Spis treści

- Słowo wstępne

- WOJEWÓDZTWO PODLASKIE W LATACH 1513-1795

- WOJEWÓDZTWO PODLASKIE W LATACH 1795-1914

- WOJEWÓDZTWO BIAŁOSTOCKIE W LATACH 1914-1944

- WOJEWÓDZTWO BIAŁOSTOCKIE I PODLASKIE W LATACH 1944-2013

- POCZET WOJEWODÓW, NACZELNIKÓW I GUBERNATORÓW W LATACH 1513-2013

1. WOJEWODOWIE PODLASCY W LATACH 1513-1795

2. ZARZĄDCA PRUS NOWOWSCHODNICH W LATACH 1795-1807

3. PREZYDENCI KAMERY WOJNY I DOMEN W LATACH 1797-1807

4. GUBERNATORZY GRODZIEŃSCY W LATACH 1844-1917

5. ZARZĄDCY OBSZARU GŁÓWNODOWODZĄCEGO WSCHODU W LATACH 1915-1918

6. WOJEWODOWIE BIAŁOSTOCCY W LATACH 1919-1939

7. I SEKRETARZE KOMITETU OBWODOWEGO KP(b)B W BIAŁYMSTOKU (OBWÓD BIAŁOSTOCKI W LATACH 1939-1941)

8. ZARZĄDCA BEZIRK BIAŁYSTOK W LATACH 1941-1944

9. WOJEWODOWIE BIAŁOSTOCCY I PODLASCY W LATACH 1944-2013

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

SZANOWNI PAŃSTWO,

Publikacja, która właśnie trafia do Państwa rąk, jest pierwszą, a przy tym jakże wyjątkową prezentacją naszego województwa, widzianego przez pryzmat dokumentów związanych z jego historią. Pomysł takiej formy przedstawienia dziejów może zaskakiwać, biorąc jednak pod uwagę niezwykle bogaty i zróżnicowany zbiór materiałów prezentujących 500 lat historii naszego województwa, jestem pewien, że lektura tej książki może być fascynującą podróżą nie tylko dla historyków, ale też dla wszystkich zainteresowanych dziejami regionu.

Archiwum Państwowe w Białymstoku przygotowało publikację obrazującą historię naszego województwa w oparciu o 100 istotnych dokumentów wyznaczających kluczowe momenty jego dziejów. Dzięki pracy oraz zaangażowaniu zespołu pracowników i współpracowników udało się przygotować obraz województwa ukazany przez pryzmat dokumentów ważnych dla tożsamości i tradycji regionu. W książce znajdą Państwo zarówno najstarszy dokument poświadczający powstanie województwa – akt powołania województwa podlaskiego z 29 sierpnia 1513 roku, jak też choćby dokumenty związane z reformą administracji samorządowej z lat 90. XX wieku.

Cieszę się, że jako wojewoda podlaski mam możliwość wspólnego świętowania 500-lecia naszego województwa. Wraz z Państwem wprowadzamy nasz region w następne pół tysiąclecia. Jak będą wyglądały kolejne lata, w dużej mierze zależy od nas samych. Życzę Państwu i sobie, aby nasze województwo już zawsze było dla wszystkich dobrym miejscem do życia.

Maciej Żywno

Wojewoda Podlaski

SZANOWNI PAŃSTWO,

„500 lat województwa podlaskiego – historia w dokumentach” to książka niezwykła, tak samo jak niezwykłe były w owym czasie dzieje tego regionu. W ciągu 5 wieków powstała bowiem barwna mozaika, złożona z losów zamieszkujących go narodów, ich tradycji oraz kultur, które łączyły się i przeplatały, tworząc wyjątkową jakość – ziemię podlaską. Wszystko to sprawiło, że Podlasie jawi się na mapie Polski jako miejsce szczególne. Warto więc poznać jego dzieje, tym bardziej, że historia wciąż jest najlepszą nauczycielką życia. Bardzo się cieszę, że firma Budimex mogła objąć swoim mecenatem książkę dokumentującą 500 lat istnienia województwa podlaskiego. Tradycja jest bowiem dla nas – co chciałbym szczególnie podkreślić – ważnym elementem strategii biznesowej. Jest jak solidny fundament, bez którego nie ma co nawet myśleć o budowie domu. Tylko mając jej świadomość, możemy śmiało patrzeć w przyszłość.

Mam nadzieję, że wszyscy czytelnicy, do rąk których trafi ta niezwykła książka, odbędą fascynującą podróż w czasie. Wielu z nich być może lepiej zrozumie swoje korzenie. Nam pozostaje cieszyć się, że mieliśmy udział w tym projekcie i dołożyliśmy do niego swoją cegiełkę.

Życzę zatem przyjemnej lektury

Dariusz Blocher

Prezes Zarządu

Dyrektor Generalny Budimex SA

SZANOWNI PAŃSTWO,

W 2013 roku mija 500 lat od utworzenia województwa podlaskiego. Tereny, które weszły w jego skład, miały ciekawą, a często burzliwą przeszłość. Od 1513 roku województwo było częścią Wielkiego Księstwa Litewskiego, zaś w 1569 roku zostało włączone do Korony Polskiej. Od wieków na tym obszarze mieszało się osadnictwo mazowieckie z osadnictwem z Rusi, a potem Litwy. Nie przeszkadzało to w zgodnym życiu ludzi różnych wyznań. Najstarszą stolicą województwa był Drohiczyn, jednak – dzięki Branickim – od XVIII wieku na znaczeniu zaczął zyskiwać Białystok.

W latach 1795-1807 część ziem dawnego województwa weszła w skład państwa pruskiego. W 1807 roku utworzony został Obwód Białostocki, a w Księstwie Warszawskim powstał departament łomżyński, a następnie województwo augustowskie ze stolicą w Suwałkach. Po 1815 roku nazwa Podlasie zaczęła funkcjonować w Siedleckiem. W 1842 roku Białystok znalazł się w guberni grodzieńskiej. Po powstaniu styczniowym utworzone zostały gubernie suwalska i łomżyńska. W 1919 roku powstało województwo białostockie ze stolicą w Białymstoku. II wojna światowa przerwała ciągłość funkcjonowania województwa, które początkowo znalazło się pod okupacją sowiecką, a następnie – niemiecką. W 1945 roku przywrócone zostało województwo białostockie, chociaż w dość zmienionym kształcie. W 1975 roku zostało ono podzielone na: białostockie, łomżyńskie i suwalskie. Reforma administracyjna z 1998 roku doprowadziła do powstania województwa podlaskiego ze stolicą w Białymstoku.

W przedmiotowej publikacji przedstawiamy dzieje województwa poprzez pryzmat 100 wybranych dokumentów, przechowywanych w Archiwum Głównym Akt Dawnych, Narodowym Archiwum Cyfrowym, Archiwum Państwowym w Suwałkach, Archiwum Państwowym w Białymstoku, Archiwum Państwowym w Białymstoku Oddział w Łomży, Archiwum Archidiecezjalnym w Białymstoku i Muzeum Podlaskim. Zdajemy sobie sprawę, iż jest to wybór subiektywny i mogący być przedmiotem dyskusji. Mamy jednak nadzieję, iż zaprezentowane dokumenty zaciekawią czytelników, bowiem obraz województwa podlaskiego na przestrzeni wieków możemy utkać z setek, jak nie tysięcy dokumentów przechowywanych w archiwach, muzeach, bibliotekach, tak w Polsce, jak i poza granicami naszego kraju. Naszą publikacją chcieliśmy pokazać czytelnikom, jak bardzo interesujące materiały mają do dyspozycji, jeżeli chcą poznać historię swojej małej ojczyzny.

Marek Kietliński

Dyrektor Archiwum Państwowego w Białymstoku

WOJEWÓDZTWO PODLASKIE
W LATACH 1513-1795

Tomasz Jaszczołt

Urząd wojewody (palatinus) należy do najstarszych w Polsce. Jego początków kronikarze doszukiwali się już w czasach legendarnych. Jan Długosz, Maciej z Miechowa i Marcin Kromer pisali o rządach dwunastu „wojewodów” przed Piastami. Jednak nie jesteśmy w stanie zweryfikować tej informacji. Niemniej wiadomo, że stanowisko wojewody funkcjonowało już na dworze pierwszych Piastów. Pierwszym, którego znamy z imienia, był Sieciech z rodu Toporów, urzędujący na dworze Władysława I Hermana. Wojewodowie zarządzali wówczas dworem panującego i należeli do jego najbliższych doradców. Poza tym – w zastępstwie władcy – na ich barkach spoczywało dowodzenie wojskiem. Stąd też wywodzi się polska nazwa tego urzędu, znana także w innych krajach słowiańskich, m.in. na Rusi, w Serbii czy w Chorwacji.

Od XIII wieku wojewodowie zaczęli coraz bardziej uniezależniać się od władzy książęcej i stawali się urzędnikami przypisanymi do ziemi lub księstwa. W miarę postępowania rozdrobnienia dzielnicowego w Polsce rosła też liczba wojewodów, gdyż każdy udzielny książę mianował go w swojej dzielnicy. Dzięki temu pojawili się wojewodowie krakowscy, sandomierscy, poznańscy, gnieźnieńscy, kaliscy, mazowieccy, kujawscy.

Po zjednoczeniu Polski, kończącym rozbicie dzielnicowe, wojewodowie nadal byli zwierzchnikami ziem, choć większość dotychczasowych kompetencji utracili na rzecz powołanego na przełomie XIII-XIV wieku starosty. Pojawienie się urzędu starosty nie spowodowało jednak likwidacji funkcji wojewodów. Co więcej, w połowie XIV wieku weszli oni do powstałej wtedy Rady Królewskiej, a w kolejnym stuleciu do senatu.

Ziemie, którymi zarządzali wojewodowie, nazywano województwami. Tradycja ta utrwaliła się w XV wieku. Wówczas powstały także nowe województwa – pod koniec rządów Władysława II Jagiełły powołano wojewodów ruskiego i podolskiego. Po inkorporacji Prus Królewskich dołączyły do nich województwa: malborskie, pomorskie i chełmińskie (1454 rok). W 1474 roku z rozległego województwa sandomierskiego wydzielono województwo lubelskie. Jeszcze przed inkorporacją Mazowsza i ziemi bełskiej zarządzali nimi mianowani przez książąt mazowieckich wojewodowie: bełski, mazowiecki, rawski i płocki.

Po unii z Koroną w Wielkim Księstwie Litewskim zaczęto przejmować także jej podziały terytorialne. W 1413 roku na mocy przywileju horodelskiego powołano dwa nowe województwa: wileńskie i trockie. Nie były one jednak do końca odpowiednikami województw o tej samej nazwie w Koronie – chociaż również wywodziły się z dawnych księstw wileńskiego i trockiego. Przede wszystkim obejmowały znacznie większe terytoria.

Natomiast na Żmudzi nie powstał urząd wojewody, lecz starosty generalnego. Kolejne województwa tworzono, likwidując dawne księstwa i dzieląc wielkie województwa na mniejsze jednostki terytorialne. Tym samym lista województw została wzbogacona o: kijowskie (1471 rok), połockie (1504 rok), nowogródzkie (1507 rok), smoleńskie (1508 rok), witebskie (1511 rok). W wyniku reformy administracyjnej w 1566 roku dołączyły do nich województwa: brzeskie, mścisławskie oraz mińskie.

ZIEMIE „POD LACHAMI”

W połowie 1513 roku z obszernego województwa trockiego wydzielono województwo graniczące z „Lachami”, czyli z Koroną Polską i Mazowszem. W dokumentach kancelarii wielkoksiążęcej początkowo nazwano je podlackim, a później podlaskim. Sama nazwa Podlasze czy też Podljasze, a w końcu – Podlasie pojawiła się niewiele wcześniej niż województwo. Nie znajdujemy dowodów na jej występowanie w źródłach sprzed 1500 roku. Zatem jest to dzieło kancelarii Wielkiego Księstwa Litewskiego z przełomu XV i XVI wieku. Początkowo najpewniej oznaczała ona tylko ziemie Wielkiego Księstwa Litewskiego ściśle graniczące z „Lachami”, czyli ziemią łukowską województwa lubelskiego – tereny wokół Białej (Podlaskiej), Janowa, Międzyrzeca i Wohynia. Od „Lachów” odróżniano wtedy Mazowszan, którzy mieli jeszcze swoje odrębne księstwo, dopiero w 1526 roku włączone do Korony Utworzenie województwa podlaskiego w 1513 roku oraz wspomniana inkorporacja Mazowsza sprawiły, że nazwą Podlasie objęto znacznie większy obszar.

Mimo że województwo podlaskie utworzono dopiero w 1513 roku, to już znacznie wcześniej obszar ten różnił się od reszty Wielkiego Księstwa Litewskiego. Wpływ na to miały skomplikowane dzieje tego terytorium w wiekach wcześniejszych oraz przygraniczne położenie.

W końcu X wieku znajdowało się ono we władaniu Piastów, by po 1044 roku trafić w ręce Rurykowiczów W 1182 roku tereny te zostały zajęte przez Kazimierza II Sprawiedliwego. Po pół wieku (od 1238 roku) znalazły się w posiadaniu księcia halickiego Daniela Romanowicza, który koronował się na króla Rusi w Drohiczynie w 1253 roku. We władaniu Rurykowiczów z linii halicko-wołyńskiej pozostawały do 1323 roku, kiedy zmarli ostatni z nich – książęta Lew i Andrzej, synowie Jerzego. Po ich śmierci władzę w księstwie przejął ich siostrzeniec – książę mazowiecki Bolesław Trojdenowic, który przyjął imię Jerzego. Najpewniej został on otruty przez bojarów w 1340 roku. Po „spadek” po nim zgłosili się: król polski Kazimierz III Wielki, który zajął Ruś Czerwoną, oraz jeszcze żyjący ojciec, książę Trojden, i bracia zmarłego – Kazimierz i Siemowit, którzy zagarnęli Podlasie. Drohiczyn pozostawał w ich posiadaniu na pewno w 1342 roku, kiedy funkcję tutejszego wojewody sprawował Jan, syn Dobrogosta.

Zapewne po 1351 roku, a na pewno przed 1355 rokiem obszar ten zajął książę litewski Kiejstut, który około 1355 roku wystawił kupcom toruńskim przywilej zezwalający na swobodne przemieszczanie się przez jego terytorium, m.in. przez grody w Drohiczynie i Mielniku. Zapewne przed 1365 rokiem Kiejstut przekazał Drohiczyn, a także inne grody podlaskie swemu synowi, Butawdowi-Henrykowi, który jednak uciekł do Krzyżaków, więc teren powrócił we władanie księcia. Po jego śmierci w 1382 roku, korzystając z zamieszania, jakie powstało w Wielkim Księstwie Litewskim, Drohiczyn i Mielnik wraz z najbliższą okolicą opanował zięć Kiejstuta, książę mazowiecki Janusz. Po roku wskutek reakcji Jagiełły został jednak wyparty z tych grodów.

W 1384 roku grody w Drohiczynie, Mielniku, Kamieńcu i Wołkowysku zostały określone jako dziedzina księcia Witolda. Gdy ten 6 lat później uciekł do Krzyżaków, król Władysław Jagiełło, najpewniej we wrześniu tego roku, nadał ziemię drohicką (z grodami w Drohiczynie, Mielniku, Surażu i Bielsku) księciu Januszowi, co potwierdził stosownym dokumentem, wystawionym 2 września 1391 roku w Łęczycy Odtąd, zanim pojawiła się nazwa Podlasie, często spotykamy się z określeniem tych terenów jako ziemi drohickiej. We władaniu Witolda ziemia drohicka ponownie znalazła się w 1405 roku. Po jego śmierci w 1430 roku przeszła w ręce kolejnych wielkich książąt litewskich: Świdrygiełły (lata 1430-1432) i Zygmunta Kiejstutowicza (lata 1432-1440). Po śmierci Zygmunta Kiejstutowicza, w latach 1440-1444 ziemia drohicka została włączona w granice dóbr Piastów mazowieckich. Zajął ją książę Bolesław IV Warszawski, który zrzekł się praw do niej na rzecz Kazimierza IV Jagiellończyka za sumę 6000 groszy praskich.

Terytorium nazywane Podlasiem, jako wyraźnie wyodrębniona część Wielkiego Księstwa Litewskiego, pojawiło się już w dokumentach z XIV wieku, a także w kronice Janka z Czarnkowa. Początkowo określane było poprzez wyliczenie jego głównych grodów. Pierwszy raz w traktacie wielkiego księcia litewskiego Olgierda i jego braci z Kazimierzem III Wielkim na czele z 1366 roku, w którym wymieniono grody podlegające władzy Kiejstuta – brata Olgierda, a więc: Brześć, Kamieniec, Drohiczyn, Mielnik, Bielsk i Kobryń. Podobne wyliczenie grodów znajdujemy w traktacie pokojowym zawartym w 1379 roku przez Jagiełłę i Kiejstuta z wielkim mistrzem Zakonu Krzyżackiego Winrychem von Kniprode. Wymieniono wówczas grody z okolicznym obszarem: Suraż, Drohiczyn, Mielnik, Bielsk, Brześć i Kamieniec, które przez 10 lat miały być wolne od najazdów krzyżackich.

TERYTORIUM NAZYWANE PODLASIEM, JAKO WYRAŹNIE WYODRĘBNIONA CZĘŚĆ WIELKIEGO KSIĘSTWA LITEWSKIEGO, POJAWIŁO SIĘ JUŻ W DOKUMENTACH Z XIV WIEKU, A TAKŻE W KRONICE JANKA Z CZARNKOWA.

Zapewne już w drugiej połowie XIV wieku obszar ten został podzielony na mniejsze jednostki terytorialne – ziemie utożsamiane też z powiatami. Na pewno istniały 2 ziemie: drohicka i bielska. W głównych grodach tych ziem rezydowali namiestnicy książęcy – starostowie. Do połowy XV wieku byli oni jeszcze nazywani wojewodami. Na przykład, w 1407 roku swoją funkcję sprawował wojewoda bielski i goniądzki Mikita, który już 9 lat później, w 1416 roku, był wojewodą drohickim. Inni znani wojewodowie bielscy to: Michał (około 1437 roku) i Pietko (1439 rok).

Ziemia bielska składała się z mniejszych okręgów w Brańsku, Surażu i Goniądzu, gdzie rezydowali namiestnicy starostów bielskich. Z kolei ziemia drohicka obejmowała pierwotnie swoim zasięgiem najpewniej również gród w Mielniku oraz Węgrów, który jednak szybko zanikł jako ośrodek administracyjny. Znani są także wojewodowie drohiccy: Mikita (1416 rok), Mikołaj Nasuta (1430 rok), Olechno Dowojnowicz (1432 rok), Ondruszko Dowojnowicz (1438 rok), Michał Goliginowicz (lata 1445-1450). Od połowy XV wieku wszyscy namiestnicy na Podlasiu byli określani wyłącznie mianem starostów.

PRAWO POLSKIE NA PODLASIU

Tym co najbardziej odróżniało Podlasie od pozostałych obszarów Wielkiego Księstwa Litewskiego, było prawo polskie, którym posługiwała się szlachta polska i mazowiecka. Już podczas intensywnej kolonizacji ziem podlaskich od schyłku XIV wieku do 1430 roku rycerstwu towarzyszyły zasady prawne przyniesione przez nie z terenów, z których przybyło, czyli Korony i Mazowsza. Oczywiście, musiało to zyskać aprobatę wielkiego księcia litewskiego Witolda i jego następców. Za jego rządów funkcjonowały na ziemiach drohickiej i bielskiej sądy ziemskie na wzór istniejących w Koronie. Także w 1440 roku książę mazowiecki Bolesław IV Warszawski wystawił szlachcie mieszkającej na ziemiach drohickiej i bielskiej własne przywileje.

Po zajęciu Podlasia przez Litwinów Kazimierz IV Jagiellończyk wprawdzie nie uznał przywilejów mazowieckich, jednak zaaprobował posługiwanie się prawem polskim przez tutejszą szlachtę, takim samym, jakie obowiązywało w czasach jego poprzedników: książąt Witolda, Świdrygiełły i Zygmunta Kiejstutowicza. Odpowiedni dokument Kazimierz IV Jagiellończyk wystawił 19 czerwca 1445 roku w Wasiliszkach. Jednak nie zawierał on szczegółowego omówienia zasad prawa, jakimi ma się posługiwać szlachta drohicka.

Inaczej było z dokumentem Aleksandra Jagiellończyka z 11 września 1494 roku wystawionym w Brześciu, w którym szczegółowo wymieniono klauzule prawne obowiązujące szlachtę ziemi drohickiej. Analogiczny do drohickiego przywilej Aleksander Jagiellończyk wystawił w 1501 roku także szlachcie ziemi bielskiej. Dopiero jednak przywilej z roku 1516 zniósł dotychczas obowiązujące ograniczenia prawne, dzięki czemu mieszkańcy ziemi drohickiej mogli w pełni korzystać z prawa polskiego. Podobny przywilej dla ziemi bielskiej został wystawiony dopiero w 1547 roku.

Ziemie podlaskie szybko rozwijały się pod względem gospodarczym i demograficznym. Napływ ludności, a szczególnie drobnego rycerstwa polskiego trwał przez cały wiek XV. Za rządów Aleksandra Jagiellończyka poszczególne grody podlaskie otrzymały przywileje na prawo magdeburskie: Brańsk (1493 rok), Bielsk (1495 rok), Drohiczyn (1498 rok), Mielnik (1501 rok), Suraż (potwierdzenie w 1501 roku). Wtedy, ale i we wcześniejszych dziesięcioleciach, lokowano miasta w dobrach prywatnych: Sokołów (1424 rok), Węgrów (przed 1436 rokiem), Ciechanowiec (około 1450 roku), Mordy (1488 rok), Mokobody (1496 rok).

JAN SAPIEHA – PIERWSZY WOJEWODA

Niezbyt fortunny podział administracyjny z ubiegłego stulecia sprawiał, że coraz trudniejsze stawało się administrowanie rozległymi obszarami województw wileńskiego i trockiego. Stąd decyzje Aleksandra Jagiellończyka i Zygmunta I Starego o utworzeniu nowych województw: połockiego, nowogródzkiego, witebskiego i – w końcu – podlaskiego.

Decyzja o powołaniu województwa podlaskiego zapadła w połowie 1513 roku. Już 2 lipca 1513 roku w roli wojewody podlaskiego pojawił się Jan Semenowicz Sapieha, świadek w dokumencie wystawionym przez Zygmunta I Starego w Mielniku dla Bohusza Bohowitynowicza, marszałka hospodarskiego. Nie mamy podstaw, aby kwestionować autentyczność dokumentu, jak i jego daty. Jednak formalnie nadanie województwa podlaskiego Sapieże nastąpiło 29 sierpnia 1513 roku. Włodzimierz Jarmolik jako pierwszy odnalazł regest tego dokumentu królewskiego wpisanego w 1648 roku wraz z innymi dokumentami do sumariusza dotyczącego podlaskich dóbr Sapiehów – Dubna. W archiwum w Mińsku na Białorusi zachowała się też oryginalna księga grodzka brańska, do której został wpisany ów sumariusz. Regest wspomnianego dokumentu brzmi następująco: Przywilej króla Zygmunta dany panu Janowi Sapieże na województwo podlaskie, brzesckie i inne, de data w Wilnie feria secunda ipso festo Decollationis sancti Joannis Baptistae, anno millesimo quingentesimo decimo tertio (Przywilej króla Zygmunta dany panu Janowi Sapieże na województwo podlaskie, brzesckie i inne, z datą w Wilnie, w poniedziałek, w święto ścięcia św. Jana Chrzciciela, roku tysiąc pięćsetnego trzynastego).

W skład utworzonego w 1513 roku województwa podlaskiego weszły zatem 2 różniące się od siebie pod względem prawnym i historycznym terytoria, a mianowicie ziemie drohicka i brzeska wraz z należącymi do nich powiatami. W średniowieczu ich stolice, czyli grody w Brześciu i Drohiczynie, odgrywały najważniejszą rolę w regionie i od nich wzięły one swe nazwy. Ziemia brzeska nie była objęta prawem polskim, tak jak drohicka i bielska.

Pierwszym wojewodą podlaskim (wówczas jeszcze podlackim) został Jan (Iwan) Sapieha. Wychowany w prawosławiu, podczas poselstwa do Rzymu w 1491 roku przeszedł na katolicyzm. Pochodził z niezbyt zamożnej rodziny, ale dzięki własnej zapobiegliwości i przychylności władców wszedł do grona możnowładców Wielkiego Księstwa Litewskiego. Kilkakrotnie posłował do Moskwy Piastował też z ramienia książąt urzędy w Wielkim Księstwie Litewskim – był marszałkiem hospodarskim (od 1504 roku), starostą brasławskim oraz starostą witebskim. W 1511 roku, gdy król Zygmunt I Stary utworzył województwo witebskie, Sapieha został mianowany jego pierwszym wojewodą. Jak widzimy, szybko został z niego przeniesiony do województwa podlaskiego.

W 1509 roku Sapieha otrzymał od króla dobra Boćki w ziemi bielskiej oraz 3 wsie w ziemi drohickiej, które zamienił w 1512 roku na Dubno. W ziemi brzeskiej posiadał Kodeń oraz inne wsie. Stały się one ważnymi siedzibami Sapiehów także w następnych stuleciach. W 1515 roku Sapieha otrzymał od Zofii Hlebowiczowej, matki swej drugiej żony, Elżbiety Hlebowiczówny, dobra Mordy składające się z 1 miasta i 8 wsi. Właśnie w Mordach 13 maja 1517 roku Sapieha spisał testament. Najprawdopodobniej 21 maja już nie żył, gdyż jego testament został wpisany do akt konsystorza biskupiego w Janowie (Podlaskim).

Jan Sapieha wielokrotnie świadczył w dokumentach królewskich, a także występował w innych źródłach z tytułem wojewody podlaskiego (podlackiego). Jedynie raz, w dokumencie z 1515 roku, został określony jako wojewoda nadnarwiański (Transnarviensis). Dokument ten został jednak najprawdopodobniej spisany nie w 1515 roku, a w 1529 roku w kancelarii koronnej podkanclerzego koronnego Piotra Tomickiego, która mogła dobrze się nie orientować w oficjalnym nazewnictwie tego województwa. Śmiało więc możemy uznać Jana Sapiehę za rozpoczynającego poczet wojewodów podlaskich, których łącznie do 1795 roku było 35.

Po śmierci Jana Sapiehy w 1517 roku stanowisko wojewody podlaskiego przez następne 3 lata pozostawało nieobsadzone. Przypuszczalnie, w tym czasie Zygmunt I Stary zajęty innymi sprawami (m.in. ślubem z Boną Sforzą) nie miał czasu na mianowanie nowego wojewody.

PIERWSZYM WOJEWODĄ PODLASKIM (WÓWCZAS JESZCZE PODLACKIM) ZOSTAŁ JAN (IWAN) SAPIEHA.

Prawdopodobnie zarząd ziem podlaskich wówczas znalazł się ponownie w rękach wojewodów trockich: Grzegorza Ościka (lata 1517-1519) i Olbrachta Gasztołda (lata 1519-1520). Olbracht Gasztołd posiadał na Podlasiu rozległe dobra tykocińskie, więc łatwo mu było sprawować tutaj władzę administracyjną.

Dopiero 10 lipca 1520 roku w Toruniu król Zygmunt I Stary nadał urząd wojewody podlaskiego Januszowi Kostewiczowi, dotychczasowemu wojewodzie witebskiemu. Dzięki małżeństwu z Małgorzatą Węgrowską został on właścicielem obszernych dóbr węgrowskich znajdujących się w ziemi drohickiej. W dokumencie królewskim zawarto informacje nie tylko o nadaniu urzędu wojewody Kostewiczowi, lecz powtórzono zapis o utworzeniu województwa, który musiał występować także we wcześniejszym przywileju dla Jana Sapiehy. Król wyraźnie określił przyczyny, dla których utworzono województwo. Stwierdzał m.in., że pozostając pod zarządem wojewody trockiego, ziemie te nie były należycie administrowane, szwankowała jurysdykcja, a także niewłaściwie egzekwowany był obowiązek służby wojskowej. Wojewoda podlaski miał zajmować miejsce w Radzie Wielkoksiążęcej obok wojewody nowogródzkiego.

W dokumencie nie określono nazwy województwa, podano jedynie obszar poprzez wyliczenie territoriów, które miały się nań składać. Były to więc territoria: drohickie, brzeskie, bielskie, kamienieckie, mielnickie i kobryńskie. Najprawdopodobniej, poza województwem podlaskim, pozostawał wtedy powiat goniądzki, który około 1505 roku król Aleksander Jagiellończyk nadał kniaziowi Michałowi Glińskiemu, a po jego zdradzie w 1509 roku król Zygmunt I Stary przekazał je wraz z zamieszkującą tu szlachtą Mikołajowi Radziwiłłowi, kanclerzowi litewskiemu i wojewodzie wileńskiemu.

REORGANIZACJA SYSTEMU SĄDOWNICZO-ADMINISTRACYJNEGO

W momencie powstania województwa podlaskiego tylko w ziemiach bielskiej, drohickiej i mielnickiej funkcjonowały sądy ziemskie oparte na prawie polskim, istniejące tu już w XV wieku. W początkach XVI wieku powstały także sądy grodzkie, które wykształciły się z dotychczasowych sądów starościńskich. Obok starosty, w sądzie tym zasiadał także sędzia grodzki. Powiaty: brzeski, kamieniecki i kobryński nie posiadały do 1566 roku sądów ziemskich, a jedynie zamkowe (grodzkie), które wykształciły się w drugiej ćwierci XVI wieku.

Obok urzędów sądowych, na Podlasiu zaczęła wykształcać się także hierarchia urzędnicza złożona z innych urzędów znanych w Koronie. Istnieje informacja z okresu rządów Bolesława IV Warszawskiego (w latach 1440-1444) o urzędzie podkomorzego drohickiego, który jednak potem, w czasach Kazimierza IV Jagiellończyka i Aleksandra, nie był obsadzany. Od połowy XV wieku znani byli wojscy, którzy zajmowali się sprawami obronnymi i wojskowymi. Także w XV wieku powoływani byli chorążowie, którzy jednak początkowo nie byli urzędnikami ziemskimi, a tylko nosili chorągwie powiatowe.

Oprócz wojewody, funkcjonowali także inni urzędnicy określani jako podlascy, najpewniej więc ich kompetencje obejmowały całe województwo. Znani byli m.in. bobrowniczy, leśniczy i hajewnik podlaski. Bobrowniczy zajmował się kontrolą żeremi bobrowych i regulował odłów tych zwierząt. Do zajęć hajewnika należała eksploatacja towarów z puszcz książęcych, a szczególnie zawiadywanie pszczelimi barciami, które były ważnym źródłem dochodu skarbu państwowego. Podobne zadanie spoczywało też na leśniczych. Odrębni leśniczowie i hajewnikowie byli spotykani także w poszczególnych ziemiach i powiatach województwa podlaskiego. Znani więc byli hajewnikowie: drohiccy, bielscy, kamienieccy oraz brzescy.

Nad porządkiem w grodach powiatowych czuwali burgrabiowie (Drohiczyn, Brańsk, Bielsk) oraz ich odpowiednicy w Brześciu – horodniczowie. Na Podlasiu istniały też komory celne, m.in. w Brześciu, Drohiczynie, Ciechanowcu, Tykocinie, którymi zarządzali celnicy. Były one głównie dzierżawione przez Żydów.

Przed unią lubelską, w czasach Zygmunta II Augusta, zaistniał na Podlasiu także urząd referendarza, który zajmował się rozpatrywaniem spraw spornych i skarg miejscowej szlachty. Inny urząd, który pojawił się krótko przed unią, a potem nie miał kontynuacji, to marszałek powiatowy. Król Zygmunt II August mianował marszałkiem powiatów drohickiego i mielnickiego Adama Kosińskiego, a powiatu bielskiego – Mikołaja Sapiehę.

Przed 1569 rokiem Wielkie Księstwo Litewskie posiadało odrębne sejmy, na których zbierali się reprezentanci szlachty. Także ziemie podlaskie wysyłały swoich posłów, którzy prawdopodobnie początkowo byli desygnowani przez starostów. Na przykład, w 1529 roku na uroczystość wyniesienia na tron wielkoksiążęcy młodego Zygmunta II Augusta starosta drohicki Piotr Kiszka wyznaczył jako delegatów ziemi drohickiej Jana Siekierkę, pisarza ziemskiego drohickiego, i Hieronima Responda Jabłońskiego, sędziego grodzkiego. Później posłowie ci byli wybierani przez szlachtę na sejmikach powiatowych. Przy czym jednym z posłów automatycznie był chorąży powiatowy.

W okresie przed 1569 rokiem znani są posłowie ziemi bielskiej i drohickiej na sejmy litewskie. Początkowo ziemia mielnicka nie wysyłała swoich posłów, reprezentowali ją posłowie drohiccy. Także urząd chorążego był wspólny w XVI wieku dla ziem drohickiej i mielnickiej.

Posłowie podlascy brali aktywny udział w sejmach. Wyrażało się to m.in. w przedkładaniu postulatów, tzn. żądań i próśb kierowanych do władcy. Znamiennym był zwłaszcza postulat szlachty podlaskiej z lat 1565-1566, powtórzony w 1568 roku, by listy kancelarii wielkoksiążęcej były pisane do nich po polsku lub łacinie, nie po rusku, gdyż nie potrafią czytać w tym języku. Jednak odpowiedź Zygmunta II Augusta była negatywna – król przypominał, że język ruski jest językiem państwowym. Niemniej cała sprawa była bardzo charakterystyczna i dobitnie wskazywała na odrębność Podlasia pod względem językowym, ale też i kulturowym.

Zasadnicza odmienność Podlasia polegała na polskim prawie i polskich sądach szlacheckich. Urzędnicy sądowi byli wybierani przez szlachtę (od 1516 roku), która była, przynajmniej formalnie, równa wobec prawa i podlegała sądom ziemskim. Językiem urzędowym sądów była łacina (w całym Wielkim Księstwie Litewskim – język ruski), spotykane były też zapisy po polsku.

Na Podlasiu dominował też polski system monetarny, chociaż w drugiej dekadzie XVI wieku pojawiły się próby, aczkolwiek nieskuteczne, wprowadzenia obowiązku posługiwania się tylko monetą litewską.

Inną sferą odrębności była gospodarka. System włóczny zaczęto tu wprowadzać od połowy XV wieku. Powstało wiele miast na prawie magdeburskim i chełmińskim. Litwini widzieli więc korzyści wynikające z reform społeczno-gospodarczych. Z Podlasia czerpano nie tylko wzory, a także kadrę do realizacji reform. Wielu mierniczych i rewizorów przeprowadzających pomiarę włóczną w Wielkim Księstwie Litewskim wywodziło się z Podlasia.

Zatem Podlasie, choć formalnie należało do państwa litewskiego, faktycznie wiele miało wspólnego z Polską. Większość szlachty była pochodzenia polskiego, tak samo prawo, sądownictwo oraz ustrój rolny.

Podlasie było więc swego rodzaju pośrednikiem w przenoszeniu polskich instytucji ustrojowych i gospodarczych na Litwę. Niewątpliwie sprzyjały temu częste kontakty szlachty podlaskiej i litewskiej uczestniczącej w sejmach czy wspólnych wyprawach wojennych. Równocześnie na Podlasiu osiedlały się rody szlachty litewsko-ruskiej. Rola Podlasia w tym zakresie szczególnie wzrosła w połowie XVI wieku, w dobie reform ustrojowych i gospodarczych, jakie objęły Wielkie Księstwo Litewskie. Szlachta litewska za atrakcyjny uznawała np. model sądownictwa szlacheckiego koronnego, który istniał też na Podlasiu. Również inne zmiany ustrojowe i gospodarcze często docierały za pośrednictwem Podlasia. Wspomnieć też trzeba o istniejącej już w XVI wieku fali migracji szlachty z Podlasia na inne tereny Wielkiego Księstwa Litewskiego. Natomiast słabsze były wpływy prawa polskiego, gdyż Litwini mieli własne prawodawstwo, skodyfikowane i spisane w formie I Statutu (1529 rok), a następnie II Statutu (1566 rok).

Pomimo utworzenia kilku nowych województw na początku XVI wieku, nadal istniała potrzeba głębszej reorganizacji systemu administracyjno-sądowniczego w Wielkim Księstwie Litewskim, także na szczeblu powiatowym. Szeroko zakrojona reforma została przeprowadzona w 1566 roku. Na jej mocy powołano 3 nowe województwa oraz w całości zreorganizowano system dawnych powiatów-włości w Wielkim Księstwie Litewskim.

POSŁOWIE PODLASCY BRALI AKTYWNY UDZIAŁ W SEJMACH. WYRAŻAŁO SIĘ TO M.IN. W PRZEDKŁADANIU POSTULATÓW, TZN. ŻĄDAŃ I PRÓŚB KIEROWANYCH DO WŁADCY

Jednym z 3 nowo utworzonych województw było województwo brzeskie, zwane w literaturze litewskim dla odróżnienia od brzeskiego-kujawskiego. Województwo wydzielono z dotychczas istniejącego województwa podlaskiego, z trzech jego powiatów: brzeskiego, kamienieckiego i kobryńskiego. Połączono je w jeden – brzeski. Dołączono do nich dawne księstwo pińsko-turowskie, które przemianowano na powiat piński. W takim kształcie województwo brzeskie przetrwało do II rozbioru w 1792 roku.

Reforma administracyjna nie zmieniła struktury powiatowej na Podlasiu. Utworzono natomiast urząd kasztelana podlaskiego, którym został mianowany Grzegorz Tryzna, oraz urzędy marszałków powiatowych. Historycy sądzą, że wydzielenie województwa brzeskiego nie było przypadkowe. Spodziewano się przyłączenia Podlasia do Korony, stąd zadbano, ażeby „straty terytorialne” były jak najmniejsze.

Zatem w 1566 roku tylko trzy ziemie: bielska, drohicka i mielnicka wchodziły w skład województwa podlaskiego. W prawie niezmienionym kształcie dotrwały one do rozbiorów. Powierzchnia całego województwa liczyła wówczas około 12 525 km^2. Najwięcej przypadało na ziemię bielską (około 57%), druga pod względem wielkości była ziemia drohicka (około 30%), a najmniejszy udział miała ziemia mielnicka (około 13%). Jednak jeszcze ponad sto lat ciągnęły się spory graniczne w sprawie ustalenia granic województwa. Do 1569 roku dotyczyły one zachodnich krańców województwa podlaskiego, zaś po tej dacie niemal w całości przeniosły się na granicę południowo-wschodnią z nowo utworzonym województwem brzeskim. Przez cały wiek powoływano komisje mieszane w celu rozwiązania sporów granicznych i określenia przynależności poszczególnych włości (międzyrzecka, rososka) i dzierżaw (wohyńska). Województwo miało bardzo wydłużony kształt. Rozciągało się od okolic Augustowa (na północy) do Międzyrzeca (na południu).

ROK 1569 – UNIA LUBELSKA

Od stycznia 1569 roku w Lublinie obradował sejm, którego głównym zadaniem było określenie zasad, na jakich 2 organizmy państwowe: Korona i Wielkie Księstwo Litewskie przystąpią do ściślejszej unii. Miał on wielkie znaczenie dla całej Rzeczypospolitej, a szczególnie dla Podlasia. Odrębnie obradowały sejmy polski i litewski. Zbierano się jednak na wspólne posiedzenia, które od początku były burzliwe. Przez 2 miesiące nie potrafiono dojść do porozumienia, głównie za sprawą magnaterii litewskiej, której przewodził Mikołaj Radziwiłł „Rudy”. W nocy, 1 marca, większa część panów litewskich potajemnie opuściła obrady sejmu, bez pożegnania króla, nie chcąc dopuścić do zawarcia unii na warunkach dla siebie niekorzystnych. Pozostali jednak 3 posłowie podlascy: Adam Kosiński, Mikołaj Bujno i Kacper Irzykowicz. Kanclerz Walenty Dembiński oznajmił posłom, że król Zygmunt II August postanowił przyłączyć Podlasie do Korony Dokument przyłączający Podlasie do Korony, wystawiony 5 marca 1569 roku, król polecił spisać w języku łacińskim i polskim. Do naszych czasów dotrwała wersja w języku polskim. Określono w nim dokładnie warunki przyłączenia. Król motywował swoją decyzję tym, że jeszcze przed Władysławem II Jagiełłą ziemie te należały do Królestwa Polskiego, a przyłączył je do Litwy jego dziad, król Kazimierz IV Jagiellończyk, dlatego ponownie je wcielał.

Od 5 marca posłowie podlascy zasiedli między posłami koronnymi. Król wziął ich w ten sposób w obronę przed represjami ze strony panów litewskich.

Tego samego dnia co Podlasie do Korony został również przyłączony Wołyń. Oderwanie od Wielkiego Księstwa Litewskiego znacznych obszarów sprawiło, że magnaci litewscy powrócili do Lublina, aby kontynuować dalsze negocjacje w sprawie unii.

W dniu 8 marca król wezwał senatorów, posłów i starostów podlaskich, by stawili się w Lublinie osobiście 27 marca 1569 roku i złożyli przysięgę królowi i Koronie Polskiej. Nie wszyscy ochoczo zadośćuczynili wezwaniu. Wojewoda podlaski Wasyl Tyszkiewicz oraz kasztelan Grzegorz Tryzna wymawiali się od złożenia przysięgi tym, że nie mają na Podlasiu majętności. Wówczas król odwołał ich z urzędów podlaskich jako ludzi nieosiadłych w tutejszym województwie, a mianował na urzędy wojewody i kasztelana smoleńskich. Formalnie w hierarchii plasowały się one wyżej, ale wówczas z racji podlegania województwa smoleńskiego władzy Moskwy były one czysto tytularne.

Wezwanie do złożenia przysięgi otrzymali nie tylko urzędnicy podlascy, ale i posiadacze dóbr ziemskich, od magnatów począwszy, a na drobnej szlachcie kończąc, oraz przedstawiciele ważniejszych miast podlaskich. Zachowały się rejestry przysięgi szlachty ziem bielskiej i drohickiej z 14 maja 1569 roku, obejmujące kilka tysięcy imion z obu ziem. Nie przechował się rejestr z ziemi mielnickiej, ale niewątpliwie przysięgę złożyła również szlachta tego terytorium.

Jedynym, który konsekwentnie odmówił złożenia przysięgi, był Grzegorz Chodkiewicz, hetman wielki litewski, który posiadał rozległe dobra na Podlasiu z ośrodkami w Choroszczy, Zabłudowie i Supraślu. Z tego powodu nie zostały one włączone do Podlasia i jako część powiatu grodzieńskiego znalazły się w granicach Wielkiego Księstwa Litewskiego aż do 1795 roku.

PODLASIE W KORONIE

Województwo podlaskie przechodziło z Wielkiego Księstwa Litewskiego do Korony jako obszar dość dobrze zagospodarowany i zaludniony. W ciągu XVI wieku znacznie zwiększyła się liczba osad wiejskich, szczególnie w dobrach królewskich w starostwach bielskim, knyszyńskim, mielnickim i łosickim. W dobrach królewskich znajdujących się w wymienionych starostwach na początku lat 60. XVI wieku została przeprowadzona reforma agrarna, zwana pomiarą włóczną. Polegała ona głównie na komasacji gruntów i scaleniu drobnych osad w większe, zwarte wsie oraz na wprowadzeniu trójpolówki. Pomiara włóczna przyniosła kilkakrotny wzrost dochodów w dobrach królewskich i znacznie zracjonalizowała sposób gospodarowania na gruntach rolnych i leśnych.

Do miast powstałych w XV wieku doszły także nowe, lokowane przez królów, takie jak Łosice, Wysokie (Mazowieckie), Narew, Kleszczele, Knyszyn, Augustów, czy też przez właścicieli prywatnych: Boćki, Siemiatycze, Waniewo, Goniądz. Miasta te były bogato uposażone w ziemię, gdyż zamieszkiwała je w znacznej części ludność rolnicza. Poza tym miały inną od ziem polskich sytuację osadniczą. Obok Polaków, mieszkali w nich Rusini, ale również inne narodowości: Litwini, Tatarzy, Żydzi, Niemcy, Szkoci.

Równocześnie z rozpowszechnianiem się prawa miejskiego w miastach zaczęły powstawać cechy. Były to organizacje rzemieślnicze łączące wykonawców jednej lub kilku pokrewnych specjalności. Zapewniały swym członkom wyłączne prawo produkcji w mieście oraz w najbliższym okręgu.

Wszystkie miasta lokowane w województwie podlaskim w XV i XVI wieku otrzymały również przywileje na cotygodniowe targi i doroczne jarmarki w różnych terminach. Nadawanie praw targowych i jarmarcznych poszczególnym osadom stanowiło przywilej władcy Stąd też wszelkie zmiany w tym względzie wymagały odpowiedniego monarszego dokumentu.

Pod względem administracyjnym struktura województwa podlaskiego nie zmieniła się istotnie. Nadal istniał podział na 3 ziemie: bielską, drohicką i mielnicką. Najwyższym prestiżem cieszyła się ziemia drohicka. Drohiczyn był jednocześnie stolicą ziemi i województwa. Sądy ziemskie ziemi drohickiej i mielnickiej obradowały w stolicach tych ziem. Tak samo sądy grodzkie. Natomiast ziemia bielska miała sądy ziemskie w Brańsku i Surażu. W 1581 roku wprowadzono tam dodatkowe kadencje, które miały się odbywać w Tykocinie. Sądy grodzkie ziemi bielskiej początkowo miały miejsce tylko w Brańsku. Dopiero w 1667 roku na mocy konstytucji sejmowej powołano gród sądowy i odrębne roki sądowe w Goniądzu. Miał je jednak obsługiwać jeden sąd grodzki. Z czasem sądy grodzkie zaczęły przejmować rolę sądów ziemskich i większość spraw przez nie sądzonych. Doszło nawet do sytuacji, że w II połowie XVII wieku sądy ziemskie całkowicie zaprzestały funkcjonowania. Ich działalność przywrócono dopiero po 1765 roku.

W każdej z ziem funkcjonowały odrębne sejmiki obradujące w ich stolicach. Chociaż czasami szlachta ziemi mielnickiej łączyła się z drohicką w Drohiczynie. Miejscem spotkań sejmików były zazwyczaj kościoły farne. Zbierały się one w różnych celach. Najczęściej po to, aby wybrać posłów na sejm. Każda z ziem miała prawo wysyłać 2 swoich przedstawicieli na sejmy walne.

Sejmiki zajmowały się też sprawami gospodarczymi i porządkowymi, istotnymi z punktu widzenia mieszkańców danej ziemi. Wybierano rotmistrzów piechoty łanowej, dystrybutorów soli szlacheckiej, administratorów czopowego itp. Niestety, od połowy XVII wieku również na Podlasiu dawała się we znaki plaga zrywania sejmików Próbowano temu zapobiec, wprowadzając zasadę większości głosów.

Sejmiki zajmowały się także wyborem deputatów na Trybunał Koronny, który został utworzony w 1578 roku jako sąd apelacyjny najwyższej instancji. Miał on sądzić w 2 miejscach: w Piotrkowie (dla prowincji wielkopolskiej) i Lublinie (dla prowincji małopolskiej). Podlasie należało do drugiej z wymienionych prowincji. Województwo podlaskie mogło wysyłać 2 deputatów do Trybunału Koronnego. Ich wyborem zajmowały się sejmiki deputackie. Zbierały się one w Drohiczynie jako stolicy województwa. Jeden deputat był wybierany z przedstawicieli ziemi bielskiej, natomiast drugi – raz z ziemi bielskiej, zaś innym razem z mielnickiej.

Sejmik deputacki był jedną z nielicznych instytucji, obok wojewody i kasztelana, które spajały poszczególne ziemie w wyższą jednostkę administracyjną – województwo.

Szlachta podlaska po unii lubelskiej bardzo szybko wkomponowała się w pejzaż polityczny Korony i niemal na każdym sejmie byli obecni jej przedstawiciele. Licznie uczestniczyła też w elekcjach królów obieralnych. W poszczególnych ziemiach województwa rozwinęła się również hierarchia urzędów. Do znanych do tej pory urzędów: sędziego, podsędka, podkomorzego, pisarza ziemskiego, wojskiego i chorążego dodano nowe, znane wcześniej w Koronie. W końcu XVI wieku i w pierwszej połowie XVII wieku pojawili się więc: cześnikowie, podczaszowie, podstolowie, stolnikowie, miecznikowie.

Obok hierarchii poszczególnych ziem, wykształciła się też hierarchia ogólnowojewódzka, to znaczy podlaska. Wszystkie urzędy miały swoje odpowiedniki także w tej hierarchii. W przypadku urzędów faktycznie posiadających swoje kompetencje, takich jak sędzia, podkomorzy, chorąży, zasadą było, że otrzymywali je ludzie posiadający dobra w danej ziemi czy województwie. Nie było to regułą w przypadku urzędów niższych – tytularnych, które mogły posiadać osoby zamieszkujące w innych, nieraz bardzo odległych województwach. Powszechne było też piastowanie tych urzędów przez 2, 3 lub więcej osób jednocześnie.

Województwo podlaskie dysponowało tylko 2 miejscami w senacie. Zasiadali w nim wojewoda i kasztelan podlascy Zgodnie z porządkiem zasiadania w izbie senatorskiej, mieli oni miejsce po swoich odpowiednikach – płockim, witebskim i mazowieckim, a przed rawskim, brzeskim-litewskim i chełmińskim.

STRUKTURA SPOŁECZNA I STANOWA

Tak jak w całej ówczesnej Rzeczypospolitej, również w województwie podlaskim struktura społeczna i stanowa były bardzo zróżnicowane. Najważniejszym stanem była szlachta wywodząca się w zdecydowanej większości z dawnego rycerstwa, które otrzymywało nadania ziemskie w zamian za służbę wojskową. Najbardziej intensywny okres rozwoju osadnictwa rycerskiego na Podlasiu przypadł na lata 1390-1444. Wtedy w zasadzie rozdano większość dóbr, które później były w jej posiadaniu.

Szlachta zamieszkująca Podlasie nie była jednolita pod względem majątkowym. Najliczniejszą grupę stanowiła szlachta drobna, najczęściej nie posiadająca poddanych i własnoręcznie uprawiająca ziemię. Według spisu wojsk Wielkiego Księstwa Litewskiego z 1567 roku, z całego województwa podlaskiego stawiło się ponad 7000 drobnej szlachty zdolnej do służby wojskowej, z czego mniej więcej po połowie przypadało na ziemie bielską oraz łącznie ziemię drohicką i mielnicką.

Szeregi szlachty drobnej zostały w połowie XVI wieku zasilone przez bojarów ruskich, którzy początkowo posiadali mniejsze prawa niż szlachta polska. Spełniali różne funkcje służebne przy grodach. Stopniowo większość z nich weszła w szeregi szlachty, nieliczni jednak spadli do rzędu chłopów.

Obok szlachty drobnej, żyła na Podlasiu również szlachta średnia, posiadająca od jednej do kilku wsi, a także rody magnackie dysponujące dosyć dużymi jak na realia podlaskie dobrami. Już w 1433 roku Zygmunt Kiejstutowicz nadał możnemu litewskiemu Janowi Gasztołdowi Tykocin z okolicznymi dobrami. Przez ponad sto lat należały one do tej rodziny. Z czasem pojawiły się na Podlasiu także inne możne rody rusko-litewskie: Chodkiewiczowie, Sapiehowie, Radziwiłłowie, Chreptowiczowie, Sołtanowie. Obok nich, duże dobra posiadali możni pochodzenia polskiego. Spośród nich największą karierę, nie tylko na Podlasiu, ale i w Wielkim Księstwie Litewskim zrobili Kiszkowie herbu Dąbrowa, którzy w drugiej połowie XVI wieku na samym Podlasiu mieli 3 miasta i około 80 wsi. Powoli jedne rody wymierały, a na ich miejsce przychodziły inne. W XVII wieku miejsce Kiszków zajęli Ossolińscy, Radziwiłłów zastąpili Krasińscy, Wiesiołowskich Braniccy Po unii lubelskiej zwiększył się odsetek rodów pochodzenia polskiego.

ZRÓŻNICOWANIE WYZNANIOWE

Województwo podlaskie było zróżnicowane także pod względem wyznaniowym. Do XVII wieku dominowały 2 wyznania: rzymskokatolickie i prawosławne. Pierwsze z nich dotyczyło głównie szlachty pochodzenia polskiego oraz części mieszczan i chłopów. Z kolei wyznania prawosławnego był pewien odsetek szlachty przybyłej z terenów Wielkiego Księstwa Litewskiego. Przy czym szlachta średnia polonizowała się i przyjmowała katolicyzm już w XVI wieku, natomiast dawni bojarzy pochodzenia ruskiego dłużej trwali przy prawosławiu, bo aż do połowy XVII wieku.

Przedstawiciele poszczególnych wyznań fundowali ośrodki parafialne. Zdecydowana większość fundacji kościołów katolickich i cerkwi prawosławnych dokonała się dzięki osobom prywatnym. Niewielki odsetek stanowiły fundacje monarsze czy biskupie.

Na Podlasiu powstała też spora liczba klasztorów różnych zgromadzeń zakonnych męskich i żeńskich: franciszkanów (Drohiczyn), bernardynów (Tykocin), jezuitów (Drohiczyn), reformatów (Boćki), karmelitów (Bielsk Podlaski), dominikanów (Choroszcz), misjonarzy-lazarystów (Siemiatycze), benedyktynek (Drohiczyn), bazylianów (Drohiczyn, Supraśl).

Przy kościołach parafialnych już od XVI wieku funkcjonowały liczne szkółki, które kształciły w podstawowym zakresie, ale co zdolniejsi uczniowie mieli możliwość kontynuowania nauki na uniwersytetach w Krakowie, Wilnie, Zamościu czy za granicą. Jezuici drohiczyńscy zorganizowali szkołę, która w 1747 roku zyskała status Collegium Nobilium. Na naukę przybywała do Drohiczyna młodzież szlachecka z całego Podlasia i wschodniego Mazowsza. Podobną sławą cieszyła się szkoła w Węgrowie prowadzona przez księży bartoszków. Od 1775 roku szkoły te znajdowały się pod kontrolą Komisji Edukacji Narodowej.

Wiele parafii rzymskokatolickich, unickich, prawosławnych i zborów kalwińskich posiadało przytułki dla ubogich, zwane wówczas szpitalami. Fundusze na nie przeznaczali władcy, osoby świeckie i duchowne. Mieszkający w nich ubodzy otrzymywali wyżywienie, opiekę w razie choroby, ale też byli często zobowiązywani do posług przy kościołach, w których szpitale się znajdowały. Na uwagę zasługuje przytułek w Tykocinie, zwany Alumnatem. Ufundował go Krzysztof Wiesiołowski, starosta tykociński, z myślą o żołnierzach inwalidach lub niezdolnych do walki ze względu na wiek.

W połowie XVI wieku pojawiły się też wyznania reformowane, głównie kalwini i arianie, którzy mieli możnych protektorów, takich jak: Kiszkowie, Radziwiłłowie, Wołłowiczowie. Część świątyń katolickich została nawet zamieniona na zbory (Węgrów, Sokołów, Siemiatycze, Mordy, Suchożebry, Rusków). W późniejszym okresie w miarę postępów kontrreformacji większość z tych świątyń powróciła do pierwotnych właścicieli.

Po 1596 roku stopniowo coraz więcej parafii prawosławnych przyjmowało unię kościelną. Następowały też liczne fundacje nowych cerkwi od razu w obrządku greckokatolickim.

Już od początku XVI wieku znani byli na Podlasiu Żydzi jako odrębna grupa etniczna i religijna. Pierwsi z nich głównie zarządzali komorami celnymi na Podlasiu. Później osiedlali się głównie w miastach prywatnych. Już w 1522 roku zamieszkali w Tykocinie, gdzie powstała jedna z pierwszych na Podlasiu gmin żydowskich. Natomiast część miast królewskich otrzymała przywileje de non tolerandis Iudeis, które zakazywały osiedlania się Żydom na gruntach i placach miejskich.

WIEK XVII – CZAS WOJEN

Stopniowy rozwój gospodarczy i wzrost ludności województwa podlaskiego w XVI wieku zostały zahamowane przez wojny odbywające się w następnym wieku. Wojny toczone w pierwszej połowie XVII stulecia bezpośrednio nie dotykały Podlasia, gdyż miały miejsce na obrzeżach Rzeczypospolitej. Jednak skutki ekonomiczne odczuwały również inne regiony.

Prawdziwe problemy nadeszły w połowie wieku XVII. Po okresie sukcesów w wojnach z państwem carów moskiewskich oraz mniej korzystnych wojen ze Szwecją i Turcją w 1648 roku rozpoczął się konflikt wewnętrzny, który już wkrótce miał się stać początkiem końca mocarstwowej pozycji Rzeczypospolitej. Rozwój powstania kozackiego spowodował, iż do wojny z Rzeczpospolitą przystąpiła Moskwa żądna odwetu za porażki doznane w ciągu kilkudziesięciu ostatnich lat. Wykorzystując najazd Moskwy, w 1655 roku do wojny z Polską i Litwą przystąpili Szwedzi wspomagani przez dotychczasowego lennika Rzeczypospolitej, elektora brandenburskiego Fryderyka Wilhelma. W końcu 1656 roku zawarto rozejm z Moskwą, lecz już w następnym roku wkroczył do Rzeczypospolitej nowy przeciwnik, książę siedmiogrodzki Jerzy II Rakoczy. Niemal cała Rzeczpospolita stała się na kilka lat terenem walk.

Latem 1655 roku do Rzeczypospolitej wkroczyły 2 armie szwedzkie – jedna od strony Pomorza, druga z Inflant. W województwie podlaskim przebywał Bogusław Radziwiłł, koniuszy litewski, który był także starostą brańskim. Już od samego początku książę postanowił związać się ze Szwedami, przyjmując protekcję Karola X Gustawa. W planach Radziwiłłów leżało powołanie do życia udzielnego księstwa stworzonego z województwa podlaskiego, mińskiego i części nowogródzkiego. Bogusław Radziwiłł podjął starania o podporządkowanie sobie organizujących się właśnie sił zbrojnych województwa podlaskiego. Działania księcia spotkały się jednak ze sprzeciwem znacznej grupy szlachty podlaskiej, głównie z ziem drohickiej i mielnickiej, która pod wodzą Jerzego Montwida Irzykowicza wyraziła sprzeciw wobec tych działań. Plany Radziwiłła poparła jedynie część szlachty bielskiej.

Bogusław Radziwiłł przez dłuższy czas wiązał na Podlasiu siły armii litewskiej i uniemożliwiał Pawłowi Sapieże wykonywanie rozkazów króla Jana II Kazimierza nakazujących mu poprowadzenie wojsk litewskich do zgrupowania królewskiego pod Lwowem. W styczniu 1657 roku udało się wojskom polskim i litewskim zdobyć Tykocin, który został przy okazji bardzo zniszczony. Chwilowo Podlasie zostało uwolnione od wrogich wojsk. Jednak w kwietniu i maju na południowe i środkowe Podlasie dotarły wojska siedmiogrodzkie księcia Jerzego II Rakoczego oraz część wojsk szwedzkich pod wodzą samego Karola X Gustawa, siejąc prawdziwe spustoszenie na tych terenach. Wkroczyły do Drohiczyna i Mielnika, które spaliły, dokonując rzezi.

Jeszcze na dobre nie zakończyła się wojna ze Szwecją, a już w końcu 1659 roku wkroczyły na Podlasie wojska moskiewskie pod wodzą kniazia Iwana Chowańskiego. Jego oddziały dotarły aż w okolice Drohiczyna i Brańska, czyniąc nie mniejsze spustoszenie niż poprzedni najeźdźcy.

Na skutek działań wojennych w latach 1655-1661 ludność województwa podlaskiego zmniejszyła się o około połowę. Najwięcej strat było w królewszczyznach (ponad 60%), mniej w dobrach prywatnych (prawie 20%). Stosunkowo obronną ręką wyszła drobna szlachta, jednak i ona ucierpiała na skutek działań wojennych. Wygłodzoną i ograbioną z żywności ludność dziesiątkowały też nawroty „morowego powietrza”.

W kilka lat po działaniach wojennych przeprowadzono pobór podatku zwanego pogłównym. Podatek był pobierany od wszystkich bez wyjątku obywateli Rzeczypospolitej w wieku powyżej 10 lat. Zachowały się rejestry podatkowe województwa podlaskiego z lat 1662-1663, 1673, 1674 i 1676, które pozwalają przynajmniej w przybliżeniu oszacować liczbę ludności na ówczesnym Podlasiu.

WIEK XVIII – CZAS REFORM I… UPADKU

W miarę spokojny okres drugiej połowy XVII wieku na Podlasiu został przerwany wydarzeniami II wojny północnej. Już w 1702 roku w starostwach podlaskich rozlokowały się wojska saskie, nakładając wysokie kontrybucje. W 1704 roku dotarli na Podlasie Szwedzi, czyniąc nie mniejsze spustoszenie niż ich przodkowie w latach 1655-1660. Po odejściu Szwedów w 1709 roku wkroczyły wojska moskiewskie wspierające króla Augusta II Mocnego. Na domiar wszystkiego w latach 17091711 całą Rzeczpospolitą, a więc i Podlasie nawiedziła wielka zaraza, która spowodowała spadek ludności średnio o 1/3.

Również wydarzenia konfederacji barskiej zawiązanej w 1768 roku przeciwko dominacji rosyjskiej nie ominęły Podlasia. Rezydujący w Białymstoku hetman Jan Klemens Branicki był już zbyt stary, by bezpośrednio uczestniczyć w walkach. Wspierał jednak konfederatów finansowo. W dniu 13 lipca 1769 roku została stoczona bitwa pod Olmontami pomiędzy oddziałem konfederackim Józefa Bierzyńskiego a wojskami rosyjskimi. Straty po stronie Rosjan były wysokie, lecz wojska konfederackie wycofały się z Podlasia.

Wiek XVIII to wprawdzie czas stopniowego upadku politycznego Rzeczypospolitej, ale jednocześnie okres reform, budowy wielu obiektów architektonicznych i stopniowego wzrostu gospodarczego, który – gdyby nie został zahamowany przez rozbiory – mógłby zaowocować w dalszej przyszłości rozwojem tych terenów. W XVIII wieku na terenie województwa podlaskiego powstało wiele budowli świeckich i kościelnych, z których niemało zachowało się do naszych czasów. Wystarczy wymienić wspaniałą rezydencję pałacową Jana Klemensa Branickiego w Białymstoku, kościoły w Drohiczynie, Boćkach czy klasztor misjonarzy w Siemiatyczach. Okres ten to także ludzie, którzy wyprzedzili swoją epokę. Wśród nich m.in. księżna Anna Jabłonowska, ks. Krzysztof Kluk, Joachim Chreptowicz.

Niestety, zbyt późno nadszedł okres reform, które miały podźwignąć Rzeczpospolitą z okresu rządów saskich. Reformy Sejmu Czteroletniego (1788-1792) bardzo wyraźnie poprawiły funkcjonowanie samorządów szlacheckich w postaci sejmików. Powołano też do istnienia komisje porządkowe cywilno-wojskowe, które były pierwszymi na ziemiach polskich organami państwowej organizacji lokalnej i zajmowały się bardzo wieloma sprawami życia społecznego na szczeblu powiatu. W województwie podlaskim komisje powołano we wszystkich 3 ziemiach, chociaż początkowo planowano połączenie ziemi mielnickiej z drohicką.

Obywatele województwa podlaskiego wzięli też czynny udział w insurekcji kościuszkowskiej. Zachowały się akta dokumentujące uczestnictwo szlachty podlaskiej w wydarzeniach z tego okresu. Udało się zgromadzić pospolite ruszenie województwa podlaskiego, które chociaż nie zdołało na dłużej zagrodzić drogi wojskom rosyjskim w pochodzie na Warszawę, jednak było dowodem, że mieszkańcom województwa podlaskiego nie była obca sprawa niepodległości ich ojczyzny.

Biskup łucki Adam Naruszewicz zezwolił duchowieństwu parafialnemu na przekazanie darów na potrzeby wojska i insurekcji. Chyba z każdej parafii i kościoła oddano jakieś drogocenne i wartościowe przedmioty będące na wyposażeniu. Obojętne nie pozostało też duchowieństwo unickie. Na przykład, opat supraski Teodozy Wisłocki brał czynny udział w pracach Komisji Porządkowej Powiatu Grodzieńskiego.

Klęska powstania kościuszkowskiego przypieczętowała upadek Rzeczypospolitej. Na Podlasie wkroczyły wojska rosyjskie, a na północy operowały też wojska pruskie. III i ostatni rozbiór Rzeczypospolitej nadchodził nieuchronnie. Na mocy traktatów rozbiorowych i porozumień pomiędzy zaborcami granica pomiędzy zaborem pruskim i austriackim miała biec wzdłuż rzeki Bug. Oznaczało to podział województwa podlaskiego i umieszczenie go w 2 organizmach państwowych. Część północna województwa, na północ od rzeki Bug, przypadła w udziale Królestwu Pruskiemu. Natomiast część południową objęło Cesarstwo Austriackie. Sama stolica Podlasia, Drohiczyn, została podzielona ową granicą. Jeszcze w 1797 roku trwały prace przy wyznaczaniu linii granicznej pomiędzy Austrią a Prusami, na odcinku od Koniecpola do Niemirowa. Właśnie koło tego miasteczka podlaskiego zbiegała się granica trzech państw zaborczych: Austrii, Prus i Rosji.

III rozbiór Polski zamknął definitywnie epokę staropolską w dziejach województwa podlaskiego, które już nigdy nie odrodziło się w takiej postaci. Ponad 280-letni okres funkcjonowania województwa najpierw w Wielkim Księstwie Litewskim, a potem w Rzeczypospolitej pozostawił jednak trwałe ślady w postaci historii pisanej i zabytków kultury materialnej. Ślady te ciągle są odkrywane i przywracane pamięci.

WYBRANA BIBLIOGRAFIA

1. Alexandrowicz Stanisław, Powstanie i rozwój miast województwa podlaskiego (XV wiek-1 połowa XVII wieku), [w:] „Acta Baltico-Slavica”, t. I, Białystok 1964.

2. Baliński Michał, Lipiński Tymoteusz, Starożytna Polska, t. 1-4, Warszawa 1846.

3. Gloger Zygmunt, Geografia historyczna ziem dawnej Polski, Kraków 1901.

4. Halecki Oskar, Przyłączenie Podlasia, Wołynia i Kijowszczyzny, Kraków 1915.

5. Historia województwa podlaskiego, pod red. Adama Dobrońskiego, Białystok 2010.

6. Jabłonowski Aleksander, Podlasie, [w:] Źródła dziejowe, t. XVII, cz. 1-3, Warszawa 1908-1910.

7. Jarmolik Włodzimierz, Powstanie województwa podlaskiego, [w:] „Białostocczyzna nr 4 (16)/1989”.

8. Jaroszewicz Józef, Drohiczyn. Opis historyczny, [w:] „Athenaeum”, z. 4, 1847.

9. Laszuk Anna, Zaścianki i królewszczyzny. Struktura własności ziemskiej w województwie podlaskim w drugiej połowie XVII wieku, Białystok 1998.

10. Maroszek Józef, Pogranicze Litwy i Korony w planach Zygmunta Augusta. Z historii dziejów realizacji myśli monarszej między Niemnem a Narwią, Białystok 2000.

11. Michaluk Dorota, Ziemia mielnicka województwa podlaskiego w XVI-XVII wieku, Toruń 2002.

12. Mironowicz Antoni, Podlaskie ośrodki i organizacje prawosławne w XVI-XVII wieku, Białystok 1991.

13. Płosiński Jacek, Potop szwedzki na Podlasiu 1655-1657, Zabrze 2006.

14. Teofilewicz Danuta, Działalność Komisji Edukacji Narodowej w województwie podlaskim, Warszawa 1971.

15. Urzędnicy podlascy XIV-XVI wieku. Spisy, opr. E. Dubas-Urwanowicz, W. Jarmolik, M. Kulecki, J. Urwanowicz, Kórnik 1994.

16. Wiśniewski Jerzy, Osadnictwo wschodniej Białostocczyzny, geneza, rozwój oraz zróżnicowanie i przemiany etniczne, [w:] „Acta Baltico-Slavica”, t. 11, 1977.

17. Wyrobisz Andrzej, Podlasie w Polsce przedrozbiorowej, [w:] Studia nad społeczeństwem i gospodarką Podlasia w XVI-XVIII wieku, pod red. Andrzeja Wyrobisza.

500 LAT WOJEWÓDZTWA PODLASKIEGO – HISTORIA W DOKUMENTACH

Autorzy

Janusz Danieluk, Tomasz Jaszczołt, Marek Kietliński, Barłomiej Samarski

Koordynator merytoryczny

Marek Kietliński

Opracowanie edytorskie i literackie tekstów

Mariusz Golak

Mecenas projektu

Budimex SA

Partner merytoryczny

Archiwum Państwowe w Białymstoku

© Copyright 2013 by Publikator, ISBN 978-83-86462-22-3

Patronat

Radio Białystok

Wydawca

Publikator sp. z o.o.

Dystrybucja: e-mail: wwolkowycka@publikator.com.pl, tel. 609 791 772, www.publikator.com.pl

Skład i przygotowanie do druku

Publikator sp. z o.o.

Zdjęcia na okładce i wyklejkach

Uniwersał wojewody podlaskiego Michała Józefa Sapiehy wzywający szlachtę na popis generalny, herb Drohiczyna, najstarszej stolicy województwa podlaskiego oraz mapy przedstawiające województwo białostockie w 1976 roku i Bezirk Bialystok (1941-1944) ze zbiorów Archiwum Państwowego w Białymstoku.

Białystok 2013, Wydanie I