Spis treści

Karta redakcyjna

Bartosz Wójcik.
Przedmowa: Antyczne afrolypso i dryfująca wyspa

Lauri Scheyer.
Wstęp

Anthony Joseph, Afrykańskie korzenie UFO,
tPrzełożyła z języka angielskiego Teresa Tyszowiecka blasK!, Kraków 2020

Published originally under the title: The African Origins of UFOs
© Anthony Joseph, 2006
Copyright © for this edition by Korporacja Ha!art, 2020
Copyright © for the Polish translation by Teresa Tyszowiecka, 2020
Copyright © for the introduction by Lauri Scheyer, 2006
Copyright © for the illustrations by infinite livez, 2006

Podstawa przekładu: Anthony Joseph, The African Origins of UFOs,
Salt Publishing, Cambridge 2006

Redaktor inicjujący • Miłosz Biedrzycki

Redaktorka prowadząca • Aleksandra Małecka

Przedmowa • Bartosz Wójcik

Tłumaczenie wstępu • Aleksandra Małecka

Redakcja • Miłosz Biedrzycki

Korekta • Filip Fierek

Korekta poskładowa • Filip Fierek

Projekt okładki • Michalina Mosurek

Oryginalny projekt typograficzny serii • Marcin Hernas

Skład i łamanie • Michalina Mosurek

Wydanie I

ISBN 978-83-66571-06-8

Korporacja Ha!art
ul. Konarskiego 35/8, 30-049 Kraków
tel. 698 656 756
korporacja@ha.art.pl
www.ha.art.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Bartosz Wójcik

Przedmowa

Antyczne afrolypso i dryfująca wyspa

1

Afryko, zawdzięczam ci wiele. African Space Program, płytę zespołu pod wodzą Abdullaha Ibrahima z 1973 roku; pierwsze taneczne kroki na Księżycu w towarzystwie Les Amazones d’Afrique; postać poruczniczki Nyoty Uhury (w tej roli od 1966 do 1991 Nichelle Nichols, a od 2009 Zoe Saldana), oficerki łączności na statku Enterprise przemierzającym uniwersum Star Treka; koncert kapitana George’a Clintona wraz z załogą Parliament / Funkadelic na pokładzie statku matki; wgląd w brytyjsko-nigeryjskie wojaże kosmicznej nomadki i ziemskiej outsiderki z wiersza UFO Woman (Pronounced OOFOE) Patience Agbabi; międzygalaktyczne loty Arkestry Sun Ra; album Stellar Regions Johna Coltrane’a, zapis podróży w odległe gwiezdne przestrzenie udostępniony już po śmierci saksofonisty – dzięki wytrwałości, wizji i woli pianistki Alice Coltrane, uczestniczki oryginalnej sesji nagraniowej. I Afronautów. Z Zambii na Księżyc (2017), reportaż Bartka Sabeli o wizjonerze Edwardzie Mukuce Nkoloso, pomysłodawcy Zambijskiej Akademii Kosmicznej.

Afryko, Indie, Karaiby, Trynidadzie i Tobago, dałyście mi wiele. Książkę The African Origins of UFOs (2006) Anthony’ego Josepha i jej pierwszy polski przekład – Afrykańskie korzenie UFO (2020) autorstwa Teresy Tyszowieckiej, opublikowany nakładem Korporacji Ha!art. Tu „głos brum[i] hardo”, a „gaz afrointelektualnego oratorstwa zwal[a] z nóg niemało mundurowych”.

2

Własnej ignorancji równie wiele zawdzięczam. Zaprowadziła mnie do Cambridge. Tam, na konferencji literaturoznawczej, trochę jak zamorski polonista z odczytem na Jagiellońskim, wydukałem w obecności karaibskich znajomych Dereka Walcotta kilka stron referatu o twórczości tego właśnie laureata Nobla. I pewnie spędziłbym resztę pobytu w ustronnym miejscu, pielęgnując syndrom oszusta, gdyby nie uprzednio ogłoszony występ Anthony’ego Josepha. Trynidadczyka zaanonsował jego starszy kolega po fachu, gujański pisarz John Agard, wspominając, jak ten synkretyk (proza, poezja, piosenki) swego czasu „rozpalił ogień w foyer Royal Festival Hall”, a ja – już wkrótce zasłuchany w wersy o Michaelu X i fotografii Horace’a Ové – zrozumiałem, że jego pisarstwo wznieca coś więcej niż wyłącznie performatywną pożogę. Tak jest i na stronach właśnie co wydanej międzystylowej powieści z wierszem, poematu-hybrydy trochę prozą, gdzie „[d]udni reverb w sercu tancbudy”, gdzie – za sprawą tłumaczki – przymiotnik „płomienny” wchodzi w związek zgody z rzeczownikiem „ból” i wreszcie gdzie „czas odmierza się temperaturą, odległość oddechem, a jeśli śmierć, to tylko w płomieniach”. Całości nie umiałbym streścić żarliwiej, żwawiej i zwięźlej niż w dwóch – entuzjastycznie soundsystemowych – słowach: „Pull up! Pull up!”. Tak, to wykrzyknienie to komplement, a nie krytykanctwo czy inne kalumnie. To powtarzana prośba o riplej, bo na parkiecie żywy ogień, a moment muzycznej ekscytacji chciałoby się przeżywać od nowa. I choć wzlot w toku i nikt tu nie pikuje, to z hiperbolicznej potrzeby chwili chciałoby się pędem wznieść – wyżej, wyżej, „do samiuśkiego nieba – jezuniu – prędko, prędko”. A punktem odniesienia jest tu trynidadzki, karnawałowy Jump-up i I want to take you higher Sly and The Family Stone, a nie Faster Harder Scooter Scootera.

3

Na większość miesięcy 2020 może i przypadnie pandemia, ale również w roku bieżącym wypadnie – i to na pewno – jeden miesiąc pokaźnej premiery: publikacji pierwszej w całości przełożonej na polski książki poety z anglojęzycznych Karaibów. I to nie noblisty z wyspy Saint Lucia, który za pośrednictwem Mapy Nowego Świata (2008), wyboru wierszy pod redakcją Magdy Heydel i w tłumaczeniu zespołu wybitnych autorów i autorek, jest już – chociażby i zajawkowo nad Wisłą – rozpoznany, a zjawiskowego autora podążającego śladami niedawno zmarłego Kamau Brathwaite’a z Barbadosu, poety mniej nobliwego i zupełnie (w tym i moja pęczniejąca wina) polszczyźnie jak dotąd nieprzybliżonego.

Cieszy, że poeta Miłosz Biedrzycki, występujący tu w roli inicjatora i redaktora, zwrócił uwagę krakowskiej oficyny na prekursorską pracę translatorską Teresy Tyszowieckiej, jej rolę – by posłużyć się typologią zaproponowaną przez Jerzego Jarniewicza – jako tłumaczki-legislatorki. Tak odczytuję jej wkład, czytając Afrykańskie korzenie UFO. Cieszy też, że Tyszowiecka wspólnie z Josephem zdecydowała się poprzedzić polski przekład wstępem Lauri Scheyer, ważnej badaczki twórczości trynidadzko-brytyjskiego pisarza, której tekst otwiera też wydanie angielskie. I od tego kilkustronicowego wprowadzenia – szczególnie, jeśli na co dzień obce wam są calypso i soca, a z dokonań muzycznych Czarnego Atlantyku kojarzycie jedynie reggae, a i to w wersji light jako tło dźwiękowe reklam rumu i wakacji all inclusive – proponowałbym rozpocząć lekturę.

A co potem? Nie będę spoilerował, co dalej, ale na początku wskoczycie w biegu „w biały muślinowy skafander”, trzaśniecie „włosy Syriuszowym woskiem i gaz do dechy” w ślad za „mitycznymi Afronautami”, którzy „orbitują uczepieni saksofonów”. Na kartkach tej książki postacie tak zręcznie skręcają „spliffa wielkiego jak Mozambik owinięty w placek roti”, że i pacyfista by się zaciągnął, a „harmolodyczne nawijki na brzegach Pontchartrain [i] puls kontrabasu w czasoprzestrzeni” gwarantują, że wasz własny egzemplarz nie dołączy do rosnącej sterty niedoczytanych, bibliofilskich wyrzutów zalegających gdzieś w mieszkaniu. Jeśli do tej pory zewsząd cytowano wam afrofuturyzm, wymachując nim jak przedwyborczą obietnicą, to teraz możecie sobie ową obietnicę osobiście spełnić.

4

I jeśli w moim tekście na planie akustycznym najdobitniej wybrzmiewa spazmatyczna, czytelnicza frajda, a nie zazdro z internetów i badmindism o lingwistycznie jamajsko-dancehallowej proweniencji, to zasługą jest dobra robota ludzi dobrej roboty odpowiedzialnych za publikację opowieści, w której i Spasm Band odgrywa znaczną rolę. W przekładzie buzują wpływy zwrotu kulturowego i postkolonialny namysł nad translacją, co w przypadku przeważająco (przerażająco) monoetnicznej Polski i białej większości użytkowniczek i użytkowników polszczyzny pozwala – niezależnie od dotychczasowego doświadczenia lekturowego i egzystencjalnego – na zapośredniczone spotkanie z obcością i Obcym. Przy przyjęciu zaś – załóżmy życzeniowo, że na czas lektury – optyki uruchomionej przez słowo z języka joruba (tu ukłon w stronę przywołanej na wstępie poetki Patience Agbabi) umożliwia też emocjonalną konfrontację właśnie z „oyinbo” w sobie, z białym, białą, outsiderem, outsiderką, innym, inną – z własną białością w relacji z afrykańską większością. O tym też traktuje ta książka, gdzie dekolonizacyjna myśl martynikańskiego psychiatry i filozofa Frantza Fanona wpisana jest w tożsamościową dysputę np. z czernią i czyrnią, z europocentryzmem, z pigmentokracją, z konstruktami społecznymi, których historyczne konsekwencje są i widzialne, i odczuwalne do dziś. Afrykańskie korzenie UFO stanowią także przyczynek do rozmowy o Afropejkach i Afropejczykach, których życie w wielu krajach kontynentu sportretował w Afropean: Notes from Black Europe (2019) reportażysta i fotograf Johny Pitts.

Trudno mi zawyrokować, a przeszkadza temu m.in. praktykowana przeze mnie niechęć do symetryzmu, czy ten obiekt latający czeka w Polsce miękkie, czy twarde lądowanie, ale pora, by literatura „afrykańskiej diaspory” (termin Vladimira Luciena) częściej, a nie tylko awaryjnie, lądowała na tutejszym rynku wydawniczym. Po płycie Anthony’ego Josepha z Adamem Pierończykiem (Migratory Poets, 2015) i z powodzeniem kontynuowanych przez duet występach na żywo czas na książkę poety przy niebagatelnym udziale Teresy Tyszowieckiej. Czytajcie, a znajdziecie.

Lauri Scheyer

Wstęp

Pierwsze dwie książki Anthony’ego Josepha, tomy poetyckie Desafinado (1993) i Teragaton (1997), przyniosły mu międzynarodową rozpoznawalność jako autorowi, który łączy innowacje formalne nowoczesnych i ponowoczesnych awangard z praktykami kulturowymi zaczerpniętymi z repertuaru afrykańskiej diaspory. Joseph słynie z zamiłowania do neologizmów, konceptualnych abstrakcji, surrealnego obrazowania, sięgania do podań ludowych i innych gatunków pokrewnych realizmowi magicznemu, kreślenia futurystyczno-archaicznych scenerii, konstruowania barwnych, a przy tym wielowymiarowych przedstawień postaci i tożsamości, zręcznego wplatania aluzji do tradycji muzycznych soca, calypso, reggae i jazzu, jak również operowania kalejdoskopową różnorodnością dialektów, rejestrów i odniesień kulturowych. W swoim długo oczekiwanym debiucie powieściowym autor z wirtuozerskim rozmachem zaprzęga właściwą sobie synkopowaną, polisemiczno-polifoniczną poetykę, by stworzyć opowieść, która funduje fangę niczym fetor flądrzych flaków.

W Afrykańskich korzeniach UFO Joseph realizuje i rozwija swoją główną koncepcję poprzez wyobrażenie fali diaspory wybiegającej w przyszłość, ale mającej na celu odwrócenie migracji – czyli doprowadzenie do powrotu do historycznej Afryki sprzed niewolnictwa. W wyczarowanym przez Josepha metaforycznym uniwersum pracujący na roli niewolnicy wyruszyli w podróż do przyszłości, by dotrzeć do duchowego i materialnego „domu” zlokalizowanego w przeszłości, która przestała istnieć. Mając za punkt wyjścia taki właśnie wyjątkowy amalgamat kognitywny, autor wyprowadza z niego wysoce oryginalny, synkretyczno-diasporyczny amalgamat gatunkowo-stylistyczny. Ukazuje tym sposobem nie tylko potencjał afrykańskiej diaspory jako źródła tematyki, inspiracji i motywacji dla nowatorskich form, ale i samą diasporę przedstawia w nowym świetle, czerpiąc z tradycji eksperymentalnych. Jednym z głównych zamierzeń formalno-narracyjnych powieści jest spojrzenie na historię afrykańskiej diaspory przez pryzmat retrokonstrukcji mitu stworzenia. Zabieg ten umożliwia autorowi znalezienie wyrazu dla głębokiej tęsknoty i pragnienia odnalezienia utraconego domu – jak również zdolności konstruktywnego odnawiania swojego dziedzictwa – wśród ludzi, którzy w unikalny sposób ocalili własną kulturę w sytuacji wychodźstwa.

Powieść stanowi również świadectwo podjętego przez pisarza wyzwania estetycznego polegającego na utrzymaniu ciągłości poetyckiej trajektorii twórczej i wykorzystaniu rytmu, obrazowania, pauz i intuicyjnych przeskoków lirycznych do wypracowania odkrywczej poznawczo formy narracyjnej. Owszem, można w Afrykańskich korzeniach UFO wyróżnić główną „fabułę”, jednak sama opowieść, tożsamość, perspektywa i konstrukcja tego utworu właściwe są poezji. Byłoby błędem sprowadzenie tej pozycji wyłącznie do charakterystyki postaci i przebiegu fabuły. Jest to wszak utwór o konstrukcji gęstej i misternej. Postaci szkicowane są zamaszystą kreską, chwilami przywodząc na myśl subwersywne przejmowanie historycznych karykatur Czarnych w twórczości Ishmaela Reeda. Przedstawione wydarzenia rozgrywają się na wielorakich, niekiedy niedookreślonych płaszczyznach psychofizycznych.

To powieść-palimpsest czasów i miejsc; gęsto i koliście tkany splot sekwencji lirycznych, dialogów i akapitów prozą, porównywany przez samego autora do sposobu, w jaki splatała włosy jego babcia. To proza poety, przez Josepha określana mianem „płynnego tekstu”, łącząca liryczne poetyckie brzmienie i epickie ambicje z fantastyką, mitami karaibskimi i afrykańskimi oraz jazzem.

W Afrykańskich korzeniach UFO Joseph dla zbudowania „metafizyki innego świata” dokonuje podziału tekstu na dwadzieścia cztery części. Sam autor wyjaśnia to następująco: „Inspirację dla takiej konstrukcji znalazłem w pracach Timothy’ego Leary’ego, który uważał, że świadomość ludzka wykształcała się stopniowo, przechodząc przez dwadzieścia cztery nisze ewolucyjne, z których każda zawiera trzy poziomy, od narodzin do śmierci, ze stanu w stan, z wody przez ląd ku kosmosowi w panspermiczny pył”.

Pożywką dla poszukiwań strukturalno-konceptualnych autora była również „harmolodyka” – filozofia estetyczna sformułowana przez Ornette’a Colemana. Koncepcja ta zakłada dążenie do płynnego zespolenia, w którym wszystkie znaczenia w dziele sztuki są równe i żaden element nie wybija się ponad inne. Jest to wizja bliska marksistowskiemu egalitaryzmowi ruchu L=A=N=G=U=A=G=E (aktywnego w latach osiemdziesiątych XX w. prądu poetyckiego, który nawiązywał do dziedzictwa dadaistów i innych nurtów eksperymentu modernistycznego), również mającego wpływ na ukształtowanie stylu autora.

W Afrykańskich korzeniach UFO nielinearnie prowadzone wątki narracyjne wraz z amalgamatem postaci – które są jednocześnie indywidualnymi jednostkami, a zarazem, w nieunikniony sposób, archetypami kulturowymi – wydają się unosić zawieszone w futurystyczno-archaicznej jednoczesności i równorzędności znaczeń. Głosy splatają i ścierają się ze sobą, przeszłość odzwierciedla przyszłość, przyszłość przywołuje przeszłość, teraźniejszość rezonuje, wykraczając poza bariery czasoprzestrzeni.

W myśl założeń Leary’ego dwadzieścia cztery rozdziały książki zostały podzielone na trzy księgi, każda po osiem rozdziałów. Jednak sama narracja skomponowana jest – w duchu Colemanowskiej teorii harmolodyki – cyklicznie i horyzontalnie, dynamiką przypomina bardziej ruch w obrębie sieci połączonych ze sobą elementów niż wertykalny postęp akcji czy progresję ciągu wydarzeń prowadzącego do rozwiązania czy rozstrzygnięcia. Rozdziały w swoim przebiegu bliższe są fudze niż ścisłemu podążaniu torem rozwoju świadomości wytyczonym przez Leary’ego. Metaforyczny dwudziestoczteroelementowy cykl stanowi swoistą kwintesencję koncepcji samoistnego cyklicznego odnawiania się kultury – które Mircea Eliade nazywa brzaskiem początków, zawartym w micie – i przywołuje skojarzenia z innymi literackimi reprezentacjami dwudziestoczterogodzinnych okresów, w tym z Bloomowskim archetypem odysei.

Każdą z części Afrykańskich korzeni UFO charakteryzują koordynaty czasoprzestrzenne, funkcjonujące w strukturze utworu niczym wbudowana antymapa swobodnego dryfu w czasie i przestrzeni. Przemieszczenia i przesunięcia sterowane są za pomocą wybujale synkretycznego i w dużej mierze surrealnego obrazowania budowanego z amalgamatów metafor, o jakich pisali lingwiści tacy jak Mark Turner: domeny źródłowe i docelowe nie mogą logicznie współistnieć inaczej niż w sensie poznawczym jako „integrujące przestrzenie” tekstu literackiego. Pierwsza część osadzona jest w kosmosie w przyszłości, druga na lądzie w teraźniejszości, trzecia – w wodzie w przeszłości. Tym „systemom systemów” dodaje złożoności fakt, że w książce przewijają się odpowiadające każdej z trzech części trzy różne nagłówki rozdziałów – choć poszczególne rozdziały opatrzone są osobnymi podtytułami – co przyczynia się do powstania struktury niejako fraktalnej.

Uogólniając, rozdziały opatrzone nagłówkiem „Kunu Supia” przedstawiają przestrzeń kosmiczną i przyszłość, rozdziały należące do „Dziennika powrotu na dryfującą wyspę” odnoszą się do lądu i teraźniejszości, zaś „Genetyczna pamięć starożytnej Ïerè” odpowiada wodzie i przeszłości. Domeny istnienia – których przenikanie jest metafizycznie niemożliwe – są nieustannie zestawiane i mapowane jedna na drugiej, jak gdyby spotykały się w jakimś magicznym wymiarze, który rządzi się swoimi prawami. Mimo ech i śladów tego rodzaju przecięć, które są w znacznej mierze wynikiem narkotycznych flashbacków genetycznych, każdej części przypisane są miejsce i czas, stanowiące jej dominujące „tło”. Te ustalone lokalizacje dostarczają również punktów quasi-orientacyjnych mistycznie bezcielesnemu narratorowi, który zdaje się dryfować nieskrępowany regułami kartezjańskiej fizyki.

Pomysł na powieść zrodził się z fascynacji autora historią, na którą natknął się, przeglądając przewodnik po Trynidadzie. Przytoczono w nim opowieść o losach Afrykańczyka imieniem Daaga, który został pojmany przez Brytyjczyków i przymusowo wcielony do pułku brytyjskich Wojsk Indii Zachodnich, stacjonującego w St. Joseph na Trynidadzie. Daaga powtarzał jednak, że wróci do Afryki i zabierze swój lud ze sobą. Pewnego dnia w 1837 roku podpalił baraki i wraz z towarzyszami ruszył pieszo z powrotem do Afryki. Na Josephie ogromne wrażenie wywarła determinacja, by powrócić do domu pieszo poprzez żywioły. Wyobraził sobie, że bohaterowie wyruszyli statkiem kosmicznym ku mitycznej Afryce – i jak to opisał, „dostrzegłem w ich podróży metaforę dążeń Czarnych, próbujących powrócić do korzeni”. To przesądziło o decyzji autora, by Afrykańskie korzenie UFO gatunkowo wpisać w nurt fantastyki naukowej, jednakże w wariacji wysoce poetyckiej, co umożliwi mu zgłębienie wątków determinizmu biologicznego i pamięci genetycznej. Elastyczność obranego gatunku pozwoliła połączyć w dziele tak różnolite obszary jak na przykład satyra, surrealizm, trynidadzki folklor, badania nad DNA/RNA i odkrycia naukowe w dziedzinie budowy planet.

Pierwsza warstwa utworu – osadzona w kosmosie, w przyszłości – rozgrywa się w roku 3053, głównie w Toucan Bay, czyli położonej na planecie Kunu Supia replice karaibskiego miasta portowego. W żyłach Kunusupian płynie krew ïerèańska – według podań nazwa Ïerè w języku rdzennych mieszkańców na Trynidadzie oznaczała dosłownie „kraj kolibra”. Założeniem fabularnym tej warstwy jest zniszczenie Trynidadu przez powodzie w XXX wieku. Ci, którym udało się ujść z potopu, emigrowali na odległą Kunu Supię, gdzie odtąd odtwarzają karaibską wersję amerykańskiego Dzikiego Zachodu – łącznie z baroburdelem „U Houdiniego” – w scenerii ludyczno-kosmicznej. Wyobrażając kulturę karaibską w kosmosie, Joseph w sposób metaforyczny, a czasem także parodystyczny, przedstawia diasporę i prężność kultury Czarnych.

Na Kunu Supii procesy geologiczne wytworzyły klimat, w którym mogą przeżyć tylko ludzie o najciemniejszej karnacji, przez co istnieje wielki popyt na pochodzący z kontrabandy specyfik – syntetyczną melaninę. Budzący postrach dealer, Joe Sambucus Nigra, udaje się na pustynię po melaninę najwyższego gatunku, będącą obiektem pożądania mieszkańców Kunu Supii o jaśniejszej karnacji. W Toucan Bay na powrót bohatera czekają liczni wrogowie, a wśród nich skrytobójca Bo Nuggy, arcyadwersarz Joego Sama. Dykcja warstwy kunusupiańskiej jest najbardziej nowatorska pod względem formalnym i roztacza postapokaliptyczną wizję tętniącej w kosmosie karaibskiej żywiołowości. Oniryczny charakter języka w tej warstwie jest po części odzwierciedleniem narkotycznych flashbacków narratora, podczas których odtwarza wydarzenia przechowywane w swojej „trzewnej skrytni”, czyli kulturowej historii zapisanej w ciele. Narracja jest rozproszona, zawiera w sobie również fragmenty opowieści przodków narratora, opisujących zniszczoną antyczną Ïerè. Inne postaci materializują się cyklicznie w owych „skrytniotrzewnych” interludiach, pełniąc rolę przewodników towarzyszących czytelnikowi w wędrówce między Kunu Supią a dawnym Trynidadem. Przeszłość, teraźniejszość i przyszłość zespalają się ostatecznie w finale powieści, w którym łączą się żywioły kosmiczny, ziemski i wodny i gdzie następuje niemożliwe połączenie przeszłości z przyszłością poprzez teraźniejszość.

Warstwa druga – „Dziennik powrotu na dryfującą wyspę” – rozgrywa się na lądzie, w teraźniejszości. Odwołuje się do statusu permanentnej kulturowo-geograficznej peryferyjności współczesnego Trynidadu. Nawiązujące do Kroniki powrotu do kraju rodzinnego martynikańskiego poety Aimégo Césaire’a osiem rozdziałów „Dziennika” przedstawia genetyczne flashbacki, przybierające postać medytacji nad „wygnaniem, powrotem i daremnym szukaniem dawnego siebie”. Jak określa to autor, te szkice są „intymnym dziennikiem podróży, migawkami obrazów i kolażami dźwięków” zarejestrowanymi podczas „wakacyjnych wypadów »do domu«”. To powrót na wyspę, która może istnieć tylko w „oceanie pamięci, na spornym terytorium ziemi ojczystej i ziemi utraconej. To miejsce, które raz opuszczone ulega nieodwracalnej przemianie”. „Dziennik powrotu na dryfującą wyspę” jest świadectwem niemożności ucieczki od teraźniejszości i daremności prób uchwycenia utraconej przeszłości, która – o ile w ogóle jest dostępna – to tylko – być może – za pośrednictwem sztuki.

Warstwa trzecia, „Genetyczna pamięć starożytnej Ïerè”, jest zbiorem mitów kosmogonicznych umiejscowionych w przeszłości, w wodzie. Tych osiem rozdziałów przesiąkniętych jest nostalgią i pragnieniem, by ożywić ducha i materię karaibskiej magii, mitów, baśni i rytuałów, które przetrwały w postaci szczątkowych, śladowych wspomnień. Jedynym możliwym rozwiązaniem tego dylematu jest – ujmując rzecz tak, aby nie zdradzić finezyjnego zakończenia niniejszego tomu – „odbicie z buta do Afryki”.

Tożsamość Josepha, ukształtowana przez bogatą międzykulturową różnolitość dziedzictwa tradycji i języków Trynidadu, bez wątpienia zainspirowała wielogłos idiomów, dykcji i rejestrów rozbrzmiewających w Afrykańskich korzeniach UFO. Wszystko to niczym w potrawce callaloo przyprawione jest karnawałem, calypso i kulturą trynidadzkich Hindusów, a składniki komponowane są w duchu nieskrępowanej swobody, właściwej twórczości Josepha. Oprócz rdzennie karaibskiego klimatu powieść obficie czerpie z tradycji afrykańskiej diaspory, takich jak wielkie przywiązanie do spuścizny rodzinnej i kulturowej, z nieodłącznym poczuciem wydziedziczenia, dążenie do zbudowania własnego funkcjonalnego świata w obliczu migracji, a przy tym silna wiara w więź jednostki z podtrzymującą tożsamość wspólnotą; oraz kulturowe, psychologiczne i językowe oderwanie od korzeni wraz z tęsknotą, która prowadzi do prób kontaktu ze zmarłymi przodkami w poszukiwaniu duchowego przewodnictwa. U podwalin tożsamości Josepha jako artysty leży doświadczenie emigracji z Trynidadu – miejsca, do którego nigdy już w pełni nie będzie przynależał, a do którego wciąż na różne sposoby w swojej twórczości powraca.

W książce Joseph konfrontuje doświadczenia kolonializmu, migracji, tułaczki, psychicznego zadomawiania się na nowo i powrotu do ziemi przodków. Za przewodników swoich poszukiwań Joseph obrał dawnych i współczesnych twórców eksplorujących pokrewne terytoria. W owym gronie artystów, pisarzy, muzyków, filozofów i krytyków kultury wiązanych z eksperymentami formalnymi i praktykami kontrkulturowymi nie mogło zabraknąć nazwisk takich jak Amiri Baraka, Ted Joans, Kamau Brathwaite, Wilson Harris, Léopold Sédar Senghor, Nathaniel Mackey, The Mighty Sparrow, Thelonious Monk, Miles Davis, John Coltrane, Ornette Coleman czy Aimé Césaire. Wytyczając z impetem własną ścieżkę twórczą w gronie tak znamienitych prekursorów, Joseph wykazał się talentem i oryginalnością, które zapewniają mu miejsce w pionierskim panteonie. Posługując się unikalnym, ożywczym idiolektem, zaprzęga powieściową formę do decentracji i rekonceptualizacji tożsamości, nie bacząc na ograniczenia metafizyki, eksploruje artystyczne powiązania z innymi eksperymentatorami, a także testuje sam język jako system dyskursywny – i to właśnie stanowi o wyjątkowości i nowatorstwie Afrykańskich korzeni UFO. Podążając śladem karaibskich mistrzów, takich jak Brathwaite i Harris, w swojej pierwszej powieści Anthony Joseph podejmuje się wyzwania opowiedzenia o sobie własnym głosem w rzeczywistości post-postkolonialnej, a jednocześnie wnosi istotny i trwały wkład w nową tradycję klasyków literatury futurystycznej.

prof. Lauri Scheyer

Ośrodek Badań nad Poezją Brytyjską i Amerykańską Hunański Uniwersytet Pedagogiczny

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki