korekta

Ewa Wołoczko, Ewa Gigiel-Misuno

rysunek na okładce

Aleksandra Perec

projekt okładki

Aleksandra Koleśniak

Copyright ® by Agnieszka Passendorfer 2020

Copyright ® by Pan Wydawca 2020

ISBN 9788395592010

ebook na podstawie wersji drukowanej (wyd. I)

Gdańsk 2020

Pan Wydawca Sp. z o.o.

ul. Wały Piastowskie 1/1508

80-855 Gdańsk

PanWydawca.pl

Konwersja
Epubeum

„A co to znaczy, że coś wypada?
Gdyby ludzie się umówili, że wypada nosić twaróg na głowie, nosiłabyś?”.

z filmu „Alicja w Krainie Czarów” (Alice in Wonderland), reż. Tim Burton, 2010

Spis treści

Wstęp

Lekcja nr 1. Oglądaj się za siebie. Przeszłość ma znaczenie

Lekcja nr 2. Ani podobieństwa, ani przeciwieństwa się nie przyciągają. Przyciągają się osoby

Lekcja nr 3. Można płakać bez powodu

Lekcja nr 4. Sygnały ostrzegawcze czasem ostrzegają przed czymś zupełnie innym, niż myślisz

Lekcja nr 5. Warto być wrażliwym

Lekcja nr 6. Zawsze lepiej jest wiedzieć więcej niż mniej

Lekcja nr 7. Patrz przed siebie, przyszłość ma znaczenie

Lekcja nr 8. Kochasz osobę też za to, kim się czujesz w jej obecności

Lekcja nr 9. Miłość jest po to, żebyśmy się rozwijali, nie po to, żeby było przyjemnie

Lekcja nr 10. Nigdy nie wiesz, jakie to uczucie, dopóki tego uczucia nie doświadczysz

Lekcja nr 11. Naucz się żyć z poczuciem winy

Lekcja nr 12. Samobójstwo jest jak wagary. Jeśli żyjesz, to znaczy, że masz żyć

Lekcja nr 13. Nigdy się nie dowiesz, czy ta miłość się skończy. A jeśli tak, to kiedy

Zakończenie

O Autorkach

Wstęp

Ta książka miała być dwa razy grubsza. Miałam napisać ją razem z moim „Beloved One”. Miało to być „13 lekcji miłości” z punktu widzenia kobiety i „13 lekcji miłości” z punktu widzenia mężczyzny, więc w sumie 26. No ale wyszło, jak wyszło. Kosmos się wtrącił, a może od razu miał wobec nas inne plany. Mimo wszystko postanowiłam napisać swoje 13 lekcji, czasami (ale niedużo) cytując bloga i teksty mojego „Beloved One”. To, co napisałam, oddaję w Twoje ręce z dużą tremą. Miłego.

Nie wszystkie historie opisane w tej książce są prawdziwe. Wszystkie uczucia są prawdziwe.

***

Występują:

Królik – puchaty wegetarianin. Niektórzy uważają, że to półprodukt do przygotowania pasztetu. Dla innych jest zwierzątkiem domowym. Jeśli jest biały – można za nim podążyć, a wręcz gonić go. Tak zrobiła Alicja z książki Lewisa Carrolla. I bohater filmu „Matrix” rodzeństwa Wachowski.

Jedną z najbardziej podstawowych potrzeb królika jest potrzeba interakcji i komunikacji z innymi królikami. Tej potrzeby nie zaspokoi mu inny człowiek ani kot, ani pies. Nawet dziecko, które potrafiłoby bawić się i zajmować nim przez kilka godzin dziennie, nie zastąpi mu towarzystwa innego królika. Żaden królik nie powinien więc być trzymany w pojedynkę. Czasem jednak trudno znaleźć mu drugiego królika. Zwłaszcza drugiego Białego Królika.

Kolejną, często pomijaną a podstawową potrzebą królików jest potrzeba ruchu. Wszystkie króliki potrzebują przestrzeni i wybiegu. Trzeba je wypuścić z klatki. Długotrwały lockdown nie jest dla nich.

„Oh dear! Oh dear! I shall be too late!” – wołał Biały Królik z „Alicji w Krainie Czarów”. Wiecznie spóźniony, wiecznie w biegu.

Tygrys – drapieżca. Największy z kotów. Samce tygrysa prowadzą na ogół samotniczy tryb życia na terytorium przez siebie wybranym, zazdrośnie strzeżonym i często znakowanym. Na to terytorium z własnej woli nigdy nie wybierają ogrodu zoologicznego, klatki ani nawet dużego, ogrodzonego wybiegu. Samice przebywają czasami w towarzystwie samców lub innych samic. Polują zawsze pojedynczo. Przez większą część dnia odpoczywają, aktywne są głównie w nocy. Ale mimo że tak lubią odpoczywać – tygrysy nie nadają się w ogóle na lockdown. Nie życzą sobie, by ktoś decydował za nich, gdzie mają odpocząć.

Tygrys jest jak joga. Albo raczej joga jest jak tygrys, jak zauważa Marek Łaskawiec na swoim blogu yogaloka.pl:. „To nieco zaskakujące porównanie można znaleźć w fundamentalnym dziele Svātmārāmy Haṭhapradipīkā. Według jego autora joga jest nie tylko jak tygrys, ale jak lew czy słoń.

Porównanie to można znaleźć w rozdziale 2.15, gdzie Svātmārāma opisuje prāṇāyāmę. ’Tak jak lwy, słonie i tygrysy obłaskawia się stopniowo, podobnie oddech (prāṇa) obłaskawia się krok po kroku [poprzez praktykę]’ – pisze. A więc prāṇāyāmy powinniśmy uczyć się powoli i pod kierunkiem doświadczonego nauczyciela”.

Tygrysów należy uczyć się powoli.

Koronawirus – wędrowiec, który przekroczył wszelkie granice. Wirus RNA, osłonięty błoną tłuszczową (lipidową). Taka budowa umożliwia zwalczanie go przez zastosowanie środków chemicznych, takich jak zwykłe mydło, alkohol minimum 60–70-procentowy, preparaty do dezynfekcji i inne wirusobójcze. Nowy koronawirus SARS-Cov-2 wywołuje chorobę o nazwie COVID-19. Najczęściej występujące objawy choroby to: gorączka, kaszel, duszność, problemy z oddychaniem. Chorobie mogą towarzyszyć bóle mięśni i zmęczenie. Nie znalazłam informacji, jak żyje i co lubi taki koronawirus, ale na pewno jest dość niezależny. Chyba też źle się czuje w zamknięciu. Nie lubi kwarantanny. Lubi być w centrum uwagi.

Lekcja nr 1
Oglądaj się za siebie. Przeszłość ma znaczenie

22 i 158. Lubię liczby. Mam spektrum autyzmu, zdiagnozowane całkiem niedawno. Od tego czasu nie wstydzę się swoich obsesji. Lubię liczyć oddechy, kroki, kafelki, schody, klepki, litery w słowach, słowa w tytułach.

32 lata temu często jeździłam tramwajem nr 22 z Pragi na Wolę do przyjaciółki mojej mamy, żeby u niej przenocować. Moja mama po rozwodzie z tatą od razu przeprowadziła siebie i mnie do nowego faceta. Facet był specyficzny – wojskowy i neurolog jednocześnie. Trzymał broń w mieszkaniu.

Mieszkanie było niewielkie, w bloku. Drzwi do tego mieszkania miały dwa zamki. Ja miałam klucz tylko do jednego zamka. Mama i jej neurolog-wojskowy – do obydwu.

Mama często wyjeżdżała do pracy – na kilka dni albo kilka tygodni. Neurolog-wojskowy, gdy mamy nie było, często zamykał na ten zamek, do którego nie miałam klucza.

Wstawałam o 6.30. Wychodziłam o 7.00 do szkoły. Neurolog-wojskowy jeszcze spał. Gdy wychodził do pracy, zamykał drzwi na oba zamki, tak że nie mogłam się potem dostać do mieszkania, dopóki nie wrócił ze szpitala, czy gdzie tam się udawał.

Czasem czekałam na niego na klatce schodowej. Na wycieraczce lub oparta plecami o kaloryfer (codziennie kilka razy liczyłam jego żebra). Czasem czekałam kilka godzin. Czasem miał dyżur nocny w szpitalu (ale nie wiedziałam kiedy). Czasem wsiadałam do autobusu 158 i jeździłam od pętli do pętli, co jakiś czas wysiadając pod domem i sprawdzając, czy już wrócił (tego zamka nie dało się zamknąć od środka). Czasem wsiadałam do tramwaju 22 – od pętli do pętli, jak w zapętlonym filmie na YouTube – albo wysiadałam pod blokiem przyjaciółki, by u niej zjeść kolację i przenocować.

Bywało też, że nocowałam u sąsiadki z parteru. Pamiętam, że była przemiła. Miała może 30 lat, dwoje dzieci, robiła mi herbatę, kanapki, a raz spytała, czy nie chcę poczytać książki. Miała jedną jedyną książkę w domu! I nie była to Biblia ani „Mistrz i Małgorzata”, ani „Lolita” czy „Nieznośna lekkość bytu” – żadna z tych, które ludzie chętnie zabraliby na bezludną wyspę, gdyby mogli wziąć tylko jedną pozycję (ja zabrałabym ze sobą „Homo Faber” Maksa Frischa). Sąsiadka miała „Blisko, coraz bliżej”, napisaną na podstawie serialu, a może na odwrót. I choć książka była jedna, zajmowała pół półki w tradycyjnej peerelowskiej meblościance. Składała się z kilkunastu tomów. Liczyłam je kilka razy, żeby wiedzieć na pewno. Popijałam przy tym słodzoną herbatę w kolorze słomkowym (choć lubię gorzką i czarną).

Przyjaciółka, ta, pod której blokiem zatrzymywał się tramwaj 22, miała dużo książek. I nie słodziła mi herbaty.

Czasami też nocowałam na klatce schodowej, przytulona do kaloryfera i jego trzech z siedmiu żeber.

***

Nadal uwielbiam jeździć tramwajami i autobusami. Na przystanku liczę w myślach do stu z zamkniętymi oczami i czaruję rzeczywistość. Jak skończę liczyć – autobus przyjeżdża. Nie? To znowu liczę do stu. Już w środku lubię gapić się w okno albo czytać. Pamiętam, że czasem kupowałam sobie takie okrągłe herbatniki, pakowane po cztery, w „Kamionku” i jadłam je w tym autobusie lub tramwaju. Nie ma już tych herbatników, ale nie mam do nich urazy. Nie mam też problemu ze spaniem gdziekolwiek. Zasypiam zwinięta w kłębuszek przy byle kaloryferze. Albo w namiocie w Maroku. W pociągu, samolocie, na zajęciach jogi, na wykładzinie pod biurkiem w pracy (kiedyś miałam pracę z wykładziną).

A jak ktoś posłodzi mi herbatę (choć nadal nie słodzę) – wypiję, jeśli wiem, że zrobił to z dobrego serca. Zwłaszcza jeśli mnie przenocował.

***

Po co zapamiętałam liczby 22 i 158? Żeby nigdy nie mieć takich drugich mężów ani nawet pierwszych mężów, którzy by mogli coś niemiłego zrobić mojemu dziecku. Moim dzieciom. Kiedy rodzice się rozwiedli, miałam 13 lat. Dużo mnie wtedy przykrości spotkało. Te przykrości potem, jak fala, choć już nie bardzo silna, dotarły też do Tygrysa. Przeszłość ma znaczenie.

Ja zagrałam inaczej swoją rolę matki. Mam fajne przyjaciółki, miałam fajnych facetów i mam dzieci, które nie doświadczają z mojej strony wielu przykrości. Dorosły syn i prawie dorosła córka. Obejrzeliśmy dzisiaj fajny film. Łóżko córka ma ogromne i wygodne, nie sypia na wycieraczce. Żeberek kaloryfer w jej pokoju ma pięć. Syn mieszka w kawalerce i ma przed drzwiami wycieraczkę. Jeśli na niej sypia, to z własnej woli. Kochałam Tygrysa, ale nigdy nie pozwoliłabym, żeby w jakikolwiek sposób naruszył poczucie bezpieczeństwa i prywatność mojej córki.

Bo takie naruszenie nigdy nie jest jednorazowe. Gdy nam naruszą, naruszamy. Jedynym słusznym sposobem na takie naruszenie jest wyciszenie go, pozwolenie, by gniew, smutek czy zazdrość wybrzmiały. Tak jak radził Bert Hellinger. Zemszczę się, ale moja zemsta będzie mniejsza niż krzywda, której doznałam. A ktoś, na kim ja się zemszczę, zemści się na kimś, ale już mniej. W idealnym, zdrowiejącym świecie.

Mściłam się na Tygrysie, ale mniej. I on mścił się na mnie. Też mniej. Z każdym miesiącem mściliśmy się mniej.

***

Tygrys powiedział kiedyś, że nie znał swojego taty w roli taty. Pamiętał, że kiedy szedł ze szkoły, widywał ojca, jak trzymając się siatki ogrodzeniowej wracał do domu. Czasem nie wracał i wtedy leżał sobie w rowie. Tygrys zapamiętał ojca w rowie, w rzygach, na podłodze, przeszukującego dom, żeby znaleźć coś, za co mógłby kupić alkohol. I o kulach. Nie pamiętał go w roli taty.

Podobno kiedyś nie pił, słyszał od matki, ale gdy Tygrys się urodził, już pił. Alkoholizm to choroba, tłumaczyła matka. Ojciec pił na umór, do przewracania się na schodach i urazu głowy, do przewracania się na schodach i złamania nogi, do przewracania się do rowu, gdy nawet tuż po siatce nie udało mu się dotrzeć na dwóch nogach do domu. Do śmierci w wieku 37 lat. Tygrys miał wtedy 12. I bliznę na głowie – po tym, jak ojciec zdzielił go kulą, którą miał przy sobie często, bo często się łamał.

Gdy zapytałam, czy ma choć jedno dobre wspomnienie z nim, odpowiedział, że nie. Potem na siłę wygrzebał jakiś spacer w pamięci.

Co robiła mama Tygrysa, gdy tata Tygrysa leżał w rowie lub na dole schodów? Pracowała. Żeby dzieci miały co jeść. Próbowała zajmować się synami, ale bez kar cielesnych nie mogła sobie poradzić. Z nimi zresztą też nie. Dzieci (Tygrys miał brata) sobie rosły. Tygrys rósł niedużo, bo zawsze był drobny i niewysoki. Tygrys wstydził się wracać z kolegami do domu, żeby nie natknęli się po drodze na jego tatę w rowie – koledzy robili sobie wtedy, nomen omen, polewkę albo, jak to się teraz mówi, #heheszki. Tygrys miał pretensję do mamy, że nie zostawiła taty i nie zadbała o siebie i dzieci. I miał pewnie jeszcze wiele innych pretensji, o których mi nie mówił.

Mama Tygrysa mówiła, że jej mąż to był „bardzo dobry człowiek” i „alkoholizm to choroba”. A kulą „pewnie tylko tak sobie machał” – przypadkiem trafiła na głowę Tygrysa. Co najwyżej dwie z tych trzech rzeczy były prawdziwe.

I coś złego poszło w ruch. Tygrys też potrafił walić kulą na oślep. No, może nie dosłownie, tylko słowami. I to nie tak, że sobie nimi tylko machał. Celował. Nieraz oberwałam. Nieraz nie wiedziałam dlaczego i za co.

Ale mnie walił słabiej niż walił go tata. Mścił się mało.

***

Już nikt nie zamyka przede mną drzwi na zamek, do którego tylko ten ktoś ma klucz, ale ja mimo to wsiadam czasem do tramwaju czy autobusu i jeżdżę od pętli do pętli. I pozwalam się walić kulą po głowie. I słowami. Psychika jest pokręcona.

***

Tygrys był moim trzecim narzeczonym i drugim mężem, ja jego piątą narzeczoną i pierwszą żoną. Nie, nie był jedyny. Tak jak ja nie byłam jedyna. Nasza miłość to dwie długie historie różnych związków, które splotły się w jedną historię, historię jednego związku. Związku starego kawalera (43) i rozwódki (47). Poranionych każde na swój sposób. Uodpornionych każde inaczej. Kochających. W tym momencie, na tym etapie kochających i siebie, i siebie nawzajem.

– Czy kochasz siebie? – spytał Tygrys na moim spotkaniu autorskim.

– Tak – odpowiedziałam. – Żyję tak, żeby było za co mnie kochać. Żebym sama miała się za co kochać. I kocham się. Lubię. Podziwiam.

***

Ciągle jednak była to miłość interesowna. Gdzieś głęboko tkwiło przekonanie, że na miłość do siebie samej też muszę zasłużyć.

„Byłaś kobietą jego życia” – słyszałam wielokrotnie po jego śmierci. „Bardzo cię kochał”, „Na taką kobietę jak ty czekał całe życie”, „Myślę, że to dobrze, że cię spotkał. Także dlatego, że dzięki tobie stał się lepszym człowiekiem”.

Czym na to zasłużyłam, że byłam kobietą jego życia? Co dobrego zrobiłam, że w nagrodę Tygrys pojawił się na jodze i zakochał się? Nie znajdowałam uzasadnienia, ale to się działo.

***

Oczywiście, gdy pada pytanie: po co?, a pada w mojej głowie jak deszcz, odpowiedzi jest mnóstwo. Ale raczej na pewno byłam na jego bucket list (polskie tłumaczenie: lista rzeczy, które chcemy zrobić/przeżyć/zobaczyć/mieć, zanim umrzemy). Jego żona. Pierwsza żona. Jego miłość, nauczycielka jogi, a w gorszych chwilach: pielęgniarka, kucharka, sprzątaczka i salowa, która wylewała mu kubki z rzygami z krwią i przynosiła czyste. Wierz mi lub nie – bez obrzydzenia. Kochałam go cały czas tak samo. I mózg, i resztę ciała. Pięknie wyrzeźbione ramiona przed chorobą, i te chude potem. Zawadiacki uśmiech, gdy mnie podrywał, i nieco melancholijny potem. Kochałam wszystko. Jego pot, spermę, rzygi i to, co zostawało w kaczce.

Czasami go nienawidziłam, bo byłam zmęczona jego krytycyzmem, bo kłóciliśmy się czasem po włosku, z temperamentem południowców. Jak bohaterowie Eleny Ferrante i „Ojca chrzestnego”, podniesionymi głosami, choć bez rękoczynów. Napisałam mu to kiedyś: „Nawet jak cię nienawidzę, to cię kocham”. „A ja cię nigdy nie nienawidzę” – odpisał.

***

Po jego śmierci trochę się martwiłam, że spełnił swoją bucket list. Odhaczył wszystkie pozycje, które miał do odhaczenia. Miał pracę, którą kochał, mieszkał w miejscu, które kochał, robił to, co kochał, jadł to, co kochał, z kobietą, którą kochał. I z którą się kochał, gdy jeszcze miał siły. Tylko dziecko zostało na liście, ale Tygrys się z tym pogodził. Powiedział, że poza tym, co oczywiste, nie chciałby zostawić mnie samej z dzieckiem i dziecka. I tak już nadużywał mojej miłości, bo wiadomo, że kiedyś mnie zostawi. Wtedy myśleliśmy, że za kilka lub kilkanaście lat. Martwiłam się, że skoro odhaczył wszystko na bucket list, nie miał już po co żyć.

Nie popełnił samobójstwa, choć w pewnym momencie uważałam, że zagłodził się na śmierć. To nie było prawdziwe, intencjonalne samobójstwo, tylko bierne samobójstwo odroczone w czasie.

Oczywiście, nie wiem, jak było naprawdę. Nie wiem, jak bardzo (nie) chciał żyć, ale mogę sobie spekulować. A po co on się pojawił w moim życiu?

Był moment, kiedy wkurwiona pytałam Boga, po co go w ogóle spotkałam. Po co kochałam, żeby potem cierpieć. Czy taka jest cena za miłość? Jeśli tak, to bardzo wysoka.

Był moment, kiedy wkurwiłam się na swojego eks za to, że mnie zostawił (czy jakakolwiek była przyczyna rozpadu naszego związku), bo gdybyśmy byli ciągle razem, nie poznałabym Tygrysa, nie zakochałabym się, nie cierpiałabym tak bardzo. Ale to wkurwienie bez sensu, bo oczywiście wiem, po co go poznałam. Żeby dostać miłość, jakiej chciałam. Taką, o jakiej marzyłam. W której nie musiałam spać na wycieraczce.

I on dostał miłość, jaką chciał. Bez focha. Od kobiety, która kocha i jego, i siebie. Nie, nie chcę napisać „kochała”. Kocham nadal. Przeszłość ma znaczenie.

Lekcja nr 2
Ani podobieństwa, ani przeciwieństwa się nie przyciągają. Przyciągają się osoby

43 i 47. Tyle mieliśmy lat, gdy się poznaliśmy. Rok później – 44 i 48. 44 lata miał Tygrys, kiedy umarł. 48 – Królik, gdy został wdową.

Tygrys był Tygrysem, bo chcieliśmy wymyślić sobie jakieś nasze imiona. Nasze własne imiona, te z paszportu, nam nie wystarczały, i podobnie było, jeśli chodzi o te wszystkie „kochanie”, „skarbie” etc. Tak samo jak nie wystarczył nam język polski taki, jaki był. Odgrzebywaliśmy stare słowa, a tym młodym nadawaliśmy inne, zrozumiałe tylko dla nas znaczenia. Rozmawialiśmy o wielu „horrendalnych” rzeczach, które nas „frapowały” jak frappe latte. Naszym niewidzialnym przyjacielem był „Waldek”, a niewidzialnym wrogiem „ta wariatka”. Tylko my wiedzieliśmy, o co chodzi tak naprawdę.

***

Podczas którychś prowadzonych przeze mnie warsztatów spytałam ludzi, jakim zwierzęciem by byli, gdyby nie byli człowiekiem, i dlaczego. Tygrys wybrał tygrysa. Wiele osób nie brało tego mojego pytania dosłownie, odpowiadali na inne, niezadane: Jakie jest twoje ulubione zwierzę i dlaczego? Czasem, oczywiście, odpowiedź była taka sama na oba pytania. Wiele osób siebie lubi najbardziej, a przynajmniej bardzo. Tygrys lubił siebie i dla mnie był ulubionym zwierzęciem. Samotny kot. Drapieżny o miękkim futerku. Trochę chodził po drzewach i wtedy patrzył z góry, trochę polował na tanie loty, trochę leniuchował i tracił wtedy poczucie czasu. Jak coś go wkurzyło, miewał dość drapieżne reakcje, ale… to było spoko. Królik kochał go i tak.

***

Ja byłam Królikiem. Nie dlatego, że jakoś szczególnie lubię króliki, choć pewna potrawka z królika przyspieszyła moją decyzję o wegetarianizmie, więc tego szczególnego świętej pamięci królika cenię bardzo. Przyczynił się do ocalenia przez niejedzenie wielu innych zwierząt.

To Tygrys nazwał mnie Królikiem. Pewnie trochę chodziło o zęby (tak, mam duże i wystające siekacze), trochę o przytulanie, do którego bardzo dobrze się nadawałam. Ale chodziło też o Białego Królika z „Alicji w Krainie Czarów”. Byłam trochę jak on. Ciągle gdzieś się spieszyłam, a nie zawsze wiedziałam, gdzie i po co. Zegarek wypadał mi z rąk. Skakałam z miejsca na miejsce, myliłam osoby. „Jak długo trwa wieczność? Czasem tylko sekundę” – mawiał Biały Królik z filmu o Alicji.

Kiedy musiałam się zatrzymać i zamknąć – bo lockdown z powodu koronawirusa – to było całkiem dla mnie nowe doświadczenie.

***

Tygrys żył slow life. W innej czasoprzestrzeni. Nie używał Googlemaps, kalendarza dość pobieżnie, a zegarka wybiórczo. Ciągle się spóźniał. Do kina, na jogę, na zwiedzanie winnicy. Królik się denerwował. Królik się od niego uczył. Królik był miękki, puchaty i idealny do przytulania, jak już udało się go zatrzymać. Tygrysowi się udawało. I choć taki był slow, zrobił to, co radzili Alicji – podążał za Białym Królikiem. Bo Królik w tym związku mimo wszystko był trendsetterem, liderem i przewodnikiem. Tygrys wiedział o tym od pierwszego spotkania, które było tak bardzo w stylu COVID-19: wirtualne. Tygrys wiedział od razu, że chce gonić Króliczka. Na randce nr 6 powiedział: „Uciekaj, Króliku, teraz albo nigdy”, ale o tym napiszę później.

***

Mimo swojego nieobycia w czasoprzestrzeni na spotkanie ze mną Tygrys spóźnił się tylko raz. To była jedna z pierwszych randek, może ta nr 7? Czekałam w „Słodkim”. Czekałam. Jak to Królik, patrząc na zegarek. Przychodziły kolejne teksty Messengerem, że Tygrys prosi o jeszcze chwilę cierpliwości. Kiedy dotarł, ledwo mieszcząc się w akademickim kwadransie, okazało się, że chciał po drodze kupić kwiaty, a kwiaciarnia okazała się zamknięta i szukał drugiej. W tej drugiej kupił dwa piękne bukiety „na wypadek, gdyby ten pierwszy ci się nie spodobał”.

„Może to, kurwa, jakiś ideał?” – napisała mi Małgosia, kiedy wysłałam jej zdjęcia.

To była jedna z naszych pierwszych randek. Może nr 7, a może nie pamiętam. Dokładnie miesiąc po pierwszym spotkaniu. 21 stycznia. Dzień Babci, dzień świętej Agnieszki dziewicy, dzień Królika, który dziewicą nie był, ale ciągle się spieszył. Tygrys się nie spieszył, więc nie wiem, dlaczego umarł pierwszy.

***

Stan na 14 kwietnia 2020 jest taki:

@ Szkoły, przedszkola, żłobki zamknięte. Budynki. Bo wirtualnie jeszcze istnieją, prowadzą e-learning.

@ Restauracje, teatry, kina, muzea i kluby zamknięte. W restauracjach (niektórych) można zamawiać na wynos lub z dowozem. Po mieście krążą skutery i rowery Glovo, Ubereats i Wolt.

@ Teatry transmitują online (niektóre). Imprezy, koncerty, festiwale poodwoływane. Na czas nieokreślony. Netflix zyskał na popularności.

@ Granice państw pozamykane. Samoloty i pociągi tylko odwożą do domu albo latają z towarem, pocztą etc. Może też w innych megaważnych sprawach, których większość z nas nie ma. Na lotnisko Chopina w Warszawie przyleciał Antonow z dostawą maseczek. Wywołała ogólnopolską akcję patrzenia w niebo. Został obfotografowany i jego zdjęcia pojawiły się w mediach. Lot Antonowa kosztował 6,5 miliona, czyli zylion, więc od razu został zglanowany na Facebooku.

@ Imprezy i zbiorowiska są surowo wzbronione. Można chodzić w parach (także mieszanych), jeśli jest się rodziną – w trójkach i czwórkach. Byle nie do parku, do lasu, na bulwar – te obstawione są policją.

@ Poza domem zakładamy rękawiczki i maseczki (na razie nieobowiązkowo). I chodzimy często z płynem odkażającym przy sobie, którym odkażamy wszystko, czego dotykamy: klamki, klawiatury domofonów i bankomatów. Chodząplotki, że wirus nie przenosi się przez powierzchnie, tylko drogą kropelkową, gdy spędza się dużo czasu z osobą zakażoną. Ale w dzisiejszych czasach trudno odróżnić miejskie legendy od faktów. Jeszcze niedawno, w lutym, mówiono, że wysokie temperatury sprawiają, że wirus ginie szybciej, i polecano wystawiać się na słońce, a kurtki wkładać po przyjściu do domu do piekarnika. Teraz, w kwietniu, prawie nikt już o tym nie mówi.

@ Do sklepu wchodzimy pojedynczo, upewniając się najpierw, czy wolno nam wejść. W każdym sklepie może być inna, ale zawsze ograniczona liczba kupujących, która zależy od liczby kas, powierzchni, sama nie wiem, bo się pogubiłam. W mojej najbliższej „Żabce” limit wynosi pięć osób i mają stać od siebie w odległości dwóch metrów, na podłodze naklejone są taśmy, które pomagają te dwa metry wymierzyć. Kolejki czasem formują się na zewnątrz, sprzedawca upomina, żeby wkładać rękawiczki jednorazowe i płacić bezdotykowo, bezgotówkowo, kartą lub telefonem.

@ Czekamy w kolejkach na dworze, by wejść także do apteki, banku, poczty, bo tam też limity. Gdy jest średnia pogoda – jest średnio. Gdy jest ciepło – w miarę spoko. Z okna mojego mieszkania widać pocztę. Przed nią zwykle jest zgromadzenie ludzi w rozsypce. Wygląda jak tłum, a to tylko kolejka. Kolejka osób, które mają nakaz social distancing.

Czasami nie widzę końca tej kolejki, bo tak mocno nie chcę się z okna wychylać. Boję się o moje koty.

@ Imprezy rodzinne, wesela odwołane, panieńskie, kawalerskie również.@ Maksimum pięć osób na pogrzebie. Maksimum pięć na ślubie.@ Zamknięte place zabaw, parki i państwowe lasy.

@ Brakuje maseczek, rękawiczek. Organizowane są zbiórki i akcje szycia maseczek. Niedawno szyliśmy z firanek woreczki na zakupy, teraz szyjemy maseczki.@ Brakuje respiratorów w szpitalach. @ Policja patroluje ulice. Wystawia mandaty i kary za nieprzestrzeganie. Podobno od 100 do 5 tysięcy złotych. Już sporo wystawiła, więc może się znajdzie kasa na te respiratory.

@ Codziennie, a nawet kilka razy dziennie, a nawet co pół godziny, wszystkie media informują nas o liczbie zakażonych, zmarłych, wyleczonych. I o przebiegu prac nad lekiem na COVID-19 i szczepionką. Te leki się pojawiają, albo pomysły na leki, po czym dyskusje o nich zamierają.

@ Codziennie, kilka razy dziennie pod moim oknem przejeżdża samochód i przez megafon jestem informowana, żeby nie wychodzić z domu. Po polsku, ale są już żarty w social mediach, że większe wrażenie zrobiłby, gdyby mówił po niemiecku.

@ Dzieciom i młodzieży do lat 18 nie wolno wychodzić z domu bez opieki.@Nikomu nie wolno wychodzić bez wyraźnego powodu. Ten powód to praca, wyjście do apteki, po zakupy niezbędne do życia, na krótki spacer, z psem lub bez. Kara za nieprzestrzeganie: 5 tysięcy złotych.

@ Po sieci krążą różne informacje o tym, jak można się zarazić. I wywiady z różnymi autorytetami. W prywatnych wiadomościach ludzie przesyłają sobie treści od autorytetów, którym podobno zamknięto usta, nie pozwolono mówić etc. Wczoraj dostałam taką tajną radę. Żeby wdychać gorącą parę wodną, bo to zabija koronawirusa.

@ Pojawiają się informacje o zwiększeniu przemocy domowej. Na razie policja nie potwierdza, bo chyba nikt po nią nie dzwoni w obecności męża, żony, mamy, taty, który bije.

@ Banki oferują kredyty gotówkowe. Spada stopa procentowa, ale i tak raty są spore, a umowy kredytowe pełne podejrzanych informacji drobnym drukiem. Ekonomiści przewidują, jak świat będzie wyglądał po pandemii. W sensie PKB i tak dalej. Prognozy są różne i zwykle kończą się nic nieznaczącym stwierdzeniem, że świat będzie inny po.

@ Co do tej ekonomii… krąży też opinia, że Chiny wygrały trzecią wojnę światową, nie oddając ani jednego strzału.

@ Rząd przygotował jakąś tarczę antykryzysową, zwolnienia z ZUS etc., ale jeszcze nie spotkałam osoby, która byłaby z niej zadowolona. Ja na razie płacę ZUS.

@ Politycy kłócą się o wybory prezydenckie. W momencie, w którym piszę ten tekst, te w Polsce 10 maja nie zostały odwołane. Szykują się korespondencyjne.

Ten tekst napisałam na podstawie postu, który krąży po Facebooku. Autora nie udało mi się zidentyfikować, ale wiele osób szeruje tekst na swoim profilu z komentarzem: „Po co to piszę? Ponieważ kiedyś ten post pokaże mi się we wspomnieniach na FB i przypomni mi, jak cenne jest życie i ile mamy na co dzień, a także to, by niczego nie brać za pewne, doceniać każdy dzień i ludzi dookoła”.

***

W tej chwili nie znam żadnej osoby, u której potwierdzono zachorowanie na COVID-19. Znam wiele osób, które żyją w lęku. Wiele, które straciły pracę lub mają ogromne problemy, prowadząc biznes. Nie wiem, co będzie, gdy ta książka ukaże się w druku. Bo za 3 miesiące może przecież być zupełnie inaczej. Na razie nie wychodzimy z domu, bo to budzi podejrzenia. Skorzystałam z niego, by pisać. Sąsiedzi donoszą na policję, jeśli zobaczą, że inni sąsiedzi za często wychodzą z psem i to bez maseczki. Na mnie jeszcze nikt nie doniósł.

Wynajmuję dwupokojowe mieszkanie z osobną, widną kuchnią w starej kamienicy w centrum Warszawy. Lubię je. Mam w nim córkę, dwa koty i siebie. Żałuję, że nie mam męża, ale jest jak jest.

To jest mój lockdown – obiektywnie nie mam na co narzekać, bo wiadomo, niektórzy mają gorzej: stłoczeni, z małymi dziećmi, teściami, sobą, walczący o dostęp do jedynego komputera, kłócący się o wejście do łazienki i o inne rzeczy. Mam pracę i stały dochód. Mam przyjaciół. Nie mam przemocy domowej. Doceniam to, co mam, ale zastanawiam się czasem, co dalej. A przede wszystkim: czy mamy się przyzwyczaić do nowej sytuacji i szukać rozwiązań (np. emigracja, zmiana zawodu, rezygnacja z podróży etc.), czy snuć plany, jakby to wszystko miało wrócić do normy – w sensie otwarcia szkół, galerii handlowych, lasów i granic. Tak jakbym była w poczekalni – coś tam robię, czytam, przeglądam pocztę na smartfonie, ale ciągle jednak czekam na jakieś rozwiązanie z zewnątrz lub olśnienie wewnątrz. Na to, aż wyświetli się mój numerek albo ktoś wypowie moje nazwisko. Albo powie „Królik”. Albo wręcz: „Uciekaj, Króliku”.

Wtedy, na randce nr 6, nie uciekłam. Może teraz sobie ucieknę? Nie wiem.

***

Kiedyś, kiedy jeszcze byłam studentką filozofii, bardzo chciałam wiedzieć wszystko. Uwielbiałam rozmowy z cyklu „Jak to jest naprawdę”. I pewnie dlatego, gdy zadzwonili do moich drzwi świadkowie Jehowy, otworzyłam, a nawet wpuściłam ich do mieszkania. Wierzyłam w Boga, nie wierzyłam w religie i ciekawiło mnie, jak nasz dyskurs będzie przebiegał. Przebiegał prawie pół roku dość interesująco, ale w końcu mnie znudził.

Świadkowie Jehowy przychodzili ze swoimi kolorowymi gazetkami. Na okładce jednej z nich ludzie i zwierzęta różnych gatunków siedzieli sobie na łące, taki wspólny piknik międzygatunkowy sobie urządzili, ale nie zjadali w jego trakcie samych siebie. Zwierzęta były różne – nie pamiętam, czy był wśród nich tygrys i królik, może lew i owieczka, ale na pewno jakiś zestaw, w którym jedno w naturze jest zjadane przez drugie. Okładka przedstawiała raj na ziemi: wszystkie gatunki się lubią i szanują. Raj.

Królik i Tygrys z mojej opowieści też żyli jak w raju, nie zjadali siebie, choć wiele razy owoce z Drzewa Wiadomości Złego i Dobrego.

***

„Tygrys nie ma naturalnych wrogów, poza człowiekiem, który polował na niego nie tylko z powodu cennej skóry, ale także w związku z tym, że wiele tygrysich narządów jest wykorzystywanych w medycynie chińskiej” (ekologia.pl).

***

W 1859 roku Thomas Austin przywiózł do Australii 24 króliki. Miały służyć do polowań. Z uwagi na ciepłą zimę i brak naturalnych drapieżników szybko się rozmnożyły, zagrażając rodzimym gatunkom i doprowadzając do małej katastrofy ekologicznej. Wyjadanie przez nie roślinności doprowadziło do erozji gleby na dużą skalę. Najpierw próbowano zwalczyć je przez odstrzał, ale nie przynosiło to skutków. By nie zasiedlały nowych terenów, budowano ogrodzenia. Króliki próbowały je przeskakiwać i podkopywać, ale zdały one egzamin. By zmniejszyć liczebność królików, użyto broni biologicznej w postaci wirusa myksomatozy. Króliki szybko się uodporniły. W 1996 roku użyto kaliciwirusa, sprowadzonego z Chin, oraz pchły króliczej z Europy, co rozwiązało problem plagi królików. Króliki nadal występują w Australii, ale w małej liczebności (na podstawie Wikipedii).

Wniosek nr 1: Nigdy nie wiadomo, kiedy ofiara „służąca do polowań” się zbuntuje. Nigdy nie wiadomo, kiedy ofiara przestanie być ofiarą. I jakie instynkty wznieci w swoim kacie. Nie lekceważcie królików.

Nie wiadomo też, jak szybko zaczną się rozmnażać i zaludniać ziemię. Trochę jak ludzie.

Wniosek nr 2: Nawet jeśli dzieli was bardzo dużo, tak jak wiele dzieli tygrysy i króliki, może coś was łączyć. Na przykład wspólny wróg, człowiek. Albo wspólna miłość – do Andrzeja Bursy, Agnieszki Osieckiej i „Miasteczka Twin Peaks”. No i do siebie.

***

Kogo/czego szukał Tygrys na portalach randkowych?

1. Miłości.

2. Kobiety w swoim wieku (43) lub młodszej.

3. Kobiety z wyższym wykształceniem.

4. Singielki bez dzieci.

5. Żony i matki swoich (przyszłych) dzieci.

Kogo/co znalazł Tygrys?

1. Królika.

2. Miłość.

3. Kobietę starszą od siebie o 4 lata i bez wyższego wykształcenia.

4. Singielkę-rozwódkę z dziećmi (14 i 24).

5. Kobietę, która już była żoną i nie planowała być nią ponownie.

Na portalach randkowych typu sympatia.pl, match.com wypełnia się kwestionariusze. Na ich podstawie system filtruje ci użytkowników i dobiera najlepsze partie. Tygrys był na takim portalu randkowym. Gdyby był na nim też Królik, nie przedarłby się przez jego filtry, ale Królik założył konto na Tinderze, gdzie są chyba tylko cztery filtry: wiek, płeć, odległość i profil ze zdjęciem (lub nie).

Tygrys na swoim portalu randkowym nie znalazł miłości, ale ktoś, z kim nie znalazł miłości, poradził mu Tindera – aplikację do randkowania. Zalogował się bez przekonania.

Kogo/czego szukał Królik na Tinderze?

1. Potwierdzenia swojej atrakcyjności.

2. Flirtu – wystarczyłby wirtualny.

3. Seksu – mógłby być też w realu.

4. Ciekawej osoby, od której mogłaby się czegoś nauczyć.

5. Mężczyzny z pasją – bo uważała, że mężczyźni, którzy mają pasję, są interesujący per se.

Kogo/co znalazł Królik na Tinderze?

1. Potwierdzenie swojej atrakcyjności.

2. Flirt – również w realu.

3. Seks – również w realu.

4. Mężczyznę z pasją i megainteresującego.

5. Męża.

***

Zawsze chciałam mieć mężczyznę inteligentniejszego od siebie. Takiego, który by mi imponował. Psycholog pewnie dopatrywałby się tu powiązania z modelem rodzinnym. Mój tata był 20 lat starszy od mojej mamy. Reżyser. Celebryta Warszawki lat 60 i 70. Mama była piękna.

Inny psycholog przyczyny moich potrzeb mógłby upatrywać w traumie z okresu nastolatkowego. Trauma taka raczej w cudzysłowie. Królik miał 16 lat i chłopaka, który najpierw mówił: „Jesteś taka inna niż wszystkie”. A potem ją rzucił ze słowami: „Jesteś dla mnie za inteligentna, nie mogę mieć dziewczyny inteligentniejszej od siebie”.

Przez całe życie kochałam się w nauczycielach, wykładowcach, księżach, instruktorach, szefach, trenerach, nieraz starszych ode mnie o 10, 20, 30 lat.Na ogół bez wzajemności – w każdym razie nigdy nie powstał z tego długotrwały związek. Najwyżej jakiś romans – przytulanie się w pokoju nauczycielskim, seks zamiast egzaminu lub oprócz egzaminu.

Miałam 48 lat, gdy wyszłam za mąż za Tygrysa. Pierwszy raz w związku z mężczyzną, który był inteligentniejszy ode mnie. Ale młodszy. Co na to psycholog? Nieważne.

Poza tym, że miał być inteligentniejszy ode mnie ten mój Książę na Białym Koniu, marzyłam też, że będzie inspirujący. Żeby był moją muzą, a ja jego. A jeśli tak się absolutnie nie da, OK, zgadzałam się wewnętrznie na plan B i C. Plan B: on będzie moim muzem. Plan C: ja będę jego muzą. Zainspiruję go do niezwykłych rzeczy, sztuki, nauki czy przemian społecznych. Chciałam, żeby z mojego związku z mężczyzną powstało coś nowego, pięknego, mądrego.

No ale nic z tego. Przez lata. Nie byłam muzą, nie miałam swojego muza. Do czasu Tygrysa.

***

Tygrys jest silny, a jednocześnie wrażliwy – mówi chiński horoskop. Bywa uparty w stosunku do rzeczy, które uważa za słuszne i prawdziwe. Trudno go wówczas przekonać do zmiany zdania. Jak każdy kot – spada na cztery łapy (na podstawie: przewodnikduchowy.pl).

„Ci, którzy urodzili się w roku Tygrysa, przyszli na świat po to, żeby całkowicie przetransformować swoją duszę. W poprzednich wcieleniach najprawdopodobniej spadli bardzo nisko i teraz mają szansę się podnieść. Bardzo trudno dawać tym ludziom rady i ukierunkowywać na jakieś konkretne zajęcia, dlatego że w poprzednich inkarnacjach bardzo wiele rzeczy robili nieprawidłowo” (as2.pl).

Tylko że Tygrys nie urodził się w roku Tygrysa. Urodził się w roku Królika.

Królik z kolei był w chińskim zodiaku Świnią (zwaną też Dzikiem): wytrwałą i dobrą dla innych. Na pewno dobrą dla Tygrysów.

***

Zalogowałam się na Tinderze w listopadzie 2018. Miałam już za sobą wiele związków, w tym 20-letnie małżeństwo. Czułam się spełniona. 47 lat. Miałam dzieci, miłość, ślub, życie domowe. Potem żyłam samodzielnie, mieszkałam z córką i kotem, byłam poukładana.

Na pytanie krewnych: „Kiedy wreszcie ułożysz sobie życie?”, odpowiedziałabym: „Już sobie ułożyłam”. Ale nie pytali, bo już wiedzieli, że nie ma co. Nic przyjemnego z zadawania mi takich pytań by nie wynikło.

W wieku 47 lat nie potrzebowałam niczego więcej w kwestii związków. A nawet wydawało mi się, że nie chcę już tak głęboko wchodzić w relację. Z lenistwa.

Nawet neuronormatywni nie mają łatwo w związkach, a osoby ze spektrum autyzmu chyba jeszcze trudniej – albo wchodzą na bardzo głęboki poziom, albo muszą poruszać się w takiej szklanej kuli jak chomik w filmie „Piorun”. Albo pokryć teflonem. Albo chodzić w masce i rękawiczkach. Bo skutki zarażenia miłością mogą być nieprzyjemne, powikłania bolesne, a choroby współistniejące zwiastują duże cierpienie.

Ja chciałam już permanentnie pokryć się teflonem, a na Tinderze szukałam kogoś do seksu. Jedyna rzecz, której mi brakowało, a wolałam to robić z mężczyzną niż bez. Dość szybko okazało się, że jedyny dla mnie sposób na regularny seks to wyjść za mąż. Ale na początku jeszcze miałam nadzieję.

Nie miałam natomiast dużo czasu, bo dużo pracowałam, pisałam, czytałam. Więc do tego Tindera nie bardzo aktywnie podeszłam. Był jeden lekarz (ale potem się wyłączył), był jeden mężczyzna z pieprzykiem na lewym pośladku (nigdy nie zobaczyłam tego pieprzyka na żywo) i Tygrys, który szukał, w przeciwieństwie do mnie, miłości.

Najpierw umówiłam się z Tygrysem. Potem, między świętami a sylwestrem, miałam trochę więcej czasu, postanowiłam więc ten pieprzyk zobaczyć. Umówiliśmy się na wieczór w „Koszykach”. Na kawę, wino i „zobaczymy, co dalej”.

Dwie godziny przed umówioną randką z pieprzykiem zatekstował Tygrys z pytaniem, czy nie chcę z nim pójść na spacer. No, chciałam. Okazało się, że chciałam. Sama byłam tym zdziwiona, że wybrałam spacer po Starym Mieście i platoniczną kawę w „Telimenie” zamiast pieprzyka.

Zastanawiasz się czasem, co by było, gdyby…?

Ja też. Co by było, gdybym wtedy poszła do „Koszyków”?. I pewnie na seks z ledwo poznanym facetem. Do niego czy do mnie? Nie wiem, bo poszłam na spacer i rozwinęło się inaczej.

***

Słynny iluzjonista Harry Houdini (naprawdę Erik Weisz) ćwiczył z żoną odgadywanie wzajemnych myśli. Wiem to ze spektaklu Teatru Telewizji „Posprzątane” w reżyserii Agnieszki Lipiec-Wróblewskiej, który obejrzałam w ramach #kulturanakwarantannie w domu, na laptopie, bo teraz inaczej nie można.

Houdini i żona trenowali nie dla jakiejś sztuczki, którą zaskoczą publiczność, ale po to, żeby po śmierci jednego z nich, nadal móc rozmawiać. Podobno się nie nauczyli. Bohaterowie „Posprzątanego” też raczej nie. Kiedy jeszcze oboje żyli – ćwiczyli, ale słabo im szło to czytanie sobie w myślach, kiedy jedno z nich umarło na raka – chyba też im słabo szło. Nie do końca wiem, bo w spektaklu nie ma już o tym słowa. Posprzątane.

Żałuję, że nie trenowaliśmy z Tygrysem tej sztuki (i że nie obejrzeliśmy razem sztuki „Posprzątane”, ale to już inna sprawa). Teraz czasami zadaję mu pytania, czasami dostaję zaszyfrowaną odpowiedź. Czasem dostaję spotkanie we śnie. Uwielbiam te spotkania. Zawsze wiem w tym śnie, że Tygrys nie żyje, ale mimo wszystko możemy się spotykać i rozmawiać, i przytulać. To zawsze są bardzo przyjemne sny. Przedwczoraj śniło mi się, że mówił mi, że niedługo umrze. Tonem, jakby powiadamiał mnie, że zaraz musi wyjść do pracy. Nie wyglądał w tym śnie na umierającego ani na zdenerwowanego. „Przecież wiem, że niedługo umrzesz – pomyślałam w tym śnie, ale nie powiedziałam tego na głos. – Wiem, bo przecież już umarłeś”.

Jako była studentka filozofii, wiem i we śnie, i na jawie, że czas nie istnieje.

Lekcja nr 3
Można płakać bez powodu

78, 23 227 i 0. 78 dni jestem wdową. 23 227 osób zmarło do tej pory we Włoszech z powodu COVID-19 do tej pory. 0 osób zmarło z powodu COVID-19 w Bośni i Hercegowinie.

***

10 kwietnia to dzień rocznicy katastrofy smoleńskiej, nie wiem już której. W tym roku na placu Piłsudskiego notable dali się sfotografować w grupie i w odległościach mniejszych niż dwa metry od siebie, bez masek, bez przyłbic, bez rękawiczek. Rozległy się głosy: dlaczego im wolno? A potem jeszcze (akurat Wielkanoc) nasz polityczny celebryta wjechał na Powązki limuzyną i z obstawą odwiedził grób matki. Wtedy kiedy nikomu nie wolno było odwiedzać grobów swoich bliskich. Cmentarze były zamknięte dla odwiedzających, z powodu COVID-19.

***

Nie płaczę na pogrzebach. Płaczę na cmentarzach, ale już potem. Nie płakałam na pogrzebie taty, babci, nauczycielki aktorstwa, przyjaciela, Tygrysa. Płakałam przedtem i potem, i płaczę teraz.

***

„Dlaczego jesteś taka smutna?” – to pytanie słyszałam w dzieciństwie z trylion razy. I potem też. Nie było w nim troski, była w nim pretensja: „Przecież wszystko masz! Po co jesteś smutna?”.

***

W latach 70. i 80. nie wolno nam było się martwić. Od nas, dzieci, oczekiwano zadowolenia z życia.

„A co ty możesz mieć za kłopoty?” – pytała babcia, która przeżyła Holocaust. „No, uśmiechnij się” – żądał dziadek, który podczas wysadzania niemieckiego pociągu stracił nogę. „Masz bardzo trudny charakter, musisz pracować nad sobą” – mawiała mama, która w 1945 miała 3 lata i w przedszkolu nigdy nie najadała się do syta. Ciocia z pokolenia baby boom obiecała sobie, że jak dorośnie, będzie tak bogata, że stać ją będzie codziennie na jedno jajko na śniadanie.

A co ja sobie obiecywałam w dzieciństwie? W latach 70. i 80. jajka już były. Mogłam jeść nawet jedno dziennie. Poza tym ziemniaki, kiszona kapusta i mleko z białym oraz żółtym kapslem. A czasem nawet schabowy („Zjedz do końca! Przynajmniej mięso zjedz! Ziemniaczki i kapustę możesz zostawić”). A czasem mielony – rozdziabywałam widelcem, mieszałam z ziemniakami i surówką i układałam w kopiec kreta albo Górę Kościuszki czy Passendorfera (mój stryjeczny dziadek był geologiem, ma swoją górę w Australii).

Tego rodzaju wzniesienie jeszcze mogłam jakoś znieść. Obiecałam sobie, że jak dorosnę, będę wegetarianką. I nie będę musiała jeść schabowych, kopców ani pić mleka ani z białym, ani z żółtym kapslem. Ani czechosłowackiego z proszku. Tata uważał, że szklanka dziennie to minimum. Stał nade mną i pilnował, niczym sprzedawca w „Żabce”, który pilnuje wkładania foliowych rękawiczek.

Będę mieć psa, kota i konia – obiecywałam sobie. Zakocham się, wyjdę za mąż, urodzę dzieci i będę pisać książki. I podróżować – paszporty bowiem w latach 70. i 80. były w Polsce towarem reglamentowanym, a kurtyny na granicach żelazne, a ja chciałam do Afryki. Albo do Ameryki. Nie, nie do Nowego Jorku, Hollywood czy Disneylandu, ale do indiańskich tipi, do hamaka rozwieszonego wśród drzew i na koń.

***

W latach 70. i 80. nie głodowaliśmy i nie wysadzaliśmy pociągów. Większość z nas miała wszystkie ręce i nogi. Nasze marzenia upgrade’owały do czekolady i pomarańczy, dżinsów i trampek. Ja marzyłam też, żeby pani z biologii mnie nie pytała, najlepiej nigdy. I chciałam mieć tego psa, co jeszcze nie miałam. I żeby jeden chłopak z klasy zwracał na mnie więcej uwagi, a najlepiej, żeby mu zależało. No, żeby się zakochał.

„Jakie ty możesz mieć problemy?” – pytał dziadek nr 2, który walczył pod Studziankami, robił sobie z podartego płótna onuce, a na te onuce sikał zimą, żeby podmarzły i miały twardą podeszwę.

Jakie miałam problemy? Dostałam dwóję z biologii i zgubiłam chińską gumkę, i kapnęłam sobie atramentem na trampek i zrobiła się plama. Było mi nieustannie głupio z powodu moich głupich problemów, których mieć nie powinnam. Smutek szedł zawsze w parze z poczuciem winy – jak dwa nieszczęścia. Łzy – z turbopoczuciem winy. Radość? Radość czułam rzadko. Czasem ulgę, że nie jest mi smutno i że nikt się nie przyczepi do mojej miny.

Ciekawe, teraz wolno mi, a nawet powinnam zakrywać twarz maseczką lub chustą, i wtedy nie widać miny. Teraz nikt nie widziałby mojego (braku) uśmiechu. Pod maską możemy ukrywać sobie dowolne miny i emocje. A nawet kolczyk w nosie i nieudaną próbę powiększenia ust. Nie można tylko ukryć odrostów, siwizny i nieudolnie podciętej grzywki (fryzjerom nie wolno pracować, salony pozamykane)

***

Gdy byłam mała, nie mogłam być smutna. Wyraz mojej twarzy był nieustannie komentowany. Za mało się śmiałam, za mało miałam przyjaciół, za mało mówiłam, za rzadko wychodziłam na dwór (i na pole) i byłam nad wiek poważna. Jakby powaga była dozwolona od jakiegoś momentu życia – jak samodzielne jeżdżenie windą. I jakby, jak na dowód osobisty, prawo głosowania, zmarszczki i siwe włosy, trzeba na nią zasłużyć i do niej dorosnąć. Jakby była na kartki jak wiele rzeczy w tamtych latach, a ja wykorzystałam wszystkie swoje, jak zwykle, na początku miesiąca.

Smutek obrażał pokolenie, które tyle przeszło, tyle dla nas robiło. Płacz obrażał tym bardziej. Kiedy płakałam, starałam się to robić po kryjomu. Kiedy płakałam, przybiegał tata i pytał, dlaczego płaczę. Mój powód zawsze był banalny, bo przecież bombardowania dawno ustały, miałam co jeść i nie musiałam sikać na onuce.

Chodziło zazwyczaj o niepowodzenie w grze w zbijaka, o chłopaka, o dwóję z biologii czy o chińską gumkę. Więc kiedy tata pytał, czemu płaczę, płakałam jeszcze bardziej. Im bardziej on pytał, tym bardziej płakałam, bo czułam, że z każdym kolejnym pytaniem jego oczekiwania rosną. I moja odpowiedź musiałaby być naprawdę wielka, mój powód do płaczu konkretnie potężny. Płacząc, próbowałam szybko coś wymyślić, jakieś kłamstwo, które uzasadniałoby mój płacz, ale trudno zmyślać, gdy się szlocha i ma 9 albo nawet 13 lat i z każdym kolejnym szlochem presja rośnie. Minęło sporo czasu, zanim nauczyłam się płakać bez presji. Tak jak robię to teraz.

W wieku 40+ mam wreszcie poczucie, że wolno mi być smutną. Mój tata nie żyje, ale ciekawe, co by powiedział swojej córce, wdowie, w czasach pandemii. „Nie płacz”? „To nic takiego”?

Nieważne, teraz nosimy maseczki na twarzy. Za taką maską można smucić się po kryjomu.

***

Od 3 kwietnia nie wolno nam już wchodzić do lasu. Nam, w sensie w Polsce, i w wielu innych krajach też. Bo pandemia. Królik mógłby i Tygrys też, bo zakaz dotyczy ludzi, ale tylko niektórych – więc Królik i Tygrys musieliby uważać.

W związku ze stanem epidemii, od 3 do 11 kwietnia Lasy Państwowe wprowadzają tymczasowy zakaz wstępu do lasów, a parki narodowe pozostają zamknięte – poinformował w piątek w komunikacie resort środowiska.

Dzisiaj jest kolejny piątek i zakaz przedłużony do odwołania.

To w trosce o zdrowie i bezpieczeństwo. Straż leśna i straż parków narodowych będzie egzekwować, czyli pewnie wystawiać mandaty. Ciekawostka: im wolno wchodzić. Ciekawostka nr 2: wolno też myśliwym. To ustalono już przedwczoraj.

Do grupy osób wyłączonych spod ograniczeń przemieszczania się po kraju w czasie epidemii dołączyli myśliwi – wynika z najnowszego rozporządzenia premiera Mateusza Morawieckiego, opublikowanego w środę wieczorem w Dzienniku Ustaw. Mogą polować dla naszego bezpieczeństwa. Tak zwane odstrzały sanitarne. Żeby choroby wśród zwierząt się nie rozprzestrzeniały. Więc Królik i Tygrys w lesie nie byliby bezpieczni. Tygrys chorował na śmierć – bardzo zakaźną i śmiertelną chorobę. Królik na miłość – ta też rozprzestrzenia się szybko i bywa niebezpieczna dla zdrowia. Duża szansa, że gdyby weszli teraz do lasu, jakiś myśliwy sanitarnie by ich odstrzelił. Królik nie miałby nic przeciwko.

Nie zależy mi na życiu, mam jednak dzieci i kota półsierotę, Tiffany, którą Tygrys przygarnął z Palucha, więc siedzę w domu i z kotem na kolanach piszę tę książkę. Tę książkę. Nie „tą książkę” – gdybym tak powiedziała, Tygrys, który zwracał dużą uwagę na to, jak się wysławiamy, na pewno by mnie poprawił. Poprawiał też „lampkę wina” (wino pije się z kieliszków), „w cudzysłowiu” (na „w cudzysłowie”). Gdy ktoś po raz kolejny powiedział „prawdę mówiąc” albo „szczerze ci powiem”, również musiał się liczyć z delikatną słowną naganą. Tygrys jednak też miał swoje potknięcia i mówił „okres czasu”. Nobody’s perfect.

Patrole piesze, konne, drony sprawdzają, czy siedzimy w domach. Możemy wychodzić dwójkami (trójkami i czwórkami – jeśli w rodzinie). Możemy chodzić w odległości dwóch metrów od siebie (nie dotyczy małych dzieci). Możemy wychodzić sami, tylko jeśli jesteśmy dorośli (18+). Kary za nieprzestrzeganie. Nieprzyjemna jest śmierć przez uduszenie i trochę się tego boję (duszenia, nie śmierci), ale gdyby nie to… nie miałabym absolutnie nic przeciwko, gdybym go już miała, tego koronawirusa. Nie zajmowałabym respiratora. Nigdy nie bałam się śmierci. Bałam się cierpienia, ale sama śmierć… nic wielkiego.

***

Dzisiaj byłam w piwnicy i segregowałam wina po Tygrysie. Mnóstwo, jak na zwykłego człowieka. Może ze 40 albo i 80 (tym razem, wyjątkowo, nie chciało mi się liczyć). Jak na zwykłą nauczycielkę jogi – bardzo, bardzo dużo.

A to nie są wina, które Tygrys bezmyślnie i kompulsywnie wkładał do koszyka. Żadne nie trafiło do tej piwnicy przypadkiem. Każde zostało wybrane – do degustowania, do opisania na blogu, na randkę tak, ale nie na chrzciny siostrzeńca. Ani na wesele trzydniowe. Na niektórych butelkach – notatki, wersalikami, bo Tygrys często robił notatki wersalikami. Jak Ian Curtis z „Joy Division”.

Ian Curtis popełnił samobójstwo, gdy miał 24 lata – powiesił się u siebie, w domu, w jednym z tych brytyjskich szeregowców, na sznurze do suszenia bielizny. Tygrys słuchał Iana Curtisa i pojechał do Manchesteru pod jego dom. Wrzucił list do skrzynki obecnym właścicielom z prośbą o kontakt, ale nie odpowiedzieli. Był też na grobie Iana Curtisa. Na nagrobku widnieje napis: „Love will tear us apart”.

Wracając do piwnicy – brałam do ręki każdą butelkę po kolei. Nie mam pojęcia, jaka jest ich historia i wartość rynkowa, wiem, że były ważne dla Tygrysa, każdą wybrał. Tak jak mnie wybrał jedną.

***

Gdy zaczynam płakać, pozwalam sobie na ten płacz. Już żaden tata nie spyta, dlaczego, więc nie mam stresu. Myślę o tym, co dostałam, a nie co straciłam. O tym, że mnie wybrał. To był zaszczyt, Tygrysie. Nigdy nie miałam przy sobie tak inteligentnego mężczyzny, tak uważnego kochanka, tak inspirującego partnera, tak akceptującego męża. Nikt wcześniej nie nauczył mnie tak degustować życia, tak zagustować w życiu.

***

– Jesteś szczęściarą – powiedziała mi Kamila kilka dni po śmierci Tygrysa. – Jesteś szczęściarą, bo kochałaś i byłaś kochana. Wiele kobiet w życiu nie doświadczy nigdy takiej miłości.

Tak, jestem szczęściarą. Jestem też szczęściarą, bo mój mąż umarł na nowotwór, nie powiesił się jak Ian Curtis, nie zostawił mnie dla młodszej, nie zapił się na śmierć, nie wybrał innej orientacji seksualnej, nie zrobił niczego, co zachwiałoby moim poczuciem własnej wartości. Umarł, więc mogę nadal kochać go tak samo. Wierzyć w jego miłość. Teraz już nie zaprzeczy, nie zdradzi mnie, nie umrze drugi raz, nie rozczaruje, nie okaże się innym człowiekiem. Karmię się tą miłością codziennie. Ta miłość może trwać wiecznie.

***

Moja babcia wyszła za mąż w czasie wojny. Była w ciąży w czasie wojny. Urodziła w czasie wojny. Wychowała dzieci bez pampersów, pralki, „Mamo, to Ja” i elektronicznej niani. Kiedy jej najstarsze dziecko w wieku 22 lat urodziło swoje najstarsze dziecko, przyjechała pomóc córce i wnukowi. Karmiła, tuliła, przewijała, usypiała – była dla córki i wnuka jak „Mamo, to Ja” i elektroniczna niania.

W tym czasie jej mąż, czyli dziadek, znalazł sobie inną, młodszą kobietę. Tygrys nie zostawi mnie już dla młodszej. Nie zostawi mnie bardziej niż mnie zostawił.

„Nie smuć się” – powiedziałaby babcia, widząc moje mokre policzki.

„Zaraz przestanie boleć” – mawiał tata, kiedy opatrywał moje wieczne rozbite kolana w dzieciństwie. Używał środka do dezynfekcji w spreju, który wydawał okropny dźwięk w drodze do mojego kolana, a gdy już tam dotarł czułam przenikliwe zimno i pieczenie. Teraz bolały mnie nie kolana, lecz serce. Jakby ktoś robił mi depilację serca. Plastrami z woskiem. A potem depilację całego ciała. Całego ciała puchatego królika. Zdzierał plastrem futro do łysa. Zdzierał i zdzierał, bo ciągle coś było do zdarcia. „Zaraz przestanie boleć”. Ale zanim przestanie, trzeba jeszcze to poranione, wydepilowane serce oblać jakimś płynem dezynfekującym z alkoholem. I potem żyć bez miękkiego futrzanego pancerza, co jest skutkiem, wcale nie ubocznym, depilacji. Auć.

Lekcja nr 4
Sygnały ostrzegawcze czasem ostrzegają przed czymś zupełnie innym, niż myślisz

Kwiecień. Nie wiadomo, czy już nadeszła wiosna, czy jeszcze wróci zima. Klimat w Polsce jest, jaki jest. Bazie, krokusy… to nic nie znaczy. Raz wiosną przyleciały bociany, a potem spadł śnieg i one marzły głodne. Raz coś zakwitło i zostało zamrożone.

Te same znaki mogą wskazywać na różne rzeczy. W czasach pandemii ludziom się mylą dni tygodnia i dni miesiąca. Zaburzony został pewien rytm. Czy to Boże Narodzenie czy Wielkanoc? Wielkanoc. Policja stoi na drogach całej Polski i zawraca samochody do domu. Fryzjerzy nadal nie pracują. Ani barberzy, więc brodaci mają coraz dziwniejsze brody. Dowiadujemy się też, kto co ukrywał pod farbą – siwiznę, mysi blond czy czerń jak skrzydło kruka.

***

Tygrys: Jesteś ostatnią osobą, do której piszę. Przerzućmy się na SMS-y, bo chcę się wylogować z Tindera. Mam dość tego miejsca.

Królik: Dlaczego masz dość?

Tygrys: Szukam miłości, a chyba mogę tu znaleźć tylko seks. Dowiedziałem się, co to jest ONS. Ty wiesz?

Królik: One Night Stand.

Tygrys: A wiesz, że niektórzy faceci tu tylko tyle mają do zaproponowania?

Królik: No wiem.

Tygrys: A niektóre kobiety pozwalają się tak nie szanować. I nie szanują samych siebie.

Królik: Szukasz miłości na Tinderze? Serio? To chyba nie najlepszy pomysł. Tu wszyscy prawie szukają seksu.

Tygrys: To gdzie znajdę miłość?

Królik: Przyjdź na jogę.

Tygrys: Na jogę? Chętnie się o niej czegoś dowiem. Daj mi swój telefon. Albo ja dam ci swój… Zadzwonisz i pogadamy o tej jodze?

Królik: Zadzwonię, ale zaraz prowadzę zajęcia, zadzwonię, jak skończę.

Tygrys: OK, to czekam.

***

Trzy dni później:

Tygrys: Nadal prowadzisz te zajęcia?

***

W tamtych czasach była to moja odpowiedź na wszystko. Masz doła? Przyjdź na jogę. Wyrzucili cię z pracy? Przyjdź na jogę. Rozpadł ci się związek? Przyjdź na jogę. Szukasz miłości? Przyjdź na jogę. To ostatnie jednak oferowałam wyłącznie facetom. Mężczyzn na jodze jest niewielu. Nawet w szkole, w której uczę, wyjątkowo męskiej, może w sumie 10 procent. Za to kobiet – dużo, fajnych i różnych. 20+, 30+, 40+ i tak dalej. Wolne i zajęte. Z dziećmi i bez. Prawniczki i youtuberki. Studentki i pielęgniarki. Co kto lubi. Z blond warkoczem lub niebieskim paziem. Skromne i próżne, ze sztucznymi rzęsami i bez. Wydepilowane i nie. Byłam pewna, że Tygrys coś sobie wybierze, nie miałby wielu konkurentów. Namawiałam go na warsztat wyjazdowy. Wiadomo, w zamkniętej przestrzeni, w ograniczonym czasie, towar deficytowy wydaje się niezwykle atrakcyjny. W żeńskim liceum, do którego chodziłam, pan od P.O. był prawie inteligentny, pan od historii prawie przystojny, a nauczyciel angielskiego – prawie młody. Na wyjeździe Tygrys miałby cały weekend praktyki, śniadań, obiadów, kolacji, rozmów przy kominku i spacerów w towarzystwie wielu kobiet. To właśnie mu wytłumaczyłam, gdy dzwoniłam opowiadać o jodze. Byłam pewna, że w jodze zakocha się niezależnie od tego, w kim się zakocha na jodze.

Powiedział, że na warsztat nie przyjedzie, ale na zajęcia tak. Do mnie. Przyszedł w niedzielę o 11.00 na regenerację. Spóźnił się, wpadł uśmiechnięty i długo szukał sobie miejsca. Chciał coś powiedzieć. Taki był attention seeking, szukający atencji. Tak mi się wtedy wydawało, ale wiadomo, te same sygnały mogą wskazywać na różne rzeczy. Jestem mistrzynią wyciągania niewłaściwych wniosków. Ale też mistrzynią nieracjonalizacji, czyli nie wmawiam sobie i wszystkim, że jednak wnioski wyciągnęłam właściwe. Co chwila przyznaję się do błędów.

Na początku nie chciałam dać mu tej atencji. Mały chłopiec (był ode mnie o 4 lata młodszy), okularnik w spodenkach z „Decathlonu”. Pierwszy raz na jodze. Ciało OK, ale jak to męskie ciało, które dużo biegało i chodziło na siłownię – trochę zbite, nieskoordynowane, trochę mało elastyczne. Żadne tam ciacho. Wyobrażałam go sobie, jak trzyma w ręku kieliszek czerwonego wina. Nie fantazjowałam, jak robi mostek. I nie o tym, jaki jest w łóżku. Bardzo szanowałam natomiast, że nie podszedł po zajęciach, nie zagadał, tylko zawsze był studentem. Nie czekał na mnie pod szkołą. Prywatne SMS-y wysyłał kilkanaście minut po. Byłam w pracy. Nie podrywał mnie w pracy.

Czy wtedy, na tych pierwszych zajęciach się zregenerował? Nie wiem, nigdy go o to nie spytałam, a teraz już nie spytam. Chodził regularnie raz w tygodniu, regularnie się spóźniał, regularnie z uśmiechem i w spodenkach z „Decathlonu”. Jeden paznokieć u stopy miał jakiś dziwny – potem się dowiedziałam, że nie wytrzymał tempa podróży po Jordanii i zaczął schodzić.

Z grona joginek wybrał jedną. Pisał do mnie SMS-y po zajęciach. Doceniałam, że nigdy nie „ujawniał się” w szkole, nie podchodził, nie robił aluzji. Był moim uczniem. SMS-y były coraz bardziej natarczywe. Domagał się spotkania. Prawdziwego spotkania. Zabiegany Królik z pracoholizmem w końcu znalazł chwilę i ustalił datę: 21 grudnia.

***

Tygrys: „Południk Zero”? 20.00?

Królik: OK.

Godzinę później:

Tygrys: Zamknięty. Sporo knajp pozamykanych, są imprezy gwiazdkowe, szukam dalej.

Królik: Jakby co, kupimy kawę w „Żabce” i pójdziemy do szkoły ją wypić.

Tygrys: Nie, nie, coś znajdę.

***

Teraz, kiedy to piszę, knajpy też są pozamykane – od ponad miesiąca. Wzięlibyśmy coś na wynos, a może zaprosiłabym go na kawę do siebie. Choć na pierwszą randkę pewnie nie. Przez lata pracowałam w „Cosmopolitan”, napisałam wiele tekstów o Tinderze i o randkach w ciemno. O zasadach bezpieczeństwa i takich tam. Czasem się ich trzymałam.

***

Wybrał „Znajomych Znajomych” na Wilczej. Pierwsza oficjalna prawie randka. Przyszłam po zajęciach i włożyłam trochę wysiłku w to, by nie wyglądać jak ja-joginka – w legginsach, newbalansach, bez makijażu. Miałam czarną wąską spódnicę, czarny sweter z białym kołnierzykiem. Płaski obcas, ale nie glany.

***

Niedawno robiłam porządki w szafie. Zgodnie z sugestią Marie Kondo, guru od sprzątania, brałam każdą rzecz do ręki i czekałam, czy poczuję „spark of joy”. Kiedy brałam do ręki ciuch, który pamiętam z naszej randki lub który mi kupił (lubił mnie przebierać za bardziej kobiecą kobietę), spódnicę, sukienkę, piżamę, majtki, skarpetki, które mi kupił… czułam „spark”. Sukienka, którą miałam na spotkaniu autorskim, które prowadził – „spark”. Suknia ślubna, zielona, koronkowa – spark. Dżinsy i żółty sweter, w którym dowiedziałam się, że umiera – też „spark”, nie wiem, czy „of joy”, raczej melancholijny. Wszystkie zostawiłam. Wąską spódnicę, czarny sweter z białym kołnierzykiem, buty bez sznurowadeł też.

***

Wyglądałam trochę grzecznie, trochę sexy, stosując się do porad z „Cosmopolitan”, które sama kiedyś napisałam.

Pierwsze nasze spotkanie było 21 grudnia 2018. Przesilenie, pełnia, pierwszy dzień zimy. Dzień „opłatków” firmowych i kumpelskich. On zobaczył mnie przez okno, wybiegł otworzyć drzwi. „O nie, jaki nadgorliwy” – pomyślałam. Punkt mniej. Na stoliku leżała biografia Woody’ego Allena. Punkt mniej. „Chciałeś mi zaimponować?”. Czy już wspominałam, że mam zdiagnozowany autyzm i dlatego pewne żarty wychodzą mi grubo? Ale on się nie obraził.

Było cudownie. Gadaliśmy przy dwóch herbatach. On swojej nie ruszył. Myślałam, że z powodu tremy, później dowiedziałam się, że ma skomplikowane relacje z jedzeniem, piciem i swoim żołądkiem. Gadaliśmy o filmie, kobietach, mężczyznach, miłości, życiu. O jodze i bieganiu. Chciałam zapłacić przynajmniej za swoją herbatę, ale uparł się, że nie. Wtedy jeszcze nie wiedziałam, że to test. Nie wiedziałam, że na randki tinderowe i sympatiowe umawiają się dziewczyny, które chcą zjeść i się napić na koszt faceta, i Tygrys był na nie wyczulony. Jak na ONS, bo to też był ONS, tylko gastronomiczny.

Moja mała feministka i mała ekonomistka podpowiedziała mi, że najlepiej jest po połowie. Wtedy nikt nie zaciąga długu. Długi trzeba spłacać, bo inaczej panuje dysharmonia. Jeśli nie spłacimy długu tej osobie, u której go zaciągnęliśmy, prawdopodobnie będziemy musieli spłacić go komuś innemu i w innej walucie. I większy, z odsetkami.

Nie chciałam, żeby mnie odprowadził, bo nie chciałam, żeby wiedział, gdzie mieszkam (była redaktorka „Cosmopolitan”!). „Spędziłam cudowny wieczór z megainteligentnym facetem. Przegadaliśmy go prawie do północy – pisałam potem przyjaciółce. – Ale będzie z tego raczej przyjaźń, nic więcej, chemii między nami nie ma”. Mam jeszcze ten SMS w telefonie.

Dowód na to, że ta miłość to nie był piorun, który trafił syna „ojca chrzestnego” w powieści Maria Puzo. To nie było coup de foudre. To była iskra, która stała się przyczyną pożaru.

***

Po czym poznaję, że kogoś kocham:

- Jest mi dobrze w jego obecności. W tym samym pokoju, samochodzie, w kinie, na sąsiedniej macie do jogi, przy stole, w łóżku. Nie przeszkadza mi jego zapach, ton głosu, gesty, sposób, w jaki oddycha, gryzie jabłko, przełyka kawę. Jest częścią mojej przestrzeni, mojego świata, sąsiednim puzzlem.

- Lubię z nim rozmawiać, ale jest mi też wygodnie z jego milczeniem.

- Taki paradoks. Czuję, że mogę być przy nim sobą, nie grać żadnej roli, nie „wciągać brzucha”, ale z drugiej strony – chcę być dla niego tak zwaną najlepszą wersją siebie – atrakcyjną pod względem i fizycznym, i intelektualnym. Czyli… jest moją dodatkową motywacją, jeśli chodzi i o fryzjera, i o pisanie książki. Mówię dzięki niemu „w cudzysłowie”, nie „w cudzysłowiu” i czytam do poduszki „Złego” Tyrmanda, nie „Wszystko jest iluminacją” Jonathana Saphrana Foego. Nie dlatego, że „Zły” jest lepszy. Dlatego, że z Jonathanem czuję się swobodnie, a Tyrmand to dla mnie jeszcze niedoodkryty teren. Wyjście poza strefę komfortu.

- Czy Tygrys był inspirujący? Tak, chyba tak. Chciałabym go inspirować i chciałabym, żeby on mnie inspirował. A czasem nawet pilnował – żebym pisała tę książkę, czytała tego „Złego”, poszła na wystawę zdjęć Tadeusza Rolke do Domu Spotkań z Historią.

- Na pewno dodaje mi energii życiowej, a nie drenuje mnie z niej.

- To, co u innych być może mnie wkurza lub mi się nie podoba, u niego – przeciwnie. Lubię to, a w najgorszym wypadku akceptuję. Przyjmuję w pakiecie wad i zalet. Nie próbuję go zmienić. Ale… teraz, jak się nad tym zastanawiam, to… jeśli on się zaniedbuje (intelektualnie, fizycznie… patrz wyżej), robi coś, co uważam aż za szkodliwe dla niego (albo świata), to chyba jednak mu o tym mówię.

- Mam potrzebę dzielenia się. Czasem, przestrzenią, energią, kasą, ale też drobiazgami. Gdy coś mnie zadziwi, rozśmieszy, wzruszy, a jego akurat nie ma w pobliżu, odruchowo chcę mu o tym powiedzieć, napisać, wysłać zdjęcie.

- Wzbudza moją ciekawość. Lubię, gdy opowiada mi o sobie, o tym, co mu się przydarzyło, o tym, co myśli…

- Potrafię z nim rozmawiać także na niewygodne, intymne tematy. Przyznać się do rzeczy, do których nie przyznałabym się nikomu (co nie znaczy, że traktuję go jak konfesjonał, ale że w razie czego potrafię przełamać wstyd czy zażenowanie…).

- Potrafię bez focha przyjąć jego gorszy dzień, krytykę, milczenie…

- Potrafię na spokojnie (albo prawie spokojnie) przedyskutować problemy, które pojawiają się w relacji albo wspólnym życiu. Przetrwać kryzys. No właśnie, wyczuć albo przegadać, kiedy należy go „przetrwać”, a kiedy włączyć jakieś działania naprawcze.

- Gdy myślę o przyszłości, to on jest jej częścią. Biorę go pod uwagę, podejmując ważne decyzje. Nie kupuję legwana, jeśli jest uczulony na legwany. Jadę na wakacje na Sardynię, jeśli on nie ma ochoty na Indie.

- Jestem odrobinę zazdrosna. Ale ta zazdrość to dawka homeopatyczna. Miesza się 0,5 procent zazdrości i 99,5 procent pewności, że nie ma powodu.

- Tęsknię, gdy go nie ma.

- Mogę bez niego żyć, ale jeśli nie muszę, to… nie chcę :-).

- Integralność. Tak, ten temat wraca. Nie tylko nie robię nic, co musiałabym/chciałabym przed nim ukrywać, ale także jego i związku z nim nie muszę przed nikim ukrywać.

- Integralność znowu… nie muszę mu wszystkiego mówić o sobie (i chyba nie chcę, bo po co?), ale jakby co… mogę. I jeśli zapyta, i jeśli jest to dla niego ważne – OK.

- Ostatni punkt dopisałam po długim namyśle, ale tak… chyba jestem gotowa się dla niego zmieniać, jeśli jest coś, na czym mu zależy, a co za bardzo nie kłóci się ze mną. Raczej nie rzucę dla niego pracy, którą kocham, jogi, najlepszej przyjaciółki, gdyby sobie tego zażyczył, ale… jest sporo tematów, które są u mnie negocjowalne. Na przykład mieszkanie razem.

Check, check, check.

***

Taki przykład z terapii, podkolorowany i nie z Tygrysem ta terapia:

– Jeśli żonie przeszkadzałby zapach dezodorantu, którego pan używa, zmieniłby go pan?

– Tak.

– To dlaczego nie zmieni pan swojego zwyczaju picia dwóch piw dziennie?

– Bo to nie jest dla mnie ważne.

– A żona jest dla pana ważna?

– Tak?

– A piwo jest ważniejsze od żony?

– Nie.

– A od dezodorantu?

No więc czasem dla ratowania związku warto zmienić dezodorant.

***

Po pierwszej randce.

Tygrys: A może razem pobiegamy? Na przykład jutro?

Królik: Nie, jeszcze nie jestem gotowa.

Tygrys: To skoro nie chcesz ze mną biegać, to może chcesz ze mną chodzić?

Królik: Doceniam poczucie humoru.

***

Dzień później.

Tygrys: Kiedy się spotkamy?

Królik: Słuchaj, sytuacja jest taka… piszę, żebyś sobie nie pomyślał, że cię olewam. Moja przyjaciółka zachorowała na raka, ma też kłopoty prywatne, chcę być z nią, gdyby mnie potrzebowała, zwłaszcza że święta, chemia, sylwester i jest smutna… Możemy się umówić, ale może się zdarzyć, że w ostatniej chwili odwołam, bo przyjdzie od niej wiadomość, więc… nie umawiam się.

Tygrys: Umów się. Możesz potem odwołać. Mogę też z tobą pojechać, do przyjaciółki, na chemię. Czy jest pod opieką psychoonkologa?

Królik: Nie wiem. OK. To w środę?

Daria chodziła ze mną na jogę i do mnie na jogę. Potem często jadłyśmy razem śniadanie. Orkiszowe naleśniki z tofu i owocami. Świeżo wyciskany sok pomarańczowy. Latte z mlekiem migdałowym. Zwierzenia. Pojechałyśmy razem na warsztat do Bydgoszczy. Wracałyśmy pociągiem. Zwierzenia.

Pewnego dnia zaczęła kaszleć. Trafiła do szpitala, potem do kolejnego. Badanie za badaniem. Rak jajnika z przerzutami na otrzewną i płuca. Czwarte stadium.

Operacja, chemie, łóżko. Rezygnacja z jogi. Odwołany wyjazd do Indii, kolejne chemie, powrót do jogi, operacja.

Byłam blisko, na standby. Na wypadek, gdyby nikt inny bliski nie był blisko.

***

Tygrys miał trzecie stadium. Rak żołądka, tryb rozlany. Przerzut na płuca. Średnia długość życia po takiej diagnozie: 9 miesięcy. A prognoza w jego konkretnym przypadku – 2 miesiące. Poznaliśmy się 11 miesięcy po diagnozie. Spędziliśmy razem 13 miesięcy.

***

Definicja „blisko” zmieniła się przez ten czas. Nie tylko dla mnie i Darii, dla mnie i Tygrysa. Dla wszystkich. 1,95 metra w przestrzeni publicznej to już za blisko. Zgodnie z ostatnimi rozporządzeniami rządu można być za to ukaranym.

Lekcja nr 5
Warto być wrażliwym

Tygrys: Mogę cię zaprosić na wino?

Królik: Mnie? Na wino? OK. Ale ostrzegam, to wino w moim wypadku to strata pieniędzy.

Tygrys: ?

Królik: Po pierwsze piję w ilościach homeopatycznych. Najwyżej kieliszek. Lepiej pipetą.

Tygrys: Po drugie?

Królik: Rozróżniam wina białe i czerwone. Słodkie i niesłodkie. Nie rozróżniam wina za 5 złotych od tego za 500.

Tygrys: Rozróżnisz. Kiedy?

Królik: Środa?

***

Tygrys był sommelierem. Urządził mi prywatną degustację w swoim mieszkaniu, w niepozornej kawalerce w niepozornym bloku, wybudowanym dawno temu dla pracowników Huty „Warszawa”. Ale tam, w tej wielkiej płycie, działa się magia. Półki uginały się od książek, moich książek – niektóre to były te same tytuły, które były u mnie. Impresjoniści, polska poezja, film, biografie. Byłam w Krainie Czarów. Pod drugiej stronie lustra.

Kot też był – uśmiechał się całym sobą. Całą sobą, bo to była dziewczyna. Tiffany. Później dowiedziałam się, że nikomu poza Tygrysem nie pozwalała się dotknąć. Sierotka znaleziona na ulicy i przywieziona do schroniska na Paluchu. Tygrys pojechał tam po kota, wybrał ją od razu i dał jej imię. Tiffany – jak lampa, jak biżuteria, jak miejscówa na dobre śniadanie, bo Tygrys kochał „Śniadanie u Tiffany’ego” – i powieść, i film. Ja też kochałam. A potem kochałam Tygrysa. I Tiffany. Z wzajemnością.

***

Potem to zdarzało się ciągle w trakcie naszej relacji, ale najbardziej na początku. Jedno z nas tłumaczyło rzeczy oczywiste – streszczało „Śniadanie u Tiffany’ego”, „Z zimną krwią”, opowiadało o szczegółach tragedii w domu Polańskiego, o tym, ile nenufarów namalował Claude Monet, czy wymieniało nazwisko aktora drugoplanowego w trzeciorzędnym filmie sprzed 30 lat.

„Tak, przecież wiem…” – przerywało to drugie. Uśmiechaliśmy się do siebie. „Śniadanie u Tiffany’ego” czytałam kilka razy. „Z zimną krwią” jeszcze na studiach. Jeździłam do domu Claude’a Moneta, znałam też ten mały sklepik z lampami Tiffany na Nowym Świecie. Cytowałam wiersze Andrzeja Bursy z pamięci i ogarniałam Wojaczka. Wybaczyłabym wszystko Osieckiej, wiedziałam, gdzie mieszkał Zygmunt Kałużyński i jak umarł Eugeniusz Bodo.

Mieliśmy podobne światy wewnętrzne, z czasem mieliśmy też podobny świat zewnętrzny.

***

– Czy ona ma jakieś wady? – spytał się przyjaciel Tygrysa, gdy ten znowu popadł w zachwyt na mój temat.

– Nie bardzo zna się na winach i nie bardzo je lubi.

To był eufemizm, bo o winach nie miałam pojęcia. Uważałam, że jestem pozbawiona jakiejś ważnej funkcji w mózgu i żołądku, która pozwala docenić smak. Nigdy nie lubiłam alkoholu, nie piłam dla przyjemności, nie smakował mi. Kilka razy upiłam się (tokajem z „Tokaju”, wypitym duszkiem z plastikowego kubka), żeby zobaczyć, jak to jest być pijaną. Średnio jest, więc już potem się nie napinałam.

Tygrys w swojej Krainie Czarów (metraż 27) postawił trzy kieliszki na trzech kartkach białego papieru, odkorkował trzy butelki. Sposób, w jaki oglądał, wąchał, smakował, a przede wszystkim jak opowiadał… to było flow. Znałam tylko kilka osób, które tak potrafią się zagubić w swoim temacie, że aż świecą od środka. Znałam Tygrysa.

***

Odróżniłam to wino. W sensie, takiego za 5 złotych nie było, ale wyczułam w blind test, które z trzech – czerwonych wytrawnych – jest najdroższe.

A przede wszystkim – zobaczyłam Tygrysa w stanie flow. W kawalerce w bloku z wielkiej płyty otwierał wina droższe niż stolik, na którym stały, droższe niż wszystkie meble w kawalerce. Miał w oczach to „coś”, gdy mówił o winach, oglądał je, wąchał, smakował. Gdyby każdy z nas tak smakował… Gdyby każdy z nas potrafił żyć skromnie, ale to, co ważne dla niego, mieć najlepszej jakości. Gdyby każdy z nas miał swoje flow. Miałam rację, jeśli chodzi o tych mężczyzn z pasją – coś w sobie mają seksowniejszego od ciała.

***

Tygrys był też jedyną osobą, jaką znałam, która potrafiła wylać pół kieliszka wina do zlewu. A nawet pół butelki, bo nie smakuje, albo smakuje, ale wystarczy. Gdyby każdy z nas tak potrafił – pożegnać się, gdy coś nie smakuje, świat byłby piękniejszy i może nie doszłoby do pandemii, wywołanej, jak mówią, zupą z niedogotowanego nietoperza zarażonego COVID-19.

***

Zastanawiam się, dlaczego to jest degustacja. A nie gustacja. Degustacja kojarzyła mi się ze zniesmaczeniem, gustacja ze smakowaniem.

***

„Jak byłem w twoim wieku, to się tak nie przejmowałem” – mówił dziadek nr 2, który robił wino porzeczkowe w mikroskopijnej kuchni mikroskopijnego mieszkania w Lublinie, jeszcze skromniejszego niż to na Bielanach. Dziadek nr 2. Nie ten, który zostawił babcię, gdy ta pojechała w odwiedziny do wnuka. Ten drugi, który urodził się w podróży na wozie, a sikał na onuce. A przed wojną mieszkał we dworze. Gdy pieczono ciasta na Wielkanoc, z pozostałych białek robiono bezy i te bezy były dla służby. Moje ulubione wtedy ciastka! Do dziś pamiętam, że bezy są dla służby. Może dlatego tyle służę w życiu, na które nie zasłużyłam. Czym się przejmował dziadek nr 2? W dzieciństwie pewnie tylko tym, żeby nie musiał jeść bezów ze służbą, a potem chciał mieć tylko święty spokój, spokój od złych wspomnień. I od poczucia winy, nie od wina. Kiedy go poznałam, nie był ani degustatorem, ani gustatorem życia.

***

Tygrys odprowadził mnie do metra i zaraz potem wysłał SMS: „Dziękuję za spotkanie. Było tak ciekawie, że zapomniałem cię adorować”. Uff, jak dobrze – pomyślałam wtedy, ale nie napisałam. Bałam się jego adoracji, było jej coraz więcej. Jak dla mnie – sporo za dużo.

***

Rozmawialiśmy o filmach mojego ojca. Tata Królika był reżyserem w latach 40., 50., 60. Kiedy się urodziłam w 1971, premierę miał „Janosik”.

Kiedyś był sławny. Potem był zapracowany. A potem chciał odpocząć. A jeszcze potem stwierdził, że już odpoczął, i został posłem na Sejm. Ale o jego filmach już dawno nikt nie mówił. Chyba że Tygrys, który lubił szukać, szperać, chodzić na seanse do „Iluzjonu” nawet kilka razy na ten sam film. Smakował go jak wino, i jak wino, potrafił wylać do zlewu, tak że zdarzało mu się wychodzić z kina, gdy film go nie satysfakcjonował, nie frapował. Podczytywał biografie. Godzinami przesiadywał w bibliotece, szukał starych zdjęć w internetowych archiwach i na eBayu.

Postanowiłam od razu powyciągać swoje trupy z szafy, żeby wiedział, z kim ma do czynienia. Nie tylko, nie znam się na winach, ale mam też inne wady: zasnęłam na „Władcy Pierścieni”, „Kasynie” i „Angielskim pacjencie”. Znudziła mnie „Rybka zwana Wandą” i nie śmieszy mnie Monty Python. W ogóle mnie mało śmieszy – autycy mają inne poczucie humoru. Neuronormatywni nazywają je specyficznym. Specyficzne poczucie humoru polega na tym, że śmieszy mnie „Gladiator” (nie wierzę, że ten film powstał na serio!), płaczę (nie ze śmiechu) przy „Alternatywach 4” – uważam, że to bardzo smutny film i nie lubię go oglądać. To ostatnie Tygrys przyjął z trudem, ale pozostałe wady zaakceptował.

***

– A mnie już szukałeś na filmpolski.pl? – spytałam ze śmiechem pomiędzy jednym łykiem wina a drugim.

SMS przyszedł wieczorem: „Nie rozpoznałbym cię. Może po głosie. Ale i wtedy, i teraz jesteś piękna”.

Stalker? Freak? Trochę się wtedy przestraszyłam. Że to tak szybko idzie. Jeszcze się nawet nie pocałowaliśmy, ale on już poił mnie winem i szukał mnie w internecie.

I oglądał w filmie „Nikt nie jest winien”. (Dlaczego nie „Nikt nie jest winny”? Winny. Winny.com.pl. Skazany na picie wina. Skazany na miłość). Ale wiadomo, ja też byłam winna. Piłam wino, rozmawiałam o filmie, weszłam w proces zakochiwania się, a ten lęk był trochę udawany, taki króliczy.

Odpowiedziałam rumieńcem na SMS.

***

Szukał mnie wszędzie. Guglał mnie wszędzie. Oczywiście na Facebooku i na blogu. Napisał do dziewczyny, którą znaliśmy wspólnie (słabo), żeby ją o mnie podpytać. Zamówił moją książkę „13 lekcji jogi”. Szperał w archiwum czasopism w bibliotece na Koszykowej. Czytał moje stare artykuły w „Filmie”, „Twoim Stylu” i w „Cosmopolitan”. Wkurzył się (odrobinę), za to, że mu nie powiedziałam, że pisałam też pod pseudonimem, bo nie mógł wyguglać moich wszystkich alter ego.

Znalazł gdzieś mój przedpotopowy tomik wierszy. „Okropnie niedobry! Wstydzę się za niego!” – zdenerwowałam się, ale on się za mnie nie wstydził, nigdy się za mnie nie wstydził.

Kiedy na eBayu zamówił stare wydanie „Filmu” z moją mamą na okładce, zaniepokoiłam się jeszcze bardziej. Freak? Stalker? Nie, zaniepokoiłam się, że to może być nie obsesja, ale miłość, taka prawdziwa, dokładnie taka, o jakiej zawsze marzyłam, bezwstydna.

***

Kilka dni później na Tinderze dałam kosza facetowi z pieprzykiem na pupie, żeby mieć czas dla Tygrysa. Poszliśmy świątecznie oświetlonym Krakowskim Przedmieściem i usiedliśmy w „Telimenie”, gdzie przy kawie rozmawialiśmy o związkach. Pomyślałam wtedy, że jest młodszy ode mnie o 4 lata. Ale nie tak młodszy, jak Tadeusz od Telimeny, więc może nasz związek ma szansę. Może mogę się zakochać.

***

Mój ojciec był starszy od mojej mamy o 20 lat. I też był zodiakalnym Baranem. Nie, horoskopy to nie do końca moja bajka, ale Tygrys kilka razy wspominał o swoim Baranim uporze. Tata był uparty. Tygrys był uparty – już wtedy postanowił, że zostanę jego dziewczyną, jego żoną, matką jego dzieci (sic!). I uparcie do tego dążył.

***

Tygrys na Messengerze (nie do mnie, do koleżanki): „Wszedłem w związek. Choć dosłownie jeszcze nie wszedłem”.

Tygrys na Messengerze (nie do mnie, do Przyjaciela): „Coraz bardziej się zakochuję, ona pasuje do mnie jak ulał. Inteligencja kapitalna. I niedługo będziemy szukać mieszkania w centrum do wynajęcia”.

Tygrys na Messengerze (nie do mnie, do Przyjaciela): „Jutro podpisujemy umowę. Od 15 marca mieszkamy”.

***

To nie jest tak, że było jak w komedii romantycznej. Słodko, za rączki, dużo seksu i croissanty z szampanem na śniadanie. Choć bywało i słodko, i za rączki. Rzeczywiście jadaliśmy croissanty w naszej małej kuchni, która ma widok z okna na podwórka. Ten widok jest jak na podwórka Paryżu – może stąd nasza miłość do croissantów, może stąd nasza miłość. Czuliśmy się jak w zamku z czołówki filmów Disneya, ale na filmach nie widać, że ten zamek ma też piwnice i lochy.

***

Miłość była mocna, tak, i prawdziwa, ale bywało też trudno. Czasem raj zamieniał się w piekło, a czasem zamiast croissantów jedliśmy owoce z Drzewa Wiadomości Złego i Dobrego. Mężczyzna po przejściach. Kobieta po przejściach. Tygrys, syndrom DDA, z rakiem żołądka i po zdradzie. I Królik, molestowany seksualnie w dzieciństwie przez dziadka (tego, który nie jadł bezów dla służby). Królik śpiący na wycieraczce. Mnóstwo traum, szablonów, schematów. Mnóstwo napięć, ale też dużo miłości. Ja mściłam się na nim za wszystkich niedobrych mężczyzn mojego życia, a on mścił się na mnie za wszystkie kobiece kłamstwa, zdrady i przemoc.

Z czasem było coraz mniej zemsty, mniej napięć, a więcej miłości, seksu, croissantów i szampana. Potem było mniej seksu, mniej croissantów i żadnego szampana. Rozmowy o dziecku ucichły. Miłość pozostała. Było więcej chemii i mniej Tygrysa, który chudł, zasypiał i znikał. Kiedy go poznałam, ważył 67,5 kilograma. Kiedy umierał – 42 kilogramy.

***

Płakałam, gdy ostatnio w radiu puścili piosenkę „Im więcej ciebie, tym mniej” Natalii Kukulskiej. Miłość jest trudna. Miłość jest niezwykła. Cieszę się, że ją poznałam. Miłość jest jak zemsta za wszystkie lata niemiłości.

***

– Jesteś szczęściarą – powiedziała Kamila, kiedy Robert umarł. – Jesteś szczęściarą, bo poznałaś miłość. Wiele kobiet nie poznało jej nigdy i nigdy nie pozna.

Nie wiem, czy pozna, ale ja poznałam i jestem szczęściarą, tak, jestem szczęściarą. Miłość zresztą została po śmierci. Cały czas ją czuję. I czuję, że cię nie opuszczę.

***

Kiedy potem ludzie pytali o tego Tindera, o jogę, o początki naszego związku, Tygrys mówił: „Agnieszka na Tinderze szukała mężczyzny z pasją, musiałem więc sobie szybko skombinować jakąś pasję”.

Żartował, bo pasji miał w sobie dużo. Blog, wino, Kieślowski, Wojaczek, Osiecka i seks. Był znawcą wszystkiego, na czym postanowił się poznać. Na jodze też się poznał. Kiedy pisałam moją poprzednią książkę, „10 lekcji jogi”, czytał ją do nocy, robił korektę, a potem poprowadził spotkanie autorskie tak pięknie, że byłam wzruszona.

***

– Co robisz w sylwestra? – spytał Tygrys, gdy odprowadzał mnie do domu po kawie w „Telimenie”. Nie wiem. Miałam jakieś plany, miałam wyjechać z przyjaciółmi jogowymi na północ. Potem odwołałam, bo wolałabym być bliżej Darii. Potem znów jakieś plany.

– Nie wiem – powiedziałam Tygrysowi. – A ty?

– Ja mam plan spędzić go z tobą.

Trochę się spięłam, ale powiedziałam „tak”. Poszłam do „Złotych Tarasów”. Kupiłam seksowną-ale-nie-za-bardzo koszulę nocną. Pościel w „Zarze”, oliwki w „Damas”. Posprzątałam mieszkanie i jak Bridget Jones przymierzyłam kilkanaście opcji outfitu przed lustrem. Nie miałam problemów z majtkami modelującymi sylwetkę, bo żyłam w cudownym przekonaniu, że nie muszę nic modelować. Dla Tygrysa ani w ogóle. Włożyłam więc bieliznę seksowną-ale-nie-za-bardzo, bo seks wchodził w grę. Nasz pierwszy seks. Ponieważ kameralna impreza w winebarze odbywała się 10 minut spacerem od mojego mieszkania, powiedziałam, że zapraszam go po. Na noc. Miałam tremę, bo przecież prawie się nie znaliśmy, a już kochaliśmy.

On przyszedł po mnie przed imprezą. Zeszliśmy na bulwary. Stukałam obcasami na chodniku jak paryżanka. A potem piłam prawdziwego szampana i cavę, jadłam hummus, siedziałam blisko Tygrysa. Słuchałam, jak inni mówią o winach, i patrzyłam, jak robią te swoje chomicze miny, jakie robią sommelierzy, gdy degustują. O północy poszliśmy nad rzekę i Tygrys spytał, czy może sobie zrobić ze mną selfie. Zgodziłam się, ale mój uśmiech na tym selfie jest nieszczególnie naturalny. Byłam spięta. Miałam tremę, bo przecież prawie się nie znaliśmy, a już kochaliśmy.

Okazało się też, że ktoś inny robił nam zdjęcia i wrzucał je potem na Facebooka. Kiedy obudziliśmy się rano 1 stycznia, byliśmy już oznakowani. Takie czasy.

Tygrys zabrał ze sobą z winebaru kieliszki i dwa niedopite przez nas szampany (potem się dowiedziałam, że zawsze otwierał przynajmniej dwie butelki, żeby móc porównać i nigdy nie jadł, gdy pił, i nigdy się nie upijał). Usiedliśmy na nie mojej kanapie w nie moim, ale wynajętym przeze mnie mieszkanku. Degustowaliśmy szampana, ale także siebie. Głównie intelektualnie. Znów Truman Capote był tematem i kino amerykańskie kontra hollywoodzkie. Szumiało mi w głowie. Decyzje były łatwiejsze.

– Idziemy spać czy uprawiamy seks? – spytałam nad ranem, kiedy byłam bardzo śpiąca, bo o tej porze to ja-joginka zwykle wstawałam na jogę, a nie kładłam się spać.

– Idziemy spać – roześmiał się Tygrys. – Bardzo podoba mi się tempo, w jakim rozwija się nasza znajomość.

Kosz? Nie poczułam się urażona, bo za bardzo szumiało i za bardzo mnie też podobało się tempo tej znajomości. Zasnęliśmy przytuleni w nowej pościeli z „Zary”. Nie założyłam też seksowniej-ale-nie-za-bardzo koszuli nocnej, bo w tej sytuacji chyba była trochę za sexy. Tygrys zasnął w t-shircie. Nie pamiętam, który to był z jego t-shirtów: czy punkrockowy, czy anarchistyczny, czy prawie zwykły. Pod tym t-shirtem, w okolicach obojczyka wyczułam dziwne zgrubienie – powiedział mi o nim później. To port naczyniowy – byłam na tropie pierwszej tajemnicy Tygrysa.

Ten sylwester to nasza randka nr 5. Ludzie mówili nam, że ładnie razem wyglądamy. Ale my wtedy nie byliśmy jeszcze oficjalnie parą. Nawet nie całowaliśmy się tak naprawdę. Tygrys zrobił nam pierwsze wspólne selfie, ktoś nas pierwszy raz razem otagował na Facebooku, spędziliśmy pierwszą wspólną noc i pierwsze śniadanie w nowym 2019 roku: croissanty w „Croque Madame” na Nowym Świecie. Piszę te nazwy nie dlatego, że mi za to płacą, ale chcę je zapamiętać i odwiedzić po pandemii. Teraz nie działają normalnie, ewentualnie na wynos, i sama jestem ciekawa, czy się otworzą i kiedy. Pewnie niektóre splajtują, a ja chciałabym sobie kiedyś zrobić gastronomiczny spacer śladami naszych randek.

Okazało się wtedy, że potrafię odróżnić cavę od szampana, croissanty z masłem od croissantów z margaryną, wino drogie od taniego, mężczyznę, który stanie mi się drogi, od innych.

Wrażliwość jest cnotą, chociaż przeszkadza w życiu. Kiedy nie smakuje ci gristoje, podrabiane croissanty i podrabiani mężczyźni – bywa ciężko. Ale też niezwykle ciekawie.

***

Jeśli nie potrafisz cierpieć, nie potrafisz kochać. Jeśli nie odróżniasz odcieni szarości, to i odcienie słońca będą dla ciebie wszystkie takie same. Warto stawać się coraz wrażliwszym, a nie – jak namawiał mnie ktoś po śmierci Tygrysa – znieczulić się już na zawsze, obudować pancerzem, założyć maseczkę i rękawiczki, i przyłbicę chroniąca mnie przed światem.

Lekcja nr 6
Zawsze lepiej jest wiedzieć więcej niż mniej

Zastanów się, czy chcesz odpakować prezent. A co, jeśli ci się nie spodoba? A co, jeśli nie będzie można zapakować go znowu i oddać? Ciekawość to pierwszy stopień do piekła? Być może. Ale to też pierwszy krok do tego, żeby wiedzieć więcej. I jeśli zrobisz drugi krok, możesz przejść przez piekło tylko trochę osmalona, za to mądrzejsza i silniejsza. I dowiesz się, co to port naczyniowy i chemia paliatywna. Wcześniej nie miałam o nich pojęcia.

***

Randka nr 6 to było wyznanie. 2 stycznia 2019. Umówiliśmy się w „Karmie”. Taka karma.

– Zdiagnozowano u mnie raka żołądka. Jestem po 16 chemioterapiach – usłyszałam między jednym a drugim łykiem migdałowej latte. – To już przeszłość, jestem pewien, że rak nie wróci, ale powinnaś wiedzieć, zanim na serio się w sobie zakochamy. Zanim ja się zakocham jeszcze bardziej, bo gdybyś odeszła teraz, jeszcze bym to jakoś zniósł, ale z każdym dniem byłoby gorzej. Więc zastanów się, czy ma to dla ciebie znaczenie.

Cisza. Uciekaj, Króliku. Trochę się domyślałam (bo ta czułość wobec Darii, której przecież nie znał). Uciekaj, Króliku.

– Ma to dla mnie znaczenie – powiedziałam po chwili. – Ma to dla mnie znaczenie, że mężczyzna, w którym właśnie się zakochuję, był albo jest poważnie chory. Nie ma to dla mnie znaczenia w tym sensie, że nie zmienia to naszej relacji. Niech się rozwija, jak się rozwijała. Ale nie myśl sobie, że masz teraz jakieś dodatkowe fory u mnie.

Dodałam, że teraz przez chwilę muszę być sama, i wyszłam. Nie uciekłam, wyszłam, a w pewnym sensie zostałam. Czy choć raz myślałam o tym, żeby zakończyć tę znajomość? Nie. Nie przyszło mi to do głowy. Czy poczułam lęk? Trochę, ale raczej w stylu: nie wiem, co teraz będzie, a nie: będzie źle, będzie trudno, nie poradzimy sobie, nie poradzę sobie. Taka karma. Wyszłam z „Karmy” mocno zmieszana. Może wstrząśnięta nawet. A wieczorem napisałam do niego, czy wybrałby się ze mną do teatru.

„Z tobą nawet do pustego teatru”.

***

Teraz to tylko do pustego. Pod warunkiem że się włamiemy. Pod warunkiem że Tygrys by żył. Teatry zamknięte są od ponad miesiąca. Do tego po kolei dochodzą kolejne zarządzenia: od godziny 10.00 do 12.00 sklepy i apteki będą otwarte wyłącznie dla osób powyżej 65. roku życia. Seniorzy mogą robić zakupy również w innych godzinach, jednak ze względu na to, że są bardziej podatni na zakażenie, zalecane jest, by korzystali ze sklepów właśnie w ustalonych godzinach; w weekendy otwarte mogą być sklepy, drogerie i apteki.

Policja sprawdza, co i jak. Mandaty: nadal 5 tysięcy złotych. 50 tysięcy, jeśli ktoś złamał kwarantannę, czyli wtedy gdy z powodu podejrzenia zakażeniem dostał nakaz spędzenia w zamknięciu 2 tygodni.

Więc dzisiaj moglibyśmy – jak to robiliśmy często – otworzyć laptop (Tygrysa laptop – miał większy ekran i listę must see aktualizowaną). I obejrzeć Teatr Telewizji. Oglądam sama – trzecią sztuką „bez niego” jest „Bzik tropikalny” Jarzyny. W sam raz na mój nastrój – taki comfort food dla mózgu, w którym panują tropiki i bzik.

W każdym teatrze czuliśmy się dobrze razem. W żadnym nie byliśmy aktorami. Okazuje się, że reżyserzy (mimo moich genów) też raczej z nas żadni.

***

Po randce nr 7 Tygrys (nie do mnie, do Przyjaciela): „Mój nos podpowiada mi, że dziś od godziny 10 będę miał dziewczynę. Umówiliśmy się na śniadanie na mieście”.

***

Po randce nr 8 Przyjaciel do Tygrysa: „I co, jesteście razem?”

Tygrys: „Jesteśmy. Jest cudownie. Wczoraj sex. Teraz też się widzieliśmy na kawie. Oboje się już chyba zakochaliśmy”.

***

„Nie płacz, głupia” – powiedziałaby babcia. Nie przebierałaby w słowach, może nawet nazwałaby smarkulą, jak często to robiła. Uważała, że nasze pokolenie nie ma żadnego powodu do zmartwień. W jej pokoleniu kobiety traciły na wojnie chłopaków i dzieci, po prostu. W jej pokoleniu kobiety traciły chłopaków i dzieci, i rodziców, przyjaciół, ulubionych nauczycieli i ulubionych lekarzy, stojąc z nimi w rządku przed wykopanym własnymi rękami zbiorowym globem. Potem wpadały do niego same albo – gorzej – nie wpadały i żyły dalej. W jej pokoleniu żołnierze wroga przychodzili po seks. Czasem dwójkami, trójkami, tuzinami… nie było social distancing, nie było maseczek. Brali sobie seks, jaki był i kiedy chcieli. Miłość? A co to?

***

Tygrys na FB: „Tygrys i Królik byli dziś w lokalu dla literatów. Zjedli obiad, chodzą z sobą już tydzień i nadal nie dają się zjeść rutynie! Nad nimi wisi foto Holoubka i z tej okazji anegdotka prosto z tej samej kawiarni ‚Czytelnika’ na Wiejskiej:

Stanisław Dygat też kiedyś jadł tu obiad i wpatrywała się w niego (tzn. w Dygata) pewna dama. Wreszcie podeszła sama z uśmiechem i pytaniem: ‚Czy może pan się przesunąć, bo zasłania pan Holoubka?’.

Dlatego przezornie poprosiłem Agę o zmianę krzesła”.

***

Obydwoje byliśmy czytelnikami. Czytaliśmy nałogowo, kompulsywnie i nie wstydziliśmy się tego. Byliśmy też nieco oldskulowi – kochaliśmy inteligencję sprzed epoki smartfonów, blogów, ebooków i YouTube’a też. Kawiarnia w „Czytelniku” – i jej galaretki, ziemniaki ze zsiadłym mlekiem i „leniwe raz!” – była jednym z naszych ulubionych miejsc randkowych. Na ścianach wisiały okładki książek, wydanych w „Czytelniku”. Kawiarnia przestała istnieć jeszcze przed pandemią, która pozamykała wszystkie galaretki w witrynie, a także mniej oldskulowe knajpy.

***

Od któregoś momentu widywaliśmy się codziennie, choćby na chwilę. Układanie kalendarza, tak żebyśmy mogli się spotkać, było jak gra w Scrabble – jak ułożyć klocki, żeby miało to i sens, i dużo punktów. Ja mieszkałam w centrum, Tygrys na Bielanach. Ja pracowałam 6 dni w tygodniu, Tygrys 2 dni w tygodniu. Ja praktykowałam jogę rano, prowadziłam zajęcia wieczorem, pod drodze wpadałam do redakcji albo pisałam w domu. Miałam też dzieci, z którymi chciałam spędzać czas. Trójkę w pewnym sensie. Był syn 20+ i jego dziewczyna 20+, którzy nie mieszkali ze mną. I córka nastolatka. I kot. Każdy tydzień był misterną układanką, w której niektóre elementy były stałe, a inne zmienne. Do tego doszedł Tygrys. Pamiętam wyprawy na Nowy Świat, gdzie jeszcze można było się napić herbaty po 22.00. Herbaty zimowej. Pamiętam wszystkie herbaty zimowe w okolicy. Inna w „Cavie”, inna w „Cavarious”, inna w „Zapiecku”, inna w „Telimenie” – mam nadzieję, że sentymentalna podróż gastronomiczna będzie możliwa po pandemii.

Pamiętam włóczenie się po empikach i po spotkaniach autorskich, po prelekcjach podróżniczych i po podwórkach kamienic, szlakiem „Lalki”, Chopina i bohaterów „Kamieni na szaniec”.

I dobrze pamiętam drogę ze szkoły jogi do mojego domu na Smolnej. Na piechotę około 25 minut. Tygrys często przychodził po mnie – do szkoły albo do domu – i mnie odprowadzał. Brał mnie za rękę i wkładał moją rękę do swojej kieszeni.

Pamiętam też nasze pierwsze walentynki.

***

Królik na FB: „Po pierwszym spotkaniu (jeszcze nie randka, ale już nie joga), zatekstował z pytaniem, czy nie pobiegalibyśmy razem. Jeszcze nie, odpowiedziałam. Kolejne pytanie:. ‚Skoro nie chcesz ze mną biegać, to może chcesz ze mną chodzić?’. Nie chciałam, ale – jak mawia JarJarBinx ze ‚StarWarsów’ – namyśliło się, że tak. Chodzimy, biegamy. Na przykład w walentynkowym biegu dla par ‚Itaki’ w parku Skaryszewskim. Nie stanęliśmy na podium. Jeszcze nie. Ale w nagrodę wylosowaliśmy ciasteczka i kupon do cukierni. A naprawdę wylosowaliśmy znacznie więcej”.

***

Teraz biegać nie wolno. Chyba, że w miejscu, na bieżni, w domu. Nie wolno bez ważnej przyczyny wychodzić. Te ważne przyczyny to zakupy spożywcze i apteka, wolontariat związany z pandemią COVID-19, praca i raz dziennie wyjście na świeże powietrze, ale nie biegiem. W sieci (bo gdzież by indziej, skoro nie wolno się gromadzić?) trwa wojna pomiędzy zwolennikami szwedzkiej metody walki z pandemią (duża wolność mimo dużej ilości zakażeń) a chińskiej (zamknięcie w domach i miastach i tysiąc zakazów). Doszło już do niejednego zerwania znajomości na Fejsbuku, odfriendowania wieloletnich friendów. Posty i komentarze pod nimi buchają emocjami. Padają słowa „ludobójstwo”, „segregacja”, „nieodpowiedzialność społeczna” i dużo gorsze.

***

Na początku naszej znajomości nie zajmowałam się jego rakiem. Trochę podpytywałam, ale Tygrys nie lubił o nim mówić. Raz pojechałam z nim do jego lekarza, ale wyczułam jakąś nieszczerość, albo wręcz nieporozumienie. Wydawało mi się, że lekarz odpowiada na inne pytania, niż Tygrys i Królik zadają. I że Tygrys inaczej interpretuje słowa lekarza niż Królik. Potem okazało się, że oboje źle interpretowaliśmy.

***

Po śmierci Tygrysa – nie od razu, ale na etapie sprzątania jego skarpetek z suszarki i ścielenia łóżka (po wielu dniach – Marie Kondo, przepraszam), przeglądałam jego papiery. Wyniki badań, notatki z wizyt u lekarza i wreszcie też internet.

Czy mogłam coś zrobić? To pytanie nie dawało mi spokoju.

Oraz drugie: Czy Tygrys wiedział, jak poważny jest jego stan, poddał się, tylko nie chciał się przyznać?

Oraz trzecie: Czy chciał żyć?

Oraz czwarte: Czy mógł żyć?

To nie są pytania, na które kiedykolwiek uzyskam odpowiedź, przeglądając wyniki badań, mejle i internet. Cóż. Tygrys w styczniu 2018 roku miał diagnozę: rak żołądka z przerzutami, trzecie stadium, typ rozlany w klasyfikacji Laurena. Nowotwór żołądka o postaci rozlanej charakteryzuje się gorszym rokowaniem i rozwija się na niezmienionej błonie śluzowej. Od przyjaciela Roberta wiem, że na badania poszedł późno – w ostatniej chwili, gdy nie mógł sobie poradzić z refluksem, wymiotami, gdy prawie nie mógł jeść i schudł 20 kilogramów ze swoich 70. Od innego przyjaciela Roberta wiem, że wyniki badań wskazywały, że pożyje 2 miesiące. Rak był nieoperowalny. Lekarz kierował go na chemię. Średnia długość życia w takich wypadkach: 9 miesięcy.

***

„Rokowanie w przypadku raka żołądka jest na ogół złe – przeczytałam na portalu mp.pl. – Choroba często rozpoznawana jest późno – na etapie, na którym obecne są przerzuty w węzłach chłonnych lub nawet przerzuty odległe. Rozpoznanie zaawansowanej postaci bardzo pogarsza szanse na długie przeżycie.”.

U chorych, u których zdiagnozowano jak u Tygrysa zdiagnozowano trzecie stadium, 30 procent przeżywa 5 lat – to z kolei informacja z onkonet.pl.

Tygrys przeżył 2 lata i miesiąc.

Ciekawość to pierwszy stopień do piekła, ale też pierwszy stopień do wiedzy. Jak się wie, jest się spokojniejszym. Nie wiem wszystkiego. Odpowiedzi na cztery pytania, o które zadałam wyżej, nadal nie mam. A co z pytaniem, którego nikt mi nie zadał, ale które ja też sobie zadałam: Czy żałuję, że po randce nr 6 nie uciekłam? Odpowiadam: Nie, absolutnie nie.

Dostałam prezent, przyjęłam go, odpakowałam, ani na moment nie przyszło mi do głowy, by go oddać. Ten prezent był/jest piękny.

***

Tygrys (nie do mnie, do Przyjaciela): „Dziś mamy półrocze i zaręczyliśmy się”.

***

Królik na FB: „Wczoraj był najdłuższy dzień w roku. 21 czerwca 2019. I przy okazji Międzynarodowy Dzień Jogi. Dla mnie był najdłuższy. Zaczął się niewinnie, od mysore w Yoga Republic. Potem było śniadanie w ‚Cofeinie’, gdzie w obecności świadków: Ojca Chrzestnego, Człowieka bez twarzy i Audrey Hepburn z – nomen omen – ‚Śniadania u Tiffany›ego’, powiedziałam Yes. Erykah Badu patrzyła na nas wielkimi oczami. A z oddali Hłasko. Potem było czekanie na kanapę, podróż do liceum (złożyć podanie, kumulacja roczników nie jest łatwa ani dla rodziców, ani dla dzieci), do redakcji, do Yoga Republic na mysore znów, do Teatru Syrena, gdzie mistrzowie Malajkat, Radziwiłowicz i Pszoniak zagrali w ‚Naszych żonach’ (polecam). W tak zwanym międzyczasie przyszła na mejla moja książka po pierwszej korekcie. Wieczorem odpoczywałam na nowej kanapie, jedząc mango (oczywiście bio) i słuchając Pink Floydów (w sumie też bio). To był długi dzień. Najdłuższy. Nie wiem, co teraz, ale będzie dobrze. Prawo karmy. Wszystko, co zrobiłam i czego nie zrobiłam, doprowadziło mnie do momentu w życiu, w którym jestem. Wszystko, co zrobię i czego nie zrobię, doprowadzi mnie do innego momentu. I do innych momentów. Zrobię wszystko, żeby to był dobry moment. Momenty.

***

Pierwszą randkę mieliśmy w najdłuższą noc roku. Zaręczyliśmy się w najdłuższy dzień w roku. Oby to była najdłuższa miłość naszego życia – myślałam wtedy. Teraz nie myślę.

Lekcja nr 7
Patrz przed siebie, przyszłość ma znaczenie

„Mój tata, wojskowy, zawsze mi powtarzał, że dobry dowódca zawsze ma plan B” – mawiał mój tata o dziadku. Dobry dowódca ma plan na wygraną i na przegraną. Na atak i na wycofanie się. Ja nie znosiłam tych planów B. Zawsze trzymałam się tylko planu A. Wydawało mi się, że gdy wezmę pod uwagę plan B, to już na pewno nie zrealizuję planu A.

Kiedy wodę z mózgu zrobiło mi pozytywne myślenie, prawo przyciągania i tym podobne, panicznie bałam się planu B.

Daria nie brała pod uwagę planu B, musiała go na szybko wymyślić. Tygrys nie brał pod uwagę planu B, też musiał coś błyskawicznie przedsięwziąć.

Wniosek nr 1: Jeśli weźmiesz pod uwagę plan B, być może nigdy nie będziesz musiała go realizować, a może tak.

Wniosek nr 2: Jeśli nie weźmiesz pod uwagę planu B, być może nigdy nie będziesz musiała go realizować, a może tak.

Co do Tygrysa nie miałam żadnych planów, żadnych oczekiwań. Ale od zawsze mam oczekiwania w kwestii miłości.

***

Czego oczekuję od mężczyzny, którego kocham?

- Wzajemności.

- Wyłączności – niekoniecznie w stu procentach, bo akceptuję fakt, że są osoby bardzo ważne w jego życiu, ale chcę czuć się bardzo ważna też.

- Komunikacji. Regularnego update’owania, jak sprawy stoją. Banalne QA „Jak ci minął dzień” i „Czy wciąż mnie kochasz?” i „Wszystko OK?” czasem są wcale nie tak banalne. A słynne: „Kochanie, czy możemy porozmawiać o naszym związku” też może kiedyś okazać się konieczne.

- Szczerości – nie muszę wiedzieć wszystkiego, ale jeśli mnie to interesuje lub jest to ważne dla związku – chcę.

- Seksu. Zakładam, że chemia jest, a reszta zwykle przychodzi sama. Nie wierzę w nieudany seks między dwojgiem uważnych, zainteresowanych sobą ludzi.

- Czułości fizycznej także poza seksem – dotyku, przytulania, pocałunków, gestów. Chyba dużo. Puchaty Królik jest stworzony do przytulania. Nie jest stworzony do robienia z niego pasztetu. Nie jest też pasztetem, więc dość łatwo go przytulać.

- Intencji. Czyli deklaracji (nie wiem, czy głośno, czy mnie, czy raczej sobie samemu), że chce się być w związku. Gdy jest dobrze i wtedy gdy jest nie najlepiej. Tygrys nie lubił powtarzać deklaracji. Gdy już raz się zadeklarował, uważał, że zrobił to do końca życia, ale Królik, którym czasem sypiał na wycieraczce, miał swoje lęki i czasem pytał.

- Obecności, gdy jest słabo, kryzys, smutek, choroba… Rak. Szpital. OIOM.

- Obecności, gdy jest super i gdy jest co świętować. Operacja. Winnice na Sardynii. Ślub.

- Wspólnej aktywności. Robienia czegoś razem. Wspólnych pasji. Wspólnego odpoczywania. Wspólnych wyjazdów. Wspólnego uczenia się nowych rzeczy, odkrywania, (de)gustowania. Biegania, oglądania Teatru Telewizji, spacerów śladami Eugeniusza Bodo (w Warszawie) i Karola Marksa (w Londynie), i Iana Curtisa (w Manchesterze) oraz udziału w szkoleniach Taylora Hunta.

- Inspiracji do tego, by się rozwijać.

- Przestrzeni. Zrozumienia, że czasem chcę być sama. Albo z kimś innym bez niego (i nie chodzi o innego faceta, ale o dzieci, przyjaciółkę, mamę…). Albo robić rzeczy, które jego nie interesują (iść na zajęcia baletu). I zrozumienia, że to nie szkodzi. Tygrys nie zawsze rozumiał. DDA. Bał się dystansu, uważał, że jak idę do drugiego pokoju poczytać, to coś się dzieje złego w związku. Dobrze, że mieliśmy małe mieszkanie.

- Lojalności. Jeśli wszyscy mnie skrytykują, zhejtują, odwrócą się ode mnie, on ma przy mnie być i nawet jeśli nie akceptuje tego, za co inni mnie zhejtowali – przynajmniej próbować zrozumieć.

- Szansy. Jeśli znajdzie ten demaskujący SMS – w mojej komórce (nie znajdzie :-)) lub ktoś doniesie coś na mój temat, co jemu się nie spodoba (tego nigdy nie można wykluczyć), najpierw porozmawia ze mną, zbada sprawę, zanim oceni.

- Otwartości na to, że mogę się kiedyś zmienić. Zmienić swoje zwyczaje, wygląd (starość!!!), pozycję zawodową, upodobania. Nie wszystkie moje zmiany musi akceptować, a nawet może uznać, że któraś z nich oznacza „koniec kontraktu” i rozpad związku, ale… chcę, żeby przynajmniej próbował zrozumieć, żeby nie fiksował się na mnie takiej, jaka jestem w tej chwili. Przecież wszystko mija. Wszystko jest w ruchu. Zwłaszcza króliki. Nie zdążyliśmy się razem zestarzeć.

- Akceptacji osób, które są mi bliskie.

- Akceptacji tych moich cech, których nie mogę zmienić.

- Znajomości. To proces, ale… musi nadejść taki czas, że wiemy, co jest dla partnera ważne, co może go zaboleć, a co ucieszyć, i korzystamy z tej wiedzy na co dzień. Chodzi też o sprawy z pozoru błahe, w stylu: on wie, że ja nie lubię dostawać kwiatów, a ja wiem, że on nie słodzi herbaty. Królik lubił kwiaty. Tygrys lubił latem mrożoną latte roślinną z dwiema kostkami lodu i łyżeczką cukru.

- Zrozumienia, że w jakimś sensie się reprezentujemy nawzajem. I dobrze, żebyśmy się dobrze reprezentowali, czyli druga osoba nie robi czegoś, co mogłoby nam zaszkodzić na przykład w pracy czy w oczach innych (dzieci?).

- Wspólnych priorytetów. Wspólnego systemu wartości. Lub bardzo podobnego. Nie, bałagan w szafie nie jest ważny. Rozrzucone skarpetki, kruszenie w łóżku, niewłaściwe wyciskanie pasty do zębów z tubki – też nie. Ale krytykowanie partnera w obecności innych jest out of question. Podobnie jak bicie dzieci, zdrada, udział w demonstracjach z okazji miesięcznicy katastrofy lotniczej. Tutaj Królik ma wyrzuty sumienia o pogrzeb. Katolicki, w atmosferze męczeństwa – jak mogłam na to pozwolić? Wybacz, Tygrysie.

- Informacji, jeśli z jego strony uczucie/chemia zacznie przemijać albo przeminie…

Tę listę zrobiłam niejako a priori. Nie dla niego. Ale tak wyszło, że ją spełnił, bo kochał. Proste? Proste.

***

1 lutego 2019. Tygrys na blogu: „Piszę, więc jestem. I piję, więc jestem. Rok temu to nie było takie oczywiste. 2018 był doskonały w Bordeaux czy Szampanii. Mój rok 2018 był zaledwie udany, choć dobre samopoczucie nie całkiem znajduje pokrycie w faktach.

Połowę roku 2018 przetrwałem zupełnie bez wina i bez pisania o nim. Prawie cały rok egzystowałem bez seksu. W czerwcu przeżyłem upokorzenie Orłów Nawałki. Kilka razy wylał mi się w tylnej kieszeni spodni tusz od długopisu. Skończyłem też związek, który miał trwać do końca świata i jeden dzień dłużej (ten zwrot jest chyba nieopatentowany?).

Szczęścia, zdrowia, pomyślności… W okresie bożonarodzeniowym i noworocznym tradycyjnie wysłuchałem ogromu życzeń. Przez 2 tygodnie język mnie bolał od powtarzania: 'Wzajemnie'. Gdy język wydobrzał, w połowie stycznia ubiegłego roku otworzyłem kopertę z wynikiem gastroskopii: złośliwy nowotwór żołądka, typ rozlany w klasyfikacji Laurena. Wiara w sprawczość życzeń noworocznych została znacznie podkopana.

Konfucjusz napisał, że mamy dwa życia, to drugie zaczynamy, orientując się, że życie jest tylko jedno. Co zrobił(a)byś wiedząc, że zostało go 5 lat? Rok? Tydzień? Według statystyk mojego zostało dziewięć miesięcy, czyli tyle, ile kiedyś planowałem nowe życie tworzyć. Powinienem być martwy od 3 miesięcy, ale trupy nie wchodzą na Etnę…

Pewnie mógłbyś/mogłabyś podsumować mój 2018 jednym słowem, takim samym jak nazwa starej punkowej kapeli ze Świdnika: Przejebane. Albo sformułować to z większą troską, niczym dyrektor domu kultury, w którym 'Przejebane' zagrało w latach 80. koncert: plakaty zapowiadały występ zespołu 'Nie Jest Dobrze'.

Cóż, oczywiście mogłoby być lepiej, ale nawet po otwarciu koperty z diagnozą nie zasztyletowałem recepcjonistki, która wieść wręczyła. Bo przecież ja tylko dostałem czytelny sygnał od swojego ciała, że kiedyś stało się coś niezbyt sympatycznego i że wobec tego muszę działać. Nawet przez chwilę nie wpadłem w depresję (ach, w grudniu godzinę byłem w depresji, na powierzchni Morza Martwego, 430 m p.p.m.). Wszystkie przeczytane naukowe teorie o genealogii lokatora mojego żołądka nadawały się do kosza. Natomiast żadna lekarska kartoteka pacjentów onkologicznych nie wspominała nic o trudnych przeżyciach psychicznych. Widocznie żadne pokrojone ciało pacjenta nawet pod lupą nie wykryło duszy. A ja wierzyłem, że składam się nie tylko z wody i komórek. Z tej wiary wypłynął logiczny wniosek: wylecz to, co było przyczyną zachorowania. Rany nie wystarczy opatrzyć, najpierw trzeba ją oczyścić. Opatrunkiem było osiemnaście chemioterapii w ciągu dziewięciu miesięcy, oczyszczeniem praca mentalna nad przyczyną (w moim przypadku zdradą partnerki) i zapobieganiem.

Federalna rezerwa szczęścia.

Amerykanie w Fort Knox zakopali ileś tysięcy ton złota, które zabezpiecza ich przed nieoczekiwaną katastrofą. Nic nie wiem o zasobach złota w moim mieszkaniu, zresztą przejawiam dość przedmiotowy stosunek do przedmiotów (wino to nie przedmiot!) – za to emocjonalny na przykład do kobiet czy różnorodności świata. I w ostatnich latach zacząłem lepiej odczuwać to, o czym od dawna słyszałem: szczęście wypływa z wnętrza siebie samego. Im większe rezerwy tego szczęścia, tym lepsze zabezpieczenie przed nieoczekiwaną katastrofą. Jak w Fort Knox.

Byłem chory i tego początkowo nie wiedziałem. To jest możliwe. Ale nie jest możliwe być szczęśliwym i tego nie wiedzieć. Taki stan duszy i umysłu nie potrzebuje bycia na nieustannym haju, ale wymaga zadowolenia z siebie samego. I to są moje sztaby złota. Dlatego rok 2018 nie był apokalipsą. Był udany i pouczający.

Synek farmera wybiega ze stodoły, krzycząc: 'Tato, tato, nasz parobek jest na strychu z mamą, ściągnął spodnie, a mama spódnicę, chyba chcą sikać na siano!'. 'Wszystko się zgadza, ale wyciągnąłeś złe wnioski, synu' – spokojnie odparł ojciec.

Przez pół roku byłem synkiem farmera. W ówczesnym związku damsko-męskim zabrakło mi tego samego, czego brakuje po drugiej butelce wina facetowi, który przystawia się do Krystyny Pawłowicz – trzeźwości osądu. Po prostu wypierałem ze świadomości fakt, że diagnoza lekarska zmieniła podejście narzeczonej do mnie i stałem się mniej wartościowy. Nie trafiłem nigdy na kobietę, której czyny tak bardzo by się brzydziły głoszonych przez nią zasad etycznych. Nietolerancją wykazałem się dopiero po odkryciu jej aktywności na portalu randkowym – jako singielki skłonnej poznać biznesmena znad morza, któremu pomogłaby prowadzić interes (za aktywa zaoszczędzone dzięki mnie). To była niezwykła narzeczona-singielka – ze stosem certyfikatów szkoleń z rozwoju osobistego, regałem pełnym poradników o miłości, planująca napisać bestseller pod tytułem 'Ten ma rację, kto buduje relację'. Uzbierałem wystarczająco dużo materiału tragikomicznego, więc decyzja o zamknięciu drzwi (dosłownie i w przenośni) zajęła mi jakieś pół minuty. Losy książki i narzeczonej-singielki są mi nieznane. Ktokolwiek widział, ktokolwiek wie, niech mi nie mówi.

Żeby mieć to, czego się chce, trzeba mieć odwagę porzucić to, czego się nie chce. Ale warto przyjąć z uwagą, szacunkiem i zrozumieniem wszystko, co złego dostało się od życia. A skoro ja sam nie podążałem przez życie wyłącznie ścieżką prawa i sprawiedliwości – jestem już z życiem kwita. Zrozumienie tego pomogło mi wkroczyć w rok ٢٠١٩ z tą kobietą, której szukałem.

W nowym roku postanawiam…

Nie postanawiać za dużo. Nie popędzać umysłu ani ciała i utrzymać komfortowy dla siebie rytm życia. Zamiast spisywać cele życiowe, być otwartym na to, co życie przyniesie. Ale nie odkładać na później lepszych win. Ani tym bardziej nie odkładać miłości. Pisać znacznie więcej niż w 2018, skoro zalążków tekstów naszkicowałem na cały rok. Nieco więcej pracować w branży, bo organizm jest sprawny. Tak, 2019 jest i będzie wspaniałym rocznikiem.

A tak poza tym, trochę bawi mnie fenomen postanowień noworocznych, czy raczej cykliczność tych postanowień u wielu ludzi. Styczniowe rzucania papierosów i odchudzania. Lutowe wnioski, że przecież jeszcze jeden rok palenia nie wywoła raka, a rok otyłości nie spowoduje zawału. A ja w 2019 roku życzę Ci… O nie, moje życzenia gówno zmienią, sam(a) sobie wszystko przemyśl. Do następnego przeczytania niebawem”.

***

Co ja postanowiłam w tym czasie? Nic. Może dlatego, że nie odkryłam tego swojego drugiego życia. Może dlatego, że wszystkie moje plany już miałam spełnione. Może dlatego, że wierzyłam w reinkarnację. Nie planowałam tego, co się wydarzyło w 2019 i 2020. Przyjęłam to z całym błogosławieństwem inwentarza – z całą porcją bólu i całą porcją miłości. Dużo tego.

***

Teraz jest tak, że chyba nikt nic nie planuje. A jeśli planuje, to zdaje sobie sprawę, że potrzebny jest plan B, C, D i tak do końca alfabetu. Bo nikt nie wie, co planuje wirus, co planuje rząd i czy coś im stanie na przeszkodzie. A, i jeszcze teraz się mówi o suszy stulecia.

Planowanie czasem pomaga, gdy jest się w wielkim chaosie, gdy rozwaliły się wszystkie wieże i chcemy mieć jakieś drishti – jakiś punkt na horyzoncie, na którym się możemy skoncentrować.

***

Jestem z wykształcenia również coachem, więc doceniam wartość marzeń, celów i realizacji celów, ale wtedy, gdy poznałam Tygrysa, nie bardzo w coś celowałam.

Miałam 47 lat, kiedy się poznaliśmy. Dwoje dzieci. Za sobą dwudziestoletnie małżeństwo i parę innych związków. Żoną już byłam. Grzeczna już byłam. Prowadziłam życie w sam raz na Instagram. Miałam dom z ogródkiem, rower i psa. Piekłam ciasta i smażyłam truskawki na dżem. Mieszałam preparaty na mszyce, bo róże za moim oknem bardzo im smakowały. Miałam to. Nie miałam białej sukienki i podróży poślubnej. Nie miałam nocy poślubnej w hotelu Bristol (akurat był w remoncie), którą miał mi zafundować tata. Nie miałam już taty.

Nie miałam też potrzeby sformalizowania związku, żaden zegar biologiczny mi nie tykał, nie musiałam mieszkać z nikim więcej (córka i kotka Guess już mieszkały ze mną). Obrączka? Zmiana nazwiska?

„Jeśli się zakocham i drugiej osobie będzie na tym bardzo zależało, to oczywiście zamieszkamy razem. Ślubu też nie wykluczam. Dla mnie nie ma znaczenia, ale jeśli dla mężczyzny, którego kocham, jest ważny, to się zgadzam”. Tak mu powiedziałam podczas jednej z pierwszych randek. Potem się zakochałam. Potem się okazało, że mam ochotę dla Tygrysa zrobić wszystko. Przez mikrosekundę nawet myśleliśmy o dziecku. Własnym albo adoptowanym. I wynajęliśmy mieszkanie w centrum Warszawy (oboje kochaliśmy śródmieście, stare kamienice i okna wychodzące na podwórka Paryża, choć w Warszawie) i kupiliśmy nowy ekspres do kawy, bo stary był mój, a chcieliśmy wspólny.

Umowę podpisaliśmy w „Green Caffè Nero” na Koszykowej. Jak się wchodzi pierwszymi drzwiami od Poznańskiej, trzeba spojrzeć w lewo. Tam jest stolik, kanapa, fotele, półka z książkami. Tam podpisaliśmy umowę. Jedną z ważniejszych w naszym życiu. Teraz, jak się dobrze wychylę w prawo, widzę tę kawiarnię z okna mojego, byłego naszego mieszkania. Jest zamknięta, bo stan zagrożenia epidemiologicznego. Ciekawe, czy kiedyś będzie otwarta. Czy przeżyje recesję? Jeszcze niedawno tam byłam, na tej kanapie, przy tym stoliku. Ukradłam „I am, I am, I am”, zbiór opowiadań Maggie O’Farrell o śmierci. Czasem tak robię, chowam książkę do kieszeni, zabieram do domu, odnoszę. Czasem odnoszę coś innego albo dodatkowo. No, a teraz nie zdążyłam. „Green Caffè” zamknięte. Zamknięte są też biblioteki, a na byłej-naszej-teraz-mojej półce są książki, które wypożyczył Tygrys. Elena Ferrante i Lew Tołstoj. Tych też nie mam jak oddać, więc są ze mną na kwarantannie.

***

Ania przez WhatsApp: „Jak sobie radzisz? Pomyślałam, że musi ci być ciężko, bo nie masz przy sobie tego, z kim fajnie by było posiedzieć w domu”.

Moja redakcja jest zamknięta. Mam przymusowy home-office od miesiąca. Strażnik budynku ma nakaz niewydawania nikomu kluczy. Moja szkoła jogi jest też zamknięta dla uczniów. Zajęcia prowadzę online przez aplikację zoom.

Zamknięte są też granice Polski. Nie tylko nie można wjechać do Polski, ale też nie można wyjechać. Jak te książki z biblioteki, nie możesz się oddać w miejsce, z którego jesteś pożyczony. No chyba że znajdziesz jakiś ważny powód.

Większość czasu spędzamy w domach. Ja bez Tygrysa.

***

Tygrys, drapieżca, miał swoje terytorium. Jako samotnik nie byłby nieszczęśliwy, gdyby zakazali mu wychodzić z domu. A nie, przepraszam, byłby. Nie znosił zakazów. I na pewno tęskniłby za kinem „Iluzjon”, spacerami po Wilczej, wizytami w księgarniach i domu Edgara Kereta. Ulubioną pizzę bralibyśmy na wynos. Wina mieliśmy pod dostatkiem – niepotrzebnie, bo Tygrys po chemioterapii tracił smak. Oglądalibyśmy w łóżku po kolei wszystkie części „Dekalogu” Kieślowskiego i teatry telewizji. Przytulalibyśmy nasze koty i siebie.

***

Nie panikuję. Miałam 10 lat, kiedy wybuchł stan wojenny, a 18 – kiedy dopiero zaczęto otwierać granice Polski. Gdzieś pomiędzy chodziłam do szkoły zakonnej, a potem mieszkałam w ośrodku zen. Miałam to już przerobione. Wiedziałam, że nawet gdy ogranicza mnie długa lista zakazów, potrafię znaleźć sobie takie miejsce, w którym jest mi przytulnie i dobrze. Norę króliczą. Potrafiłam znaleźć spokój i poczucie bezpieczeństwa w sobie.

„Gdyby były bombardowania, łapanki i wysiedlenia – też?” – zastanowiłby się tata, który miał 16 lat, gdy wybuchła druga wojna światowa. Nie wiem.

***

Królik na Instagramie: „Siódma seria. Nasz prywatny #montmartre #kuchnia #lacuisine #ourplace #ourlife #ourfuture #7series”.

Na zdjęciach nasza kuchnia, nasze croissanty, nasze dłonie. To były 44. urodziny Tygrysa. Pierwsze chwile wspólnego, choć wynajętego, mieszkania. Pierwsze chwile, kiedy czułam się gdzieś w domu, po 3 latach ciągłych przeprowadzek. Czułam się #cosy. Bezpieczna i szczęśliwa. A dzisiaj jestem wdzięczna za te chwile.

***

Pisząc tę książkę, robię sobie czasem depilację serca na żywca. Plastry z woskiem odzierają mnie z warstw ochronnych serca. Zostaje żywe mięso. Boli jak cholera. Nie muszę pisać, nie muszę tam chodzić, siadać przy tym stoliku, kupować croissantów, ale chcę.

Nie muszę oglądać tych zdjęć, ale chcę. Może to nie depilacja, tylko wyciąganie drzazg, usuwanie ósemek na żywca, poród bez znieczulenia? Może to minie. Ból minie. A coś dobrego zostanie. Małgosia, która straciła syna, mówi, że po 2 latach ból jest mniejszy i już potem zostaje na tym samym, stałym poziomie. Do zaakceptowania.

Najlepiej rozwiniętym zmysłem tygrysów jest słuch. Prawdopodobnie tygrysy potrafią rozpoznać gatunki zwierząt po wydawanych przez nie odgłosach, co wyjaśniałoby dużą precyzję w odnajdywaniu ulubionych gatunków. Tygrys znalazł mnie i wcale nie mam mu tego za złe.

***

Tak, chciałam zamieszkać z Tygrysem, nosić pierścionek zaręczynowy, wyjść za niego za mąż. Sukienkę miałam zieloną. A noc poślubną spędziliśmy w „Bristolu”. Nie kochaliśmy się. Tygrysa bardzo bolały plecy po długim dniu z ceremonią i obiadem weselnym. Wtedy jeszcze nie wiedzieliśmy nic o raku kości, ale rak kości pewnie wiedział o nas. Nie wiedzieliśmy też, że kochać od tej pory będziemy się coraz rzadziej.

Teraz robimy to w piątki i soboty. Ja robię to w piątki i sobotę. Taki rytuał. Raz poszłam spać bez tego. Obudził mnie orgazm. Orgazmy są piękne. Nie są jak depilacja serca.

Lekcja nr 8
Kochasz osobę też za to, kim się czujesz w jej obecności

W grudniu się poznaliśmy. W marcu zamieszkaliśmy razem. W czerwcu się zaręczyliśmy. W październiku wzięliśmy ślub. Powiedzmy, że to były najważniejsze momenty w naszym związku. Niech będzie, że kamienie milowe. Ale były też inne, jak pewna rozmowa w Berlinie. Kilka dni temu Facebook wyświetlił mi ten Berlin we wspomnieniach.

***

Pierwszy wspólny wypad za granicę. W miejsce, które ja lubiłam za jogę, za „Kierunek Berlin”, za „Króliki po berlińsku” i za niemiecki, który jest językiem mojego szczęśliwego dzieciństwa – tego okresu, zanim liczyłam żebra kaloryfera, siedząc na wycieraczce przed zamkniętymi drzwiami. Tygrys miał wspomnienia jednej z pierwszych prac zarobkowych. Mycie okien szyb niemieckich samochodów. Przełaziliśmy wtedy razem kilkadziesiąt tysięcy kroków (znasz ten licznik kroków w komórce?). Śladami wspomnień – naszych i nie-naszych.

Ale już pierwsze śniadanie było trudne. Tygrys zjadł go połowę. Kilka dni wcześniej skarżył się, że zjadł coś ciężkiego na noc i źle się czuł. Teraz już był pewien, że to nie coś ciężkiego na noc, ale po prostu coś ciężkiego – rak powrócił.

Weekend w Berlinie spędziliśmy jeszcze w dobrym nastroju. Tygrys zaraz po przyjeździe miał się zgłosić do swojego lekarza i wierzył, że i tym razem chemia pomoże, bo pomogła 1,5 roku temu, a przecież był w dużo gorszym stanie.

Coś dziwnego stało się jeszcze we flixbusie z Berlina do Warszawy. Był wypadek, staliśmy kilka godzin w korku, Tygrys przeklinał, ja mówiłam, że mamy czas i przecież przyjemnie tak sobie razem jeszcze trochę posiedzieć. Ta rozmowa wymknęła się spod kontroli i zmieniła w kłótnię, która zmieniła się w kawałek cichego dnia i cichą noc. To było dziwne, bo ja kilka razy chciałam przerwać tę ciszę, a Tygrys nie pozwolił. Po dobie porozmawialiśmy i było OK, ale zaraz potem zapisałam się na kurs NVC – non violent communication. Chciałam z Tygrysem, ale on twierdził, że nie mamy problemu z komunikacją.

***

Teraz, kiedy to piszę, dopiero rozumiem kontekst. W Berlinie odkrył, że jest znowu chory. Okazało się, że poprzednia terapia nie wyleczyła go całkiem. Okazało się, że znowu musi mieć cykl chemii, które są nieprzyjemne i ograniczają życie. A podróże ograniczają do 2, maksimum 3 tygodni, a przecież w planach było dziecko, Kambodża, Wietnam, a potem Stany Zjednoczone samochodem. Okazało się, że nie kontroluje swojego ciała i że się mylił, zapewniając mnie, że rak nie wróci.

Pojawiło się jeszcze jedno wspomnienie – poprzednia narzeczona Tygrysa zaczęła się odsuwać od niego właśnie w tym momencie, gdy dostał diagnozę i rozpoczął leczenie. Potem zaczęła się odsuwać jeszcze bardziej, aż założyła sobie konto na Badoo, podając się za singielkę. Widziałam potem screenshot tego konta…

Tygrys się bał. Zawsze powtarzał, że nie boi się raka, nie boi się śmierci, ale myślę, że bał się bardzo. To jedno „ciężko na żołądku” odkorkowało dżina z butelki. To była jedna z pierwszych naszych kłótni na temat zastępczy. Potem było ich jeszcze kilka. Mogło być więcej, gdyby nie to, że oboje bardzo się staraliśmy nie kłócić, wiedząc przecież, że nie ma o co. Tak naprawdę nie ma o co. Poszłam na ten kurs NVC – porozumienia bez przemocy. Dostrzegałam potrzeby Tygrysa i jego zupełnie nieskuteczne próby zaspokojenia tych potrzeb. Byłam kochająca, cierpliwa, wyrozumiała, troskliwa, uśmiechnięta – jak personel pokładowy samolotu, który ma turbulencje, pijanego pasażera na pokładzie, w lodówce zabrakło panini z szynką i ktoś zapalił papierosa w toalecie, więc włączył się alarm przeciwpożarowy.

***

Królik na blogu: „Tej asany się boję, pomyślałam wczoraj, wracając ze szpitala. Przez park, most, starówkę. W kinie 'Rejs' był akurat 'Pavarotti'. Spontanicznie kupiłam bilet.

Druga żona mistrza, Nicoletta, wkrótce potem, jak zaczęła oficjalnie się spotykać się z Luciano, dowiedziała się, że choruje na stwardnienie rozsiane. Chciała odejść. Maestro jej nie pozwolił.

'Kochałem cię – powiedział. – A kiedy dowiedziałem się o twojej chorobie, uwielbiam cię. Wygramy z nią razem'.

Czy coś w tym stylu – włoskim, operowym, egzaltowanym. Nie jestem tak wielka jak Pavarotti – ciałem, sławą, ani w wyrażaniu uczuć, więc ja skromniej: nie uwielbiam, ale nadal kocham. I na żadną bitwę się nie szykuję. Wierzę, że wygramy bez walki.

Boję się, ale i tak o tym napiszę. Mój eks piętnował mój ekshibicjonizm emocjonalny, ale jest eks, więc już mogę. Poza tym zainspirowała mnie Daria Dziewięcka, która tak otwarcie pisze o swojej chorobie. Zainspirowała trochę przez skojarzenie z 'Futbolową gorączką' Nicka Hornby’ego: 'Włóż czerwoną sukienkę, ostatnio jak włożyłaś, Manchester wygrał'. A trochę dlatego, że… jestem ekshibicjonistką emocjonalną.

Boję się tej asany czasem nawet bardzo, ale skoro jakiś Guru mi ją dał, widać jestem na nią gotowa. Nie jest dla mnie za trudna. Kiedy Tygrys powiedział mi na naszej czwartej nierandce, że może się tak zdarzyć, jak się zdarzyło, spytał, czy to jest dla mnie za trudne. Bo jeśli tak, to lepiej nie zaczynać, żeby jak Nicoletta nie trzeba było rozważać odchodzenia. Za trudna – nie. Ale trudna – tak. Ale joga też nie jest łatwa.

W ashtanga jodze jest sześć serii. W każdej z nich trochę asan. Praktykujesz kilka, kilkanaście, a co kilka dni, miesięcy, lat nauczyciel 'daje ci' kolejną. Wtedy, gdy widzi twoją gotowość. Jeśli chodzi o pierwszą serię, to przyznawanie asan idzie gładko do navasany. Potem zaczynają się schody, ale po dość niedługim czasie wszyscy są w stanie praktykować pierwszą serię w całości. Potem różnie: druga seria to już schody dość strome. Czasem trzeba się zatrzymać i odpocząć. Druga seria wymaga nie tylko gotowego ciała i umysłu, ale też zaangażowania w jogę. Drugiej serii nie praktykuje ktoś, kto nie jest 'dedicated' albo wręcz 'devoted'. Zaangażowany, oddany. Tylko ktoś, kto sześć razy w tygodniu staje na macie z intencją, by zmierzyć się z wszystkimi doznaniami, które go zaraz spotkają. Te doznania są różne: radość, euforia, eureka, zmęczenie, bezradność i strach. Dlatego te asany nauczyciel odmierza uczniowi powoli. Obserwując reakcje.

A trzecia seria… nie, o niej później, bo na razie się nią nie zajmuję. Jest daleko przede mną. Być może kiedyś do niej dotrę, ale nie teraz. Nie mówię jednak 'nigdy', bo już było 'nigdy' przy chaturandze, marichyasanie 4, staniu na głowie, vinyasie z kruka, drop backach. Joga to proces. Nie ma żadnego 'nigdy'. Nikt nie każe mi iść na egzamin doktorski, zanim zdam maturę. Więc spokojnie przygotowuję się do matury.

Trzecią serią na razie się nie zajmuję, ale siódmą już tak. Nie ma jej oficjalnie w systemie ashtangi, Pattabhi Jois nazwał ją jednak najtrudniejszą. To joga relacji z ludźmi, rodzicielstwa, pracy – joga życia codziennego, które czasem staje się mocno niecodzienne. Praktykujemy ją wszyscy. Nawet niejogini oraz nadjogini w himalajskich jaskiniach czy aśramach. Ja na pewno tak. I czasem jakaś asana wydaje mi się trudna lub wzbudza lęk.

Tak jak ta wczorajsza, poszpitalna. Ale bałam się też kiedyś stania na głowie, kapotanasany, schodzenia i wstawania z mostka, a teraz już nie. Stąd wiem, że strach to nic strasznego. I jeśli jakiś guru, albo jakiś Guru, dał mi tę pozycję, to znaczy, że jestem gotowa. Guru wie, co robi. A ja staję na macie i przyjmę wszystko: radość, euforię, eurekę, zmęczenie, bezradność i strach.

Siódma seria wzbudza lęk, gdy pojawiają się rzeczy, których nie możesz za bardzo kontrolować, tak jak kumulacja roczników dzieci zdających do liceów (zdarzyło się córce), tak jak strajk nauczycieli, choroba. Ale to nie powód, by uciekać z maty. To powód, by jeszcze raz zaufać sobie i Guru. Na naszej czwartej nierandce byłam już 'dedicated', a może nawet 'devoted'.

Wczoraj też korespondowałam z redaktorem mojej nowej książki, '10 lekcji jogi', tej o jamach i nijamach – jogowym kodeksie postępowania. Kiedy zaczynałam ją pisać, nie wiedziałam, że taki zrobię w nich postęp. Nie tylko moja własna praktyka, ale też relacja z Tygrysem i z jego żołądkiem, strajk nauczycieli, rekrutacja do liceum, deadline’y w 'Jodze', każde poprowadzone zajęcia i warsztat (również ten, który zakończyliśmy wczoraj) dużo mnie uczy. Jogi w życiu codziennym.

Właściwie wszystkich jam i nijam. Przede wszystkim tapas – wytrwałości, satyi – szczerości wobec siebie i innych oraz iśvara pranidhany – zaufania do Boga i poddania się jego woli. Skoro dał mi te wszystkie pozycje z siódmej serii, jestem na nie gotowa. I nie szkodzi, że się boję. Kiedyś bałam się stania na głowie”.

***

Chemie nie pomagały. Tygrys był coraz chudszy, coraz słabszy, coraz wrażliwszy na dźwięki, temperaturę, coraz szybciej się męczył. Lekarz zmienił chemię. Ta nowa też nie pomogła. Tygrys zaczął tracić włosy, co najmniej ważne. Ważniejsze, że czuł się źle.

Zdążyliśmy jeszcze wyjechać do Kazimierza na festiwal „Dwa brzegi”. Tygrys bardzo chciał, ale to nie był dobry pomysł. Zjedliśmy na spółkę gofra z bitą śmietaną, obejrzeliśmy kilka filmów. Potem Tygrys wrócił do Warszawy, do lekarza, ja zostałam prowadzić warsztaty i zarabiać na nasze kolejne festiwale i podróże, bo nie na chleb przecież i nie na gofry, bo prawie nie jadaliśmy. Tygrys z rakiem żołądka i postanorektyczny Królik.

***

Lekarz zadecydował o operacji. Tygrys wylądował w Szpitalu Przemienienia, co stało się tematem naszych wewnętrznych żartów o powieściach Stanisława Lema. Musieliśmy żartować, bo sprawa była poważna. Tygrys ważył tak mało i miał tak złą morfologię, że musiał się wzmocnić przed operacją. Kroplówki, ważenie, kolejne badania krwi i tak tydzień po tygodniu.

Odwiedzałam go codziennie. Codziennie przypomniał mi się film „33 sceny z życia” Małgorzaty Szumowskiej. Zwłaszcza jedna scena – z windą. I druga – z lodami waniliowymi. Kiedy umierająca mama wspomniała o lodach, cała rodzina biegła ich szukać. Wiem, o co chodzi, chcieli w jakikolwiek możliwy sposób pomóc. Działać. Ja robiłam to samo. Tygrys nie jadł już prawie nic, ale gdy coś chciał zjeść, biegałam jak Biały Królik po całym mieście, by kupić mu najlepszą brioszkę, najlepszego croissanta, najlepsze mleko migdałowe, dokładnie ten jogurt, o jakim marzył. Nie jadł ich potem. Albo tylko trochę. Wymiotował. Wymiotował krwią. Wyniki się pogarszały. Do kroplówek włączono transfuzje krwi. Kolejny termin operacji przełożony. A jak coś napomknął o brioszce, znowu biegłam jej szukać.

Przyjeżdżałam codziennie. Codziennie w holu szpitala dezynfekowałam ręce (teraz to nowy zwyczaj nie tylko w szpitalach). Czekałam na windę („33 sceny z życia”). Parzyłam sobie herbatę w dzbanku i piłam ją z filiżanki Rosenthala, którą kupiliśmy na targu w Kazimierzu Dolnym. Trochę gadaliśmy, trochę czytaliśmy stare czasopisma z wywiadami Kory. Wylewałam kaczkę, biegałam po kubeczki do rzygania, wylewałam dziwną substancję z krwią, która wydobywała się z jego żołądka. Szukałam lekarza, szukałam pielęgniarki. I pewnego dnia nie wytrzymałam. Gdy po raz setny na pytanie „kiedy operacja?” lekarz odpowiedział, że Tygrys musi mieć lepsze wyniki badań, powiedziałam, że one nie będą lepsze, że teraz, w tym momencie, są najlepsze. Że jeżeli nie będzie teraz operacji, to Tygrys zniknie. Umrze.

W końcu operacja się odbyła. Wycięto to, co dało się wyciąć. Byłam przy nim, kiedy się wybudzał, bo akurat szczęśliwie wypadło to w tym dwugodzinnym okienku, kiedy mogłam go odwiedzić. Przeszłam przez te śluzy w jednorazowym fartuchu, bez torby – mam wrażenie, że tych wymagań jednak spełniałam wtedy mniej, niż teraz wymagają tego od ludzi nie na OIOM-ie. Teraz nie można odwiedzać bliskich w szpitalach. Och, jak dobrze, że Tygrys miał operację wtedy, a nie teraz.

Kiedy obudził się kolejnego dnia, poprosił pielęgniarki o okulary i książkę. Wiedziałam, że będzie żył.

***

Tygrys na Facebooku: „To ja też pochwalę się na FB swoimi wakacjami ostatniego dnia miesięcznych wczasów. Krowa ma cztery żołądki, człowiekowi szczęśliwemu wystarczy 1/4. Niepożądany lokator został eksmitowany na bruk razem z mieszkaniem, o czym informuję, by nieco zaoszczędzić gadaniny na żywo o tym samym. Możesz przemilczeć, polubić lub coś napisać. Ale proszę, bez ‚Trzymam kciuki’, ‚Trzymaj się’, ‚Pozdrawiam ciepło’, ‚Powodzenia’, ‚Zdrówka’.

Zabieram się za życie na pełny etat. No i za wino!”.

***

7 września 2019. Królik na Facebooku: „'To jest dopiero hipsterka' – powiedział mój przyszły drugi mąż. Kawa do łóżka. Superkawa. Z macą, biokakao i mlekiem roślinnym. Biała, bo kot jest czarny. Ciekawe, czy po ślubie też będzie mi przynosił kawę. Zwłaszcza przed mysore, czyli w okolicach 5 rano”.

***

Tygrys na blogu: „To była horrendalnie piękna dla mnie doba. Ego poczuło przymus podzielenia się z tobą przyjemnościami przedwczorajszej środy. Zaczęła się wtorkowym zakończeniem szpitalnych miesięcznych wakacji. Krowa ma cztery żołądki, a mnie w zupełności zadowala od 2 tygodni jedna czwarta. Złośliwy lokator został eksmitowany skalpelem z brzucha na bruk razem z prawie całym mieszkaniem. Z warszawskiego szpitala od razu do Łodzi na degustację importera Vininova.

Autokar FlixBusa stoi po 15 złotych. W jedną stronę siedmiu pasażerów, w drugą zwyżka – kilkunastu. Ta firma nie płaci podatków, czy ma darmową benzynę? W Łodzi przesiadka do miasteczka Zgierz, na wszelki wypadek zabrałem paszport, co zalecają rodowici łodzianie. Tam czekała na mnie serdeczna koleżanka z kolacją i śniadaniem, bez seksu. Tam czekało na mnie też pierwsze poranne wzruszenie. Kawa. Jajecznica. Pumpernikiel. Pomidor. Po kilku miesiącach bez normalnego jedzenia (zasługa wymienionego lokatora) te cztery składniki nakrycia stołu były przeżyciem, którego zapewne nie umiesz doświadczyć. Maślana łagodność smaku jajek od kur grzebiących pazurami na wiejskim podwórku. Ten pomidor pachnący greckim szczepem xinomavro i równie mięsisty jak wina z niego. Jeszcze nie wypiłem wina, a czułem się jak w połowie butelki. Albo jak Alicja w krainie czarów.

W Łodzi pomiędzy przedpołudniowymi warsztatami Vininovy a jej przedwieczorną degustacją przeszedłem w środę maraton śladami filmowymi. To osiągniecie, biorąc pod uwagę, że tydzień wcześniej spacer po sali szpitalnej przy wsparciu dziadkowego balkonika był czynem heroiczno-tragicznym. Nie do takiej stabilizacji dążyłem – unieruchomienia przez miesiąc w sali szpitalnej. Obejrzyj efekty tego spaceru.

Zainwestuję w lepszy aparat. I w tłuściejsze kolana, bo nowotwór zjadł mi ponad 20 kilo. Na sławnych schodach w Szkole Filmowej siedzę na stałej miejscówce Polańskiego, z której lubił imponować studentkom, skacząc w dół schodów.

Niektóre spośród zdjęć z legitymacji studenckich absolwentów filmówki na tle wejścia do wydziału reżyserii.

Ulica Narutowicza 67 zwana kamienicą filmową. Wśród dawnych mieszkańców zaznaczone na zdjęciach mieszkanie Kawalerowicza ('Faraon', 'Quo Vadis'), również Passendorfer ('Janosik') i Starski (Oscar za scenografię do 'Listy Schindlera').

Z Kawalerowicza powstali adwokaci.

'Janosik' od zawsze należał do moich ukochanych seriali, ale kocham też pożądane zwroty akcji w życiu, bo jego scenariuszy czasem nie potrafię sobie wyobrazić. Gdy stan kawalerski stał mi się nieznośny, wszechświat przysłał mi córkę reżysera 'Janosika'. Ślub za półtora miesiąca. Aha – zauważyłem u niej też inne zalety oprócz rodowodu.

Henryk Kwinto i sax. W 'Vabanku' na tym dziedzińcu pewien silnoręki wysłany przez prezesa banku Gustawa Kramera pomógł umrzeć przyjacielowi Kwinty.

Z takiego pantofelka warto pić szampana. Zagrał w 'Kingsajzie', obecnie stoi przed Muzeum Kinematografii w Łodzi.

Muzeum Kinematografii w środku. Nasz miś Uszatek był niedawno zarekwirowany przez komornika po upadłości studia filmów animowanych Se-Ma-For. Nie lubię komorników, lubię misia.

Na poddaszu tego domu mieszkał Kieślowski w trakcie studiów na Filmówce.

W tej klasycznie dla Łodzi uroczo zaniedbanej kamienicy mieszkał przed wojną na najwyższym piętrze młody Tuwim.

Monumentalna kamienica, w tym narożniku znajduje się byłe mieszkanie Zanussiego, które w 'Ziemi Obiecanej' posłużyło jako lokum trójki bohaterów filmu.

Na tyłach tej kamienicy przy Piotrkowskiej mieszkał Pan Samochodzik, czyli pisarz Zbigniew Nienacki. Kto oprócz mnie wychował się troszkę na tej serii?

Poproszę o takie murale w Warszawie. Bohaterów nie zabraknie.

Na degustację podjechałem tramwajem. Spiker komunikował co przystanek: 'Witajcie w Łodzi! Mieście kultury i sztuki'. Dodam – również mieście starych pijanych i młodych tatuowanych. Tych pierwszych zawsze staram się w Łodzi omijać, choć czasem bez wzajemności. Ale tym razem pewien żul zakłócił mój dobrostan tylko na parę chwil.

Na prezentacji Vininovy było mnóstwo świetnych win. Wszystkie mi nie smakowały. Ot, taki urok miesięcznego żywienia dożylnego węglowodanami prostymi i brakiem praktyki degustacyjnej. Mięśnie policzków należy rozgrzewać na nowo, a ja w tym roku wypiłem może dwie butelki, za to wyplułem pół wanny.

To była horrendalnie piękna dla mnie doba”.

***

Wychowałam się w socjalistycznej Polsce. Wychowało mnie pokolenie, które przeżyło wojnę. Przyszywany dziadek, który walczył pod Studziankami. Prawdziwy, który stracił nogę przy wysadzaniu niemieckiego pociągu. I wspomnienie po drugim prawdziwym dziadku, który miał swój ołtarzyk w domu babci. Dziadek z Wilna, wojskowy, który po powrocie do kraju z Wielkiej Brytanii, nie miał lekko. Umarł nie na wojnie, ale przedwcześnie i tak. Po długiej jeździe na rowerze – nie rekreacyjnej, wracał z pracy – położył się na chwilę, by odpocząć, i nie wstał.

***

Babcia, która przeżyła na wsi ciążę, poród, drugą ciążę, drugi poród i potem, tuż po wojnie, trzecią ciążę, trzeci poród. Bez szkoły rodzenia. Bez akcji „Rodzić po ludzku”. Bez 500+.

I druga babcia – ta od ołtarzyka. Miała słaby słuch (po bombardowaniach?) i troje dzieci. Jeden syn martwy, drugi sławny, a córka niepełnosprawna, bo wypadła niani z wózka na spacerze. Nikt nie stał za nią pod Sejmem, domagając się podwyższenia zasiłków.

Mama, urodzona w czasie wojny, pamięta ciężką pracę i głód. Tata, rocznik ʼ23 – tajne komplety, pracę kelnera w restauracji Nur Für Deutsche i teatr podziemny. Na pewno pamiętał też więcej, ale o tym nie chciał mówić. Zęby były dla niego tematem tabu, i właśnie u dentysty dostał udaru.

Ja pamiętam kartki na wszystko. Najpierw na cukier, a potem na wszystko. Mięso, masło, papierosy… I zeszyty do szkoły. Pamiętam zapisywanie się w kolejce na pralkę, która kosztowała roczną pensję, i bony na „malucha” dla wybranych. Bon upoważniał do zakupu samochodu. W takim kolorze, w jakim akurat zszedł z taśmy. Nasz był zgniłozielony. Inaczej się wtedy ten odcień nazywało.

Pamiętam, że paszportów nie wolno było trzymać w domu, bo każda podróż wymagała wielu procedur. Pamiętam podróż poślubną mojej mamy, w którą pojechała sama, bo (drugi) mąż nie dostał pozwolenia. Pamiętam podróż porozwodową taty, na którą pojechało więcej osób niż wróciło. Facet, z którym był zakwaterowany w hotelu, pewnego dnia zniknął w nocy. „Wybrał wolność” – mówił tata po przyjeździe z Grecji. Wolność.

Teraz znów odebrał nam ją wirus i różne ustalenia różnych rządów. Znów nie wolno przekraczać granic, a niektóre towary są deficytowe. Osoby poddane kwarantannie codziennie są sprawdzane przez policję.

Mam déjà vu. Mam nadzieję, że to tylko emocje i żadne realne zagrożenie za tym nie stoi. Jeszcze mam wolność, trochę wolności. Ale gdy będzie jej jeszcze mniej, też ucieknę w nocy, jak znajomy taty.

***

„Doktryna szoku” Naomi Klein okazała się niepokojąco aktualna. Jesteśmy w szoku. Coraz mniej nam wolno. I coraz mniej wiadomo, dlaczego nam nie wolno. I coraz więcej nam się wciska kitu, podając za prawdę. Rośnie niepokój, bo projekty nowych ustaw są naprawdę niepokojące, a trudniej jest protestować, gdy są mandaty za zgromadzenia większe niż dwie osoby. Aborcja, prawa kobiet, wybory – rząd usiłuje nam coś wcisnąć, wierząc, że dopóki jesteśmy w pandemicznym szoku, łykniemy wszystko. Jestem ciekawa, co będzie dalej. Z punktu widzenia psychologicznego, socjologicznego, ekonomicznego pojawienie się wirusa jest fascynujące.

***

„Ty to myślisz, że ludzie z problemami cierpią na defekt woli” – mówi jedna siostra do drugiej w „Posprzątane”.

Ja tak nie myślę. Są problemy, które dotykają osoby z całkiem niezłą, wręcz idealną, nieskazitelną wolą. Taką bez defektu.

Są i nie można postanowić, że ich nie ma. Można je inaczej nazwać – na przykład „wyzwania” albo „lekcje”, albo „zadania”, ale pozostaną problemami. Problematyczną sytuacją, która wymaga od nas większych kompetencji niż tak zwane życie codziennie.

Tak, tak, mówię o koronawirusie, zakazach, wyborach i innych modnych teraz historiach.

Jeśli założyć, że koronawirus powiedział „sprawdzam”, to specjalnie się tym nie stremowałam. Moje kompetencje okazały się wystarczające. Wola – jak zwykle. Smutki – jak zwykle. Stan posiadania, poczucie bezpieczeństwa, energia – bez zmian. Nie mam ani mniej, ani więcej niż w czasach „przed”.

Nadal – tak jak w czasach niezarazy – najbardziej tęsknię za Tygrysem. Może bardziej, bo byłby idealnym partnerem na social distancing. Niewiele było nam potrzebne. Po dwóch stronach kanapy, w odległości dwóch metrów, a nie, to nie dotyczy rodzin, więc przytuleni, czytalibyśmy sobie Ferrante, oglądali stare teatry telewizji, kłócili o „Alternatywy 4”, nie kłócili o Kieślowskiego. Straciłam męża idealnego na czas kwarantanny. Ani przez sekundę naszego związku się z nim nie nudziłam. Ani przez moment się z nim nie rozwijałam. Zostały mi po nim książki i listy książek do przeczytania. Filmy i listy filmów do obejrzenia. Ostatnie wielkie zamówienie z Allegro i ostatni wielki karton z „Dedalusa”. Nie zdążyliśmy wypożyczyć z biblioteki czwartej części cyklu neapolitańskiego Ferrante, ale jakoś to ogarnę.

Trochę tęsknię za teatrem, takim nie z kanapy. Za premierami filmowymi. Troszkę mi żal nieodbytych, a zaplanowanych czterech podróży. I brakuje mi biegania nie w miejscu.

Nie tęsknię natomiast (bo mam) za pracą i pieniędzmi, za przyjaciółmi, za jogą, za rodziną najlepszą na świecie.

I nie ma to nic wspólnego z moją wolą. Z tym, że postanawiam sobie nie zmieniać natężenia problemów. Ma to natomiast coś wspólnego z moją wolą, że znowu… każda mikro – i makrodecyzja, każdy krok, każda praktyka doprowadziła mnie do tego miejsca w życiu, w którym jestem. Jeśli koronawirus rzeczywiście mówi „sprawdzam”, to u mnie jakoś nie ma zaskoczenia.

***

Wdowa czy wdowa w czasach pandemii? Co to ma za znaczenie. Podobno w pewnym momencie, jak zjesz bardzo dużo kalorii, to już nie ma znaczenia, czy jest ich 6000 czy 8000. Utyjesz tak samo. Podobno od pewnego pułapu zarobków i stanu posiadania nie zwiększa się twój komfort i zadowolenie z życia. Nie ma znaczenia, czy masz trzy wille na Lazurowym Wybrzeżu, czy cztery.

Lekcja nr 9
Miłość jest po to, żebyśmy się rozwijali, nie po to, żeby było przyjemnie

Zauważyłam, że bycie wdową ma też swoje plusy. Wdowie wolno dużo. Ludzie przyglądają mi się czasem z nabożnym niepokojem i rozgrzeszają. Mogę mówić dziwne rzeczy, żartować nieprzyzwoicie, spać w dzień, jeść pączki na śniadanie i owsiankę na kolację. Zauważyłam, że ja sobie samej też dużo więcej wybaczam niż w czasach, kiedy nie byłam wdową.

***

Tygrys nauczył mnie, że można mnie kochać bezwarunkowo. Tygrys nauczył mnie, że ja mogę kochać głęboko.

– A jak ty się z tym czujesz? – spytała mnie kiedyś przyjaciółka. Wybrałyśmy się na hummus i koncert do filharmonii w czasie, gdy Tygrys był w szpitalu, czekając na operację.

– W sensie?

– Co do niego czujesz?

– No, to samo.

– To znaczy, że to jest miłość.

Tak, kochałam go tak samo mocno przez cały czas naszego związku. Gdybym postąpiła zgodnie z rodzinnym zwyczajem, być może porzuciłabym go dla młodszej, jak dziadek. Albo dla młodszego. Albo zrobiłabym jak mama. Kiedy tata miał wylew i wylądował na dłuższy czas w łóżku, przychodził do nas do domu lekarz neurolog. Tak, ten neurolog-wojskowy, który zamykał przede mną drzwi mieszkania, więc spałam na wycieraczce. Leczył tatę. Sypiał, jak się okazało, z mamą. Mama odeszła od taty, by wyjść za mąż za lekarza. Lekarz, który leczył Tygrysa, był przystojny, ale choćby nie wiem jak był przystojny, mądry i charyzmatyczny…

***

Każdy związek nas czegoś uczy. Każda miłość to nie tylko miłość, ale też informacja o nas. Nie jesteśmy z sobą po to, żeby było miło, ale żebyśmy się rozwijali, i to czasem jest bolesne.

Po co Tygrys spotkał Królika? Po to, żeby poczuć się bezwarunkowo kochany. Po to, żeby się ożenić (byłam jego pierwszą żoną). Po to, żeby przejść przez chorobę i śmierć najmniej boleśnie, jak to możliwe. Po to, żeby nie zostać zdradzonym. Po to, żeby nie być strofowanym, nawet gdy o piątej nad ranem włączał walkę bokserską.

Tygrys ostatnie miesiące życia spędził dokładnie tak, jak lubił. I ostatnie dni też były dość komfortowe. Umarł śpiąc, pięć dni po usłyszeniu diagnozy. Nie bał się. Rozmawiałam z psychologiem – nie miał w sobie lęku. Spotkał się przed śmiercią z wszystkimi ważnymi dla niego osobami.

Po co Królik spotkał Tygrysa? Po to, żeby pomyślał o swoich talentach. Ta przypowieść w Biblii o talentach… Trzech mężczyzn dostało ich tyle samo. Jeden zmarnotrawił, drugi zakopał, trzeci zainwestował. W mojej, niedokładnej może interpretacji.

W ostatnich miesiącach Tygrysa co jakiś czas napomykałam, że zakopał swoje talenty. Nie rozwijał ich. Był taki mądry, miał taką wiedzę, tak dobrze pisał. Na początku rozmawialiśmy o felietonach, o książce, o rozwinięciu bloga jeszcze niedawno. Ale nic Tygrys z tym nie robił.

Za to mnie inspirował do tego, żebym odkopała w końcu wszystkie talenty i napisała książkę. Tamtą, rok temu. Tę zaczęłam pisać, żeby uporządkować myśli i uczucia. Wynikiem tych porządków było pytanie: Po co ty, Króliku, jesteś jeszcze potrzebny światu? Odpowiedzi przychodzą codziennie.

***

Co jedzą króliki domowe?

U królików domowych mięśnie układu pokarmowego są za słabe, by pożywienie mogło być transportowane przez jelita za sprawą ich skurczów. Króliki jedzą nieustannie, dzięki czemu nowe pożywienie od góry naciska na to znajdujące się już w przewodzie i popycha je. W ten sposób króliki trawią.

Natomiast niektóre Króliki nie jedzą. Tak jak niektóre Tygrysy nie jedzą.

Jeśli chodzi o mnie:

1. Nie jem niczego, co ma oczy.

2. Nie jem niczego, co ma matkę.

3. Nie jem białego cukru.

4. Ani brązowego.

5. Ani glutenu.

6. Nie jem, gdy coś jest wymieszane, a ja nie wiem, co z czym.

6 b. Nie jem niedomowej kuchni indyjskiej, sałatek, ciast, wszystkiego, w czym mogłoby się coś niezauważenie przemknąć.

7. Nie jem nic, jeśli nie wiem, co to jest. Ryż to ryż. Widać. A masło orzechowe? Dobrze, że są etykietki. W Tunezji raz poszłam do sklepu i znalazłam rzeczy bez etykietek. Niejadalne.

8. Nie jem częściej niż co 4 godziny.

9. Nie jem później niż 4 godziny przed snem.

10. Nie jem wcześniej niż po praktyce jogi.

11. Owoce tylko na czczo.

12. Napoje tylko przed albo godzinę po posiłku.

13. Nie biorę dokładek.

14. Nie jem kilku potraw za jednym razem. Nie jem obiadu składającego się z kilku dań. Zupa to danie. Drugie to danie. Deser to danie. Kawa to danie.

15. Najlepiej czuję się z wagą dwucyfrową, której pierwszą cyfrą jest 4.

15a. Gdy pierwszą cyfrą jest 5, potrafię sama siebie przekonać, że wszystko OK.

15b. Gdy pierwszą cyfrą jest 5, a drugą też 5 lub więcej, mam doła.

15c. Dół jest mniejszy, gdy ważyłam się w ubraniu i po jedzeniu.

15d. Sposobem na doła jest niejedzenie. Nie tylko tego doła. Sposobem na każdego doła jest niejedzenie.

16. Gdy jem coś, czego nie jem, zmuszam się do wymiotów.

16a. Wymiotowanie jest megaprzyjemne.

16b. Zmuszanie się do wymiotów jest też sposobem na doła, nawet gdy żołądek ma w sobie tylko rzeczy, które jem, albo nic.

17. Niejedzenie przynosi lekkość. Wymiotowanie – poczucie oczyszczenia.

18. Nie, nie martwi mnie to.

19. Tak, byłam z tym na terapii.

19a. Tak, brałam na to leki.

20. Tak, potrafię udawać przed sobą i przed innymi, że jem normalnie.

21. Tak, miewam momenty, że nie myślę w ogóle o tym, co i jak jem (ale nawet w tych chwilach nie jem mięsa).

22. Nie piję alkoholu.

23. Jeśli ktoś coś zrobił specjalnie dla mnie – mogę trochę zjeść.

24. Wiem już, że tej pustki, tęsknoty w żołądku nie da się zajeść, ale raz na kilka miesięcy sprawdzam. Jakbym zasypywała jedzeniem wielki dół. Nie da się go zasypać. Ale potem można zwymiotować, i to też przynosi ulgę.

25. Nie, nie mam kłopotów z sercem.

26. Nie, nie mam kłopotów z zębami.

27. Tak, czasami puchną mi ślinianki.

28. Tak, uważam, że cel uświęca środki.

29. Nie robię nikomu nic złego.

30. Jeśli takie (nie)jedzenie pozwala mi spełniać podstawowe funkcje społeczne, pisać, prowadzić jogę – to cel uświęca środki.

Ta lista powyżej jest już nieaktualna. Gdybym miała swoje zajawki jedzeniowe opisać w punktach dziś, może byłoby ich z pięć. Ale lista była aktualna długo – może 30 lat. Punkty nieco się zmieniały, ale ich liczba raczej nie. Osoby ze spektrum autyzmu lubią mieć swoje zasady, precyzyjne plany działania, listy, co wolno, czego nie wolno, ale mają też skłonności do autodestrukcji.

Wiele razy zastanawiałam się, czy nie dostanę raka żołądka za to, jak traktuję mój żołądek. Nie, z tego, co wiem, nie miałam, nie mam. Spotkałam faceta z rakiem żołądka. Spotkałam faceta, który nie miał zaburzeń odżywiania. Spotkałam faceta, który ważył 67 kilogramów i chciał dojść do 70. Nie doszedł, ważył coraz mniej. No więc najpierw na początku było 6 (a on marzył o 7). Potem było 5. Potem 4. Potem znów 5. A potem znów 4. 48, 46, 44, 42. Na pięć dni przed śmiercią ważył 42 kilogramy. Na dzień przed śmiercią pewnie mniej, a kiedy poprosił, bym podniosła górę jego ciała i poprawiła poduszkę pod plecami, nie mogłam. Poprosiłam pielęgniarkę, by mi pomogła.

42 kilogramy to była moja wymarzona waga. Choć normalnie funkcjonowałam, to znaczy wstawałam do pracy i na jogę, gdy miałam 46.

***

„Jedz, dziecko, jedz” – mówiła babcia nr 2, smarując grubo pokrojony chleb grubo masłem i kładąc na nim grubo pokrojoną wędlinę. Dopóki było masło i wędlina.

„Jedz, dziecko, jedz” – mówił dziadek nr 2, podając mi czwarty omlet, posypany grubo cukrem, w czasach gdy z wędliną i masłem było już nie tego.

„Pij, dziecko, pij” – przyszywana babcia robiła mi mleko z masłem i miodem.

„Jedz, dziecko, jedz – powtarzała ta sama babcia 15 lat później, nalewając mi rosół z domowymi kluskami. – Przecież wyjęłam z niego mięso. Już jest wegetariański”.

***

Tygrysy jedzą mięso, które upolują. A potem śpią, albo leżą w trawie czy na drzewie. Leżą i się gapią. Tygrys był slowlife’owy, tak jak Królik speedlife’owy. Tygrys długo był wegetarianinem, ale potem jadł to, co mógł jeść, co mu smakowało, a smakowało mu niewiele. Pizza z „Non Solo”, pierogi z truskawkami, kisiel, karp smażony i sardynki. Jak zjadł, to spał, albo leżał gapiąc się w literki czy ekran. Coraz rzadziej wychodziliśmy. Coraz rzadziej jadł. Mogłabym go karmić pipetą. Jadł tyle, co jadłaby lalka Barbie, gdyby jadła.

Ciekawe, że zakochałam się w mężczyźnie, który potrafił schudnąć bardziej niż ja i miał większe zaburzenia odżywiania niż ja. I większy konflikt ze swoim brzuchem niż ja. Dużo mnie to nauczyło. Że można nie chcieć schudnąć. Że można zachować spokój, gdy waga rośnie, a nawet się cieszyć, zaś martwić, gdy spada. Że można być lepszym w niejedzeniu i rzyganiu niż ja. A myślałam, że jestem w tym mistrzynią.

***

Tygrys ważył się codziennie. Na kilka dni przed tym ostatnim wyjazdem do szpitala wyczerpała się bateria w wadze – wyczerpana widocznie atmosferą panującą w naszym mieszkaniu. Miałam kupić nową. Nie kupiłam. Kiedy się okazało, że do domu nie wróci i na wadze sam nie stanie, zastanawiałam się, czy zmienić tę baterię. W końcu nie wymieniłam. Waga sobie stoi wyczerpana. Ja jem, jak chcę i co chcę (nie chcę mięsa, ale hinduskie jedzenie bez etykiet czasem tak). W dżinsach czuję luz. Zaplatam się w pozycji żółwia, więc wiem, że 6 nie ma z przodu. I 55 to raczej też nie jest. Nieważne.

***

Od kiedy Tygrys trafił do szpitala ostatni raz – nie przestrzegam żadnej z moich reguł. Mój świat i moje rytuały są jak puzzle, które ktoś zniszczył. Anoreksja i bulimia są chorobami przewlekłymi, nie można się z nich wyleczyć. Osoby autystyczne mają swoje dodatkowe zajawki, które można by nazwać ortoreksją. Kiedy tyle zaburzeń spotka się w jednej głowie i w jednym ciele, łatwo nie jest. Tygrys był dla mnie jak przypominajka: Hej! Masz taki żołądek, jaki masz, nie możesz go zamienić na inny – uszanuj to.

Tuż przed sylwestrem i przed randką nr 5 z Tygrysem przewróciłam na siebie szafę witrynową w domu. Szafa zwymiotowała. Porozbijały się talerze, szkło w ramkach ze zdjęciami, rozsypały się wszystkie durnostojki. Wzięłam szufelkę i większość rzeczy zmiotłam i wyrzuciłam. Jakbym zamiatała swoje życie. Sylwester, Nowy Rok, nowe życie. Teraz znów wywaliła mi się szafa na głowę. Jeszcze nie posprzątałam.

Jeszcze nie posprzątałam też kiedyś-naszego-teraz-mojego pokoju. Wciąż jest w nim wiele zakamarków z rzeczami, których dotykał Tygrys. Tygrys, który nauczył mnie też, że czasem w kłótni nie wystarcza twoje zen. Budzą się demony. Dorastanie w rodzinie alkoholowej, głód, molestowanie seksualne. Twój autyzm. Jego gniew. Twoje fobie. Jego wspomnienia. Twoje łzy. Jego obgryzione paznokcie. Twoje rzyganie. Jego rzyganie. Walczyliśmy z tymi demonami albo ukrywaliśmy się przed nimi.

***

– Sprawiłaś, że był lepszym człowiekiem – powiedziała mi jego była po śmierci Tygrysa. Nie dopytywałam, jaki był mniej dobry, zanim mnie poznał. Wiem, że przepędziłam część jego demonów. Wierzę, że umarł pogodzony z ojcem, pogodzony z mamą. On moich demonów przepędził całe stada. A część z nich po prostu oswoiliśmy. Mieliśmy mieszkanie pełne domowych demonów już całkiem przyjaznych. Zostały ze mną. Rozmawiam z nimi w duchu NVC – porozumienia bez przemocy.

Lekcja nr 10
Nigdy nie wiesz, jakie to uczucie, dopóki tego uczucia nie doświadczysz

Możesz sobie wyobrażać, jak się czuje miłość, radość, tęsknotę i smutek, ale dopóki się nie zakochasz, nie ucieszysz, nie zatęsknisz i nie zasmucisz, nie masz żadnego pojęcia, jak to może być. Nie, miłość nie jest jak orgazm – nie do pomylenia z niczym. Nie jest też jak ciąża zerojedynkowa, że albo jest, albo jej nie ma. Miłość jest skomplikowana. I choć jest wszędzie – w książkach, filmach, sercach zakochanych ludzi i oczach zakochanych zwierząt, dopóki ciebie nie spotka, nie wiesz.

Nigdy też nie wiesz, jak przeżyjesz rozstanie, dopóki nie dojdzie do tego rozstania.

Ja też nie miałam pojęcia, jak to jest siedzieć naprzeciwko lekarza (ja w żółtym swetrze, ona w żółtym swetrze… taka koincydencja) i słuchać, co do ciebie mówi. A mówi, że nie będzie już leczyć przyczynowo twojego męża, bo rak poczynił postępy. Widać to wyraźnie na wczorajszej tomografii. I że chce go wypisać ze szpitala – tego męża z jego rakiem. I czy jestem na to gotowa? A można być na to gotowym? A można na to nie być gotowym?

***

Mąż nie potrzebuje opieki 24/7, ale w żadnym wypadku nie może wstawać z łóżka, bo dwa razy to zrobił i dwa razy zemdlał i się potłukł. Trzeba go pilnować. Mąż będzie dostawał leki przeciwbólowe i leki przeciwlękowe (te same zresztą, które ja brałam z innego powodu, choć w sumie z tego samego). Mąż już nigdy nie przestanie ich brać, nigdy nie wstanie, nigdy nie wyzdrowieje. Jasne, jasne, dopóki żyje, jest nadzieja i medycyna zna różne przypadki, ale wiesz… to rzadko kiedy jest mój przypadek. Najczęściej miejskie legendy.

Tygrysie, jak to?

W sobotę był w pracy. W niedzielę rzeczywiście przesiedział cały dzień w fotelu. W poniedziałek odwiozłam go na przepisową chemioterapię i na tomografię, a w czwartek…

OK, umówiłam się na przyszły tydzień na wypis. Wróciłam do Tygrysa i nie wiedziałam, co powiedzieć. Trzymałam go za rękę. Nie dlatego, że tak jest na filmach, że tak wypada. Często trzymaliśmy się za ręce. Na początku naszej znajomości Tygrys nawet chciał całować mnie w rękę. Mówił, że nie wie, dlaczego, bo to przecież jest passé. Ale ja takie w nim uczucia wzbudzałam. Jakie uczucia? Jak wobec damy? Papieża? Starszej pani? Agnieszki Osieckiej? To szybko stało się nieważne. On też wzbudzał we mnie uczucia, potrzeby, pragnienia, jakich nikt wcześniej nie wzbudzał. Milczałam, trzymałam go z rękę, nie płakałam, choć może w tym wypadku tata by mi pozwolił.

Pojechałam, w żółtym swetrze, do pracy, do redakcji, i nie wiedziałam, co powiedzieć, więc jeśli coś mówiłam, to nie na temat. Bałam się bardzo pytań dodatkowych i wyrazów współczucia, więc przemilczałam temat niecudów medycyny.

***

Nigdy nie wiesz, jakie to uczucie, dopóki nie doświadczysz tego uczucia. Nigdy bym się nie domyśliła, jak to jest. Przyszłam do Tygrysa, który się uśmiechał, rozmawiał ze mną, mówił, jaką świetną ma tu opiekę, i poprawił, że mówi się „tę pielęgniarkę”, a nie „tą pielęgniarkę”.

Gdybym to sobie wyobraziła, wyobraziłabym sobie, że podnieść mężczyznę, który waży 42 kilogramy, mężczyznę twojego życia, by poprawić mu poduszkę, to proste. Okazało się, że to niemożliwe, ponad moje siły. Nie znałam wcześniej takiej bezsilności. Nie potrafiłabym jej sobie wyobrazić.

Poszłam po pielęgniarkę (po „tę” pielęgniarkę), prosząc o pomoc. Cztery ręce były potrzebne. Sądząc po rozmiarach pielęgniarki, 120 kilogramów było potrzebne, żeby podnieść 42 kilogramy. Wróciłam. Tygrys stracił przytomność na moich rękach, na naszych czterech rękach. Wygonili mnie na korytarz. Nigdy się nie dowiesz, jakie to uczucie, dopóki go nie doświadczysz. Tego siedzenia na szpitalnym korytarzu i słuchania odgłosów reanimacji, i tego powtarzającego się: „Panie Robercie, czy pan mnie słyszy? Czy może pan uścisnąć mój palec?”. Tygrys był dla innych „panem Robertem”, więc mogłam udawać, że to nie o Tygrysa chodzi, ale niestety chodziło. To nie był „Szpital na peryferiach” ani „Na dobre i na złe”, ani „Dr House”, to były moje prywatne „33 sceny z życia”.

Salowa przyniosła mi kubeczek z syropem uspokajającym, smaczny nawet. Miałam mokre policzki. Płakałam bezgłośnie, tak jak w dzieciństwie, żeby tata mnie nie usłyszał i nie spytał, dlaczego płaczę, i nie podważył mojego prawa do płakania. Gdyby spytał, nie wiedziałabym, co odpowiedzieć. Ciało samo płakało. Tato, a dlaczego właściwie nie można płakać?

Tygrys wrócił po kilku czy kilkunastu minutach. Odzyskał przytomność. Nie wiedział, co się stało. „Nie było cię” – tłumaczyłam mu, jak wrócił, z uśmiechem, bo wiedziałam, że najbardziej nie lubi tego, gdy się martwię, gdy się o niego boję. A bałam się cholernie. Lekarz w żółtym swetrze też nie wiedziała, co się stało. Może napad padaczkowy? Powiedziała, że spróbuje załatwić mu wizytę neurologa na przyszły tydzień, ale że to prawie niemożliwe, bo przecież to marnowanie jego czasu, tego neurologa, bo Tygrys i tak zaraz umrze, więc niech ten lekarz pomaga żywym. I że trzeba Tygrysa przewieźć do innej sali, takiej z respiratorem i innymi gadżetami.

***

To wszystko było takie nowe. Takie inne od wszystkiego, co znałam. Wyobraź sobie, jak to jest, gdy mąż umiera. Nie mogę sobie tego wyobrazić. Ale mogę to przeżyć.

***

W dzieciństwie nie lubiłam chleba grubo posmarowanego masłem. W ogóle nie znosiłam masła. Nie lubiłam słodkiej herbaty, nawet tej z cytryną. I nienawidziłam mleka. Tata mimo to dawał mi szklankę codziennie, a do tego chleb z masłem i słodką herbatę. Od mleka nie mogłam się wymigać.

„Ale jaki masz problem?” – pytał tata, który w czasie wojny i zaraz po głodował. O herbacie, mleku i maśle mógł sobie pomarzyć.

Do dzisiaj nie znoszę mleka. Ale czasem, jak widać, muszę wypić coś, czego nie lubię. Szklankę do połowy pełną, tłustego mleka, ciepłego, takiego z łezkami tłuszczu na powierzchni kożucha. Jaki mam problem?

***

11 marca 2020. WHO ogłosiło pandemię. Żaden problem. Pandemia. Żaden problem. To wyzwanie, jak to mówili nam przełożeni podczas kryzysu ekonomicznego kilkanaście lat temu. Teraz sama jestem przełożoną i jeśli są problemy, mówię o problemach. Choroba i śmierć Tygrysa to nie było dla mnie wyzwanie. To był problem. Wyzwaniem było dla mnie pojechać do redakcji i przygotować gazetę do druku. Wyzwaniem okazało się życie „po”.

***

Siostra Tarsylla od polskiego (czy już wspominałam, że chodziłam do szkoły prowadzonej przez zakonnice?) przestrzegała nas, żebyśmy nie nadużywały słowa „problem”. Większość problemów to po prostu kłopoty. Siostra Tarsylla urodziła się mniej więcej wtedy co tata (rocznik 1923). Więc należała do pokolenia, które nie pozwalało nam dramatyzować, marudzić, narzekać, a nawet płakać bezgłośnie.

Kolejna rzecz, której nauczyła mnie siostra Tarsylla: prawda łączy, pewność dzieli, dlatego „naprawdę” pisze się razem, a „na pewno” osobno. Na pewno.

I jeszcze jedna rzecz (w tym Tygrys był podobny do niej, purysta językowy): „Proszę, nie mówcie, że Sienkiewicz coś napisał w swojej książce. Jasne, że w swojej. Nie słyszałam o tym, żeby coś pisał w nie swojej książce. Tak samo zresztą jak inni pisarze”. Tak, słusznie, ja też piszę w swojej tylko. I tylko o swoich problemach.

***

„Człowiek może robić, co chce, ale nie może zdecydować, czego chce” – to podobno Artur Schopenhauer. Cytuję za jedną z moich ulubionych książek „Żółwie aż do końca” jednego z moich ulubionych autorów Johna Greena. Green napisał też „Gwiazd naszych wina”. O parze młodych ludzi chorych na raka. U nas tylko jedno z pary (chyba) chorowało. Czy to była gwiazd naszych wina?

Podobno bajki służą nam do tego, żeby oswajać lęki. Najpierw ogromnie się boimy. Złej macochy, złej wróżki, smoka, Sinobrodego, o wynik pojedynku rycerskiego… Przechodzimy przez tysiąc prób. Odbywamy długie podróże, jak pewien hobbit we „Władcy pierścieni” J.R.R. Tolkiena.

Przekonujemy się, że ze strachem można żyć. I że jesteśmy silni, wytrwali i mądrzy. A na końcu bajki czeka nas nagroda. Zwycięstwo nad strachem. Ręka królewny. Ślub z królewiczem. Bogactwo i szczęście. Czasami. Bo czasami nie – w baśniach Andersena happy end wygląda różnie.

Teraz w czasie pandemii koronawirusa ludzie czytają znowu „Dżumę” i „Miłość w czasach zarazy”. Ja od ponad roku rozpamiętuję „Anybody out there?” Marian Keyes oraz „Kamizelkę” Bolesława Prusa. Ale to nie bajki, nie miały happy endu. Czy to jest gwiazd moich wina?

W „Anybody out there?” bohaterka dzwoni codziennie do swojego zmarłego męża. Ma nadzieję, że odbierze, ale ciągle włącza się poczta głosowa. Potem szuka sposobu, żeby się z nim spotkać – za pomocą medium, stolika, talerzyka. Też mnie kusi.

***

„Człowiek może robić, co chce, ale nie może zdecydować, czego chce”. Chcę, żeby Tygrys żył. Przy mnie. Obok. Tuż obok. Chcę go przytulić. Chcę z nim porozmawiać. Chcę z nim uprawiać seks. Chcę z nim pojechać do Ameryki. I do Australii. I do Neapolu. I do Wiednia. I do Kambodży, i Wietnamu. Chcę z nim napisać książkę. Proste.

Wiem, że tak być nie może. Widać to nie było to najlepsze rozwiązanie, żebym z nim tyle podróżowała. Rozumiem, że karma, że tak miało być, że lekcja, że walczę ze swoim prywatnym smokiem i przechodzę tysiąc prób. Potrafię sobie wytłumaczyć, że wszystko jest albo po coś, albo z jakiejś przyczyny, a raczej i jedno, i drugie. Potrafię. Ale chcę, żeby Tygrys żył.

***

Pierwszy dzień wiosny. Nigdy nie wiem, czy jak jest rok przestępny (jak teraz), to astrologiczna wiosna jest 20 czy 21 marca. Kalendarzowa się nie zmienia. Jest tego samego dnia, co kalendarzowy dzień wagarowicza. Dzieci w tym roku nie idą na wagary, bo nie chodzą do szkoły. A ja powoli gromadzę wspomnienia „ostatnich”. Ostatnią domówkę urządziłam 8 marca. Ostatnie zajęcia jogi w realu prowadziłam 13 marca. Ostatni obiad na mieście to ten makaron z córką 14 marca. Co to było? Gnocchi ze szpinakiem i orzechami włoskimi? Mogłam sobie zapisać, ale nie wiedziałam, że to aż tak ostatni. Ostatni wyjazd za granicę to ten do Tel Avivu. Wróciłam 15 lutego Ostatni raz uprawiałam seks z Tygrysem 29 grudnia 2019. Ostatni raz przytulałam go 1 lutego 2020. Ostatnie bilety do teatru kupiliśmy na 22 marca 2020 do Polonii na „Wszystko, co najlepsze” z Rafałem Mohrem. Tygrys już nie żył, a teatry były już zamknięte, więc nawet sama nie poszłam.

***

Nigdy nie wiesz, jakie to uczucie, dopóki go nie doświadczysz. Zasypiasz spokojnie, a potem się budzisz i okazuje się, że ci nie wolno. Czego ci nie wolno? Ach, to się zmienia. Najlepiej, żeby zaraz po przebudzeniu, zaraz po przerwie od mediów, sprawdzić, co ci jeszcze z wolności zostało. Bo może nie wolno ci dzisiaj iść do pracy, na spacer, do kina. Może nie wolno ci nawet pobiegać w lesie, w którym biegasz co tydzień. Może… ci nie wolno.

Mamy stan zagrożenia epidemiologicznego. Koronawirus. COVID-19. Dużo rzeczy nam nie wolno.

Wolno nam słuchać audiobooków, więc robię rano kawę, wracam do łóżka i słucham. Poddałam się ogólnoświatowej modzie i powtarzam sobie „Dżumę” Alberta Camusa. Przecudowną książkę przecudownie czyta Adam Ferency:

„Nikt naprawdę jeszcze nie zgodził się na chorobę. Ludzie byli przede wszystkim wrażliwi na to, co naruszało ich przyzwyczajenia lub godziło w ich interesy. Okazywali więc rozdrażnienie i irytację, a nie są to uczucia, które można przeciwstawić dżumie” (tłumaczenie: Joanna Guze).

No i ten słynny fragment, że nie powinno się gloryfikować dobroci, bo wtedy robi się z niej coś nadzwyczajnego, a zło czymś zwyczajnym. A przecież to dobro powinno być zwyczajne i powszechne.

Tygrys nie gloryfikował dobra i miłości. A zwłaszcza naszej miłości. Było przepięknie, ale tak miało być. Norma. Czasami zdarzało mu się gloryfikować moją dobroć.

„Jaka ty jesteś dla mnie dobra. Nie zasłużyłem na to” – mówił mi, gdy tak leżeliśmy ten ostatni raz obok siebie na szpitalnym łóżku. Trzymał swoją dłoń na moim biodrze, a ja swoją głowę przy jego głowie. Był taki kruchy, bałam się go uszkodzić. Nie płakałam.

Tygrys nie znosił litości i miał alergię na słowo „opiekować się”. Był niezależnym drapieżcą. Wiedziałam, że i przez nasz związek, małżeństwo, i przez jego chorobę, i śmierć mamy przejść jako partnerzy. Nie tak samo wolni, z innymi kompetencjami, ale jako partnerzy.

„Cieszę się, że to ja choruję, nie ty” – powiedział.

A ja chwilami chciałam być na jego miejscu. W ciepłym łóżku, z książkami, muzyką, żoną, naćpana lekami, z posiłkami pod nos. Litość nie miała sensu. Ani litość nad nim, ani litość nad sobą.

Nigdy nie wiesz, jakie to uczucie, kiedy ktoś, coś ograniczy ci wolność. I z każdym dniem tej wolności jest mniej. Najpierw zakazano zgromadzeń powyżej 50 osób. Najpierw Tygrys przestał biegać. Najpierw nie wolno ruszyć się z kraju, potem z domu, potem z łóżka.

***

Trochę jak 13 grudnia 1981, ale inaczej. „Jakie ty możesz mieć kłopoty?” – pytał tata, gdy nie pozwolił mi wtedy pójść do kościoła. I potem, gdy nie można było wychodzić z domu w czasie godziny policyjnej w stanie wojennym. Gdy nie chodziłam do szkoły i nie mogłam z nikim porozmawiać przez telefon. „Nie martw się” – mówił, gdy po wybuchu w Czarnobylu siedzieliśmy w domu przy zamkniętych oknach. On miał Czarnobyl, kwarantannę, godzinę policyjną i stan wojenny w jednym, gdy musiał siedzieć w piwnicy w czasie bombardowania podczas drugiej wojny światowej.

„Nie płacz”. Dobra, chwilowo nie płaczę.

Nie płakałam dużo, gdy byłam z Tygrysem. Zaczęłam, gdy znikał.

Lekcja nr 11
Naucz się żyć z poczuciem winy

Królik na Messengerze: „Czuję się jak worek do bicia, siostra miłosierdzia i twoja mamusia w jednym, a bardzo nie chcę tych ról. Uważasz, że jak jesteś chory, to wszystko ci wolno. Wolno ci mnie obrażać, bo zawsze masz wytłumaczenie: nie obrażasz, ale żartujesz, albo obrażasz, bo źle się czujesz, boli cię i nie masz siły. A w ogóle to nie to miałeś na myśli i ty byś się na moim miejscu nie obraził. Ja też się nie obrażam, tylko jest mi megaprzykro. Czuję się skrzywdzona, a raczej krzywdzona od dawna, i śmiertelnie zmęczona. Nie mam siły naprawiać naszych relacji. Może pomoże jakaś terapia. Kocham cię, ale nie umiem się z tobą komunikować. I… nie mam siły, po prostu nie mam siły wykazywać się dobrą wolą. Czuję się jak stewardesa, która musi być cierpliwa i miła, a pasażer co chwila ma pretensje – mówię za głośno, za cicho, pomyliłam kaloryczność koktajlu, który zrobiłam, albo jest za gęsty, za rzadki, pizza niesmaczna, w toście z serem jest laktoza, światło w przedpokoju, kot hałasuje w kuwecie, nie czytam w myślach, pytam o motywy zdrowienia, mówię 'tą pielęgniarkę', a nie 'tę pielęgniarkę', nie mam poczucia humoru, nie odróżniam żartu od prawdy, za mało opowiadam, za późno informuję, odłożyłam na kilka dni 'Złego', żeby przeczytać ukraińską powieść, staczam się intelektualnie, nie jest mi zimno, gdy tobie jest, smakuje mi ramen, który tobie nie smakuje. Muszę odpocząć albo zwariuję. Jeśli nie trzeba ci nic pilnego, wolałabym dzisiaj nie przyjeżdżać. Jeśli trzeba – przywiozę, ale nie chcę rozmawiać. Jeśli nie załatwimy terminu u psychoonkologa z NFZ, zapiszę się sama, prywatnie. Jeśli nie będziesz chciał iść ze mną, pójdę sama. Potrzebuję pomocy”.

Tak napisałam Tygrysowi po rozmowie telefonicznej, w której opowiadał, jaką cudowną ma opiekę w szpitalu. „W takim razie, czy wrócisz do mnie?” – spytałam. „Rzucił słuchawką” – powiedziałby tata, ale on się po prostu rozłączył. Niczym nie musiał rzucać. Jedno dotknięcie kciuka.

Nie odpowiedział mi na pytanie, tylko obkrzyczał nie na temat i potem klik. Czy nie odpowiedział, bo odpowiedź brzmiała „nie”? „Nie, Króliku, nie wrócę”.

Następnego dnia pojechała do Tygrysa nasza wspólna przyjaciółka. Poprosił, by wzięła kartkę papieru i zapisała, co ma mi przekazać. Tygrys chce żyć. Chce żyć między innymi po to, żeby żyć ze mną. Tylko prosi, by nie zadawać mu już więcej takich pytań. I zjadł sajgonki. Oczywiście, że nie umiera. Poczucie winy.

***

Kiedy dowiedziałam się, że jest sommelierem, a jego blog to winny.com.pl, dwuznaczność winnego była stałym tematem moich myśli. Czy byłeś winny winny? I dlatego miałeś umrzeć w wieku 44 lat. Oczywiście nie, to bez sensu.

***

Od jakiegoś czasu kłóciliśmy się o to. O to, czy umiera, czy nie. Było mi wszystko jedno. Chciałam tylko wiedzieć. To znaczy mnie, z moim ego, nie było wszystko jedno. Chciałam, żeby był ze mną. Czytał mi na głos Stefanię Grodzieńską, jak kiedyś. Poprawiał moje „tą” na „tę”. Wspierał, inspirował, kochał, uwielbiał. Żeby poprowadził wszystkie moje spotkania autorskie i żebym ja mogła poprowadzić jego spotkanie autorskie, jak już wreszcie odkopie swoje talenty i napisze książkę. Chciałam jego głosu. Jego ciała. Jego mózgu funkcjonującego na wysokich obrotach. Ale gdy odstawiałam na bok egoizm i przełączałam się na tryb „co jest dla niego dobre”, było mi wszystko jedno, bo nie wiedziałam, co jest dla niego dobre. Czy choroba, czy zdrowie. Czy życie, czy śmierć. No bo to, czego bardzo nie chcemy, czasami okazuje się dla nas najlepsze.

Wyobrażam sobie, co by było teraz. Tygrys w czasach koronawirusa? Totalne więzienie. Żadnego wychodzenia z domu. I tłumy w szpitalach. Nie choruje się dobrze na raka w czasach pandemii. A pacjenci onkologiczni są w grupie szczególnego ryzyka. Gdyby wtedy umarł, nie podano by nowotworu jako przyczyny zgonu. Mówiono by o COVID-19 i chorobach współistniejących. Nie wiadomo, co by było.

To jedno, ale drugie to jeszcze wola. Każdy ma wolną wolę. Każdy z niej korzysta, nawet wtedy gdy wydaje mu się, że został do czegoś zmuszony. Nie mamy wpływu na wszystko, ale dokonujemy w życiu dużo makro – i mikrowyborów. Chciałam wiedzieć, czy Tygrys chce żyć. Czy przypadkiem nie postanowił umrzeć.

Najpierw nerwowo, potem już spokojnie, najpierw na poważnie, potem żartem dopytywałam się, dlaczego nie przestrzega zaleceń lekarza, psychologa ani dietetyk i czy chce żyć. Bo mnie to wyglądało na odroczone samobójstwo. Znałam dobrze ten stan. Pasywne samobójstwo. Od urodzenia chyba miałam fale depresji, autyzm, poczucie nieadekwatności i myśli samobójcze. Byłam smutna i nad wiek poważna i zmartwiona tym, czym nie powinnam była się martwić. Oczywiście, bywało OK, ale bywało też tak, że aby w ogóle móc zasnąć, wymyślałam najskuteczniejsze sposoby na samobójstwo. Piecyk gazowy, leki etc. Ale moje najbardziej ulubione – wymyśliłam je, gdy miałam 17 lat – to przez pewien lek dostępny bez recepty. W latach 80. sprzedawano go nawet w kiosku. Siedem tabletek jednorazowo powodowało miłe halucynacje i senność. Planowałam wziąć cały listek i wyprawić się wpław przez Wisłę. Wiedziałam, że gdzieś w połowie zacznę zasypiać. Utonięcie przez zaśnięcie. I może z przyjemnymi snami.

Potem, jak już miałam dzieci i zwierzęta, nie chciałam zostawiać ich z doświadczeniem „moja mama popełniła samobójstwo”. Mama bohaterki „Clueless” umarła na stole operacyjnym podczas odsysania tłuszczu. Jak nie chciałam, żeby moje dzieci zostały sierotami z powodu mojego odsysania tłuszczu, tak z tym samobójstwem też nie było fajne.

Ale marzyłam, by ktoś za mnie załatwił sprawę. Na przykład przejechał mnie na pasach. Dlatego często przechodziłam na czerwonym świetle. Raz prawie się udało.

Teraz, gdy po świecie panoszy się koronawirus, czyli COVID-19, znów to czuję. Celowo się nie zarażę, ale gdyby ktoś mnie zaraził – naprawdę nie miałabym nic przeciwko. Co takiego ten świat ma mi do zaoferowania, czego w tamtym świecie mi zabraknie?

***

Mam myśli samobójcze od dzieciństwa. Scenę z „Placówki” Bolesława Prusa, gdzie jeden z bohaterów zamarza na śmierć, odgrywałam nieraz w wyobraźni ze mną w roli głównej. Ach, gdyby tak zamarznąć na śmierć. A raz na jakiś czas – czasem jest to co kilka lat, czasem co kilka miesięcy – zmieniam się w zwierzątko, które traci instynkt samozachowawczy. Przestaję jeść, wstawać, przechodzę na czerwonym świetle, jeżdżę na rowerze po ulicy, nie uważając na samochody, nie wkładam maseczki etc. Takie pasywne zachowania autodestrukcyjne. Nic tu wtedy rozum nie pomaga. Przeciwnie, bo rozum mi mówi, że nie muszę żyć. Nie ma takiej potrzeby ani dla mnie, ani dla świata. Nic się nie stanie, jak umrę.

Teraz sobie tłumaczę, że to nie fair wobec dzieci i Tiffany – kota. Tego nie robi się kotu, Szymborska miała rację. I dlatego jeszcze jakiś czas chcę się utrzymać przy życiu. Dopóki nie zyskam pewności, że mogę zostawić to życie, nie wyrządzając krzywdy nikomu. Wtedy chciałabym pójść tą samą ścieżką co Tygrys.

***

Zrozumiem, zapewniałam Tygrysa. Zrozumiem, jeśli powiesz, że nie chcesz walczyć, żyć, cierpieć. Albo po prostu nie chcesz niewygody. Wmuszania w siebie jedzenia, które nie smakuje, pisania, kiedy nie masz weny, jeżdżenia do pracy.

Wyjedziemy w podróż – wszędzie tam, gdzie jeszcze nas nie było, a zawsze chcieliśmy być. Albo zostaniemy. Będziemy jedli tylko w kultowych knajpach opisanych na blogach. Będziemy oglądać stare teatry telewizji, słuchać „The Cure”, czytać sobie na głos na zmianę „Księgi Jakubowe” Olgi Tokarczuk. Będziemy się przytulać (bo już raczej nie kochać, choć mieliśmy i na to swój tajny sposób…). On opowie mi o najważniejszych meczach w historii piłki nożnej, ja jemu o wszystkich asanach, jakie mam nadzieję jeszcze zrobić w tym życiu. Profesor Vetulani pisał, że jeśli ktoś nie znajduje radości w życiu, nie czuje powodu, dla którego ma żyć, to trzeba uszanować jego decyzję. Ja szanowałam takie decyzje.

I uszanowałam Tygrysa, który w ostatnich miesiącach życia robił tylko to, co lubił. Chodził czasem do pracy, ale na krótko. Leżał w łóżku albo siedział na w fotelu. Czytał, słuchał muzyki, rozmawiał ze mną. Jadł wyłącznie to, co mu akurat smakowało – a smaki miał jak kobieta w ciąży: konkretna pizza z konkretnej pizzerii w Warszawie, croissanty z jednego piekarnika, domowa kawa mrożona i pierogi z jagodami. Nie napinał się. Spał, kiedy chciał, nie zawsze w nocy. Czytał, kiedy i co chciał. Oglądał mecze, skoki, walki bokserskie i rozgrywki brydżowe. I Kieślowskiego. Chodziliśmy do teatru, do opery i do kina. Obejrzeliśmy „Psy 3”. Raz razem, ale potem jeszcze sam wybrał się co najmniej cztery razy. Kłóciliśmy się, które dialogi przejdą do historii i czy Maurer w tej wannie to umarł, czy nie. Planowaliśmy podróże, rezerwowaliśmy bilety i hostele. Tygrys robił, co chciał i kiedy chciał. A ja byłam gotowa mu w tym pomóc. Jeździłam po tę pizzę, przygotowywałam pierogi, nie denerwowałam się, gdy o drugiej w nocy włączał sobie walkę bokserską wcale nie na słuchawkach. Byłam gotowa zrobić jeszcze więcej – wziąć długi, bezpłatny urlop, wyjechać, być z nim 24/7. Gdyby mi powiedział, że taka jest jego decyzja. Gdyby odpowiedział twierdząco na pytanie: „Kochanie, czy ty popełniasz samobójstwo odroczone w czasie?”.

Ale nie, mówił, że nie. Czy rzeczywiście nie, czy kłamał, bo nie chciał mnie martwić?

Może chciał w tym umieraniu też być trochę sam. Umieranie jest bardzo intymne. Tak jak ja nie chciałam, by mój partner był przy moim porodzie, może Tygrys nie chciał umierać przy mnie.

Tego już się nie dowiem. Czasem nic nie mówił (jak wtedy, gdy się rozłączył, rozmawiając przez telefon), tylko od razu wpadał w gniew. Zmieniał temat. Jak mąż przyłapany na zdradzie. Na pytanie: „Masz kogoś?” odpowiada: „O co ty mnie podejrzewasz?”. „Z kim spędziłeś dzień?” – „Jesteś chorobliwie zazdrosna”. „Czy chcesz wyzdrowieć?” – pytałam Tygrysa. „Och, Króliczku” – odpowiadał. Jak mąż przyłapany ze śladem szminki na kołnierzyku. Albo włosem blondynki. Tygrys miał w pewnym momencie na sobie dużo włosów, wypadały po chemioterapii, ale to nie były włosy blondynki. „Włosy blondyna” – mówił on. „Włosy rudego blondyna” – mówiłam ja. Jedna z naszych zabaw.

***

Tygrys miał kiedyś dziewczynę. Pewnego razu pojechała na weekend do rodziców na wieś. Spakowała szpilki, elegancką kieckę i koronkowe stringi. Kiedy Tygrys spytał potem, czy na pewno była u rodziców, dostał zjebkę. Za wścibstwo, zazdrość, za wszystko.

– Gdyby odpowiedziała ci na pytanie, miałbyś jasność – przypomniałam mu podczas którejś kłótni.

– Gdyby nie miała nic do ukrycia, pewnie by odpowiedziała – zamyślił się Tygrys.

– Gdybyś ty mi teraz odpowiedział, czy chcesz żyć. Tak lub nie, uwierzyłabym, że nie masz nic do ukrycia.

***

Czasem przypominałam mu, że lekarz zalecił to czy tamto, że może głupio przesuwać chemię i samemu kombinować z dawkami leków. I znów pytałam, czy chce żyć, jaką ma motywację. Gdyby odpowiedział, że nie, że chce dokończyć życie w naszym komfortowym kokonie, bez bólu, z pizzą w brzuchu i grając w brydża – uszanowałabym to. Nie uważam, że trzeba walczyć o życie bez względu na wszystko. Ale każda taka rozmowa kończyła się kłótnią. On twierdził, że chce, ja widziałam, że to, co robi, zaprzecza jego słowom. Coraz rzadziej poruszałam temat, co by mi z tego przyszło, gdybym wiedziała? Co z tego, że mnie okłamywał, jeśli okłamywał? Ostatni raz pokłóciliśmy się we wtorek. W środę kazał Agnieszce zapisać na kartce, którą miała mi odczytać, że chce żyć. W sobotę wieczorem nie żył.

***

Tak, czuję się winna. Tak, płaczę, że wysłałam wtedy tę wiadomość, a jeszcze bardziej, że on nie żyje. Nie wiem, czy to dobry powód do płaczu. „Co ty możesz mieć za problemy, dziecko?” – pytał tata, który w czasie drugiej wojny światowej pracował w teatrze podziemnym z Karolem Wojtyłą i stracił wszystkie zęby (jedno z drugim nie miało chyba nic wspólnego). Nie wiem, czy tata miał poczucie winy. Na wojnie łatwo jest zrobić coś niemoralnego ze strachu albo zgrzeszyć zaniedbaniem. Nigdy mi o tym nie opowiadał. Czy mama miała poczucie winy, że zostawiła ojca, odchodząc z jego neurologiem? Nigdy mi o tym nie opowiadała. Zostałam więc sama z moim poczuciem winy. W czasie wielkiej miłości i śmiertelnej choroby też można zrobić coś niemoralnego ze strachu, niewiedzy albo zmęczenia.

***

Wysoki. Inteligentny. Z poczuciem humoru. Niektóre dziewczyny robią listę cech, jakie chcą, by ich przyszły ukochany posiadał. Wolny, menedżer, wysportowany. Albo na sympatii.pl czy match.com klikają odpowiednie okienka. Maksimum 42 lata, niech lubi dzieci, no i żeby był tolerancyjny. I z pasją. I dobrze gotował. I przekraczał co najmniej drugi próg podatkowy. I marzył o partnerskim związku z artystyczną duszą ubraną w kobiece ciało, która czerpie z życia garściami i nie znosi chamstwa.

Jak już taka lista jest, to potem los, albo program komputerowy, patrzy na nią i przesiewa wszystkich, którzy nie spełniają wymagań. Czasem, niestety, nikt nie zostaje. Bo ten wysoki nie lubi dzieci, a ten, co ma poczucie humoru, już dawno nie jest wolny. Albo jest, ale nie lubi kobiecych ciał lub artystycznych dusz. Wtedy można albo czekać dalej, albo przeredagować listę i skrócić.

Jest taki dowcip, że z wiekiem skracamy. Po trzydziestce książę na białym koniu może być tylko hrabią. 5 lat później, niech będzie nie na białym koniu, ale na dropiatym. A kolejnych 5 lat później – w ostateczności niech już będzie ten rolnik na rowerze. I niech spełnia jedno, ostatnie wymaganie z listy. Żeby był żywy. W ostatnich kilku miesiącach dla mnie najważniejszy był ten ostatni punkt. Żeby był żywy. Tygrys ważący 44 kilogramy. W szpitalu rzygający krwią do jednorazowych kubków. Tygrys na OIOM-ie. Tygrys cały w rurkach. Żeby był żywy, Boże, żeby był żywy. Czarny humor.

***

Quentin Tarantino jest mistrzem czarnego humoru, chyba lepszym ode mnie.

„Nie każdy ma dublera” – pada w „Pewnego razu w Hollywood”. Nie każdy ma dublera i ten, co nie ma, nawet najtrudniejsze sceny musi odegrać samodzielnie. I narazić się na to, że spadnie z białego konia, rozkwasi sobie nos i przez następne 6 tygodni będzie go bolało pęknięte żebro przy kasłaniu. No trudno. Główny bohater Tarantino akurat ma dublera. I to takiego, który jest też kierowcą, przyjacielem, chłopcem od naprawiania anten i dawania w pysk tym, którzy zakłócają spokój gwiazdorowi gadkami o misji szatana. Dzięki temu główny bohater może uśmiechać się śnieżnobiało z plakatu i zbierać pochwały za rolę swojego życia.

No ale nie każdy ma dublera. Ja czasem bym chciała, żeby ktoś za mnie zrobił brudną robotę i przeżył emocje, których przeżywać nie chcę, ale nie mam dublera. Żeby na filmie wyszło, że pięknie galopuję po plaży, muszę nauczyć się galopować po plaży. Nie zapłacę też dublerce, by za mnie zrobiła fajną kapotanasanę, a ja potem tylko wrzucę na Instagram – muszę ją sama sobie rzeźbić, jakby co, codzienną, upierdliwą czasem praktyką.

I sama znaleźć swojego księcia, który jest choćby tylko żywy, tylko pieszo. A potem jeszcze – w trakcie związku – nie strzelić focha, gdy okaże się, że choć kiedyś wszystkie punkty, które wpisałam na listę, check, check, odptaszkowałam, to się zmieniło. Bo ludzie spadają z konia, ucząc się galopować, i zmieniają, przypalając owsiankę. Bo ludzie zwykle nie mają dublera, a w procesie przygotowań do roli życia różne okoliczności występują. I gdy już się przygotują – na planie, na ekranie – też różnie bywa.

Kiedy jechałam samochodem po raz ostatni do żywego Tygrysa do szpitala, radio akurat grało „Przeżyj to sam”. Przeżywałam, ryczałam, przeżywałam, choć nie wiedziałam wtedy, że to ostatni raz. Nie miałam dublera.

To dobrze? W filmie Tarantino ten, co ma dublera, w sumie ma najgorzej, zapija smutki, płacze i nienawidzi siebie. Sam dubler może nie ma najlepiej, ale w trakcie tych wszystkich kaskaderskich wyczynów buduje formę – psychiczną i fizyczną.

Konkluzja? Lepiej być dublerem niż mieć dublera. A najlepiej po prostu być. Przeżyć nawet to, czego nie chcemy przeżyć, spadać z konia, złamać żebra, a potem zabłysnąć uśmiechem na plakacie i Instagramie. Kochać, a potem płakać.

***

„Jesteś moim ulubionym mężem, dobranoc” – taka była moja ostatnia wiadomość na Messengerze do niego. W czasach, gdy jeszcze je odczytywał, ale już nie miał siły odpisać.

„Życzę dobrego snu i dobrego mysore, kochanie” – to była jego ostatnia wiadomość. Napisał ją w innych czasach, kiedy jeszcze pisał. To był poniedziałek. Wiedział, że we wtorek wstaję bardzo wcześnie na jogę, bo bardzo wcześnie muszę do pracy. Słowo „mysore” to nie tajemnicza korekta smartfona, ale naprawdę „mysore”. To taki styl praktyki jogi. I miasto w Indiach. Wtedy wielką literą: Mysore. I zajęcia, które prowadzę we wtorki od 6.00. Nie będzie gwiazdki z wyjaśnieniem: wyguglaj sobie, jakby co. Ale nie musisz. Bez wiedzy na temat mysore też da się żyć. A bez czego się nie da? Bez kogo?

W poniedziałek Tygrys trafił do szpitala. We wtorek rano poszłam na zajęcia. Było jeszcze ciemno. W sobotę umarł.

***

Tygrys poszedł po prostu na wizytę, na chemioterapię. Przy okazji miał zrobić tomografię głowy, bo trochę go ostatnio bolała. Odwiozłam go, postałam za niego po numerek. Poszłam z nim do lekarza, ale kazał nam jeszcze usiąść i poczekać.

W pracy miałam deadline. Powiedziałam Tygrysowi, że szybko to ogarnę i przyjadę.

Bang. Poczucie winy. Dlaczego z nim wtedy nie zostałam?

Zadzwonił dwie godziny później, że zostaje w szpitalu. Pojechałam, pogadałam, powiedział, że jeszcze nie czytał tomografii.

28 marca 2020. W nocnym bloku głosowań Sejm odrzucił 94 poprawki do ustawy budżetowej na 2020 rok, które zaproponował Senat. Zakładały one między innymi zwiększenie wydatków na leczenie onkologiczne o niecałe 2 miliardy złotych. Głosowanie Sejmu odbyło się na stadionie, żeby zachować bezpieczną odległość wszystkich obecnych. To było już w czasach pandemii. Ludzie chorowali i umierali na COVID-19. Ludzie chorowali i umierali na raka. Ludzie z rakiem byli w grupie szczególnego ryzyka. Jeśli umierali na COVID-19 i/lub raka, mówiło się, że mieli choroby współistniejące. Oczywiście, nieraz przyszło mi na myśl, co by było, gdyby… Co by było, gdyby Tygrys nie umarł wtedy. Pewnie umarłby teraz. Ale oczywiście nikt nie wie, takie rozważania nie mają sensu. Wierzę w karmę, ale poczucie winy i tak mam.

***

„Chodź, połóż się obok mnie”. Wspięłam się na szpitalne łóżko i przytuliłam do Tygrysa. To jedno z moich najbardziej intymnych wspomnień. Nie pierwszy pocałunek, pierwszy seks, pierwszy orgazm, pierwszy kieliszek prawdziwego szampana (już pisałam, że Tygrys nie znosił słowa „lampka”?). Te kilka godzin, które spędziliśmy całkiem nieerotycznie, leżąc na szpitalnym łóżku, drugie piętro, onkologia na Wawelskiej. Byliśmy sami w pokoju. Teściowa schowała się do kibla, żeby coś komuś wyszlochać przez telefon. On zasypiał i budził się. Ja zasypiałam i budziłam się. Kiedy oboje nie spaliśmy – rozmawialiśmy. Potem już nie miał siły rozmawiać. „No, opowiadaj” – mówił, jak prawie codziennie, gdy wracałam z pracy czy skądkolwiek. Opowiedziałam mu ze szczegółami, jak pewien dziennikarz „Vivy” zrobił wywiad z pewną aktorką filmu „z momentami” i jakie zadawał jej pytania. Że wywiad został zdjęty z sieci po kilku godzinach i rozpętała się dyskusja, a właściwie nagonka na dziennikarza. Pytania zadawał, delikatnie mówiąc, niedelikatne młodszej od siebie o lat 20+ dziewczynie. O seks, o pływanie nago, o nieśmiałość. W dyskusję włączyli się dziennikarze, aktorki i działaczki feministyczne. Opowiadałam też o moich warsztatach, które prowadziłam w weekend, o miejscu, jodze, jedzeniu, uczestnikach. „Ilu ich jest?”. „27, Tygrysie”, to bardzo dużo jak na takie warsztaty. Gdzieś w połowie tej rozmowy zasnął, potem się obudził. Gdzieś po drodze było „kocham cię” i „jak będę jadł chociaż 1500 kalorii dziennie, może szybko dojdę do siebie”.

***

Teściowa, czyli świekra, spytała, czy wezwać księdza. Czy ostatnie namaszczenie. Ależ nie. Znałam Tygrysa dobrze i wiedziałam, że to zaburzyłoby mu spokój umierania. Tyle mogłam dla niego zrobić.

Lekcja nr 12
Samobójstwo jest jak wagary. Jeśli żyjesz, to znaczy, że masz żyć

358 252 i 150 418. 358 252 dzieci narodziło się dzisiaj na świecie, a 150 418 dzisiaj zmarło według worldometers.info.

***

Według mojej (trochę buddyjskiej) filozofii samobójstwo niewiele zmienia. W kolejnym życiu i tak musisz odpracować to, przed czym uciekłeś/uciekłaś. Samobójstwo nie oznacza, że można ci już nigdy nie odrobić lekcji. To są wagary, to jest urlop, to jest sen. Jak się obudzisz, będziesz mieć ten sam zestaw prac domowych i nadal będą one nieodrobione. Dlatego nie zamroziłam się na śmierć jak bohater „Placówki” (czy to był Maciek Owczarz?), tylko jednak żyję.

***

Czy chcesz przetestować nową wersję Facebooka? Nie, nie chcę. Albo dobra, chcę. Naciskam „ok”, ale po kilku minutach się wycofuję. Poddaję się przy pierwszej próbie wyszukania funkcji, którą w starej wersji wykonywałam na autopilocie. Zmiany są straszne. Zmiany są ekscytujące. Ekscytujące, gdy dzieją się na własnych warunkach. Wyprawa solo do Peru, nowe mieszkanie, nowa praca, nowy partner. Można je pokochać, gdy można je kontrolować – przynajmniej trochę. Zmiany są straszne, gdy zdarzają się niespodziewanie: złe wyniki badań, podwyżka czynszu czy śmierć męża. Albo pandemia i zakaz wstępu do lasu i do Berlina.

Oczywiście, w szerszej perspektywie potrafię dostrzec, że nawet takie zmiany mają sens i nie są wcale takie koszmarne, ale… to trwa. I nawet kiedy umysł, z całą swoją zgromadzoną wiedzą, z doświadczeniem wielu lat jogi, medytacji, warsztatów rozwojowych, książek i samego życia, podpowiada, że nawet gdy jest źle, to jest dobrze – zmiany bywają straszne.

Wiem, delfiny w Wenecji i stan powietrza się poprawił, i benzyna staniała. Ale o takich rzeczach dowiadujemy się później.

Zanim się dowiemy, musimy żyć z bolesną pustką w brzuchu. I z rozważaniami, jak mogłoby być, a nie było. Z rozważaniami, co teraz będzie, gdy nie będzie.

Zmiany są trudne. Akceptuję je powoli. Przyszły niespodziewane, nie poddały się kontroli. Ale ja mogę kontrolować mniej więcej swój plan dnia i nie odpuszczać codziennej praktyki jogi.

***

Joga pomaga w zaakceptowaniu zmian i sama też zmienia. Nie tak strasznie, bo nie tak niespodziewanie. Mniej więcej wiem, co zrobię jutro na macie, a czego nie. I nawet jeśli nastawiam się na spontan w stylu powitania słońca i zobaczymy co dalej, to przez większość czasu mam wpływ na to, co dalej. Nawet jeśli się decyduję na nową, nieznaną mojemu ciału pozycję, to nie jest ona aż tak nieznana, bo przygotowywałam się do niej latami.

To, na co nie mam wpływu, jest często (albo zawsze) najcenniejszym doświadczeniem. I to zarówno nieoczekiwane zaplecenie się w żółwiu, jak i podejście dłońmi do stóp w mostku. Przypalone ciasto i nagroda Pulitzera. Także kontuzja jest cenna. Także nieudane stanie na głowie. I konstatacja, że znów muszę zrobić krok w tył.

Ale czy na pewno chcę wypróbować nową wersję Facebooka? Nową wersję mojego życia? Nie chciałam, ale nikt mnie nie posłuchał. Czy muszę przetestować nową wersję Facebooka, nową wersję życia? Obawiam się, że tak. Mam nadzieję, że tak jak informację o tym, że Ziemia nie jest płaska, nie wszystkie niedziele są handlowe i nie ma już foliowych torebek za darmo w supermarkecie – także tę zmianę da się udomowić. A niektóre zmiany, te związane z pandemią, może nie są trwałe? Wierzę, że zmianofobia minie i… jeszcze będzie przepięknie. Albo jakoś.

***

Drugie wspólne walentynki. Królik na FB: „Nie planowałam. Tak wyszło. Dzisiaj rano wylądowałam pod Ścianą Płaczu i było tam dużo ludzi – kobiet, bo byłam w części dla kobiet, według filozofii żydowskiej, trochę gorszych od mężczyzn. Było też dużo karteczek z modlitwami i prośbami. Też się pomodliłam. I poprosiłam Boga, słowami Marka Aureliusza, żebym potrafiła zmienić to, co mogę zmienić, zaakceptować to, czego nie mogę zmienić, i odróżniać jedno od drugiego. Potem przeszłam Drogę Krzyżową (a dzisiaj piątek!!!) i dotarłam na Golgotę, gdzie ludzie na klęczkach podchodzili do grobu Chrystusa. Nie wiem, dlaczego skojarzyło mi się z kolejką do Sharatha (Boże, przebacz, Boże ashtangi również). Ja nie na klęczkach, ale siłę miejsca i tak poczułam.

Potem dotarłam do Betlejem, które jest teraz częścią Palestyny, gdzie w nieustającym napięciu spotykają się trzy wrogie sobie wyznania i dwie nacje. Tam, gdzie w Betlejem była słynna jaskinia-stajenka, wybudowano świątynię. Modlą się w niej ludzie trzech wyznań (ale to nie ci, co są w napięciu, chyba) – ormianie, katolicy i grekokatolicy. Odprawiają msze na trzech różnych ołtarzach w trzech różnych porach dnia. Też się pomodliłam, choć żadne z tych trzech wyznań nie jest moje (uważam, że coś poszło nie tak interpretatorom wydarzeń i Biblii i gdzieś zrobili błąd, może nawet nie jeden, wybacz mi, Boże).

Potem pojechałam nad Morze – nomen omen – Martwe. Zanurzyłam dłonie i stopy. Mój mąż był w tym samym morzu (ale z innej strony, w Jordanii) półtora roku temu. Podobno upominał wielbłądy, żeby nie zjadły wszystkich krzewów, bo zamierza tu jeszcze przyjechać, z żoną, i żeby żona też mogła jeszcze popatrzeć na te krzewy. Znaliśmy się wtedy ledwo-ledwo i nie wiem, czy miał mnie na myśli. Historię opowiedziała mi mama Tygrysa. Nie znałam jej. Ale fakt, mieliśmy tu być razem.

Za chwilę wracam do Warszawy. Wsiadam do samolotu, na który Tygrys też miał bilet. Wracam do naszego mieszkania, idę spać i mam nadzieję, że w okolicach niedzieli przeżyję coś w rodzaju zmartwychwstania. Do nowego życia. Niestety, do nowego życia. Ale mam nadzieję, że moja modlitwa pod Ścianą Płaczu, słowami Marka Aureliusza, zostanie wysłuchana. Będę akceptować. Jutro mijają 2 tygodnie. Dziękuję wszystkim, od których otrzymałam wsparcie”.

***

Jeden krok naprzód. Jeden oddech na raz. A potem zobaczymy, co będzie. Nigdy się nie dowiesz, co to za uczucie, dopóki go nie doświadczysz. Smutek, samotność, tęsknota, miłość. Zostałam wdową. Dość nieoczekiwanie. W poniedziałek myślałam, że czeka nas jeszcze wiele lat wspólnego życia, w czwartek – że czeka nas kilka miesięcy w domu. W piątek – że spędzimy razem parę tygodni w hospicjum. W sobotę okazało się, że to by było na tyle. Nie spędzimy.

#onedaydaily – jeden dzień dziennie. Tym hashtagiem oznaczam czasem posty na Instagramie, gdy jestem w depresji, która jest moją chroniczną chorobą. Kiedy było mi bardzo trudno, wymyśliłam go sobie dla przypomnienia. I tak możesz zrobić tylko jeden oddech na raz, tylko jeden krok na raz, przeżyć tylko jeden dzień dziennie, więc na tym na razie się skup. Jak niepijący alkoholik – myśl o tym, że nie pijesz dzisiaj. Nie myśl o jutrze. Nie myśl o końcu świata. To trochę łagodzi lęk. Postaw sobie malutki cel, który cię nie przeraża. Myśl, że przeżyję bez Tygrysa jeszcze wiele lat, mnie przeraża. Myślę więc, że na razie jeden dzień wystarczy. Jutro – jak Scarlett z „Przeminęło z wiatrem” – zastanowię się, co będzie dalej. A jeśli jeden dzień to za dużo, to skupiam się na oddechu. Jeden na raz. Tyle chyba dam radę?

Potem zostałam wdową w czasie pandemii, której nie wolno iść pobiegać, wyjechać do Wietnamu i wielu innych rzeczy. I która może stracić pracę. Ale chyba dam radę?

Czasami nie daję, bo ten oddech jest bolesny, jakbym oddychała kaktusami. Te różne jednookie, dwuokie, trójokie u braci Grimm, wydalały czasem z ust róże, a czasem węże i ropuchy. Zależnie od tego, czy były dobre, czy złe. Takie zaklęcie. Mnie ktoś zaklął, żebym oddychała opuncją figową.

Albo jakbym objadła się w tłusty czwartek pączkami tak bardzo, że nie mogę oddychać. Brzuch napiera na płuca i nie pozwala im zmieścić choćby łyżki powietrza.

Czasami oddycham rozbitym szkłem, skorupkami po jajkach, jeżami, osami, skorpionami. Ale najczęściej opuncją figową. Jakbym była w jakiejś bajce braci Grimm tą złą.

***

Na początku chciałam tylko przeżyć. Chodzić, spać, rozmawiać. Pojechać po akt zgonu. Wejść do mieszkania, w którym na suszarce suszyły się jeszcze jego skarpetki, a na stoliku stała choinka. Choinka prawie łysa. Miał ją rozebrać i sprzątnąć. Wcześniej ją wybrał, kupił i przystroił. Upierał się przy tym. Miała być choinka, lampki, bombki, łańcuchy – kupił ich tyle, że się nie mieściły.

„On chyba myśli, że to są jego ostatnie święta” – pisałam do mojej przyjaciółki Ani na WhatsAppie. „A może pierwsze fajne?” – odpisała. Przyjaciółka.

No dobra, skoro już mamy mieć choinkę (przez ostatnie 2 lata jej nie miałam), to chciałam żywą. On sztuczną. Ale zgodził się na żywą. Teraz czuję się winna. Po co się upierałam? Sztuczne choinki nie umierają.

W garnku były grzyby. Tygrys miał robić risotto, przecież nie wiedział, że w szpitalu zostanie do końca życia, zamierzał wrócić wieczorem. Risotto Tygrys robił znakomite. Niewegańskie, z grzybami i serem grana padano lub parmezanem. Z winem. Jedno z moich ulubionych dań. Gdy Tygrys robił risotto na kolację, przestawałam być weganką. I przestawałam w te wszystkie poranki, kiedy o świcie wymykałam się rano na jogę, a gdy wracałam, czekało na mnie śniadanie. Z croissantami. Albo z jajecznicą. Ze szczypiorkiem. Z kiełkami. Z Tygrysem. Tygrys był smaczny i lubił smaczne rzeczy, a ja pokochałam je razem z nim w pakiecie. Czasami były też grzanki na oliwie, obłożone awokado, a jedno z pierwszych śniadań, które dla mnie przyrządził, gdy jeszcze nie mieszkaliśmy razem, ale nocowaliśmy razem i razem pojechaliśmy z Tiffany na operację – bruschetta z pomidorami.

Te grzyby musiałam wyrzucić. Ale ciągle marzę o risotto. O grzance z awokado. O bruschetcie z pomidorami. Nie jadłam ich od tamtej pory.

Ciągle też nie zabieram się za „Złego” Tyrmanda. To ostatnia książka, jaką czytałam, gdy jeszcze Tygrys był. On siedział na tej samej kanapie i czytał coś innego – może Hansa Falladę?

Poszliśmy na film „Pan T.” – mnie się podobał, Tygrysowi mniej. I ja potem za tego „Złego” się wzięłam. A może jeszcze przedtem. Nie pamiętam. Doskonale zgrało się to z moimi rozkminami ostatnich miesięcy. Czy zło istnieje? Takie czyste zło. Po katolicku – diabeł, szatan – osobowy lub bezosobowy, albo wieloosobowy, za to przejawiający się w ludziach w różnym stopniu. Upadły anioł. Przez większość życia myślałam, trochę po buddyjsku, że nie. Że nie ma zła. Jest krzywda. Albo brak wiedzy. Albo niezrozumienie. Każdy z nas chce być wolny, zdrowy i szczęśliwy, ale niektórzy (albo większość) dążą do tego w sposób, który krzywdzi innych. Po trupach. Stąd wojny, ale też krzywdzenie innych (ludzi, zwierząt, planety) w różnym stopniu. Ludzie myślą, że władza da im wolność, pieniądze zdrowie, a sława szczęście. Myślą, że jak będą dobrzy, to będą się dobrze ze sobą czuli. Tylko nie wiedzą, co znaczy „dobrzy” i na przykład zakazują ludziom chodzić do lasu dla ich własnego dobra, czy każą im nosić plastikowe rękawiczki w sklepie (tych rękawiczek Matka Ziemia pewnie ma już potąd…). Ale ostatnio zaczęły nachodzić mnie wątpliwości. Może takie zło-zło jednak jest? Może ci od teorii spiskowej, że koronawirus to broń biologiczna, mają jednak rację? I Chiny wygrały trzecią wojnę światową bez oddania jednego strzału, bez obozów jenieckich i parady wojsk.

Czytałam „Złego”, ale w któryś dzień ukradłam z kawiarni (pisałam już, że mam ten zwyczaj? to była inna kawiarnia, w Piasecznie, Tygrys siedział w czapce, bo było mu zimno) „Zarys dziejów traktora po ukraińsku” Mariny Lewyckiej. Chciałam trochę lżej, współcześniej, inaczej. Tygrys co jakiś czas pytał, czy już wróciłam do „Złego”. Wyczuwałam wyrzut w jego głosie. Krytykę jakby. Otwarty, niedoczytany „Zły” rzucił mi się w oczy, kiedy wróciłam ze szpitala. Jeszcze do niego nie wróciłam.

***

Oddałam teściowej wszystkie jego garnitury i najlepszą parę butów, bo chciała wybrać do trumny. W życiu nie widziałam mojego męża w garniturze, nawet na ślubie nie, a teraz, po śmierci, miałam go zobaczyć? – myślałam. Ale w końcu nie zobaczyłam. Nie zaglądałam do trumny, chociaż, jak zapewnia teściowa, „ładnie wyglądał”.

Nie wiedziałam, jakie to uczucie iść na pogrzeb własnego męża, który „ładnie wyglądał”. Nigdy się nie dowiesz, jakie to uczucie, dopóki go nie doświadczysz.

***

„Czym ty się martwisz?” – pytał mnie w dzieciństwie dziadek, gdy przyłapał na smutnej minie. Dziadek, który nie mógł pochować swojej rozstrzelanej żony. Tej jeszcze przed babcią.

***

To był najdłuższy luty w moim życiu. Zaczął się od śmierci, kończy hinduskim comfort food na wynos. Jedna porcja. Comfort się przyda, bo duży dyskomfort powoduje rozsypka ciała na części pierwsze i rozsypka w głowie. Tak jakby ktoś mi zepsuł misternie ułożone puzzle 10 tysięcy sztuk. Układane od lat, a w ostatnich miesiącach na miejsce trafiły ostatnie kawałki i obraz ukazał się naprawdę piękny. Ale ktoś mi go rozpierdolił. Ktoś. Coś. Może ja sama. Może my sami? Tygrys i Królik. Wszystko się zepsuło, wszystko pomieszało, a kilka puzzli zginęło.

Emocje były różne, tak jak różna była pogoda w lutym. Od: „Czy gdybym kochała go mniej, cierpiałabym mniej?” po: „Czy gdyby on kochał mnie mniej, cierpiałabym mniej?”. Od: „Po co się w ogóle poznaliśmy, po co było kochać, skoro teraz cierpię” po: „Cudownie, że się poznaliśmy, cudownie, że się kochaliśmy”.

Chwilami wyskakiwało: „Dlaczego mi to zrobiłeś?” i „Wiedziałeś? I nie powiedziałeś mi?”. Ale najczęściej najmocniej trzyma się: „Co ja tutaj robię? Moje życie nie ma już sensu, już wszystko, co miało się w nim wydarzyć, wydarzyło się”.

W buddyzmie dusza opuszcza ciało, kiedy dojdzie do wniosku, że zrealizowała swoją misję w tej inkarnacji, albo gdy uzna, że już w tej inkarnacji, w tym ciele, w tym życiu nie uda się misji zrealizować i trzeba przenieść się gdzie indziej.

Ja czuję się spełniona, dokonana. Nie mam też nic na mojej bucket list. Jako nastolatka marzyłam o tym, by mieć psa, kota, konia, męża, dzieci. By kochać, podróżować i tworzyć. By napisać książkę, mieć pracę, którą kocham, i mieszkać w miejscu, które lubię. Wszystko to mam (albo miałam), niektóre rzeczy (jak dzieci, książka i mąż) podwójnie. Co teraz? Co teraz?

Teraz… „Czy teraz zostaniesz czarną wdową”? – spytała bardzo kochana nieletnia osoba. Hm. Jest to jakaś opcja. Czarną wdową z czarnym kotem, który został już dwa razy osierocony.

W chwilach rozpaczy postanawiam już nigdy nikogo nie pokochać w tym życiu, żeby nie cierpieć, ale przecież muszę dokochać tych, których już pokochałam. Nieletnią, kota i jeszcze parę osób.

„Tego się nie robi kotu” – przyznaję rację Szymborskiej. Nie, więc OK, nie zrobię. Jeszcze.

***

Chciałam, żeby to kot coś mi zrobił. W sensie – nauczył mnie czegoś. Że mogę po prostu być. Wstawać, pić kawę, iść na jogę, jeść śniadanie… i tak do końca dnia. Przeciągnąć się, zdrzemnąć, przytulić, pobiegać. Po prostu. Bez misji. Ale to takie trudne. Nie umiem, bo ciągle szukam celu, sensu, zadania, rozwoju, dyplomu. Coach we mnie wzdryga się na myśl o nicnierobieniu. Joginka we mnie zaczyna akceptować, że można nic nie robić.

Tak jak na jodze. Staję na macie bez oczekiwań i bez celu. Na mysore robię, ile zrobię. Mam wyjebane na to, czy się złapię, nie złapię, wstanę, nie wstanę, pierwsza seria, druga czy tylko powitania słońca. Czasem nie łapię, nie wstaję, mylę pozycje albo w ogóle do nich nie wchodzę, bo okazuje się, że dzisiaj nie umiem. OK. Żyję. Skoro żyję, moja dusza uznała, że w tej inkarnacji chce jeszcze chwilę pobyć. Nie będę z nią dyskutować. Nie będę za dużo myśleć (w miarę możliwości). Zwłaszcza że oświecenie to przecież coś, co wydarza się przy okazji, przy okazji życia. Nie można tego zaplanować ani wywołać maratonem rozkminiania, medytacji, cierpienia, whatever.

Sharath ogłosił sezon letni w Mysore. A potem odwołał, bo koronawirus. OK, pojadę następnym razem. Albo nie. Co wtorek spotykam się na rozmowy w sprawie firmy, którą zakładam. Odwołałam warsztaty w realu, bo teraz nie wolno. Prowadzę zajęcia przez zooma. Gotuję zupę z tego, co mam, a nie z tego, czego nie mam. Spróbuję zrobić nową bucket list, żeby moja wewnętrzna coacherka była zadowolona, ale nie napinać się z terminami, żeby i joginka nie narzekała.

Czasem jednak strategia #onedaydaily #onebreathatatime to za mało. Wtedy kiedy już strawiło się część opuncji figowej. Kiedy każdy oddech nadal rani ci wszystkie organy, ale już widzisz, że robi się miejsce na pączka. Gdy jest dobrze, a przynajmniej nie tak koszmarnie źle, warto spojrzeć dalej na drogę, a nawet spróbować wyobrazić sobie, co jest za zakrętem. Jutro. Na końcu świata. Mam 49 lat, średnia życia kobiet w Polsce to 81 lat. Nie wiem, jak to wytrzymam. #onedaydaily.

***

„W galopie zawsze patrz daleko do przodu” – pouczał nas zawsze Mohamed, nasz przewodnik rajdowy. Kilka razy w roku jeżdżę na rajdy konne do Maroka. Jeździłam, bo teraz nie wiadomo. Maroko zamknęło granice na razie do 20 maja.

W każdym razie, jak jeżdżę, to galopujemy czasem szybko po plaży czy pustyni. Czasem się zdarza, że ktoś popędzi gdzieś naprawdę daleko, przed grupą. Szybki koń, adrenalina, wiatr w uszach, wolność w duszy. Na początku jest OK, pusta plaża, ale dalej skały. Niebezpieczne dla ludzi i zwierząt. Właśnie dlatego mądrze jest czasem spojrzeć w przód. Zachować czujność. Żeby zdążyć zahamować albo zmienić kurs.

Gdy życie toczy się w zawrotnym tempie, gdy twój koń popędził do przodu (wszystko jedno, czy było to twoim, czy jego, kosmosu, pomysłem) – najpierw myślisz o tym, żeby nie spaść, o swoim tu i teraz, ale potem spójrz, czy nie pakujesz siebie (i innych, na przykład konia) w kłopoty. Myśl o tym tu i teraz, które nadejdzie za chwilę. Zaraz, ale może dopiero jutro czy za rok. To pozwoli ci lepiej o nie zadbać, gdy nadejdzie.

***

Ostatniego fryzjera (zanim ich wszystkich pozamykali) zaliczyłam w Dzień Kobiet. Dostałam gratis muffina, tulipana, masaż rąk i analizę ciała. Taka waga specjalna, co mierzy tkankę tłuszczową etc. Za 2 dni kończę 49 lat. Tkanka tłuszczowa (16 procent) daleko poniżej normy, a mięśniowa powyżej. Wiek metaboliczny: 34 lata. Pani, młodsza ode mnie o połowę, która przy okazji tej analizy chciała mi zaproponować treningi indywidualne, nie ma argumentów. „No, chyba że chciałaby pani jeszcze zmniejszyć tkankę tłuszczową”. Nie zależy mi. Bo w ogóle mi nie zależy.

Rzucam sobie jednak jak kotu takie puchate kolorowe piłeczki, żeby mieć jakieś drishti, jak to się mówi – punkt koncentracji wzroku. A może żeby w ogóle otworzyć oczy, podnieść wzrok, spojrzeć dalej. Jeśli tam są skały – mam na nie wyjebane, nie zależy mi na życiu. Ale jeśli tam są skały, a ja jadę na koniu, to nie chcę go skrzywdzić. Nie chcę też skrzywdzić ludzi, których rozgalopuję pod drodze. Jestem rozczarowana, że metabolicznie jestem taka młoda. Jestem rozczarowana, że będę długo żyła. I że nie jestem w grupie ryzyka najcięższych powikłań po koronawirusie. No ale OK, galopuję, spojrzę w przód, pobiegnę za puchatą piłeczką jak kot. Zrobię jakieś plany. #onestepatatime #onebreathatatime #onedaydaily, ale czuję, że mogę jakoś spojrzeć na następny dzień.

***

Niby wykonujemy jedną asanę na raz, ale w planach mamy przecież całą sekwencję. Koncentrujemy się na jednej asanie, tej obecnej, ale mniej więcej wiemy, co nas czeka. W ashtandze sekwencja pomyślana została tak, że jedna pozycja przygotowuje (ciało, umysł) do kolejnej, a także do tej, która nastąpi za trzy pozycje. Warto więc być tu i teraz i świadomie być w asanie, bo wtedy kolejna będzie lepsza, przyjemniejsza, skuteczniejsza. Warto więc też myśleć o tej kolejnej.

Podobnie działa karma. Nie zatrzymuje nas tak błyskawicznie, jak skały na plaży czy kapotanasana, ale w końcu przecież mąci. To, co robisz teraz, ma wpływ na to, jakim człowiekiem, z jakim życiem będziesz za chwilę.

Zawsze kiedy jest dobrze, a przynajmniej lepiej niż beznadziejnie, myślę o tym, że każdy poprzedni moment, każda mikro – i makrodecyzja, każde „tak” i każde „nie”, pojedyncza praktyka i pojedyncza asana doprowadziły mnie do momentu, do miejsca, w którym jestem teraz. Na macie i w życiu. Gdy jest skomplikowanie, też myślę, że wszystko, co zrobiłam, ale też czego nie zrobiłam, doprowadziło mnie do momentu, miejsca, w którym jestem. Na macie i w życiu. I mogę to odkomplikować. Zrobić coś, żeby niedługo już być w nowym, lepszym momencie i miejscu. Czasem wystarczy podnieść wzrok, dostrzec skały i zmienić kierunek lub wyhamować. Czasem trzeba czegoś więcej: podnieść siebie i przyspieszyć, nie zmieniając kierunku. #onedaydaily but #onelifelifely.

***

Fryzjer teraz zamknięty. I wszystkie fryzjeropodobne miejsca. Masaż, manikiur, tatuaż nie wchodzi w grę. Ewentualnie w podziemiu, ale to też nie kwitnie, bo ludzie boją się mandatów i innych kar. Odrosty rosną. To akurat mi nie przeszkadza. Sama nałożyłam sobie złuszczającą maseczkę na przebarwienia. #onedaydaily. Piłeczka dla kota, żebym miała gdzie pobiec.

Mogłabym zrobić sobie tatuaż. Tygrys nie miał tatuaży. Nie lubił. Ja też nie miałam tatuaży. Przez moment chodziły mi po głowie: ważka, konik morski, jaszczurka… szukałam wzorów, dowiadywałam się w trzech studiach tatuażu o terminy. A potem poznałam Tygrysa, który nie lubił tatuaży. Więc OK. Mnie na tym tatuażu nie zależało specjalnie. Miałam więc czystą skórę. Dla Tygrysa. A teraz mogę sobie zrobić tatuaż – pomyślałam niedawno. Kiedyś oczywiście, bo studia tatuaży zamknięte.

Teraz mogę też czytać wszystko, bez karcącego wzroku mojego męża. Niby mogę, ale nie mogę, bo czuję ten wzrok za ramieniem, jak w autobusie, gdy ktoś czyta moją książkę. Więc nie mogę czytać niczego głupiego.

Mogłabym znów chodzić w glanach i podartych dżinsach albo w spódnicach do ziemi (Tygrys wolał mnie sexy). Mogę nigdy nie doczytać do końca „Złego”. Mogłabym. Zawsze mogłam. Zawsze mogłam, choć kiedyś ktoś kazał mi spać na wycieraczce. Mogłam wszystko. Tygrys też mógł, mógł wszystko, choć kiedyś ktoś go uderzył, nakrzyczał, nie dał kolacji, narobił obciachu przy kumplach. Ale to, że mógł, odkrywał przy mnie. To, że ja mogę, odkrywałam przy nim. Po co się spotkaliśmy? Może właśnie po to. Żeby uwierzyć, że wolno nam wszystko, nawet jak nie wolno. Tygrys to odkrył w ostatniej chwili. A ja? Nie wiem. Nigdy nie wiesz, ile coś potrwa, kiedy się skończy i jak się skończy.

***

Minęło już 2 i pół miesiąca od śmierci Tygrysa, a ja nadal śpię w łóżku w poprzek. W naszym łóżku, pod naszą kołdrą. Mieliśmy taki rytuał zasypiania: Tygrys z jednej strony łóżka (od strony głowy) układał sobie stos poduszek, zapalał lampkę i do późna w nocy czytał, surfował po necie, słuchał muzyki, oglądał walki bokserskie, słuchał Tomasza Raczka. Ja zasypiałam wcześnie,bo i wstawałam dużo wcześniej na jogę. Brałam więc jedną poduszkę i kładłam się w tak zwanych nogach. U stóp Tygrysa. Było nas w tym łóżku niewiele. Gdyby jedno położyło się nad drugim, wyszłoby niecałe 3,5 metra. Przez pierwsze kilka miesięcy związku ważyliśmy razem ponad 100 kilogramów. A potem już poniżej. Zajmowaliśmy niewiele miejsca i mieściliśmy się wszędzie. Wszędzie razem.

Kiedy on już gasił wszystkie dźwięki, światła i ekrany, prosił, żebym zmieniła pozycję, czyli położyła się znów głową na jego poduszkach, a stopami blisko jego stóp. Robiłam to w półśnie i tak spaliśmy, dopóki nie wstałam po kawę. Przytulałam się do jego pleców, albo on do moich. Łyżeczki. Jego dłoń na moim biodrze. Jego stopa na mojej stopie. Kiedy zrobił się już bardzo kruchy i dużo rzeczy go bolało, byłam coraz ostrożniejsza. Byłam w naszym łóżku jak słoń w składzie porcelany.

Kiedy Tygrys umarł, nie wiedziałam, jak spać. Nie w nogach, bo nóg już nie było. Nie normalnie, bo nie chciałam poduszki bez Tygrysa. Kładłam się więc w poprzek. Po przekątnej. I tak jest do teraz. Nie potrafię zasnąć inaczej.

„I czym ty się martwisz?” – mawiał dziadek, który wiele miesięcy spał w okopach.

***

Tygrys na Messengerze: „Zaraz 'Psy'. Z 'Dedalusa' przytargałem karton książek.

Możesz przejrzeć i czytać.

27.03 pt. Peszek w 'Stodole'.

20.04 nie. Przybysz. Kocham Cię, Króliku”.

Królik: „A ja Cię”.

***

Tygrys zobaczył „Psy 3” kilka razy. Raz ze mną. Na Peszek nie pójdziemy już razem. Na Przybysz też nie. Chyba zresztą odwołane. Bo COVID-19 i zamknęli wszystkie kina, teatry, muzea. Obejrzałam „Posprzątane” przez internet. Z Agatą Kuleszą. I „Udrękę życia” z Anną Seniuk i Januszem Gajosem. Mieliśmy iść razem. Naciskałam. Nie było wejściówek. Sztuka wcale nie taka fajna. Większość świata ma już Netflixa. Ja jakoś nie. Spokojnie. Jeden dzień dziennie.

Lekcja nr 13
Nigdy się nie dowiesz, czy ta miłość się skończy. A jeśli tak, to kiedy

Od 16 kwietnia maski są obowiązkowe. Nie, nie maski, zakrycie ust i nosa. Zamierzałam oplatać się chustą, ale mój były mąż (ten, co żyje, ten, z którym mam dziecko) zamówił maskę również dla mnie. Więc będę hiperpoprawna.

Gdyby Tygrys teraz żył, przechodzilibyśmy przez to razem. Może mój były mąż zamówiłby nam dwie maski (naprawdę bardzo się przyjaźnimy i przyjaźniliśmy w trójkę). A może nie wychodzilibyśmy z domu. Na szczęście mogliśmy spędzać całe dnie na naszej tratwie-kanapie. To miejsce idealne do spania, przytulania, czytania, słuchania, snucia planów. Nie wiem, jak by nam teraz poszło z tym snuciem planów. Jeszcze niedawno wydawało nam się, że nam wolno. Więc snuliśmy. Podróż samochodem po Ameryce. Stypendium literackie – 3 miesiące razem w Pradze. Trzecia książka (moja), pierwsza książka (Tygrysa), kopi luwak w „Złotych Tarasach” (nigdy go nie spróbowaliśmy). Kolejny wspólny walentynkowy bieg dla par.

Nie ograniczaliśmy się jakoś bardzo. Rak okazał się łaskawszy dla naszych marzeń niż COVID-19. Ja sama nie marzę. Nie planuję. Dobrze, że pod maseczką nie będzie widać mojej miny. Dobrze, że nie ma już taty, który spytałby, dlaczego jestem taka smutna. A może nie spytałby. Może wreszcie można mi być każdą? Także smutną.

Nigdy nie wiesz, czy coś przeminie i kiedy. Niby wiesz, bo wszystko przemija, ale… w sumie nie wiadomo. Miłość i zazdrość, smutek i radość, wolność i zniewolenie. Nie wiadomo, kiedy wolno nam będzie pojechać nad jezioro, polecieć gdzieś samolotem, zrobić zakupy bez foliowych rękawiczek. Nie wiadomo, kiedy coś się zacznie i kiedy się skończy to, co się zaczęło.

***

28 marca 2020. W nocy uchwalili, że wybory będą. Będziemy wybierać prezydenta, tak jak to było planowane. 10 maja. Pójdziemy do lokali wyborczych, urn, a ci, co mają 60+, mogą wybrać korespondencyjnie. Po ponad miesiącu restrykcji, gdzie posadzono nas w swoim pokoju, żebyśmy pomyśleli nad swoim postępowaniem, postanowiono, że w Polsce wybory odbędą się w terminie.

Nie szkodzi, że koronawirus. Nie szkodzi, że zakaz zgromadzeń, a policja wystartowała z apelem do szkół, żeby szkoły wystartowały z apelem do rodziców, żeby rodzice wystartowali z apelem do swoich dzieci, zwłaszcza tych nastoletnich… Nie wolno się gromadzić. Nie wolno się spotykać w więcej niż dwie osoby. Chyba, że rodzina, wtedy maksimum cztery. To nieodpowiedzialne obywatelsko szwendać się tak po ulicach niespokrewnionymi trójkami.

Ale wybory prezydenckie będą. Dopiero potem okaże się, że ich nie będzie, a potem znowu, że będą, a potem znowu… Wybory w ogóle są. Po prostu są. Zawsze masz wybór. Wolność to stan umysłu. Wyborów nie można zakazać, ale też nie można nakazać. Można odebrać kilka opcji. Nam kilka odebrano.

***

Wersja kwietniowa, sprzed tygodnia: wybory będą korespondencyjne dla wszystkich. Będą. Nie będzie natomiast matur. To znaczy będą, ale nie wiadomo kiedy i nie wiadomo czy ustne też.

***

„Jeżeli chcecie mi pomóc, dajcie mi to, czego potrzebuję, a nie to, czego wy potrzebujecie” – powiedział mój mąż dzień przed śmiercią. Dałam mu to, czego potrzebował. Wtedy. Bo wiedziałam, czego potrzebował. Wtedy. Ale jeszcze tydzień temu miałam wątpliwości. Gdyby każdy z nas z pokorą przyznał, że na ogół nie wie, czego ludzie potrzebują, nawet ci najnajbliżsi, życie byłoby prostsze.

Nie wiemy. Nawet jak nam powiedzą, to nie wiemy. Bo my sami nie wiemy, czego nam potrzeba. Z reguły. Dawanie w takim wypadku to marnotrawstwo.

„Jeżeli chcecie mi pomóc, dajcie mi to, czego potrzebuję, a nie to, czego wy potrzebujecie” – powiedział mój mąż. Dałam mu, bo akurat wiedziałam, czego potrzebuje. Ten temat mieliśmy przegadany. I on wiedział, że ja wiem. Ten temat mieliśmy przegadany. Ale to sytuacja wyjątkowa. Na ogół nie mamy pojęcia o swoich własnych i wzajemnych potrzebach. I nie wiemy, czy spełnianie ich pomaga, czy przeszkadza.

Alkoholik potrzebuje alkoholu, lajkoholik – lajków na FB, czterolatek – 16 marshmallows. Czujemy potrzebę posiadania certyfikatu, butów od Lou Boutina, obecności na shortliście „Nike”, garażu podziemnego i tak dalej. Co nie znaczy, że te rzeczy są nam potrzebne.

Może więc lepiej: część z tych potrzeb spełniamy (sobie lub innym), niektórych się nie da. Życie to nie szwedzki stół. Inne okazują się manipulacją naszego umysłu, bo po ich spełnieniu okazuje się, że nie tego jednak potrzebowaliśmy. A czasem po niespełnieniu okazuje się, że to niespełnienie to najlepsze, co mogło cię spotkać.

„Jeżeli chcecie mi pomóc, dajcie mi to, czego potrzebuję, a nie to, czego wy potrzebujecie” – powiedział mój mąż. Miał też na myśli to, żebyśmy nie robili sobie dobrze jego kosztem. Żebyśmy nie spełniali swoich potrzeb, udając/uważając, że spełniamy jego. Żebyśmy nie traktowali jego złego samopoczucia jako pretekstu, by samemu poczuć się lepiej. By nadać sobie tytuł osoby dobrej, empatycznej, szlachetnej, poświęcającej się etc.

Ból jest bardzo intymny. Śmierć jest intymna. Nikt nie wie, jak to jest, dopóki sam tego nie doświadczy. Nikt nie ma prawa cierpieć za kogoś. Udawać, że cierpi za kogoś.

Dlatego nie chciałam, lata temu, by mój chłopak był przy porodzie. To był mój intymny ból, moje własne doświadczenie. Facet, który mówi „jestem z tobą” tobie, a kolegom „rodziłem razem z żoną”, karmi sam siebie. Nadaje sam sobie tytuł osoby dobrej, empatycznej, szlachetnej etc. Mały bohater. Bardzo mały.

Gdyby wszystkie matki Polki, matki Teresy i święci męczennicy zastanowili się (zaobserwowali), czego naprawdę potrzebują ludzie, którym pomagają tak na oślep – byliby lepszymi ludźmi. Lepszymi bohaterami. Może nawet dużymi bohaterami.

Ania, bardzo mądra osoba, życzyła mi w dniu ślubu, żeby ten związek przyczynił się do mojego oświecenia. Nie czułam potrzeby, by zostać wdową, ale może tego potrzebowałam. Nie wiem, powiem za kilka lat albo wcześniej. Jak mnie oświeci.

***

Moja (była) teściowa, a właściwie świekra, mama Tygrysa, do dziś nie może sobie wybaczyć, że nie została przy nim do końca. Wyszła może pół godziny przed śmiercią. Wizyty były do 20.00, Tygrys umarł o 20.15. Ale akurat to sobie wybaczam. Bo to nie była (jak sądzę) potrzeba Tygrysa, by ktoś go trzymał za rękę przy umieraniu. To jest potrzeba bliskich.

Porównanie może niefortunne, ale nie przejmuję się tym, że jestem niefortunna. Kiedy rodziłam pierwsze dziecko, mój chłopak koniecznie chciał być przy mnie. To jeszcze nie były czasy „Rodzić po ludzku”, więc sprawa wymagała wielu formalności. Chłopak ich nie dopełnił, a ja rodziłam sama – z położnymi, pielęgniarkami itp. (był niż demograficzny, więc miałam całą salę porodową z personelem dla siebie). I byłam szczęśliwa, że go nie ma. Poród jest doświadczeniem intymnym. I okazał się doświadczeniem granicznym. Nie chciałabym, żeby mój chłopak mówił potem „rodziłem z nią” albo chociaż „byłem przy porodzie”. Żaden mężczyzna nie rodził z nią. Żadna osoba, która trzymała za rękę umierającego człowieka, nie umierała razem z nim. Nie mamy pojęcia, czy to lepiej, czy gorzej dla umierającego umierać w towarzystwie, czy w samotności.

Do kibla chodzimy w samotności. Tygrys, kiedy jeszcze żył, ale prawie nie żył – tuż przed operacją, nie chciał, by ktoś mu te kubki do rzygania i kaczki wymieniał poza mną i personelem medycznym. Nie chciał rzygać nawet przy najbliższym przyjacielu. I ja to rozumiem. Tak, wolałabym go trzymać za rękę w momencie przejścia, nie trzymałam, to akurat nie szkodzi.

***

Moja (była?) teściowa, a właściwie świekra, mama Tygrysa, ma też do mnie pretensje. Że nie byłam przy rozpoznawaniu zwłok i nie pochowałam męża. Tak, jej zdaniem, robi prawdziwa żona. Ja nie mam do siebie o to pretensji. Prawdziwa żona jest przy mężu, gdy żyje. Rozpoznaje go sercem, gdy się zakocha, a nie gdy umiera. Nie, nie jest tak, że nie mam sobie nic do zarzucenia (ta wiadomość Messengerem, ta ostatnia kłótnia, i przedostatnia), mam cztery milionów powodów, by sądzić, że nie byłam idealną żoną, ale (nie)wizyta w kostnicy do nich nie należy. Mam poczucie winy, ale to akurat nie tą winą czuję się winna.

Mam pretensję do siebie, że nie pracowałam mniej, żeby być z nim więcej. Że nie poszłam z nim na nowego Almodóvara (poszliśmy osobno, bo miałam zajęcia). Mam do siebie pretensję, że kiedy urządzał degustację na Sardynii, nie byłam z nim od początku do końca. Katuję się wyrzutami sumieniami, że to moja wina, że nie napisał książki, że tego talentu w końcu nie odkopał. Nie pojechał do Ameryki ani do Australii, nie robiłam mu pierogów. Po średnim „Cyruliku sewilskim” nie poszliśmy zatrzeć wrażenia na inną, dobrą, operę. Nie nauczyłam się odróżniać win za 200 złotych od tych za 250. Zgubiłam komórkę, wypadła mi na parkingu centrum handlowego, on po nią pojechał i rozbił samochód, i spędził wieczór w warsztacie. Kiedy jego autobus przyjechał do Kazimierza wcześniej niż w rozkładzie, czekał na zimnie, w nocy, zanim po niego podjechałam. Winna. Jestem winna. Żona winnego. Wdowa po winnym.

Czy dałam mu to, czego on potrzebował? Dałam mu na pewno nie wszystko, czego ja potrzebowałam.

***

Nigdy nie wiesz, kiedy coś się skończy, kiedy coś jest ostatnie (chyba że masz wgląd albo szczęście i wiesz). Czy w związku z tym należy żyć perfekcyjnie, tak, żeby każdą rzecz robić tak, by była na sto procent? Ja myślę, że każdą rzecz mniej więcej robię na sto procent. Tym koję swoje poczucie winy. Zalewam je wspomnieniami. Że byłam nie tylko żoną Tygrysa. Byłam mamą, dbałam o koty, co miesiąc wydawałam gazetę i prowadziłam 40 lekcji jogi. Myłam się, jadłam, spałam, sprzątałam, tankowałam, rozliczałam z urzędem skarbowym, dbałam o przyjaciół. Gdybym wiedziała, że nasze małżeństwo, nasz związek potrwa tak krótko, może bym przesunęła swoją energię. Ale nie wiedziałam. Przysięgam, że nie wiedziałam. Kochałam, jak mogłam najlepiej.

Zakończenie

Tygrys umarł nie na koronawirusa. Umarł jeszcze przed. Dokładnie 1 lutego 2020 roku o godzinie 20.15. Na raka żołądka z przerzutami na otrzewną, płuca i kości. Umarł spokojnie, wolnym krokiem. Pożegnaliśmy się na rozstaju dróg. On wybrał swoją ścieżkę i szedł nią tak długo, aż zniknął mi z oczu. Ja zostałam na rozstaju. Nie wiedząc, czy iść za nim.

Tydzień później, w dniu pogrzebu, siedziałam z moją przyjaciółką Anią w kuchni, w której wiele ranków przedtem Tygrys karmił mnie croissantami i curry. Ania przyjechała z Londynu na pogrzeb. Żeby zmienić temat, rozmawiałyśmy o koronawirusie. Właśnie stwierdzano pierwsze przypadki w Europie. 5 tygodni później ogłoszono w Polsce stan zagrożenia epidemiologicznego, pozamykano granice. Ania już była w Londynie. Nie wiem, kiedy otworzą granice, kiedy się spotkamy. Tygrys już na innej ścieżce. Nie wiem, kiedy się spotkamy.

To nie miała być opowieść o koronawirusie, to miała być opowieść o miłości 40+, pisana w czasach koronawirusa, jak „Miłość w czasach zarazy”. Zaczęłam ją pisać 2 dni po śmierci Tygrysa, żeby jeszcze chwilę z nim pobyć. Miała być tylko dla mnie i dla niego. Nieraz płakałam, pisząc ją. Zwłaszcza, gdy przeglądałam nasze zdjęcia, messengerowe dialogi, mejle i blogi. Płakałam. I w pewnym momencie pomyślałam, że podzielę się tą opowieścią. Napiszę ją dla wszystkich, którzy chcą czytać. Kiedy zamknięto granice, postanowiłam otworzyć swoje. Kiedy kazano nam nosić maski, postanowiłam się odsłonić.

Nigdy się nie dowiesz, jakie to uczucie, dopóki go nie doświadczysz. Nigdy się nie dowiesz, jak to jest, gdy się zakochasz, dopóki się nie zakochasz. Nigdy się nie dowiesz się, jak to jest zostać wdową, dopóki nią nie zostaniesz. Nigdy się nie dowiesz, jak to jest siedzieć tygodniami w mieszkaniu, bo rząd tak chciał, bo koronawirus tak chciał. Nie dowiesz się, dopóki nie przeżyjesz.

To miała być opowieść o miłości dwojga czterdziestolatków. I o tęsknocie. Ale koronawirus wdarł się jako kolejny bohater. Nie mogłam go pominąć.

Teraz stawiam ostatnią kropkę i idę spać. Gdyby Tygrys żył, zrobiłby jeszcze ostatnie czytanie – tak jak robił to przy mojej ostatniej książce. Nie zrobi, więc bardzo przepraszam za wszystkie błędy i nielogiczności, i stylistyczne niedoskonałości. Niektóre informacje i zdarzenia w tej książce wyglądają na prawdziwe, choć nie są prawdziwe. Prawdziwe są wszystkie uczucia.

Warszawa, 19 kwietnia 2020 roku

PS. Przebierając się do snu, sięgnęłam po omacku do szafy po jakiś t-shirt Tygrysa, bo lubię czuć jego zapach w łóżku. Po przebudzeniu weszłam do łazienki, stanęłam przed lustrem i dopiero wtedy zobaczyłam, którą koszulkę wylosowałam z szafy. Tę z napisem „Courage”. Odwagi, Króliku.