. Kucharka trwała w modlitwie przy zapalonej na kuchennym stole świecy. Na widok młodej kobiety zerwała się i wcisnęła jej do ręki zawiniątko.

– Naści tu kawałek chleba, żebyście głodni nie byli. Ja wam się za to odpłacę w swoim czasie, a teraz idźcie prosto do Świeradów, piąta chałupa od Gościeńca licząc.

Franciszka spojrzała prosto w oczy Zofii i zobaczyła w nich prawdę.

– Antośka to moja jedyna rodzina na tym Bożym świecie. Wyniańczyłam ją od dziecka. Wdową jestem, swoich dziatek nie mam. Niechże to ona pochowa mnie, a nie ja ją. Dziś świętego Józefa, on was poprowadzi. Przecie musi się na tym rozumieć. Sam w Betlejem co robił? Pomagał Najświętszej Panience, bo nie było nikogo innego.

Franciszka przeżegnała się i poszła. Zofia z ulgą opadła na krzesło przed palącą się świecą.

Bociany latały nad Zagumniem Zachodnim. Pozdrowiła je skinieniem głowy. I zaraz była w Świeradowej chałupie. Pies zaszczekał i wyjrzał niemłody już mężczyzna, niepozorny, chudy, z kilkudniowym, siwiejącym zarostem, o zmartwionych oczach. Otworzył przed nią drzwi, o nic nie pytając, i wprowadził do izby. Franciszka ujrzała równie chudą kobietę o wypłowiałych włosach zaplecionych w niedbały warkocz, tak niepodobną do kucharki Zofii, jak to tylko możliwe. Odziana w samą koszulę, wsparta rękami przy stole, dyszała ciężko, brzuch kierując ku dołowi. Podniosła na nią oczy dopiero, gdy się skurcz skończył.

– Pochwalony – szepnęła Franciszka. Gdy miała przemówić do tych obcych ludzi i zaproponować siebie do pomocy, czuła znów straszną suchość w ustach i jeszcze gorszą pustkę w głowie. W końcu, nie wiedząc, co dalej, rzekła: – Jestem Franciszka Diabelec.

– Pochwalony – odpowiedzieli oboje. W głosie rodzącej słychać było nieludzki smutek, zaś w głosie jej męża prawdziwie rozpacz głęboką.

Franciszka popatrzyła po izbie. Łóżko, piec, ława, stół. Święte obrazy, Jezus i Maryja. A poza tym pusto. Nigdzie żadnej kołyski, wanienki, przygotowanych powijaków, nic. Oni czekają na Śmierć, nie na dziecko.

– Naszykujcie wody – powiedziała do Świerada. – Muszę umyć ręce, a potem was – wskazała na Świeradową, która warknęła:

– Po co? Umyją mnie do trumny.

Świerad westchnął, pokręcił głową i wyszedł do kuchni. Po chwili wrócił z miską i dzbankiem, odstawił to na ławę, ponownie poszedł po wiadro z zimną wodą, wreszcie ze skrzyni wyjął jakieś prześcieradła. Franciszka odwinęła kraciastą chustę i odłożyła na ławę. Nalała do miski trochę gorącej wody, trochę zimnej i zaczęła szorować dłonie, ale bardziej żeby wydłużyć czas, zanim będzie musiała robić coś więcej przy rodzącej. Modliła się w duchu, by się stał cud, by pojawiła się jej matka i wzięła na siebie ten poród. W końcu trzeba było jednak uznać ręce za umyte i zrobić krok dalej w to akuszerstwo.

Świerad nieproszony jednym chluśnięciem wylał wodę z miednicy przez drzwi. Franciszka uważnie odmierzyła proporcje między gorącą a zimną wodą. Postawiła miskę na klepisku i spojrzała wymownie na rodzącą.

– Pódź, Antosiu – powiedział spokojnie mężczyzna i zdjął z niej koszulę gestem tak czułym, jakby się szykował do kochania. Franciszka ujrzała więc Świeradową w całej jej nieodzianej mizerności, ale równocześnie przez chwilę patrzyła też na nią oczami Świerada, widząc umęczoną piękność, zaklętą królewnę. Mąż pomógł jej ukucnąć nad miską. Myła się sama, a co przyszedł skurcz, osuwała się w jego rękach jeszcze niżej. Jej brudne bose stopy wbijały się w klepisko, a kościste kolana drżały.

– Zimno mi, pewnie już Śmierć idzie – jęknęła, a Świerad natychmiast narzucił jej na plecy koszulę, pomógł wstać i mocno przytulił.

– Zbadałabym was – powiedziała niepewnie Franciszka, wcale nie wiedząc, co by jej badanie mogło pomóc, ale pamiętała, że jej matka uważała to za ważną część pracy porodowej.

– Nie chcę – powiedziała Świeradowa twardo, ze złością. – Nie warto. I tak dziecko umrze, a ja razem z nim.

Jakby na zaprzeczenie, brzuch drgnął, przesunęło się w nim dziecko. Było widać maleńką stopę przez tę niemal przeźroczystą skórę jego matki. Świerad też to zobaczył i łzy napłynęły mu do oczu. Świeradowa poczuła ten ruch i rozpłakała się. Franciszka całym sercem wyczuwała wielkie nieszczęście tych ludzi, zarówno jak i wzajemne uczucie tych dwojga chudych, bladych i niemłodych małżonków.

– Ile macie lat, Świeradowo? – spytała, bo od czegoś trzeba było zacząć.

– Czterdzieści – odparł Świerad. – Mamy tyle samo. I nawet żeśmy się w tym samym dniu urodzili, w czerwcu. Antonina i Antoni.

– A który to jest poród? – półgłosem spytała, jakby się bała dotknąć bolącej rany.

– Dwunasty! – krzyknęła Antonina. – I wszystkie pomarły!

I znów złapał ją ból, a mąż przygarnął kobietę z uczuciem i przez chwilę kołysał jak dziecko. Poddała się temu z ulgą, jakby tam w jego ramionach był jedyny bezpieczny świat. Lecz gdy tylko skurcz przeminął, zaczęła zawodzić rozpaczliwie: – Po co ja się urodziłam, po co przyszłam na świat, tylko zgryzota dla mnie, zgryzota dla ciebie.

Antoni już dłużej nie mógł tego słuchać i zamknął jej usta pocałunkiem, utonął w nim cały, a Franciszce ścisnęło się serce z tęsknoty za tym, co było udziałem tych dwojga. Świerad otworzył wreszcie oczy i spojrzał prosto w źrenice akuszerki, przesyłając jej gorącą prośbę o ocalenie tego swojego skarbu za wszelką cenę, choćby tą ceną była śmierć kolejnego dziecka.

– Dajcież się zbadać – zwróciła się więc do Świeradowej. – Zofia mnie tu przysłała, wasza siostra.

– Zosia! – zapłakała znów rodząca. Przepełniały ją na przemian smutek i złość i nie umiała wcale nad tym zapanować. – Całe życie mi matkowała, jeszcze i teraz.

– Matka Antosi zmarła przy porodzie – wyjaśnił Antoni.

Franciszce rozjaśniło się w głowie.

Nagle już wiedziała, co powiedzieć.

– I wy się przez to boicie, że też umrzecie, tak?

Rodząca pokiwała głową i wybuchła nieopanowanym szlochem. Trysnęły łzy, a spomiędzy jej nóg na klepisko popłynęły wody płodowe.

– Tak mnie w kościach kłuje, jakby mi tam coś pękało, trza iść po księdza, ale już, bo umrę w grzechu, tak jak matka! – krzyczała do męża.

Ten znów ją przytulił z nieskończoną cierpliwością:

– Przecie nie zdążyłaś nagrzeszyć od ostatniego razu.

Jego żona rozdarta była pomiędzy lękiem o ocalenie duszy a potrzebą bezpieczeństwa, jaką dawał jej mąż samą obecnością. – Trza iść, Antek, bo nie zdążę się wyspowiadać! – jęczała, a równocześnie czepiała się go mocno rękami.

– A może by tak sąsiadów poprosić? – zapytała Franciszka z nagłym zastanowieniem. Spojrzeli na nią oboje zdziwieni, widać, że ta myśl nie postała im w głowie.

Franciszka szybko okręciła się chustą i pobiegła do następnej chałupy, nogi same ją niosły. Wieczór się robił i w przelocie pomyślała o malutkiej Olimpii, ale nie było czasu na te myśli.

Otwarła drzwi, powiedziała szybko: – Pochwalony Jezus Chrystus! – i ujrzała całą rodzinę wieczerzającą nad miską kaszy.

– Gospodarze, poślijcie kogo po księdza! Wasza sąsiadka rodzi i źle z nią! Świeradowa!

Ruch się zrobił w izbie, gospodarz nakazał gestem najstarszemu synowi: – Leć, a na jednej nodze! Uproś wikarego, przyjdzie szybciej niż stary pleban!

Franciszka ani nie czekała, pobiegła z powrotem, z daleka już słysząc krzyki rodzącej. Nad chałupą nisko przeleciał bocian, a ona zatrzymała się i pokłoniła mu z szacunkiem, jak ją matka uczyła.

Weszła do izby, uspokoiła rodzącą: – Sąsiady polecą po księdza, już się nie martwcie o to.

Kobieta zareagowała płaczem, ale tym razem było w nim trochę ulgi i wdzięczności. Mąż znów kołysał ją na skurczu, uspokajał, aż ona w końcu wyszeptała:

– Wreszcie mnie nie opuścisz aż do Śmierci. Przy tamtych byłam sama, zawsze żeś odchodził.

– Samaś kazała! – powiedział on, smutny, i trochę urażony. – Za każdym razem. Po księdza.

– A bo kto by tam dla mnie latał jak na posyłki – szepnęła zrezygnowana. – Ja nic nie warta. Tylko udręka przeze mnie. Ale teraz już będziesz miał spokój. Umrę i pójdę do tamtych, choć po prawdzie nie wiem, gdzie one są, i nawet nie wiem, gdzie leżą na cmentarzu! – krzyknęła z żalem. – Tylko śnią mi się, ciągle przychodzą, takie zimne i ciche!

Kobieta krzyczała na skurczach, drżała i dygotała w ramionach męża, a on utrzymywał ją z nieskończoną ochotą, głaskał po włosach, patrzył w oczy, aż uspokajała się i oddychała jak po wielkim wysiłku. – Zimno mi – szepnęła tylko. – Śmierć nadchodzi.

Franciszka dotknęła dłonią kaflowego pieca. Świerad zrozumiał ją bez słów i wyszedł do kuchni, aby dołożyć drewna. Położna otuliła Antoninę swoją chustą w kratę i na kolejnym skurczu kołysała ją w taki sam sposób, jak wcześniej jej mąż. Kobieta oddychała spokojniej, lepiej jej było w cieple tej chusty.

– Pierwszy był Jasio – powiedziała nagle po skurczu i spojrzała Franciszce prosto w oczy. – Czy wy wiecie jaka to męka, gdy umiera dziecko?

– Tak – odpowiedziała z głębi serca, choć skłamałaby, gdyby rzekła, że kochała swego Wyrodka, albo czekała na jego narodziny z wytęsknieniem. Nie kochała też Bogusza Diabelca ani wspólnych z nim nocy, jakież więc to było porównanie? Ale Świeradowej to wystarczyło. Znów zatelepał nią dreszcz i już usta otwierała do krzyku, gdy Franciszka bez namysłu rzekła:

– Pomódlmy się za Jasia. Wieczne odpoczywanie racz mu dać, Panie, a światłość wiekuista niechaj mu świeci.

Antonina powtarzała głośno razem z Franciszką, osuwając się na kolana wzdłuż ściany kaflowego pieca, a łzy spływały jej po policzkach. Powtórzyły modlitwę trzy razy, a w jej trakcie dołączył Antoni, który ukląkł przy żonie. Po tej modlitwie przyszedł skurcz. Małżonkowie spletli się ramionami i klęcząc, przytulali czoło do czoła, a Świeradowa cicho szlochała w ramionach męża. Franciszka spytała:

– A potem kto był?

– A potem był drugi Jasio.

– Pomódlmy się za drugiego Jasia – rzekła Franciszka. – Wieczne odpoczywanie…

I Świeradowie modlili się znów, a potem płakali, i przyszedł skurcz, i znów płakali i stykali się czołami, jak miłość spleciona z bólem.

– A potem była Marysia – wyszeptała Antonina.

– Wieczne odpoczywanie…

– A potem była Małgosia.

– Wieczne odpoczywanie…

– I druga Marysia.

– Wieczne odpoczywanie…

– I Wojtuś.

– Wieczne odpoczywanie racz mu dać, Panie…

Zosia. I druga Zosia. Antoś. Antosia. I ostatni Jasio. Wieczne odpoczywanie racz im dać, Panie. Każde dzieciątko z osobna zostało opłakane i być może wreszcie pożegnane. Franciszka włączała się w modlitwę całym sercem, ale zauważyła też, że podczas tych wypominków coś dobrego zaczęło się dziać ze Świeradową, która teraz głębiej oddychała, jakby popychała przed sobą co ciężkiego. Już znała te odgłosy i bez badania palcem, ale bała się coś powiedzieć, żeby nie przerwać tych dobrych oznak. Gdy kolejne łzy popłynęły, a Antoni przytulił żonę, Franciszka półgłosem powiedziała:

– To teraz za waszą matkę się pomodlimy. Ona tam dogląda, żebyście żyli, Świeradowo, a nie wybierali się na tamten świat, bo on nie ucieknie. Wieczne odpoczywanie – zaczęła kolejne modlitwy i sama nie wiedziała, skąd jej się te mądrości wzięły, pewnikiem to święty Józef poprowadził. Razem odmówili różaniec, a po nim Antonina płakała tak, jak jeszcze nigdy. Szloch przechodził w skurcz, a skurcz w szloch, i za każdym razem mąż brał ją w ramiona, a Franciszka dziękowała Bogu za tego Świerada, który za nią robił całą robotę. A potem rodząca przytuliła się do męża, jakby od niego chciała nabrać siły, oparła pochyloną twarz na jego ramieniu i stała się w izbie taka cisza, jakiej jeszcze nie było od początku porodu. Franciszka poczuła nosem zapach krwi, podniosła więc szybko koszulę Świeradowej i zobaczyła wyłaniającą się powoli główkę dziecka. Razem z Antoniną nabrała powietrza w płuca, wstrzymała je przez moment i powoli wypuszczała, podczas gdy matka rodziła swoje dwunaste dziecko w całkowitej ciszy i skupieniu.

Młoda położna przyjęła ciałko na swoje ręce. Czas się zatrzymał. I wtedy dziecko zapłakało.

– Żyje? – wyszeptała matka, podnosząc oczy na męża. – Żyje?

Antoni pomógł jej obrócić się ostrożnie, a Franciszka podała jej maleństwo, które, choć drobne i bardzo chudziutkie, nawet w świetle świecy było raczej czerwone niż sine, i otuliła je podwiniętym brzegiem matczynej koszuli. Po chwili nie było już nikogo, kto by w tej izbie nie płakał, ale dziecko najgłośniej. Nic w tym jego krzyku nie było z zamiarów pożegnalnych, a mnóstwo z woli życia.

Franciszka razem ze Świeradem przeprowadzili Antoninę do łóżka i otulili ją szybko pierzyną. Niemłoda już matka i niemłody ojciec patrzyli na swoje dziecko błyszczącymi od szczęścia oczami, trwając w ciszy pełnej wdzięczności, a ta cisza pełna była świętej Łaski Bożej. Żadne słowa nie były potrzebne, bo żadne by nie oddały pełni tego cudu. Antonina ściskała swój skarb drżącymi dłońmi. Antoni obejmował oboje, zaś Franciszka poczuła, że więcej tego cudu nie zniesie, bo jej chyba serca pęknie, i poszła do kuchni, szukać w kredensie jakich nożyczek.

A potem młoda położna zawiązała pępowinę w dwóch miejscach tasiemką od Zofii i przecięła sznur. Rodzić się zaczęło łożysko i na tę chwilę właśnie przyszła Regina Perkowa, od której bardzo było czuć wódką, widać poród w Maszkienicach był udany. Zajrzała w oczy dziecka i bez cienia wątpliwości orzekła, że żyć będzie, bo świata ciekawe. Nie ukrywając niedowierzania, posterowała dalszą pracą wokoło łożyska i opatrywania położnicy. Gdy znowu w izbie zrobiło się cicho, a czysta Świeradowa leżała w pościeli ze swoim dzieckiem, otwarły się drzwi do chałupy i ze słowami: – Pokój temu domowi – wkroczył stary proboszcz w towarzystwie syna sąsiadów. Na szyi miał wiatyk, bo myślał, że idzie do umierającej, a tu zaskoczyła go podniosła radość rozkwitła w tej chałupie i widok uśmiechniętej Świeradowej, z twarzą jak Matka Boska Wniebowzięta.

– I stał się cud – powiedział. – Miałem tu komuś oczy zamykać na sen wieczny, ale skorom już przyszedł, to może chociaż ochrzczę – dodał żartobliwym tonem.

Rodzice zgodzili się natychmiast: – Pewniejsze, że żyć będzie!

– Któż za chrzestnych? – spytał proboszcz, a Świeradowie jednym głosem odparli:

– Akuszerka, Franciszka Diabelcowa.

Świerad zaprosił w kumy syna sąsiadów. Franciszce, która do chrztu podawała dziecko staremu księdzu, zadrżały ze wzruszenia ręce. Proboszcz pomodlił się po łacinie, zaczerpnął podanej w kubku wody i ochrzcił małego Józefa, a potem spojrzał prościutko w oczy Reginie Perkowej.

A Regina Perkowa nagle znalazła się w innej wiośnie, osiemnaście lat wcześniej. Patrzyła w oczy tego samego księdza, Jana Nepomucena Biernata, o osiemnaście lat młodszego. I on patrzył na nią, i podziwiał jej urodę, czarne włosy pod czarną wdowią chustką, czarne bystre oczy i wyraziste usta, jakże czerwone. Jak siewca niosący w płachcie zboże miała na ukos zawiązaną dużą kraciastą chustę. W niej spało dwoje maleńkich dzieci.

A on przecież wszystko wiedział. Już słyszał od swojego poprzednika, wikarego Wojciecha Płanety, co tu się stało. Znał plotki i tylko jeszcze ciekaw był osobiście tej kobiety. I równie jak urodę podziwiał jej śmiałość, gdy sama osobiście, bez kumów przyszła prosić o chrzest dla swych córek.

– Jakże to, Perkowo. Nie wypada kobiecie samej tu przychodzić, jeszcze przed wywodem. Choć braci trzeba było prosić.

Patrzyła tak śmiało i spokojnie, jakby nic jej nie było straszne. Jakby i Śmierci w oczy mogła spoglądać bez strachu. Miała ta kobieta niebezpieczną charyzmę, oj, nie dziwił się proboszcz, że ją posądzili o czary.

– Bracia nie chcą mnie znać, wielebny księże proboszczu, że im przysporzyłam niesławy. Mają przez to cierpieć te dzieci niewinne? Mam je narażać na błąkanie, gdyby tak pomarły bez chrztu? Błagam was, ochrzcijcie je choćby teraz, niech tu ktoś ze służby stanie za chrzestnych, a choćby i żebraki spod kościoła.

– Dobrze, już dobrze – westchnął ksiądz pod jej spojrzeniem, tak pełnym blasku i mocy. Otworzył Księgę Chrztów. – Co mam wpisać?

– To są bliźniaczki, Hanka i Franka. Ojciec dzieci Augustyn Perka. Ja jestem matką, a zwę się Regina Perkowa z domu Kondziołconka. Moje ojce to Jan Kondziołka i Regina Popedyjakówna.

– Ale prawdę mówicie, Perkowo? Bo ludzie gadali… hm. Że jedno jest…. hm. Rozalki z dworskiej kuchni – zawahał się ksiądz. – Bo to grzech jest, wiedzcie o tym, tak nakłamać przy chrzcie świętym, i dziecku to źle wróży. Dziewczynka od tego może zejść na złą drogę.

– Bliźniaczki to są, moim mlekiem wykarmione – powiedziała dobitnie Perkowa i spojrzała na niego twardo, taka piękna i taka czarowna, ech, lepiej, żeby już zakończyć te dywagacje, pomyślał Jan Nepomucen Biernat i przeniósł wzrok na Liber Baptisatorum.

– To jakie imiona mam wpisać, dobra kobieto?

– Starszej Anna, po świętej Annie, a młodszej Franciszka, po cysorzu.

Już większych autorytetów nie mogła przywołać. Patrzyła mu w oczy zadziornie i wzięła się pod boki. Był pewien, że w duchu się śmiała.

Teraz, osiemnaście lat później, Regina Perkowa była już dobrze starsza, bardziej jeszcze spracowana, a spod chustki wymykały się siwiejące włosy. Ale oczy dalej miała bystre, czarne i pełne mocy. Wziąwszy się pod boki, patrzyła w źrenice proboszcza prościutko, bez lęku, a on był pewien, że w duchu się śmiała. Uśmiechnął się do niej, bo tak było łatwiej, niż walczyć z nią na spojrzenia. Przeniosła wzrok na swoją córkę i w jej oczach zajaśniała wielka, ogromna, nieukrywana duma.

A w niedzielę Franciszka klęczała w progu kościoła z gromnicą w dłoni i czekała na wywód. Świeca dawno już zgasła. Msza dłużyła jej się niezmiernie. Przez wzgląd na wiatr drzwi do świątyni zamknięto. Pożytek z tego był taki, że mogła oprzeć czoło o drewno. Wreszcie rozległo się „Ite, missa est”, organista Jan Janicki zagrał ostatnią pieśń, wrota otworzono do wewnątrz i ludzie zaczęli wychodzić, omijając klęczącą kobietę. Czuła ich spojrzenia i wszystkie ludzkie zapachy, ale nie podnosiła głowy. Przybył wreszcie stary proboszcz Jan Nepomucen Biernat, pokropił ją wodą święconą, położył dłoń na jej czole, pobłogosławił po łacinie i na końcu dźwignął nieco pod rękę, mówiąc dobrotliwie:

– Wywód się odbył, Franciszko Diabelcowo. Jużeście nie są nieczyści po tym porodzie. Do świątyni Pana naszego możecie wejść. Pomódlcie się jeszcze za wasze dziecię pomarłe, które po ochrzczeniu jest aniołkiem w niebie. Już i nie zapomnijcie o swoim ślubnym małżonku i jego prawach, to może i rychło was Pan Bóg pocieszy nową dzieciną. Jak ostatnio widziałem, kierujecie się na akuszerkę? Niech wam błogosławi Najświętsza Panienka, która sama będąc w stanie błogosławionym, nóg nie żałowała, a z posługą poszła do krewnej swojej świętej Elżbiety. Zalecałbym udanie się na pielgrzymkę do świętej Anny, naszej pani z Bocheńca, gdy jaki dzień wolny zyskacie we dworze. A teraz pójdźcie, ołtarz świętego Prokopa obejdziemy. Powtarzajcie za mną: In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti. Amen.

5 kwietnia 1885

Chwalcie łąki umajone

W Wielkanoc odbyły się ciche chrzciny we dworze. Aptekarz ze Szczurowej, owszem, stawił się i potwierdził swe ojcostwo w stosownym dokumencie wobec dwóch świadków, i płacić obiecał alimenta dla Olimpii, ale od chrzcin się wykpił i pewnie byłby płacił nawet więcej, byle ta sprawa nie doszła do uszu jego żony, no ale Szczurowa jednak kawał drogi, była więc nadzieja, że aptekarzowa dowie się nieprędko, a może i panna Albina męża gdzieś znajdzie i wyjedzie w wielki świat. O tym się mówiło prawie każdego dnia od nowa we dworze i na folwarku, wśród służby.

Panna Albina wiele nie pokazywała po sobie, czy jej żal było, czy pragnęła dla siebie niemożliwego – aptekarza zabrać aptekarzowej. Żyła sobie jak motylek na kwiatku, w miarę możliwości o niczym nie myśląc w ogóle.

Na Wielkanoc zjechali z Krakowa bracia panny, Józef i Paweł. Starszy został chrzestnym ojcem malutkiej siostrzenicy. Na chrzestną poproszono żonę nauczyciela z Jadownik, która była osobą światłą, wielce oczytaną i niejeden raz dzieci uczyła zamiast męża, jeśli zapił albo gdzie wyjechał w tajnych interesach, bo podobno miał on jakieś konszachty z emigracją.

Po śniadaniu wielkanocnym rodzice chrzestni pojechali wozem do chrztu, wziąwszy ze sobą Franciszkę jako niosaczkę do opieki nad dziecięciem, gdyby były płacze albo czkawki. Wielki to był dla niej zaszczyt, wystroiła się najpiękniej jak umiała. Powoził Bogusz Diabelec, który, gdy się o wszystkim dowiedział, przekupił Jacentego flaszką wódki, by mu w ten dzień odstąpił fuchę, bo sam chciał zaznać nieco zaszczytu przy swej żonie. Zwykle osobą niosącą dziecko i przekazującą rodzicom chrzestnym już po dopełnieniu przez nich formalności była akuszerka, jednak tym razem Regina Perkowa zrezygnowała z rzeczonej funkcji na rzecz córki, bo gdy proboszcz w metrykach jaśnie pańskiej wnuczki napisze: obstetrix Franciszka Diabelec, to żadna siła nie podważy jej statusu akuszerki.

Już się zresztą na wsi robiło głośno o Franciszki akuszerstwie, kucharka Zofia o to zadbała. Gdy Diabelcowa owego wieczoru w świętego Józefa wróciła do dworu z dobrymi wieściami, Zofia wyściskała ją aż zanadto, poczęstowała na szybko arakówką, a potem już nie było czasu na świętowanie, bo państwo przyjechali z imienin i głośno się zrobiło we dworze, jak zawsze, gdy pan wracał chwycony. Jednak szczęśliwe narodziny jedynego siostrzeńca natchnęły kucharkę wielką wdzięcznością. Podtykała Franciszce smakołyki, wydziergała jej na drutach dwie pary eleganckich pończoch, żeby już nie chodziła w onucach, a przede wszystkim opowiadała każdemu, kto chciał słuchać, o niebywałych umiejętnościach nowej akuszerki.

Franciszka się tego wstydziła, bo daleko jej jeszcze było do umiejętności. Obawiała się rozgłosu, nie czuła się gotowa do samodzielnego praktykowania. Udany poród Świeradki nie przyćmił wątpliwości, czuła bowiem, że więcej w tym było szczęścia niż rozumu, albo cud świętego Józefa. Potrzebowała się więcej uczyć i wdzięczna była swojej matce za tę możliwość.

Zanim przyszło lato, kilka razy Perkowa posłała po nią do dworu, by asystę jej czyniła przy jakim porodzie, który dział się blisko. Matka tak to zawsze wszystko chytrze urządziła, żeby Franciszka przychodziła tylko na niedługą chwilę samych narodzin, zarówno pragnęła bowiem uczyć córkę akuszerstwa, jak i utwierdzić jej pozycję we dworze, a do tego było niezbędne, aby nie odciągać jej dla byle jakiej przyczyny, żeby jaśnie państwo nie doszli do myśli, że już się można obyć bez Franciszki. Młoda akuszerka praktykowała więc badanie, porównując swoje odczucia z doświadczeniem i wiedzą odwiecznie przekazywaną przez babki. Ale bardziej niż badać palcami, uczyła się patrzeć w oczy i z nich dowiadywać się, jaki to moment w porodzie, tak samo jako po głosie, oddychaniu, zachowaniu, a nawet zapachu rodzącej. Różnym rzeczom napatrzyła się, łatwym i niełatwym. Jednak więcej było tych porodów niż jej małżeńskich obowiązków z Diabelcem, który twardo pretendował do miana dworskiego woźnicy i najbardziej na świecie pilnował pańskich koni. Oboje zaniedbali chałupę i pole. Ziemniaki nieobsadzone, ziemia zarastała chwastem, ale Boguszowi było wszystko jedno. Nie jego to była ojcowizna, tylko nieboszczki pierwszej żony. Spadło to dziedzictwo na niego z całą swą marnością. Już nie wierzył w życie rodzinne, owszem, spróbował trzykrotnie, ale nie było mu pisane. Czuł nawet ulgę, że pozbył się opieki nad córką. Pewnie jej tam było dobrze u ciotki. Bogusz Diabelec do szczęścia potrzebował jedynie trochę wódki i tych koni, do których gadał i głaskał je z czułością. Większą one miały dla niego wartość niźli trzecia żona o niepewnym pochodzeniu i niepewnej reputacji. Utwierdzały go w tym zwątpieniu choćby te wydarzenia w karczmie, które na własne oczy widział, a cóż dopiero się musiało dziać, gdy nie widział? Dla koni się urodził i z koni chciał żyć. Przeczuwał, że posada Franciszki we dworze pomoże mu jakoś ugruntować pozycję i osiągnąć marzenia, choć bardziej tu widział łut szczęścia i nieugiętą wolę Reginy Perkowej niż osobiste zalety swej żony, która drażniła go tą wieczną nieśmiałością i rozwścieczała strachem.

Nadszedł maj, piękny i zielony, a Franciszka byłaby go przegapiła, zajęta doglądaniem malutkiej Olimpii. W Zielone Świątki, a była to niedziela, zawołała ją Zofia do kuchni, gdzie ku swemu zadziwieniu ujrzała córkę Diabelca, Kasię, jedzącą kołacza.

– Babka was wołają do porodu Marysi Marmolki – powiedziała.

– Idźcie, my tu doglądniem dzieciny – powiedziała Zofia.

Franciszka nakazała Kasi zaczekać i nakarmiła dziecko, a potem wyruszyły razem z dziewczynką drogą wiodącą pod górę, w Kąt, za Lasek.

Marysia Marmolka, po mężu zaś Topolska, była przyjaciółką z dzieciństwa jej i Hanki, mieszkała w sąsiedztwie, dwie stodoły dalej, za nimi zaś było gospodarstwo Okasów, gdzie teraz żyła Kasia u swej ciotki.

– Jak ci tam jest? – spytała młoda kobieta swoją o dziesięć lat młodszą pasierbicę i Kaśka resztę drogi opowiadała o ciotce, jej dzieciach, zwierzętach, gospodarstwie i o psie, który za nią się przywlókł z ojcowskiej chałupy do ciotczynej, a ciotka jej zezwoliła. Rozgadała się Kasia jak nigdy. Może dlatego, że Diabelca nie było w pobliżu, który je obie paraliżował swoim przykrym zachowaniem.

Droga wiodła starym wąwozem, zielone drzewa szumiały nad nimi, ciesząc oczy i uszy, jednak prędko nadszedł cel: chałupa Marmolów, paradnie umajona na Zielone Świątki, a przy tym tak dobrze znana. Mogłaby Franciszka przyjść do Marysi nawet po ciemku, wiedziała dokładnie, gdzie co stoi, gdzie co leży, gdzie co pachnie, a gdzie co śmierdzi.

Wreszcie była i sama Marysia, śliczna, rudowłosa, o skórze jasnej jak śmietana. Leżała wystrojona w białej pościeli, sztywnej od krochmalu. Na głowie miała zieloną chustkę w kolorowe kwiaty. Jej matka rozmawiała z Reginą Perkową, częstując ciastem i świeżym mlekiem, a w kącie siedział bardzo zmieszany Wicek Topolski, Marysin mąż, a wcześniej towarzysz ich zabaw od najmłodszych lat.

Marysia była jedynaczką, córką zamożnych gospodarzy, nigdy nie brakowało jej niczego. Wyszła za mąż w zakochaniu, za dobrego chłopaka, który się wprowadził do teściów. Byliby może Marmolowie i kręcili na niego nosem, bo nie był to żaden bogaty królewicz godzien ich córki, nie miał samodzielnego gospodarstwa, tam bracia jego urzędowali, ale otrzymał zapis od bogatej ciotki, która była jego chrzestną, i to była piękna ziemia, a i ciotka dosyć stara, wdowa, bezdzietna, i jedynie można się było martwić, że dobrego zdrowia.

– Zatrzymało się. Wszystko się zatrzymało, jakżem tylko weszła do łóżka – powiedziała Marysia na przywitanie i uśmiechnęła się do Franciszki beztroskim uśmiechem.

– Naści, Francysiu, poczęstujcież się – powiedziała Marmolka, wskazując ręką na ciasto. – Nalać wam mleka?

Franciszka zdumiała się tym mówieniem jej przez „wy” z ust kobiety, która znała ją od maleńkości, ale zaraz spostrzegła, że to po prostu Kasia stoi za nią jak cień, który nie chce się odkleić. Marmolka nie była skąpa, przyniosła dwa kubki. Dziewczynka jadła, piła, uśmiechała się do tego kołacza i do pięknego kubeczka ze złotym szlaczkiem, i do siedzenia w paradnej izbie, i do bycia gościem.

– Od dawna były bóle, Maryś? – spytała Perkowa życzliwie.

– Od rana, a z południa to już bardzo – odpowiedziała za nią matka, a Marysia tylko poważnie pokiwała głową.

– Ale jak bardzo, Maryś? Tak jak przy miesiączce, czy mocniej?

Marysia się zaczerwieniła, pokiwała głową, potem nią pokręciła, a Wicek nerwowo zaczął ogryzać paluchy.

– I ustało? A to zbadamy, co tam w trawie piszczy – zdecydowała raźno babka.

Marmolka szybko przyniosła gorącej wody, kostkę mydła i po kolei, najpierw Franciszka, a potem jej matka, umyły ręce nad miednicą. Już Marysia była gotowa do badania, śnieżnobiała pierzyna podniesiona do góry, śnieżnobiała koszula podciągnięta powyżej brzucha, a Marmolka pokazywała córce, jak ma rozszerzyć śnieżnobiałe uda. Wicek cały czerwony wybiegł z chałupy, wyciągając za rękę Kaśkę, która najwyraźniej chętnie by tu została. Marysia spojrzała błagalnie w oczy przyjaciółce. Franciszka uśmiechnęła się do niej uspokajająco i rozpoczęła badanie, jednak nic tam jeszcze nie było przygotowane do porodu. Perkowa potwierdziła: – Jeszcze nie pora. Poczekaj parę dni, ale ruszaj się, porób co, a nie leż.

– A cóż ona ma do robienia? – oburzyła się Marmolka. – Niechże se leży nawet do niedzieli, i nikomu nic do tego! Już tam moja córka może mieć poród jak cysarzowa, w pierzynie, a nie w polu albo gdzie indziej.

– To będzie dłużej – orzekła Perkowa, jednak nie chciała się kłócić z sąsiadką.

– Zawołaj mnie – powiedziała Franciszka, uspokajająco ściskając dłoń Marysi.

Wyszły razem z matką, lecz każda poszła w swoją stronę.

W środę sytuacja się powtórzyła. Wszystko było tak samo. Marysia wyglądała na zmęczoną, miała cienie pod oczami.

– Spać nie mogę, w każdą noc mnie męczy, a do południa przechodzi – poskarżyła się. – Już mnie od tego leżenia wszystko boli. Ani nie mam co robić, ani dokąd iść. Mama nie każą wychodzić z łóżka, gniewają się, jak wstanę.

– Maryś, tyś już nie jest małe dziecko. Masz swój rozum – upomniała ją Perkowa.

Młoda kobieta znów się bardzo zmieszała, bo i jak słuchać tej rady: mieszka u matki, na ojcowiźnie, gospodarzami są ojcowie, Wicek za parobka, a ona, jak wprzódy, za królewnę robi.

– Sama będziesz matką – powiedziała Franciszka i oczy przyjaciółki rozszerzyły się, jakby nigdy nie myślała o tym w ten sposób.

Marmolka przyszła z kuchni z kubkami świeżego mleka.

– Naści, pijcie, dziewuszki – podała Franciszce i swej córce, a Perkowej zaproponowała kieliszek wódki, którym tamta nie pogardziła.

W czwartek po południu Wicek przyszedł do dworu. Jego jasne włosy i wąsy lśniły jak pszenica w słoneczny dzień, a niebieskie oczy zdawały się nie dostrzegać ani piękności obejścia dworskiego, ani ciekawej plotek Zofii, strzegącej kuchennego wejścia niczym baśniowy smok.

– Zróbże co, Franciszko – poprosił gorąco. – Tak się męczy moja Marysia. Cięgiem leży, matka jej nie da ani pooddychać. Ale teraz jej nie ma w chałupie. Poszła do Okasów na różaniec, bo tam zmarła stara Okaska.

– Maryśka Kasprowa? – przestraszyła się Franciszka, myśląc o tym, gdzie podzieje się Kaśka.

– Nie żona, ino matka Kaspra. Przecie mówię: stara Okaska.

Zatopieni każdy w swoich myślach poszli do chałupy Marmolów.

Marysia miała bóle. Raz większe, raz mniejsze, to częściej, to rzadziej.

– Chodź, Maryś, przejdziem się. Jak dawniej. – Franciszka zarzuciła jej na koszulę dużą chustę z frędzlami, w piękne kwiaty. Wicek chciał jej włożyć buty, ale Marysia oparła się na nim i stanęła boso z widoczną przyjemnością, przylegając śnieżnobiałymi stopami do ziemi tak, jakby od czucia tej ziemi zależało jej życie. Poszli w stronę przeciwną do drogi, za stodołę, potem na dół, przez pobielony sad, dalej minęli młody zagajnik brzozowy, aż doszli do zacienionej doliny, gdzie między gęstą trawą i kępkami niezapominajek płynęła sobie czysta rzeczka, o tej porze cicha i niepozorna, choć przy powodziach bywała groźna i niszcząca. Wszędzie pachniały konwalie, ich woń czarownie umajała powietrze. Marysia weszła do strumienia i brodziła w nim z wielkim ukontentowaniem, a Wicek trzymał ją za rękę, bojąc się, żeby się nie pośliznęła. Co ją złapał skurcz, to się o niego oparła, a potem znów chodziła, chodziła, konwalie wąchała, cieszyła się tym pluskiem wody, zapachem, ruchem i spokojem.

Te konwalie i szmer rzeczki Grodnej przeniosły Franciszkę w dziecinne lata, kiedy wraz z Hanką i Marysią bawiły się w zaroślach. Miały po sześć lat i były szczęśliwe, ufne i beztroskie, niepomne cholery zbierającej we wsi ponure żniwo. Brodziły, pluskały, czasami kąpały się na golasa, a razem z nimi o dwa lata starszy Wicek Topolski, choć jak Marmolka ich przyłapała, to zlała na kolanie całą czwórkę, głównie dlatego, że kąpać się można dopiero po świętym Janie.

Później przyszło inne wspomnienie. Miały po dziesięć lat. Hanka i Franciszka pilnowały małego brata Władka, bo matka poszła do porodu. Władek pobawił się nad strumieniem patykami, zjadł już wszystko, co mu dały, napił się najpierw mleka, a potem wody z rzeki, popłakał, bo wpadł w pokrzywy, i w końcu usnął na chuście, ukojony wdzięcznym pluskiem. Marysia Marmolka śpiewała:

Chwalcie łąki umajone, góry, doliny zielone.

Chwalcie cieniste gaiki, źródła i kręte strumyki.

Było tam tych słów więcej, i coś o Matce Boskiej, ale Marysia nie zapamiętała, więc śpiewała tylko ciągle i ciągle o tych strumykach. Bardzo im się to podobało.

A potem wszystkie trzy podciągnęły koszulki, kucnęły i podmywały się nad strumykiem, porównując swoje ciała i pokazując sobie, którędy wychodzi dziecko. Tak im było dobrze, zacisznie i zielono, tak cicho i słodko, i wszystko zepsuł żydowski chłopaczek o czarnych oczach i czarnych pejsikach, który podglądał je z drugiego brzegu, schowany za ogromnym konarem starej olchy.

– Chłopaki mają siusiaki! Dziewczyny mają waginy! – wyśpiewywał jak wyliczankę.

– I co mówisz brzydkie słowa! – krzyknęła Hanka, najbardziej z nich śmiała.

– To po łacinie! Mówił mi stryjek, a on jest doktorem! W Tarnowie – przekomarzał się. – Dziewczyny mają waginy!

– Ja nie mam – stwierdziła stanowczo Hanka, ponownie wpatrując się w swoje przyrodzenie.

– Ja też nie – orzekła Marysia.

– A ty? – zagadnął Żydek milczącą Franciszkę. – Pokażesz?

– Pódziesz ty, Dawidku, bezwstydniku! – krzyknęła Hanka jak do psa i tak samo obronnym ruchem rzuciła w niego kamieniem, ale nie trafiła. Kamień wpadł do rzeki, a Dawidek roześmiał się perliście i uciekł.

– Franka! Coraz mocniej mnie bierze – powiedziała Marysia słabym głosem. – Tylko rzadko.

Franciszka powróciła do przytomności. Jej przyjaciółka wyszła ze strumienia i usiadła na trawie, ale że jej było niewygodnie, to się ułożyła na boku, z głową na kolanach męża. Wicek zaraz zaczął ją głaskać po głowie, po twarzy i włosach, a potem po plecach, ramionach, brzuchu i piersiach, i tak się w tym głaskaniu zapamiętał, że chyba zapomniał o obecności Franciszki, która siedziała trochę dalej, za jego plecami.

Wiele razy tak z nimi siedziała dawniej, za panieńskich czasów, bo między Marysią a Wickiem dawno wszystko było uzgodnione. Oni się przytulali, a siostry Perconki wiły sobie wianki albo pilnowały brata, albo zbierały jakieś zioła dla matki, a najczęściej to pokrzywy, bardzo matce potrzebne szczególnie dla tych położnic, co za dużo krwi straciły i nie miały sił. Matka często opowiadała, co do czego się przydaje. Ale czasami pokrzywy były dla kurczątek, a czasami jedli je sami na przednówku, gdy było mało wszystkiego. Po ugotowaniu były dobre, tak samo jak bluszczyk kurdybanek, szczaw czy inne zielsko.

A potem Wicek Topolski przyprowadził do ich kompanii krewniaka, Jaśka Dadeja z Bocheńca, który był zakochany w starszej z bliźniaczek, i nic dziwnego. Hanka była bardzo piękna, czarnowłosa i czarnooka jak matka, a przy tym ostra, umiała spojrzeć i przygadać jak sama Regina Perkowa. Jaśkowi Dadejowi się to bardzo podobało i biegał z ochotą kawał drogi, choćby i co wieczór, byle pobyć ze swoją dziewczyną. Taka to była wiosna, że Jasiek z Wickiem gwizdali zza stodoły jak kosy, a Hanka z Marysią biegły cichutko na dół, nad rzeczkę, zaś Franciszka zostawała w domu z Władkiem. Ale potem i Władek uciekać zaczął do własnych psot z chłopakami od sąsiadów, a stara Marmolka pilnowała Marysi coraz bardziej i nie wypuszczała, jeśli nie szły we trzy. Biegały więc „na majówkę” do kościoła albo pod kapliczkę, pospiesznie odśpiewywały litanię, a potem na przełaj brzegami, gdzie już czekali kawalerowie. Marysia z Wickiem szli w zagajnik, a Jasiek z Hanką dwa zakręty rzeki dalej. Franciszka sama zostawała nad Grodną, brodziła i pluskała, albo się myła, czekając nieraz bardzo długo, aż tamci skończą zaloty. I tam ją znalazł Dawidek, który znienacka wyskoczył zza olchy, obłapił ją i pocałował.

– Pódziesz ty! – zawołała, jak Hanka przed laty, wyrywając się, ale on się tym nie przejął. Dalej całował do nieprzytomności.

I zawsze ją tam odnalazł. Dopóki Topolski i Dadej zalecali się do swoich dziewczyn, Dawidek umiał ją wyczuć, jak lis kurę. I całował do nieprzytomności…

…tak, że nawet teraz, gdy o tym wspomniała, czuła tę przenikającą słodycz, a jej piersi aż wezbrały mlekiem.

Dotknęła ramienia Wicka, który drgnął, speszony, z dłonią pod koszulą Marysi.

– Zostańcie se tutaj – szepnęła mu do ucha. – Ja idę do dworu nakarmić dziecko. Przyjdę później. Przecie się nie spieszcie.

Marysia uśmiechnęła się do niej ufnie zza pleców Wicka, jak wiele razy wcześniej. Nad nimi, na jasnym jeszcze niebie, pobłyskiwał księżyc w pełni.

Przeskoczyła Grodną i poszła w dół do dworu Starą Drogą od strony Plebańskiej Górki, a potem Małym Gościńcem, żeby ominąć chałupę Marmolów i nie musieć się tłumaczyć Marmolce.

Idąc, wspominała, jak to w dzień Marysinego wesela Hanka tańczyła ze swoim Dadejem na klepisku, a Franciszka stała pod ścianą, smutna i zła, zarazem tęskniąca za takim kawalerem, jakiego miały obie jej towarzyszki lat dziecinnych, jak i niechętna tym wszystkim chłopakom, którzy się tam, pijani, kłębili, w tańcach i w krzakach. Nawet gdy poszła za stodołę za potrzebą, uciekać musiała przed bratem pana młodego, tylko nie wiedziała którym, bo Wicek miał ich sześciu i wszystkich pod wąsem. Uciekła wprost nad rzeczkę. Październik był złoty, wiatr zwiewał brzozowe listki i szeleścił pod stopami. Zaraz się tam pojawił Dawidek ze swoim całowaniem. Byłoby może się to skończyło gorzej dla jej cnoty, ale go przepłoszyły pary, które się tam zaczęły schodzić.

A potem Hanka wyszła za mąż, a Franciszka została w domu. Dawidek nie mógł się powstrzymać od pojawiania za węgłami, a ludzie gadali nawet wtedy, gdy do niego wcale nie wychodziła.

Bo to kogo obchodziło? Czy winna, czy niewinna, byle było o czym językiem mielić. I wtedy zaczął do niej przychodzić Bogusz Diabelec.

We dworze był spokój. Podziękowała Stefci, która doglądała malutkiej, i uprosiła, by jeszcze w nocy na nią spojrzała. Nakarmiła Olimpię, umyła ją, ubrała w czyste ubranka, ponosiła trochę po kuchni, rozmawiając pokrótce z Zofią, a nawet wyszła z dzieckiem na chwilę kuchennymi drzwiami, żeby pani nie widziała, bo to wiadomo, że dziecko lepiej śpi, jak się świeżego powietrza nawącha, ale pani nie lubiła, żeby ludzie przypatrywali się malutkiej. Księżyc był już wysoko na niebie, gdy upewniła się, że Olimpia śpi mocno, i pobiegła cicho z powrotem. Jasno wskazywał drogę. Nie myliła się. Młodzi byli nadal nad strumieniem.

– Maryś, to ja! – zawołała cicho do biało odzianej postaci, która kucała w rzeczce, myjąc się w jej nurcie, a przy tym głęboko oddychając w widocznym skurczu.

– Wody mi odeszły. Chyba Wicek przekłuł – zaśmiała cię cicho Marysia, rada z postępu porodu.

– Nie jest to możliwe – orzekła Franciszka, pamiętając o naukach Reginy Perkowej.

– Teraz bóle są mocne i często – powiedziała z zadowoleniem Topolska, po chwili jednak westchnęła. – Trza będzie wracać do chałupy.

– Pewnie już cię matka szuka.

– A już nas znalazła – odezwał się Wicek. – Pokrzyczała, pokrzyczała i poszła.

– Obiecałam, że na poród wrócę – powiedziała Marysia. – Ale zbadaj mnie tutaj. Chybabyś umiała przy tym księżycu co zobaczyć?

– Do tego nie trza oczu – zaśmiała się Franciszka. – Palcem przecie patrzę.

– Wolę tu niż przy matce, przy zaświeconej lampie, ojcu zaglądającym przez okno, może jeszcze gości zaprosim, jak na zmówiny? – zezłościła się rodząca, ale skurcz odwrócił jej uwagę.

– Chodź tu, oprzyj się o Wicka – poradziła Franciszka i Marysia, nie bacząc na wilgoć, położyła się jak wcześniej na boku z głową na kolanach męża, ale jeszcze była sztywna, zaciśnięta. Wsłuchiwały się chwilę w plusk strumyka, z towarzyszącym mu już o tej porze rechotem żab. Oddychała mocno zapachem konwalii. Franciszka powiedziała:

– To jak to było? Dziewczyny mają waginy? – I Marysia zaczęła się śmiać, i pozwoliła się zbadać, i śmiała się na skurczu, i jeszcze potem.

– Wszystko już jest otwarte. Dziecko się urodzi tutaj, jeśli się nie pospieszysz.

Poszli więc razem, przytrzymując Marysię z dwóch stron. Gdy wreszcie doszli do domu, było dokładnie tak, jak przepowiedziała rodząca: jasno świeciła się lampa, a Marmolka z Reginą Perkową siedziały w izbie i piły wódkę, rozmawiając z Marmolem stojącym za oknem. Na widok pobrudzonej zielenią Marysiowej koszuli matka podniosła rwetes:

– Z tobą jak z dzieckiem, ani cię nie można spuścić z oka, żadnej powagi! Jużeś jest mężatką!

– Wiem przecie, ale co z tego, kiedy mi nic nie wolno we własnym domu, nawet jak jestem mężatką! – oburzyła się Marysia. Złość płynąca z obecnych odczuć porodowych przeważyła w niej nad odwieczną bojaźnią przed matką, która w tym domu była jenerałem.

– Ale co to za godność, rodzić nad strumieniem! Przecie na łóżku, w czystej pościeli! Ja rodziłam cię na łóżku! Trzy dni rodziłam, ciężki był poród! Tak ciężki, że już więcej dzieci nie miałam! Ale przynajmniej było godnie!

– Może byście więcej dzieci mieli, Marmolko, i może by poród był lżejszy, jakbyście tak nie leżeli w łóżku przez trzy dni – odezwała się Perkowa.

– Stać nas było na akuszerkę z miasta i ona radziła leżeć, tom leżała! – krzyknęła oburzona Marmolka.

– Ano ja nic nie mówię. – Perkowa wychyliła kieliszek, wiedząc, że zagniewana sąsiadka pewnie następnego nie naleje. – Bo teraz to już nie o was się rozchodzi.

Marmolka wstała z widoczną złością. Przyniosła wody w miednicy i czystą koszulę. Marysia ukryła się w kącie przed wzrokiem ojca i przebrała koszulę, a potem siadła ciężko na łóżku i pozwoliła mężowi umyć sobie w misce zabłocone nogi. W końcu położyła się, obrażona, twarzą do ściany i przykryła pierzyną w nakrochmalonej poszewce. Franciszka zauważyła, że odkąd jej przyjaciółka weszła do chałupy, poród znowu się zatrzymał, nie było bóli, nie było nic. Żal jej się zrobiło Marysi i myślała też o tym, że już kolejny dzień nikt jej we dworze nie zechce zastąpić w opiece nad dziewczynką. Gdy Wicek wyszedł za próg, by wylać wodę z miski, wyszła za nim.

– Idź na dół i nazbieraj jej konwalii – szepnęła.

– Co? – zdziwił się.

– Aby szybko, i dużo. Zrobimy jej tutaj ten strumień.

Wicek zrozumiał w lot.

– A polecę, pewnie. Lepsze to, niż siedzieć tu z tą ropuchą.

Franciszka wróciła do izby i zbliżyła się do Marmolki, zawsze jej życzliwej, choć też i stale pokazującej we wszystkim bogactwo i lepszą pozycję swej rodziny.

– Może byście trochę przygasili tę lampę? Marysia se odpocznie, a i nafty szkoda.

– Nam nie szkoda, mamy na to – odpowiedziała z wyższością Marmolka, ale spojrzawszy na córkę ukrytą pod pierzyną, zgasiła całkiem lampę i w zamian zapaliła świecę. Księżyc oświetlał izbę, tedy było równie jasno, jak z lampą, ale jakoś miękcej. Stary Marmol poszedł gdzieś do swoich spraw. Zrobiło się cicho, słychać było tylko żaby.

– A może mi dacie ugotować rosół dla Marysi? Przydać bym się chciała na co. Wy tu sobie posiedźcie z moją matką – poprosiła grzecznie Franciszka, mając na myśli całkiem co innego.

Marmolka zerwała się jak oparzona.

– Już się gotuje! – I wyszła do kuchni.

– Bardzo dobrze – pochwaliła córkę Regina Perkowa. Miała głos całkowicie przytomny i Franciszka zrozumiała, że jej matka chciała przede wszystkim ułagodzić Marmolkę jej własnym alkoholem. Wykładała teraz na stół wszystkie swoje porodowe akcesoria z całkowitą pewnością, że wkrótce się przydadzą. Franciszka pogłaskała Marysię po głowie i wiedziona wspomnieniami, cichym głosem zaśpiewała przyjaciółce „Chwalcie łąki umajone”.

Marysia odetchnęła, odchyliła pierzynę, dołączając się w drugiej zwrotce.

Wrócił Wicek z naręczem konwalii, wsadzonych naprędce w brązowy garnek gliniany do kwaszenia mleka. Podłożył kwiaty pod sam nos żony: – Naści, kochanie.

Marysia odetchnęła głęboko. Potem jeszcze raz. I przyszedł skurcz. Zaraz po nim następny.

Zawołała Wicka, aby usiadł w nogach ich małżeńskiego łóżka, położyła głowę na jego kolanach tak dobrze znanym Franciszce gestem. Spoczęła na boku, przodem do izby, nogę oparła wysoko na tylnej desce łóżka, a Franciszka podetknęła jej poduchę pod plecy. Księżyc świecił wprost przez okno. Żaby rechotały. Wicek trzymał garnek z konwaliami tuż przy twarzy żony, a Marysia rodziła w zupełnej ciszy. Przyszła w końcu Marmolka z kuchni i złapała się pod boki:

– A cóż to znowu?

– A rodzę, matulu – szepnęła jej córka.

– Jakże to tak? – Już miała się wykłócać matka.

– A godnie, na łóżku!

– Co prawda, to prawda – odsapnęła Marmolka. Machnęła ręką, podała Reginie podkłady ze starych poszewek i pobiegła wyciągać ze skrzyń becik i powijaki, doglądać rosołu i nastawiać na piec więcej wody do kąpieli noworodka. Perkowa podłożyła poszwy pod pośladki rodzącej i zbadała ją przy tej okazji, mówiąc bardzo cicho: – Już jest główka blisko. Popchnij Maryś, zaraz będzie dziecko, popchnij prędko, zanim się rosół ugotuje!

Zanim rosół ugotował się na dobre, nikt już nie był w stanie zatrzymać Marysi. Franciszka przyjęła na ręce maleńką dziewczynkę. Jej donośny głos sprawił, że do izby wbiegli oboje dziadkowie, Marmolka z kuchni, a Marmol z przyzby, gdzie palił fajkę.

– Święty Boże! To już? – krzyknęła głośno. – Cóż tak po ciemku?

Pierwsze co, to zaświeciła ponownie lampę naftową. Izba rozbłysła radością, ale Marysia już się nie złościła. Roześmiana trzymała córeczkę, brudząc kolejną piękną koszulę i wykrochmaloną poszwę pierzyny. Wicek śmiał się, zakochany i szczęśliwy. Marmol otworzył następną butelkę i poczęstował obie akuszerki, a potem swoją żonę: – W twoje ręce, babciu! – a ona zrazu nie zrozumiała, że to do niej mówi. Wreszcie przypomniał sobie i o zięciu: – W twoje ręce, Wincenty! Dziewuszka, ale nie szkodzi! – Przepił do niego serdecznie.

– Następnym razem zrobim chłopaka. Teraz żeśmy tylko próbowali, czy umiemy – zażartował młody Topolski, a teść z uciechą trącił go łokciem przy oburzonym spojrzeniu teściowej.

– No, rosół gotowy, a dziewczynkę trzeba wykąpać – zarządziła Marmolka i przyniosła wanienkę i wodę. – A tu macie dukata, włóżcie do wody, na pomyślność dla mojej wnuczki. Ze srebrem ma być pierwsza kąpiel, aby godnie, po gospodarsku!

Rodzice dziewczynki uśmiechnęli się tylko.

– To jakże ją będziem wołać? – spytała Regina, oporządzając pępowinę.

– Marysia – orzekł dumny ojciec.

– Przecie jutro Magdaleny – zasugerowała Marmolka.

– Ale maj jest cały Matki Boskiej – sprzeciwiła się jej córka. – Będzie jej Marianna, i po mnie, i po was, mamo.

Marmolka otarła łzę i rzekła po chwili zastanowienia: – Ale może być Marianna Magdalena. Dwa imiona bardziej godnie!

Franciszka uśmiechnęła się pod nosem. Parę dni później, w Boże Ciało, ochrzczono uroczyście Mariannę Magdalenę Topolską. Franciszka trzymała ją do chrztu, razem z jednym z Topolskich. Może nawet i tym, co ją chciał zdybać za stodołą. Nie wiadomo, wszyscy byli tak samo wąsaci.

26 lipca 1885

Czyńmy świętej Annie dzięki nieustannie

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

3 października 1885

Kto ma pszczoły, ten ma miód

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

3 listopada 1885

Łaskawość, Śmierć

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

30 czerwca 1886

Nie pódę, nie pódę, oprę się o ścianę

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

15 sierpnia 1886

Na Cygańską Drogę ukradną niebogę

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

24 września 1886

Com ja winien, żem się panem urodził

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

4 października 1886

Powroty

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

30 stycznia 1889

Jakom staro

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

14 kwietnia 1895

Jako ten raróg

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

4 czerwca 1896

Tobie, Panie, zaufałem

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

21 czerwca 1900

Chleba naszego powszedniego

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

25 lipca 1904

Gore!

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

26 lipca 1904

Kaśka Niedźwiedzionka

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

12 września 1904

Stryno

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

29 listopada 1904

Co komu pisane, to go i nie minie

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

24 grudnia 1904

Któż pobieży?

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

6 października 1910

Panu Bogu świeczkę

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

12 lutego 1911

Bliżej niż dalej

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

27 lutego 1911

Nowina

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

27 czerwca 1914

Wojna!

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

1 listopada 1914

Niedźwiedź

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

23 listopada 1914

Olimpia Kobler

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

12 listopada 1918

Republika Jadownicka

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

15 czerwca 1920

Brat Anioł

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

29 listopada 1920

Zaraza

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

18 sierpnia 1923

Kryzys

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

31 maja 1931

Jaś Maleńki

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

16 lipca 1934

I jeszcze powódź

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

10 października 1935

Dolek

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

18 września 1942

Joasia

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

2 listopada 1950

Anna Czernecka

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Słowo do Czytelniczek

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Słownik postaci rzeczywistych

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Prawdziwe akuszerki i lata ich aktywności w Jadownikach (na podst. ksiąg metrykalnych)

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Postaci historyczne ze świata położniczego

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Bibliografia

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.