Czesław Momatiuk

555 zagadek o Tatrach

wydanie III, poprawione i uzupełnione

Fotografie na okładce: Kuba Witos

Uzupełnienie i projekt składu: Jacek Włodarczyk i Artur Figarski

Skład: Artur Figarski

Fotografie: Kuba Witos i Wikimedia Commons (zobacz listę na stronach 280–283).

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione. Wykonywanie kopii metodą kserograficzną, fotograficzną, a także kopiowanie książki na nośniku filmowym, magnetycznym lub innym powoduje naruszenie praw autorskich niniejszej publikacji.

Wszystkie znaki występujące w tekście są zastrzeżonymi znakami firmowymi bądź towarowymi ich właścicieli.

Autor oraz wydawca dołożyli wszelkich starań, by zawarte w tej książce informacje były kompletne i rzetelne. Nie biorą jednak żadnej odpowiedzialności ani za ich wykorzystanie, ani za związane z tym ewentualne naruszenie praw patentowych lub autorskich. Autor oraz wydawca nie ponoszą również żadnej odpowiedzialności za ewentualne szkody wynikłe z wykorzystania informacji zawartych w książce.

Redaktor prowadzący: Jacek Włodarczyk Book Marketing Research Sp. z o.o.

HELION S.A.

ul. Kościuszki 1c, 44-100 GLIWICE

tel. 32 230 98 63

e-mail: redakcja@bezdroza.pl

WWW: bezdroza.pl (księgarnia internetowa, katalog książek)

Drogi Czytelniku!

Jeżeli chcesz ocenić tę książkę, zajrzyj pod adres

https://bezdroza.pl/user/opinie/be50vv_ebook

Możesz tam wpisać swoje uwagi, spostrzeżenia, recenzję.

ISBN 978-83-289-2806-0

III wydanie, poprawione i uzupełnione

Poprzednie wydania:

Stefan Kwapiszewski, 500 zagadek o Tatrach, Wiedza Powszechna, Warszawa 1969 (I wyd.)

Czesław Momatiuk, 500 zagadek o Tatrach, Ati – PiT, Kraków 1995 (II wyd.)

Copyright © Michał Momatiuk, 2020, 2022, 2025

- Kup w wersji papierowej

- Poleć książkę na Facebook.com

- Oceń książkę

- Księgarnia internetowa

- Lubię to! » Nasza społeczność

Pytania

Panorama Tatr z Gubałówki

1. TATRY WZDŁUŻ I WSZERZ

„Nie śmiem oznaczać ze ścisłością rozmiarów jej długości i szerokości; powiedziano mi, że długość może wynosić do piętnastu mil, a szerokość największa około sześciu mil...” – to słowa Seweryna Goszczyńskiego z jego Dziennika podróży do Tatrów. Rozmiary Tatr, w czasach gdy zwiedzał je poeta, oceniano najczęściej na oko, a że wrażenie wywierały ogromne, więc mil przypisywano im wiele. Goszczyński jest jednak ostrożny i przytacza tylko informację uzyskaną od przewodnika, w dodatku informację bliską prawdy. My jednak musimy wykazać się wiadomościami ścisłymi.

1. Dwie przełęcze ograniczają Tatry: Przełęcz Zdziarska i Przełęcz Huciańska. Która z nich stanowi zachodni kraniec Tatr, a która wschodni?

2. Czy powierzchnia Tatr ma więcej niż 1000 km^2?

3. Jaka część Tatr należy do Polski – 1/2? 1/4? 1/5?

4. Tatry dzielą się na trzy części: Zachodnie, Wysokie i Bielskie. Która z nich leży całkowicie na Słowacji?

5. Przełęcz pod Kopą oddziela Tatry Bielskie od Wysokich. Przełęcz Liliowe – Tatry Wysokie od Zachodnich. Która z wymienionych przełęczy jest niższa?

6. Czy najwyższy szczyt Tatr wznosi się w głównej, czy w bocznej grani?

7. Która część Tatr jest większa, Wysokie czy Zachodnie?

8. Czy Tatry mają więcej niż 100 km długości?

9. Czy Tatry mają więcej niż 20 km szerokości?

10. Czy Tatry Polskie to najbardziej na południe wysunięta część Polski?

2. ŚWIAT TAJEMNY

Już nawet dzieci nie wierzą w duchy, strzygi, upiory i śpiących rycerzy, o których snują opowieści starzy górale przy watrze. A jednak... Wejdźmy o zachodzie słońca w rozkołysany halnym wiatrem las, posłuchajmy świstu wichru na grani, przypatrzmy się mgłom snującym się dolinami... Czy na pewno to tylko wiatr, noc i chmury? I czy na pewno nie wierzymy w skarb ukryty pod skałą? Oczywiście, nie otworzy się przed nami ten świat tajemny, gdy przez góry pójdziemy bez serca, bez myśli, hałaśliwie. Ale spróbujmy iść najciszej, wsłuchani w najlżejsze tchnienie wiatru, najuważniej, by dostrzec każdy szczegół oglądanego pejzażu. Może wtedy odnajdziemy ukryty skarb... A może coś jeszcze cenniejszego? A więc na kilka chwil przenieśmy się w świat legend.

1. Gdzie jest skarb ukryty?

2. W jakim jeziorze żyje ryba z baranią głową?

3. Kogo porywają dziwożony?

4. Czym rządzą płanetniki?

5. Skąd się wzięły Wantule?

6. Gdzie ma gniazdo złota kaczka?

7. Do czego może służyć korzeń dyptanu?

8. Jakie jezioro ma połączenie z morzem?

9. Jak obronić się przed „Złem”?

10. Czym grozi spotkanie z „widmem Brockenu”?

3. FLINCICKI NA RAMIE...

„Ty mój, albo ja twój” – mawiał Sabała celując do niedźwiedzia, bo choć oko miał doskonałe, strzelba jego była licha. Z niebezpiecznych pojedynków wychodził jednak znakomity bard i fenomenalny kłusownik obronną ręką, a pod koniec życia miał na sumieniu niedźwiedzi trzynaście. Ale nie tylko niedźwiedzie strzelał, namiętnie polował także na kozice, świstaki, sarny, orły... Do niemal do ostatnich lat życia. Nasze polowanie będzie mniej krwawe: oto sylwetki dziesięciu zwierząt – najbardziej typowych przedstawicieli tatrzańskiej fauny. Większość z nich rozpoznamy z największą łatwością. Spróbujmy odgadnąć ich polską nazwę oraz dopasować do niej fotografię oraz łacińską nazwę gatunkową spośród tych, które zamieszczono poniżej:

1. Ursus arctos,

2. Rupicapra rupicapra carpatica,

3. Salamandra salamandra,

4. Aquila chrysaëtos,

5. Parnassius apollo candidus,

6. Tichodroma muraria,

7. Marmota marmota,

8. Salmo trutta fario,

9. Branchinecta paludosa,

10. Lynx lynx.

A

B

C

D

E

F

G

H

I

J

4. KOLOROWY ŚWIAT

Ilość gatunków roślin rosnących w górach idzie w tysiące – od potężnych, liczących setki lat świerków i limb porastających zbocza, po drobne rośliny wdzierające się na najwynioślejsze szczyty. Ten bogaty świat, może niesłusznie nazwany zielonym – bywa przecież bajecznie kolorowy – budził zawsze zainteresowanie ludzi. Przede wszystkim czysto praktyczne, o ile tylko przydawał się w gospodarce, domowej medycynie, kuchni, słowem w życiu, potem dopiero trafiał do zielnika i pod mikroskop. Wszystkie wykorzystywane rośliny miały swoje góralskie nazwy, z których kilka przeniknęło nawet do oficjalnego języka botaników: goryczka, dziewięćsił, jawor. Tu wybraliśmy gatunki najpopularniejsze, podając ich nazwy góralskie. Odgadnijcie, jak brzmią ich pełne, botaniczne nazwy oraz dopasujcie nazwę do fotografii.

1. Smrek,

2. Marficniok,

3. Sukiennik,

4. Kieluchy,

5. Łopuszka,

6. Wole oczy,

7. Leluja,

8. Omiag,

9 Świecznik.

10. Skorusa,

A

B

C

D

E

F

G

H

I

J

5. JEDLE I SMREKI

Dla mieszkańców nizin krajobraz wysokogórski kojarzy się jednoznacznie z widokiem nagich, prawie pozbawionych roślinności szczytów, białych, wymytych przez wodę piargów, ostrych, popodcinanych ścian, skalistych uskoków. Tymczasem najwyższe, jałowe partie Tatr stanowią tylko niewielkie wyspy pośród ciemnozielonego morza. Gdzie tylko okiem sięgnąć, na stoki gór wdzierają się do znacznej nawet wysokości drzewa, łagodząc nieprzyjemne dla oka, czyste, geometryczne formy skalnych ścian i turni. Spróbujmy odpowiedzieć na parę pytań dotyczących lasów tatrzańskich.

1. Które z wymienionych poniżej drzew spotkamy w reglu górnym, a które w dolnym: świerk, jodła, limba, jarzębina, jawor, buk, brzoza karpacka?

2. Jakie gatunki drzew tworzą górną granicę lasu?

3. Gdzie w Tatrach Polskich znajdują się drzewostany o charakterze pierwotnym?

4. Jakie gatunki drzew tworzą lasy urwiskowe?

5. Czy w polskich Tatrach rosną sosny?

6. Uszereguj niżej podane gatunki drzew według średnicy pnia: buk, jodła, świerk, limba, brzoza karpacka?

7. Ile gatunków szkodników żeruje na świerku: 10, 50, 100?

8. Czy Ips typographus jest wrogiem, czy obrońcą lasów?

9. Która z form korony świerka, sztandarowa czy stożkowa, jest częściej spotykana w Tatrach?

10. Czy są w Tatrach prywatne lasy?

6. TATRZAŃSKI PARK NARODOWY

Całe Tatry po obu stronach granicy są terenem chronionym. Tatry Polskie tworzą Tatrzański Park Narodowy (w skrócie TPN), Tatry Słowackie – Tatranský národný park (w skrócie TANAP). Idea ochrony krajobrazu i przyrody tatrzańskiej zrodziła się w połowie XIX wieku, bo już wtedy intensywnie prowadzony wyrąb lasów dla potrzeb górnictwa i hutnictwa groził zamianą tych okolic w jałowe pustynie. Brak funduszy na wykup terenów z rąk prywatnych, a także skomplikowane stosunki własnościowe nie pozwalały na szybkie zrealizowanie pomysłu. Dopiero po II wojnie światowej otworzyły się nowe perspektywy dla idei ochrony. W roku 1954 Tatrzański Park Narodowy stał się faktem dokonanym. Nie sposób wyczerpać rozległej problematyki ochroniarskiej w jednym skromnym rozdziale. Spróbujmy więc odpowiedzieć na kilka pytań.

1. Czy zakaz polowania na kozice i świstaki ustanowiono przed, czy po pierwszej wojnie światowej?

2. W którym roku powstało Towarzystwo Ochrony Tatr? W 1888, 1898 czy 1908 r.?

3. Co to była era „bobkowszczyzny”?

4. Kiedy pojawiły się na obszarze Tatr Polskich pierwsze tablice z napisem „Tatrzański Park Narodowy”?

5. Czy TANAP powstał wcześniej od TPN, później, czy równocześnie?

6. Czy Tatrzański Park Narodowy był pierwszym parkiem narodowym na terenie Polski?

7. Jaki procent obszaru Tatr Polskich objęty jest granicami parku narodowego?

8. Czy na terenie TPN wycina się drzewa i prowadzi odstrzał zwierzyny?

9. Kiedy wolno turystom zejść ze znakowanego szlaku na terenie TPN?

10. Czy w Tatrach istnieją jeszcze prywatne hale?

Wejście do Tatrzańskiego Parku Narodowego w Dolinie Kościeliskiej

7. W STARYCH KOPALNIACH I HUTACH

Niewiele śladów ostało się do naszych czasów po dawnych tatrzańskich kopalniach i hutach, parę legend, trochę narzędzi pieczołowicie przechowywanych w muzeach, ślady sztolni i kilkanaście nazw zaskakujących obcym, niesłowiańskim brzmieniem. Piece hutnicze w Tatrach przestały dymić przed wielu laty, dawno też zarzucono eksploatację kruszców, okazało się bowiem, że ich zasoby są niewielkie, a wydobycie mało opłacalne. Musimy jednak zdać sobie sprawę, że dawni poszukiwacze skarbów i tatrzańscy górnicy byli jednymi z pierwszych wśród ludzi z nizin, którzy odważyli się zapuścić w głąb gór i pierwszymi, którzy zaczęli je systematycznie badać. Poniższe zagadki dotyczą spraw mających znaczenie wyłącznie historyczne, bez wątpienia jednak wartych naszej uwagi.

1. W jakiej postaci otrzymał zapłatę kowal zakopiański, który kuł konie śpiącym rycerzom?

2. W którym wieku rozpoczęto dobywanie tatrzańskich kruszców?

3. Skąd się wzięła nazwa Koperszady?

4. Jakiego szlachetnego metalu szukano pod Krywaniem?

5. Kiedy powstały Kuźnice?

6. Jakie jest pochodzenie nazwy „Na Kunsztach”?

7. Jak się nazywała dawniej Droga pod Reglami?

8. Kiedy przestano w Tatrach kopać rudy żelaza?

9. Kto był ostatnim właścicielem Kuźnic?

10. Gdzie napotkamy dziś wyroby kuźnic zakopiańskich?

Wylot sztolni pozostałej po poszukiwaniu rud uranu w Dolinie Białego

8. JANOSIK I TOWARZYSZE

O Wojtku Mardule mawiano, że nie musiał nawet robić użytku z noży i pistolców tkwiących za szerokim, zakrywającym pół piersi pasem, wystarczyło spojrzeć na dziką twarz, by oddać wszystko. Ale Wojtek Marduła bardzo chętnie z ciupagi użytek robił... I tak na przykład raz na Węgrzech wyrzucił z karczmy sześćdziesięciu Liptaków za to, że mówili... po słowacku, a nie po polsku. Potem udobruchał się jednak, zaprosił wszystkich z powrotem do środka, fundował gorzałkę bez miary i hulał do rana.

Po tatrzańskich zbójnikach pozostała tylko legenda, no i oczywiście kotliki pełne dukatów, pochowane w niedostępnych i strzeżonych przez „Złe” miejscach. Chcąc więc bezpiecznie owe skarby dobyć, musimy wiedzieć, kto i gdzie je chował.

1. Czym się różnił harnaś od zbójnika?

2. Jakie imię nosił Janosik?

3. Kto ufundował kościół św. Anny w Nowym Targu?

4. Jak wieszano zbójnika?

5. Jak tańczył zbójnickiego Jasiek Nowobilski?

6. Jaki był zawód Wojtka Gała?

7. Czym otwierano zamki skarbców i aresztów?

8. Jak zginął Wojtek Mateja?

9. Gdzie mieszkał Tatar Myśliwiec?

10. Jakie są słowa zaklęcia, którym zbójnicy zabezpieczali zakopany skarb przed niepowołanymi?

9. KTÓRY WYŻSZY?

Z historii poszukiwań najwyższego szczytu Tatr widać, jak złudne mogą być oceny wysokości dokonywane „na oko”. Przez dziesiątki lat Krywań, dzięki swej imponującej sylwetce, był uważany za najwyższy. Gdy go jednak zmierzono dokładnie, okazało się, że zajmuje dopiero mało zaszczytne 10 miejsce w hierarchii tatrzańskich olbrzymów zaliczanych do Wielkiej Korony Tatr. Zdetronizowały go najpierw Łomnica i Lodowy, a one z kolei ustąpić musiały pierwszego miejsca Gerlachowi. Wysokości szczytów zmieniają się jednak nadal. Oczywiście nie te faktyczne, a jedynie wartości pomiarów. Zmiany te nie są jednak wielkie i dla turystów praktycznie bez znaczenia. Nie będą też przeszkodą w ustaleniu, który szczyt jest wyższy...

1. ...Giewont czy Kasprowy Wierch?

2. ...Mnich czy Zadni Mnich?

3. ...Kozi Wierch czy Świnica?

4. ...Błyszcz czy Bystra?

5. ...Antałówka czy Gubałówka?

6. ...Krywań czy Murań?

7. ...Lodowy czy Łomnica?

8. ...Starorobociański Wierch czy Kościelec?

9. ...Niżnia Wysoka Gerlachowska czy Mała Wysoka?

10. ...Mały Kieżmarski Szczyt czy Rysy?

Widok ze Świnicy na Giewont i Kasprowy Wierch

10. IGŁY, TURNIE I TURNICZKI

Na Zmarzłej Przełęczy, tuż nad zerwami opadającymi do Pustej Dolinki, sterczy mała, niezwykle oryginalna turniczka o kształcie maczugi. I wydaje się, że wystarczy skałkę tylko lekko popchnąć, by ją strącić w przepaść. Przez przełęcz prowadzi Orla Perć, toteż częsty jest widok turystów mocujących się z turniczką. Ale mimo że nasza znajoma należy do najmniejszych i na dodatek niezbyt stabilnych, nie ma powodów do obaw o jej losy. Inne, już znacznie większe, rozsiane po tatrzańskich graniach i grzędach, choć też noszą miano iglic lub turniczek, są bez wątpienia samodzielnymi szczytami i stanowią często cel osobnych taternickich wypraw. Taką jest Żabia Lalka, Żółta Igła czy Igła w Osterwie. Poznając więc Tatry, wypada wiedzieć czy...

1. ...Żółta Igła wznosi się w masywie Żółtej Turni?

2. ...Budzowa Igła to inna nazwa Buczynowej Turniczki?

3. ...Kozia Strażnica wznosi się w grani Koziego Wierchu?

4. ...Kolista Turnia ma coś wspólnego z Kołowym Szczytem?

5. ...Garajowa Strażnica i Garajowa Grapa to to samo?

6. ...Żabia Lalka to dawna nazwa Żabiego Mnicha?

7. ...z Basztowej Igły można łatwo przejść na Igłę w Patrii?

8. ...Tomkowe Igły widać od schroniska przy Morskim Oku?

9. ...Kościółek i Mały Kościelec to jeden i ten sam szczyt?

10. ...Piekielnikowa Turnia leży blisko Diablowiny?

Zadni Mnich i Mnichowa Kopa

11. SKĄD TA NAZWA?

Większość używanych nazw tatrzańskich to stare nazwy góralskie, z całą świeżością potocznych znaczeń i bezpośredniością skojarzeń. Te proste i często piękne nazwy tłumaczą się na ogół same, jak: Jaszczurówka, Baranie Rogi, Łysa Polana, Biała Woda, Szkaradny Żleb, Ganek, Czerwona Skałka czy Mnich. Genealogia niektórych jest bardziej skomplikowana. Spróbujmy powiedzieć, skąd się wzięła nazwa:

1. Dwanaście Apostołów,

2. Głodówka,

3. Gęsia Szyja,

4. Ratusz,

5. Ogrody Wielickie,

6. Waga,

7. Mała Wysoka,

8. Rumanowy Szczyt,

9. Hawrań,

10. Krywań.

Widok z Gęsiej Szyi na Tatry Wysokie

12. ODKRYWCY TATR

Kto odkrył Tatry? Nie sposób odpowiedzieć na to pytanie. Krakowscy archeolodzy podczas badań prowadzonych w dorzeczu górnego Popradu natrafili niedaleko Starego Smokowca, w obrębie TANAP-u, na ślady grodziska sprzed około dwóch tysięcy lat. Nazwę Tatr po raz pierwszy w zniekształconej, albo pierwotnej formie „Triti” odnajdziemy w dokumencie z roku 1086. We właściwym brzmieniu – Tatry – montes qui dicuntur Tatry... w dokumencie Bolesława Wstydliwego z 1255 r. W tym rozdziale jednak nie o prawdziwych odkrywców będzie nam chodziło, ci pozostaną na zawsze bezimienni. Będzie natomiast mowa o tych, którzy „odkryli” Tatry, a później Zakopane, dla wielotysięcznych rzesz polskich turystów i kuracjuszy. Różne były ich zasługi, większe i mniejsze. Różna była też ich droga do Tatr. Przyjeżdżali, by prowadzić badania naukowe, ratować zdrowie lub też dla pięknej kobiety. Odgadnijmy ich zawód, profesję, czym trudnili się na co dzień oraz dopasujmy do ilustracji?

1. Stanisław Staszic,

2. Ludwik Zejszner,

3. Seweryn Goszczyński,

4. Wincenty Jakub Pol,

5. Maksymilian Nowicki,

6. Eugeniusz Janota,

7. Józef Stolarczyk,

8. Tytus Chałubiński,

9. Walery Eljasz Radzikowski,

10. Władysław Zamoyski?

A

B

C

D

E

F

G

H

I

J

13. TAJEMNICA ZA WOALKĄ

Kobieta zdobywająca tatrzańskie urwiska? Często fakt ten nie może się pomieścić w głowie zajadłego antyfeministy. Oczywiście kobieta może być znakomitą towarzyszką w schronisku, świetną kucharką i jeszcze lepszą szwaczką, cerującą ślady, jakie pozostawił tatrzański granit na jego spodniach. Ale w górach? Jako równorzędny partner? Roman Kordys, jeden z czołowych wspinaczy w historii polskiego taternictwa, napisał: „kobieta nie ma nic do powiedzenia w taternictwie i nigdy rasowym taternikiem nic będzie”. Już wiemy, że nie miał racji, ale czy pamiętamy nazwiska tych najdzielniejszych?

Dziesięć wymienionych poniżej nazwisk to tylko niewielka grupa spośród tych, które miały coś do powiedzenia w Tatrach: Maria Steczkowska, Beata Kościelecka-Łaska, Łucja z Giedroyciów Rautenstrauchowa, Wanda Herse, Helena Dłuska, Wanda Jerominówna, Natalia Janothówna, Zofia Krókowska, Ela Michalewska, Zofia Radwańska-Paryska... Odpowiedzmy, która z nich...

1. ...była pierwszą znaną z nazwiska kobietą, która udała się w Tatry na wycieczkę?

2. ...była jedną z pierwszych polskich turystek w Tatrach, chociaż góry zwiedzała w kolasie?

3. ...była pierwszą z prawdziwego zdarzenia tatrzańską turystką?

4. ...była pierwszą, która odważyła się pójść w góry w spodniach?

5. ...była pierwszą kobietą, która zdobyła Mnicha?

6. ...była pierwszą, której imieniem nazwano zdobyty przez nią szczyt?

7. ...była członkiem pierwszej samodzielnej kobiecej pary taternickiej?

8. ...była pierwszą kobietą uprawiającą taternictwo zimowe?

9. ...była pierwszą zdobywczynią południowej ściany Zamarłej Turni?

10. ...była pierwszą kobietą-przewodnikiem?

Beata Kościelecka-Łaska

Łucja Rautenstrauchowa

Wanda Herse

Natalia Janothówna