Przypisy

Rafał Habielski, Rafał Stobiecki, Historiografia emigracyjna 1939/1945-1989

1 E. Romiszewski, Wzmożona fala wspomnień w literaturze emigracyjnej 1961-1976, "Pamiętnik Literacki" (Londyn) 1978, t. 2, s. 48-86.

2 J. Mieroszewski, Ewolucjonizm, Paryż 1964, s. 12.

3 J. Wittlin, Blaski i nędze wygnania, "Kultura" 1959, nr 9 (143), s. 9.

4 M. Danilewicz-Zielińska, Szkice o literaturze emigracyjnej, Paryż 1978, s. 41.

5 Z. Nowakowski, Literatura zsyłkowa, "Wiadomości" 1950, nr 5 (200) - 6 (201).

6 J. Czapski, Wspomnienia starobielskie, Rzym 1944; idem, Na nieludzkiej ziemi, Paryż 1949; M. Rudzka [właśc. Beata Obertyńska], W domu niewoli, Rzym 1946; J. Kwapiński, 1939-1945. Z pamiętnika, Londyn 1947; W. Grubiński, Między młotem a sierpem, Londyn 1948; A. Krakowiecki, Książka o Kołymie, Londyn 1950; S. Skrzypek, Rosja, jaką widziałem, London 1950; M. Czuchnowski, Tyfus, teraz słowiki, Londyn 1951; G. Herling-Grudziński, Inny świat, Londyn 1953; W. Wielhorski, Wspomnienia z przeżyć w niewoli sowieckiej, Londyn 1965; M. Dubanowiczowa, Na mongolskich bezdrożach. Wspomnienia z zesłania 1940-1942 spisane w 1943-1945, Londyn 1974; B. Młynarski, W niewoli sowieckiej, przedm. J. Czapski, Londyn 1974; S. Swianiewicz, W cieniu Katynia, Paryż 1976; J. Zawodny, Katyń, Paryż 1989.

7 Zob. Z. Markiewicz, Literatura dokumentarna [w:] Literatura polska na obczyźnie 1940-1960, t. 2, red. T. Terlecki, Londyn 1965, s. 18-22.

8 Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów, przedm. W. Anders, Londyn 1948 (z pominięciem nazwiska autora tomu).

9 Wydanie angielskie: J. Mackiewicz, The Katyn Wood Murders, przedm. A. Bliss-Lane, London 1951; W.A. Zbyszewski, Dla Anglosasów książka o Katyniu [rec.], "Wiadomości" 1951, nr 41 (289); wydanie polskie: idem, Katyń. Zbrodnia bez sądu i kary, wybór i oprac. J. Trznadel, Warszawa 1997; zob. także J. Mackiewicz, Sprawa mordu katyńskiego. Ta książka była pierwsza, Londyn 2009.

10 Pierwsza z książek doczekała się kilku wznowień (m.in. Londyn 1985), ostatnio w ramach serii "Pisma wybrane" Stanisława Mackiewicza (Kraków 2012); drugą również wznowiono w tej serii: S. Cat-Mackiewicz, O jedenastej - powiada aktor - sztuka jest skończona. Polityka Józefa Becka, Kraków 2012.

11 M. Norwid-Neugebauer, Kampania wrześniowa 1939 r. w Polsce, Londyn 1941.

12 R. Umiastowski, 12 mil do Warszawy... 30 mil do Paryża, Edynburg-Londyn 1941; K. Pruszyński, Księga ponurych niedopowiedzeń. 1000 mil od prawdy, Londyn 1941; szerzej zob. M. Kukiel, Literatura wojskowa [w:] Literatura polska na obczyźnie 1940-1960, t. 1, red. T. Terlecki, Londyn 1964, s. 469 i n. Wojenna publicystyka Ksawerego Pruszyńskiego w: idem, Publicystyka 1940-1948, t. 2: Powrót do Soplicowa, wybór G. Pyka, J. Roszko, przedm. D. Kołodziejczyk, Warszawa 1990; idem, Wybór pism 1940-1945, słowo wstępne W. Odojewski, Londyn 1989.

13 W.A. Zbyszewski, Bankructwo szkoły krakowskiej, "Wiadomości Polskie" 1940, nr 24.

14 Zob. m.in. H. Piątkowski, Kampania wrześniowa 1939 r. w Polsce, Londyn 1946; T. Machalski, Pod prąd. Światła i cienie kampanii wrześniowej 1939 roku, Londyn 1962; W. Stachiewicz, Pisma, t. 1: Przygotowania wojenne w Polsce 1935-1939, "Zeszyty Historyczne" 1977, z. 40; Pisma, t. 2: Rok 1939, "Zeszyty Historyczne" 1979, z. 50.

15 S. Stroński, O układzie polsko-rosyjskim z 30 VII 1941, "Kultura" 1951, nr 4 (42); W. Pobóg-Malinowski, O układzie polsko-rosyjskim z 30 VII 1941, "Kultura" 1951, nr 4 (42); K. Okulicz, Umowa Sikorski-Majski z 30 VII 1941 (Szkice do historii), "Niepodległość" 1950, t. 2.

16 Zob. np. M. Kukiel, Sześć lat wojny o niepodległość, Londyn 1945; [W. Pobóg-Malinowski], Wojskowy i konspiracyjny wysiłek Polski we Francji 1939-1945, Paryż 1946.

17 R. Wraga [właśc. Jerzy Niezbrzycki], Mackiewicz s'en va en guerre, "Orzeł Biały" 1946, nr 22 (219).

18 Zob. R. Habielski, Audycje historyczne i kulturalne Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa w latach 1952-1975, Wrocław 2019.

19 Zob. artykuły opublikowane w: Literatura polska na obczyźnie 1940-1960, t. 2...: Z. Markiewicz, Literatura dokumentarna; S.J. Paprocki, Literatura dokumentarna w czasopismach; L. Ciołkoszowa, Publicystyka.

20 Zob. m.in. Z. Jarosiński, Nadwiślański socrealizm, Warszawa 1999.

21 R. Stobiecki, Historiografia PRL. Zamiast podręcznika, Łódź 2020, s. 53-77. Por. T.P. Rutkowski, Nauki historyczne w Polsce 1944-1970. Zagadnienia polityczne i organizacyjne, Warszawa 2007.

22 Cyt. za: R. Stobiecki, Historia pod nadzorem. Spory o nowy model historii w Polsce, Łódź 1993, s. 126.

23 Zob. zamieszczoną w niniejszym tomie recenzję E. Oppmana, pierwodruk: "Niepodległość" 1950, t. 2, s. 218-224.

24 R. Stobiecki, Henryk Wereszycki (1898-1990). Historyk w czasie próby [w:] idem, Historycy polscy wobec wyzwań XX wieku, Poznań 2014, s. 102-103.

25 Historia Polski, t. 1: Do roku 1764, cz. 1-2, red. H. Łowmiański; t. 2: Do roku 1864, cz. 1-2, red. S. Kieniewicz, W. Kula, Warszawa 1955-1956. Zob. recenzje: P. Wandycz, "Drętwa mowa". Uwagi na marginesie "makiety" Historii Polski, "Kultura" 1957, nr 5, s. 64-69; P. Zaremba, Interpretacja nie tworzy faktów. Na marginesie "makiety" Historii Polski, "Kultura" 1957, nr 6 (116), s. 117-131 - obie zamieszczone w niniejszej antologii - oraz obszerną recenzję S. Kościałkowskiego, Spostrzeżenia i uwagi krytyczne, "Kultura" 1957, nr 7 (117) - 8 (118), s. 45-69; nr 9 (119), s. 10-30. Wydanie ostateczne: Historia Polski, t. 1: Do roku 1764, cz. 1-2, Warszawa 1957.

26 A. Schaff, Obiektywny charakter praw historii, Warszawa 1955, cyt. za: M. Kukiel, Polskie nauki historyczne w niewoli, "Teki Historyczne" 1955, t. 7, s. 39-50 (artykuł Mariana Kukiela zamieszczony w niniejszym tomie).

27 R. Stobiecki, Historiografia PRL..., s. 103-149.

28 A. Micewski, W cieniu marszałka Piłsudskiego, Warszawa 1969; idem, Roman Dmowski, Warszawa 1971; A. Garlicki, U źródeł obozu belwederskiego, Warszawa 1979; idem, Przewrót majowy, Warszawa 1979.

29 List Adama Ciołkosza do Jerzego Giedroycia z 7 czerwca 1959 r. [w:] "Mam na Pana nowy zamach...". Wybór korespondencji Jerzego Giedroycia z historykami i świadkami historii, t. 1, wybór i oprac. S.M. Nowinowski, R. Stobiecki, Łódź-Paryż 2018, s. 376.

30 Zob. np. recenzję Najnowszej historii politycznej Polski autorstwa Władysława Pobóg-Malinowskiego: J. Borkowski, Władysław Pobóg-Malinowski: Najnowsza historia polityczna Polski (1864-1945), "Rocznik Dziejów Ruchu Ludowego" 1961, nr 3, s. 391-404; M.M. Drozdowski, Historia Polski 1864-1945, "Przegląd Historyczny" 1958, t. 49, z. 1, s. 148-156; Ż. Kormanowa, Wł. Pobóg-Malinowski: Najnowsza Historia Polityczna Polski (1864-1945), t. 1, "Z Pola Walki" 1958, nr 1, s. 275-288.

31 W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza historia polityczna Polski 1864-1945, t. 1, Paryż 1953; t. 2, cz. 1, Londyn 1956; t. 2, cz. 2 [okres 1939-1945], Londyn 1960; wyd. 3; t. 1: 1864-1914, Londyn 1984; t. 2: 1914-1918, Londyn 1985; t. 3: 1939-1945, Londyn 1983.

32 J.M. Ciechanowski, Powstanie Warszawskie. Zarys podłoża politycznego i dyplomatycznego, Warszawa 1984; kolejne wydania w latach 1987 i 1989 r.; uzupełnione wznowienia w latach: 2004, 2009, 2012, 2014.

33 M.in. W. Anders, Bez ostatniego rozdziału, Kraków 1983; J. Czapski, Na nieludzkiej ziemi, Warszawa 1982; J. Garliński, Polska w drugiej wojnie światowej, Warszawa 1988; J. Karski, Wielkie mocarstwa a Polska, Warszawa 1987; J. Nowak-Jeziorański, Kurier z Warszawy, Warszawa 1982; W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza historia polityczna Polski 1939-1945, Warszawa 1981. Szerzej zob. M. Jastrzębski, Materiały do bibliografii druków zwartych wydanych poza zasięgiem cenzury 13 XII 1981 - 31 XIII 1988, Warszawa 1994; M. Mikołajczyk, Jak się pisało o historii... Problemy polityczne powojennej historii Polski w publikacjach drugiego obiegu, Kraków 1998.

34 Zob. m.in. W. Dziewanowski, O "Dziejach głupoty w Polsce", "Teki Historyczne" 1948, t. 2, nr 2 (przedruk w niniejszym tomie); J. Ulatowski, "Dzieje głupoty w Polsce", "Kultura" 1947, nr 2-3; R.P. [Ryszard Piestrzyński], Walka o niepodległość - głupotą..., "Orzeł Biały" 1947, nr 34 (268); R. Wraga [właśc. Jerzy Niezbrzycki], O głupocie i obcych agenturach, "Orzeł Biały" 1947, nr 47 (281); idem, Przewrotna książka, "Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza" 1947, nr 238; W. Weintraub, Jak być mądrym wobec Rosji, "Wiadomości" 1947, nr 31 (70).

35 W. Jędrzejewicz, Dwie prace o Józefie Piłsudskim, "Niepodległość" 1980, t. 18, s. 199.

36 List Władysława Pobóg-Malinowskiego do Wacława Jędrzejewicza z 19 kwietnia 1951 r. [w:] W. Pobóg-Malinowski, W. Jędrzejewicz, Listy 1945-1962, red. S.M. Nowinowski, R. Stobiecki, Warszawa 2014, s. 444.

37 Zob. m.in. J. Karski, The Story of a Secret State, Boston 1944; [M. Heitzman, W. Sukiennicki], Facts and Documents Concerning Polish Prisoners of War Captured by the U.S.S.R. During the 1939 Campaign, [London] February 1946 (wersja skrócona: The Mass Murder of Polish Prisoniers of War in Katyn, [London] March 1946). W. Anders, Army in Exile. The Story of the Second Polish Corps, przedm. H. Alexander, viscount of Tunis, wstęp H. Macmillan, London 1949; J. Czapski, Terre inhumaine, przedm. D. Halévy, Paris 1949; idem, The Inhuman Land, przedm. D. Halévy, wstęp E. Crankshaw, London 1951; idem, The Inhuman Land, tłum. G. Hopkins, przedm. D. Halévy, wstęp E. Crankshaw, New York 1952; T. Komorowski, The Secret Army, London 1950; Z. Stypułkowski, Invitation to Moscow, przedm. H.R. Trevor-Roper, London 1951; idem, Invitation to Moscow, przedm. H.R. Trevor-Roper, New York 1951; idem, Invitation a Moscou, Paris 1952; G. Herling-Grudziński, A World Apart. A Memoir of the Gulag, tłum. J. Marek, przedm. B. Russel, London 1951 (przekład przedmów do angielskich wydań książek J. Czapskiego, Z. Stypułkowskiego i G. Herlinga-Grudzińskiego: Anglicy o polskich doświadczeniach w Rosji, "Wiadomości" 1951, nr 41 (289)); S. Sosabowski, Freely I Served. The Mem­oir of the Commander, 1st Polish Independent Parachute Brigade, 1941-1944, przedm. R. Gale, London 1960; E. Raczyński, In Allied London, wstęp J. Wheeler-Bennett, London 1962; J.K. Zawodny, Death in the Forest. The Story of the Katyn Forest Massacre, Notre Dame 1962; J. Garliński, Poland, SOE and the Allies, London 1969; J. Ciechanowski, The Warsaw Rising of 1944, Cambridge 1974; J.K. Zawodny, Nothing but Honour. The Story of the Warsaw Uprising, 1944, London 1978; J. Garliński, Hitler's Last Weapons. The Underground War Against the V1 and V2, London 1979; idem, Intercept. The Enigma War, London 1979; wydanie amerykańskie: The Enigma War, New York 1980; idem, The Swiss Corridor, London 1981; J. Nowak, Courier from Warsaw, przedm. Z. Brzezinski, Detroit 1982; idem, Courier from Warsaw, przedm. M. Muggeridge, London 1982; idem, Courier de Varsovie, tłum. J.Y. Erhel, Paris 1983.

38 Szerzej na ten temat zob. R. Stobiecki, Być historykiem polskim na emigracji. Uwagi semantyczne i metodologiczne [w:] Powrześniowa emigracja niepodległościowa na mapie kultury nie tylko polskiej, red. V. Wejs-Milewska, E. Rogalewska, Białystok 2009, s. 403-414.

39 Zob. S. Kot, Jerzy Niemirycz. W 300-lecie Ugody Hadziackiej, Paryż 1960.

40 W. Lednicki, Rosyjsko-polska entente cordiale, Paryż 1966.

41 Zob. W.W. Kulski, Germany and Poland. From War to Peaceful Relations, Syracuse 1976.

42 Zob. T.P. Rutkowski, Wpływ Marca '68 na polskie nauki historyczne [w:] idem, Historiografia i historycy w PRL. Szkice, Warszawa 2019, s. 114 i n.

43 Zob. np. List Jerzego Lerskiego do Jerzego Giedroycia z 30 sierpnia 1975 r. [w:] "Mam na Pana nowy zamach...". Wybór korespondencji Jerzego Giedroycia z historykami i świadkami historii 1946-2000, t. 2, wybór i oprac. S.M. Nowinowski, R. Stobiecki et al., Łódź-Paryż 2019, s. 359.

44 Zob. m.in. J. Karpiński, Krótkie spięcie (marzec 1968), Paryż 1977; idem, Porcja wolności (październik 1956), Paryż 1979; idem, Płonie komitet (grudzień 1970 - czerwiec 1976), Paryż 1982; idem, Portrety lat. Polska w odcinkach 1944-1988, Londyn 1989.

45 I. Baliński, Wspomnienia o Warszawie, Edynburg 1946.

46 J. Haller, Pamiętniki. Z wyborem dokumentów i zdjęć, Londyn 1964.

47 M. Sokolnicki, Dziennik ankarski 1939-1943, Londyn 1965; idem, Dziennik ankarski 1943-1946, Londyn 1974.

48 A. Piłsudska, Wspomnienia, Londyn 1960.

49 S. Stroński, Polityka rządu polskiego na uchodźstwie w latach 1939-1942, oprac. J. Piotrowski, t. 1-3, Nowy Sącz 2007.

50 W. Grubiński, Między młotem a sierpem, Londyn 1948.

51 S. Kot, Listy z Rosji do gen. Sikorskiego, Londyn 1956; idem, Rozmowy z Kremlem, Londyn 1959.

52 J. Kwapiński, 1939-1945. Z pamiętnika, Londyn 1947; idem, Wspomnienia 1904-1939, Paryż 1965.

53 E. Lubomirski, Kartki z mego życia, Londyn 1982.

54 F.S. Składkowski, Nieostatnie słowo oskarżonego, Londyn 1964.

55 K. Sosnkowski, Materiały historyczne, zebrał i oprac. J. Matecki, Londyn 1966.

56 W. Wielhorski, Wspomnienia z przeżyć w niewoli sowieckiej, Londyn 1965.

57 A. Pragier, Czas przeszły dokonany, Londyn 1966.

58 J. Ciechanowski, Defeat in Victory, New York 1947; wydanie polskie: Przegrani zwycięzcy. Wspomnienia ambasadora Polski w Stanach Zjednoczonych w czasie II wojny światowej, tłum. W. Tyszka, wstęp A. Chwalba, Kraków 2017.

59 K. Popiel, Od Brześcia do "Polonii", Londyn 1967.

60 T. Alf-Tarczyński, Wspomnienia oficera Pierwszej Brygady, Londyn 1979.

61 F. Goetel, Czasy wojny, Londyn 1955.

62 J. Godlewski, Na przełomie epok, Londyn 1978.

63 A. Narbutt-Łuczyński, U kresu wędrówki. Wspomnienia, Londyn 1966.

64 W. Lednicki, Pamiętniki, t. 1, Londyn 1963; t. 2, Londyn 1967; idem, Dwadzieścia lat w wolnej Polsce, Londyn 1973.

65 E. Raczyński, W sojuszniczym Londynie, Londyn 1960; wyd. 2, Londyn 1974; idem, Rogalin i jego mieszkańcy, Londyn 1964.

66 J. Zając, Dwie wojny, t. 1: Mój udział w wojnie o niepodległość i w obronie powietrznej Polski, Londyn 1964; t. 2: W Szkocji i na Środkowym Wschodzie, Londyn 1967.

67 W. Anders, Bez ostatniego rozdziału. Wspomnienia z lat 1939-1946, Newton 1949; kolejne wydania poza krajem w latach: 1950, 1959, 1973, 1979, 1981, 1983.

68 H. Gruber, Wspomnienia i uwagi, Londyn 1968.

69 K. Morawski, Tamten brzeg. Wspomnienia i szkice, Paryż 1969; idem, Wspólna droga. Wspomnienia, Paryż 1962; idem, Wczoraj. Pogadanki o niepodległym dwudziestoleciu, Londyn 1967.

70 L. Kozłowski, Moje przeżycia, Łomianki 2001.

71 Dyplomata w Paryżu, 1936-1939. Wspomnienia i dokumenty Juliusza Łukasiewicza, ambasadora Rzeczypospolitej Polskiej, oprac. W. Jędrzejewicz, H. Bułhak, wyd. rozszerzone Londyn 1989.

72 S. Maczek, Od podwody do czołga. Wspomnienia wojenne 1918-1945, Edynburg 1961; wyd. 2, Londyn 1984.

73 S. Sosabowski, Najkrótszą drogą, Londyn 1957; idem, Droga wiodła ugorem, Londyn 1967.

74 W. Jędrzejewicz, Wspomnienia, oprac. J. Cisek, Wrocław 1993.

75 W. Meysztowicz, Poszło z dymem. Gawędy o czasach i ludziach, Londyn 1973; idem, To, co trwałe, Londyn 1974; wyd. 2, Londyn 1983.

76 Diplomat in Berlin 1933-1939. Papers and Memoirs of Józef Lipski Ambassador of Poland, red. W. Jędrzejewicz, New York 1968.

77 T. Tomaszewski, Byłem szefem sztabu obrony Warszawy w r. 1939, Londyn 1961.

78 A. Hertz, Wyznania starego człowieka, Londyn 1979.

79 T. Komorowski, Armia podziemna, Londyn 1951; kolejne wydania w 1967 i 1979 r.

80 S. Kopański, Wspomnienia wojenne 1939-1946, Londyn 1961; wyd. 2, Londyn 1972; idem, Moja służba w Wojsku Polskim 1917-1939, Londyn 1965.

81 L. Mitkiewicz, Z generałem Sikorskim na obczyźnie, Paryż 1968; idem, W Wojsku Polskim 1917-1921, Londyn 1976.

82 W. Babiński, Przyczynki historyczne do okresu 1939-1945, Londyn 1967.

83 T. Katelbach, Rok złych wróżb, Paryż 1959.

84 K. Rudnicki, Na polskim szlaku. Wspomnienia z lat 1939-1947, Londyn 1952; kolejne wydania 1983, 1984.

85 A. Jacewicz, Miranda. Pamiętnik więźnia, Londyn 1962.

86 S. Korboński, W imieniu Rzeczypospolitej, Paryż 1954; idem, W imieniu Kremla, Paryż 1956; idem, Polskie Państwo Podziemne. Przewodnik po Podziemiu z lat 1939-1945, Paryż 1975.

87 J. Rakowski, Dzienniki intymne [w:] Z piórem w mundurze. Francja, Szwajcaria 1940-1946, Paryż 1985.

88 W. Gombrowicz, Wspomnienia polskie. Wędrówki po Argentynie, Paryż 1977.

89 Z. Stypułkowski, W zawierusze dziejowej. Wspomnienia 1939-1945, Londyn 1951; idem, Zaproszenie do Mosk­wy, t. 1-2, Londyn 1977.

90 M. Budny, Wspomnienia niefrasobliwe, Londyn 1985.

91 J. Giedroyc, Autobiografia na cztery ręce, oprac. K. Pomian, Warszawa 1994.

92 W. Wasiutyński, Prawą stroną labiryntu. Fragmenty wspomnień, oprac. i red. W. Turek, Gdańsk 1996.

93 M. Borwicz, Spod szubienicy w teren, Paryż 1980.

94 J. Garliński, Oświęcim walczący, Londyn 1974; idem, Ostatnia broń Hitlera, Londyn 1977 (wydanie angielskie zob. przyp. 37); idem, Enigma. Tajemnica drugiej wojny światowej, Londyn 1980, idem, Polska w drugiej wojnie światowej, Londyn 1982, idem, Szwajcarski korytarz, Paryż 1987. Zob. M.M. Drozdowski, Rotmistrz Józef Garliński, Warszawa 2013.

95 J. Karski, The Story of a Secret State, Boston 1944; wydanie polskie: Tajne państwo. Opowieść o polskim Podziemiu, tłum. i uzup. W. Piasecki, Warszawa 1999; idem, The Great Powers and Poland, 1919-1945: From Versailles to Yalta, 1985; wydanie polskie: Wielkie mocarstwa wobec Polski: 1919-1945 od Wersalu do Jałty, Warszawa 1992.

96 J. Nowak-Jeziorański, Kurier z Warszawy, Londyn 1978.

97 J. Lerski, Emisariusz "Jur", Londyn 1984.

98 Zob. m.in. Z.S. Siemaszko, Narodowe Siły Zbrojne, Londyn 1982; idem, Generał Anders w latach 1892-1942, Łomianki 2012.

99 List Jerzego Giedroycia do Bogusława Miedzińskiego z 15 listopada 1956 r. [w:] "Mam na Pana nowy zamach...", t. 2..., s. 751.

100 Zob. m.in. Druga wojna światowa w oczach polskich pamiętnikarzy emigracyjnych, Londyn 1985.

101 S. Mackiewicz, Polityka Becka, Paryż 1964.

102 A. Bregman, Najlepszy sojusznik Hitlera. Studium o współpracy niemiecko-sowieckiej 1939-1941, Londyn 1958.

103 P. Zaremba, Historia Polski, t. 1: Od zarania państwa do roku 1506, Paryż 1961.

104 Idem, Historia Stanów Zjednoczonych, Paryż 1957.

105 W.A. Zbyszewski, Zagubieni romantycy i inni, wstęp S. Kossowska, Paryż 1992; idem, Gawędy o ludziach i czasach przedwojennych, wstęp i oprac. A. Garlicki, Warszawa 2000; idem, Ludzie, których znałem, wstęp R. Habielski, wybór i oprac. R. Habielski, P. Kądziela, Warszawa 2020.

106 T. Żenczykowski, Generał "Grot" u kresu walki, Londyn 1983; idem, Polska lubelska, Paryż 1987; idem, Dramatyczny rok 1945, Londyn b.d.w.

107 A. Ciołkosz, L. Ciołkoszowa, Zarys dziejów socjalizmu polskiego, t. 1-2, Londyn 1966-1972; zob. także A. Ciołkosz, Róża Luxemburg a rewolucja rosyjska, Paryż 1961; idem, Karol Marks a powstanie styczniowe, Londyn 1963; idem, Opór zbrojny w getcie warszawskim, Londyn 1963; idem, Moskalofilskie pojmowanie dziejów, Londyn 1969; idem, Wanda Wasilewska. Dwa szkice biograficzne, Londyn 1977; idem, Ludzie PPS, Londyn 1981; A. Ciołkosz, L. Ciołkosz, Niepodległość i socjalizm 1835-1945. Audycje radiowe, Londyn 1982. Część publicystyki historycznej zebrana w tomie: A. Ciołkosz, Walka o prawdę. Wybór artykułów 1940-1978, Londyn 1983.

108 Zob. m.in. J. Giertych, Rola dziejowa Dmowskiego, t. 1: Rok 1914, Chicago 1968; idem, Józef Piłsudski 1914-1919, t. 1-3, Londyn 1979-1990; idem, O Piłsudskim, Londyn 1987.

109 R. Stobiecki, Oskar Halecki jako organizator Uniwersytetu Polskiego Zagranicą [w:] Oskar Halecki i jego wizja Europy, red. M. Dąbrowska, Łódź-Warszawa 2015, t. 3, s. 172-186.

110 D.S. Wandycz, Polski Instytut Naukowy w Ameryce. W trzydziestą rocznicę 1942-1972, Nowy Jork 1974; P. Wandycz, Zapoznany Instytut, "Zeszyty Historyczne" 2000, z. 133; B. Dorosz, Nowojorski pasjans. Polski Instytut Naukowy w Ameryce. Jan Lechoń, Kazimierz Wierzyński. Studia o wybranych zagadnieniach działalności 1939-1969, Warszawa 2013; R. Stobiecki, Klio za wielką wodą. Polscy historycy w Stanach Zjednoczonych po 1945 r., Warszawa 2017, s. 71-104; J. Draus, Nauka polska na emigracji 1945-1990 [w:] Historia nauki polskiej, cz. 2, red. J. Schiller-Walicka, Warszawa 2015, s. 524-535.

111 R. Habielski, "Niepodległość" oraz Instytuty Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku i Londynie [w:] "Niepodległość"(1923-1939) pismo, twórcy, środowisko, red. P. Samuś, Płock 2007, s. 235-255; R. Stobiecki, Klio za wielką wodą..., s. 105-118; K. Langowski, "O honor i sztandar, który nas skupia". Instytut Józefa Piłsudskiego w Ameryce (1943-2013), Warszawa 2018; zob. także K. Okulicz, O Piłsudczykach, Instytucie im. Piłsudskiego i "Niepodległości", "Zeszyty Historyczne" 1978, z. 43; Z. Bau, 35 lat Instytutu Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku, "Zeszyty Historyczne" 1979, z. 47; P. Wandycz, Instytut Józefa Piłsudskiego na tle życia naukowego i kulturalnego emigracji, "Niepodległość" 1993, t. 46.

112 J. Draus, Nauka polska na emigracji 1945-1990 [w:] Historia nauki polskiej, cz. 2..., s. 544-549.

113 R. Stobiecki, O pewnym zapomnianym piśmie historycznym. "Kwartalnik Historyczny na Wschodzie" 1944-1947 [w:] W służbie Klio... Księga poświęcona pamięci Profesora Tadeusza Radzika, red. J. Kłapeć et al., Lublin 2012, s. 185-194.

114 M.A. Supruniuk, Naukowa i polityczna działalność Stanisława Kościałkowskiego na Środkowym i Bliskim Wschodzie w latach 1942-1949 [w:] Stanisław Kościałkowski pamięci przywrócony, red. M. Dąbrowska, Warszawa-Łódź 2016, s. 193-214.

115 Zob. np. M. Kukiel, Próba unii polsko-rosyjskiej (1805-1815), druk powielony, Londyn 1950.

116 Zob. m.in. Instytut Historyczny im. Gen. Sikorskiego, "Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza" 1945, nr 304; Instytut Historyczny imienia Generała Sikorskiego 1945-1957, Londyn 1957; Instytut Polski i Muzeum im. Gen. Sikorskiego, Londyn 1970; A. Suchcitz, Powstanie Instytutu Historycznego im. Gen. Sikorskiego w Londynie 1945-1949 [w:] Idea Europy i Polska w XIX-XX wieku. Księga ofiarowana dr. Adolfowi Juzwence, dyrektorowi Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, z okazji 60-lecia urodzin, Wrocław 1999, s. 183-199; R. Stobiec­ki, Klio na wygnaniu. Z dziejów polskiej historiografii na uchodźstwie w Wielkiej Brytanii po 1945 r., Poznań 2005, s. 82-88.

117 Zob. Guide to the Archives of the Polish Institute and Sikorski Museum, t. 1, red. W. Milewski, A. Suchcitz, A. Gorczycki, London 1985.

118 Polskie Siły Zbrojne w drugiej wojnie światowej, t. 1: Kampania wrześniowa, cz. 1-2, Londyn 1951, cz. 3, Londyn 1959; t. 2: Kampanie na obczyźnie, cz. 1, Londyn 1959; cz. 2, Londyn 1975; t. 3: Armia Krajowa, cz. 1, Londyn 1950.

119 Documents on Polish-Soviet Relations 1939-1945, t. 1: 1939-1943, przedm. E. Raczyński, t. 2: 1943-1945, przedm. T. Komarnicki, London 1961, 1967.

120 Diariusz i teki Jana Szembeka (1935-1945), t. 1: Wprowadzenie i dokumentacja do lat 1933-1934. Diariusz Jana Szembeka za rok 1935, oprac. T. Komarnicki, Londyn 1964; Diariusz i teki Jana Szembeka (1935-1945), t. 2: Uzupełnienie do dokumentacji tomu pierwszego. Diariusz Jana Szembeka za rok 1936. Dokumentacja za rok 1936, oprac. T. Komarnicki, Londyn 1965; Diariusz i teki Jana Szembeka (1935-1945), t. 3: Dokumentacja za styczeń-marzec 1937. Diariusz Jana Szembeka za rok 1937. Dokumentacja do diariusza za rok 1937, oprac. T. Komarnicki, Londyn 1969; Diariusz i teki Jana Szembeka (1935-1945), t. 4: Diariusz i dokumentacja za rok 1938. Diariusz i dokumentacja za rok 1939, oprac. J. Zarański, Londyn 1972; zob. także J. Szembek, Diariusz wrzesień-grudzień 1939, oprac. B. Grzeloński, Warszawa 1989; J. Szembek, Journal 1933-1939, tłum. J. Rzewuska, T. Zaleski, przedm. L. Noël, Paris 1952; S. Mackiewicz, Rozmowy Szembeka [rec.], "Wiadomości" 1952, nr 24 (324).

121 J. Draus, Henryk Paszkiewicz na wojnie, w niewoli i na emigracji [w:] Henryk Paszkiewicz wydobyty z zapomnienia, red. M. Dąbrowska, Łódź-Warszawa 2019, s. 48 i n.

122 Zob. R. Stobiecki, Klio na wygnaniu..., s. 58-77.

123 M. Kukiel, Nauki historyczne pod komunistycznym ciśnieniem, "Przegląd Polski" (Londyn) 1949, nr 2; idem, Polskie nauki historyczne w niewoli, "Teki Historyczne" 1955, t. 7.

124 Zob. A. Suchcitz, Emigracyjna "Broń i Barwa" 1948-1995. Bibliografia, Warszawa 1995.

125 K. Okulicz, O Piłsudczykach, Instytucie im. Piłsudskiego i "Niepodległości", "Zeszyty Historyczne" 1978, z. 43, s. 11; J. Zuziak, Dzieje Instytutu Józefa Piłsudskiego w Londynie 1947-1997, Warszawa 2001.

126 J. Myśliński, "Niepodległość" - pierwszy polski periodyk poświęcony dziejom najnowszym [w:] "Niepodległość" (1923-1939)..., s. 9-39.

127 Zob. m.in. W. Jędrzejewicz, Listy Józefa Piłsudskiego z okresu PPS (1898-1904), "Niepodległość" 1978, t. 11 i 1982, t. 15; idem, Listy Józefa Piłsudskiego z okresu jego pracy w PPS, 1983, t. 16 i 1986, t. 19.

128 "Niepodległość" 1958, t. 6; 1979, t. 12; 1980, t. 13; 1981, t. 14.

129 W. Sławek, Wspomnienia (1895-1910), "Niepodległość" 1983, t. 16; 1984, t. 17; 1985, t. 18; 1986, t. 19; 1989, t. 22; zob. także idem, Wspomnienia zebrane, oprac. P. Samuś, Warszawa 2023.

130 K. Sosnkowski, Wyciąg z pamiętników o kampanii wrześniowej, "Niepodległość" 1980, t. 13; 1981, t. 14; 1982, t. 15; 1983, t. 16.

131 Zob. R. Habielski, "Niepodległość" oraz Instytuty Józefa Piłsudskiego...

132 Bibliografia zawartości za lata 1929-2017, "Niepodległość" 2019, t. 68.

133 A. Suchcitz, Informator Studium Polski Podziemnej 1947-1997, Londyn 1997.

134 Zob. np. E. Raczyński, Sojusz polsko-angielski, "Sprawy Międzynarodowe" 1948, nr 5.

135 Zob. S. Swianiewicz, 400-lecie Uniwersytetu Wileńskiego, "Kultura" 1978, nr 10 (373).

136 Zob. m.in. S. Kościałkowski, Alma Mater Vilnensis, "Kultura" 1951, nr 10; M.B. Piechowiak-Topolska, Wilno w Londynie. Dzieje Uniwersytetu Stefana Batorego na emigracji po II wojnie światowej [w:] Rada Porozumiewawcza Badań nad Polonią. Prace naukowe, t. 3, red. W. Hładkiewicz i M. Szczerbiński, Gorzów Wielkopolski 2000, s. 48-56.

137 Zob. J. Stempowski, Etapy pewnego odwrotu [rec.], "Kultura" 1960, nr 6 (152).

138 Zob. m.in. J. Pyłat, PUNO Polski Uniwersytet na Obczyźnie, Pułtusk-Londyn 2010.

139 Szkoła Nauk Politycznych i Społecznych. Wolna wyższa uczelnia polska na obczyźnie, Londyn 1950, s. 7-8.

140 Zob. Konferencja Wolnej Kultury Polskiej w Londynie 22 i 23 czerwca 1957 r., Londyn 1960; Kongres Współczesnej Nauki i Kultury Polskiej na Obczyźnie. Londyn 9-12 września 1970 r., t. 1, red. M. Sas-Skowroński, Londyn b.d.w.; Kongres Kultury Polskiej na obczyźnie, Londyn 14-20 września 1985, wydanie pt. Prace Kongresu Kultury Polskiej na obczyźnie, t. 1-10, Londyn 1986-1989 (t. 3, Nowoczesna historia Polski, red. J. Jasnowski, Londyn 1987).

141 Informacja o Kongresie Kultury Polskiej w 1985 r. ukazała się w "Kulturze" 1985, nr 6 (441) wraz z programem i nazwiskami kierowników poszczególnych sekcji; została opatrzona komentarzem "żałosny zaścianek". Zob. także Kongres Kultury Polskiej - wrzesień 1985, "Kultura" 1984, nr 7 (442) - 8 (443); R. Wasiak, Kongres Kultury Polskiej na Obczyźnie, "Kultura" 1985, nr 12 (459).

142 R. Stobiecki, Klio za wielką wodą..., s. 92-99, 119-126. Zob. także S. Bóbr-Tylingo, Zjazd nowojorski, "Kultura" 1967, nr 3; Z. Byrski, 2 Zjazd polskich naukowców w New Yorku, "Kultura" 1971, nr 6; D. Wandycz, 2 Kongres Naukowców Polskich w Ameryce, "Kultura" 1971, nr 7; B.H. [Benedykt Heydenkorn], Problematyka etniczna na konferencji w Montrealu, "Związkowiec", 17 VI 1975.

143 Zob. "Zeszyty Historyczne" z perspektywy półwiecza, red. S.M. Nowinowski, R. Stobiecki, Warszawa 2017.

144 Zob. R. Stobiecki, S.M. Nowinowski, O polityce historycznej Jerzego Giedroycia słów kilka [w:] W poszukiwaniu innej historii. Antologia tekstów opublikowanych na łamach periodyków Instytutu Literackiego w Paryżu, red. R. Stobiecki, S.M. Nowinowski, współpr. A. Brzezińska, M. Przybysz, Łódź 2015, s. 11-26.

145 Zob. A. Paczkowski, 25 lat "Zeszytów Historycznych", "Zeszyty Historyczne" 1987, nr 82.

146 W.T. Drymmer, Wspomnienia, "Zeszyty Historyczne" 1974, z. 27-30; 1975, z. 31; idem, W służbie Polsce. Wspomnienia żołnierza i państwowca z lat 1914-1947, Warszawa 2014; H. Józewski, Zamiast pamiętnika, "Zeszyty Historyczne" 1982, z. 59, w formie książkowej, idem, Zamiast pamiętnika, wybór i oprac. J. Giedroyc, wstęp P. Mitzner, Paryż-Kraków-Warszawa 2017.

147 Zob. m.in. S. Kot, Wspomnienia, "Zeszyty Historyczne" 1967, z. 11 i 12; 1968, z. 13 i 14; B. Miedziński, Wojna i pokój, cz. 1, "Kultura" 1966, nr 5 (223); idem, Wojna i pokój, cz. 2, "Kultura" 1966, nr 6 (234); idem, Wojna i pokój, cz. 3, "Kultura" 1966, nr 9 (227); idem, Wojna i pokój, cz. 4, "Kultura" 1966, nr 11 (229); idem, Wojna i pokój, cz. 5, "Kultura" 1966, nr 12 (230); idem, Ze wspomnień o Walerym Sławku, "Kultura" 1973, nr 23, idem, Wspominając Sawinkowa, "Zeszyty Historyczne" 1975, z. 32; idem, Moje wspomnienia, "Zeszyty Historyczne" 1975, z. 33 i 34; 1976, z. 35, 36 i 37. Zob. J. Krawczyk, J. Szymański, Bibliografia "Zeszytów Historycznych" 1-110 (1962-1994), Paryż 1996.

148 List Jerzego Giedroycia do Kazimierza Okulicza z 10 lutego 1969 r. [w:] "Mam na Pana nowy zamach...", t. 2, s. 912.

149 Szerzej zob. "Zeszyty Historyczne" z perspektywy półwiecza...

150 R. Stobiecki, "Polemiki". Zapomniane pismo polskiej emigracji [w:] Polska publicystyka emigracyjna po 1945 roku, red. I. Hofman, J. Maguś, Lublin 2023.

151 Zob. np. W. Anders; Bez ostatniego rozdziału, Newtown 1949; G. Herling-Grudziński, Zapiski sowieckie, "Wiadomości" 1949-1950; idem, Inny świat, Londyn 1953.

152 Publicystyka historyczna Stefana Badeniego ogłoszona w "Wiadomościach" zebrana została w tomach Wczoraj i przedwczoraj, London 1963 oraz Świat przedwczorajszy, przedm. K. Lanckorońska, wybór i oprac. R. Habielski, Warszawa 1996.

153 Zob. cykl: W. Studnicki, Z tragicznych dni. W przededniu drugiej wojny światowej, "Wiadomości" 1947, nr 19 (58); idem, W Krakowie i w Łodzi, "Wiadomości" 1947, nr 22 (61); idem, W Warszawie do końca 1939, "Wiadomości" 1947, nr 25 (64); idem, Psychologia okupanta, "Wiadomości" 1947, nr 28 (67); idem, Akt oskarżenia polityki okupacyjnej, "Wiadomości" 1947, nr 31 (70); idem, Reakcja Niemców na akt oskarżenia, "Wiadomości" 1947, nr 33 (72); idem, Moje interwencje, "Wiadomości" 1947, nr 35 (74); idem, Aneksje i wojna z Sowietami, "Wiadomości" 1947, nr 41 (80).

154 Wspomnienia o Lwowie Stanisława Vincenza drukowane były w odcinkach w "Wiadomościach" w latach 1966-1967: Z perspektywy podróży, 1966, nr 2 (1032); Polityk niepolityczny, 1966, nr 13 (1043); Rzeczywistość urojona, 1966, nr 18 (1048); Lwowscy kosmopolici, 1966, nr 20 (1050); Święcenie wody, 1966, nr 22 (1052); Navigare necesse est, 1966, nr 34 (1064); Dialogi, 1967, nr 1 (1083), Willa Kornela Ujejskiego, 1967, nr 8 (1090); Podwieczorki matematyczne, 1967, nr 33 (1115); w formie książkowej: S. Vincenz, Dialogi lwowskie [w:] idem, Po stronie dialogu, t. 2, Warszawa 1983.

155 Zob. R. Habielski, Niezłomni, nieprzejednani. Emigracyjne "Wiadomości" i ich krąg 1940-1981, Warszawa 1991, s. 180 i n.

156 A. Bregman, Dzieje zbrodniczej spółki. Inicjatywa paktu hitlerowsko-sowieckiego wyszła z Moskwy, "Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza" 1948, nr 36; idem, Dzieje zbrodniczej spółki. Mołotow nie kwapił się z ustaleniem ceny. Rozmowy niemiecko-sowieckie o Polsce w sierpniu 1936, "Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza" 1948, nr 37; idem, Niemcom paliła się ziemia pod nogami. Dramatyczne targi o datę wizyty Ribbentropa na Kremlu w sierpniu 1939 r., "Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza" 1948, nr 39; idem, Do czego służył Hitlerowi pakt ze Stalinem, "Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza" 1948, nr 44.

157 Idem, Najlepszy sojusznik Hitlera. Studium o współpracy niemiecko-sowieckiej 1939-1941, Londyn 1958; wyd. 2, Londyn 1961; wyd. 9, Londyn 1987; książka była kilkakrotnie wznawiana w krajowym obiegu podziemnym w latach 1979-1989; zob. P. Wandycz, Hitler i Stalin [rec.], "Kultura" 1959, nr 3 (137).

158 J. Beck, Dernier rapport. Politique polonaise 1926-1939, Neuchâtel 1951.

159 Zob. m.in. A. Bregman, "Ostatni raport" o przedwojennej polityce polskiej (I). Józef Beck odsłania zza grobu to, co trzymał w największej tajemnicy, "Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza" 1951, nr 308, idem, "Ostatni raport" o przedwojennej polityce polskiej (II). Jak J. Beck tłumaczy zawalenie się swojej polityki, "Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza" 1951, nr 309; idem, "Ostatni raport" o przedwojennej polityce polskiej (III). Nowe światło na wydarzenia 1939 r., "Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza" 1952, nr 2.

160 Zob. np. E. Czapski, Pamiętniki Sybiraka, przedm. S. Vincenz, Londyn 1964.

161 M. Kukiel, Książę Adam, Paryż 1950; wydanie krajowe w 1993 r. z przedmową J. Skowronka.

162 J. Grzędziński, Maj 1926. Kartki z pamiętnika, Warszawa 1936; S. Cat-Mackiewicz, O jedenastej - powiada aktor - sztuka jest skończona...

163 W. Jedlicki, "Chamy i Żydy", "Kultura" 1962, nr 12 (182).

164 Możliwości polskiego października "Na Antenie" 1963, nr 1.

165 W. Jedlicki, Klub Krzywego Koła, Paryż 1963; A. Wat, Klub Krzywego Koła. O książce Witolda Jedlickiego [rec.], "Na Antenie" 1963, nr 9.

166 Październik 1956, Londyn 1966.

167 Kolejne wydania ukazywały się poza Instytutem Literackim.

168 Kolejne wydania ukazały się w Instytucie Literackim w 1972 i 1985 r.

169 S. Swianiewicz, W cieniu Katynia, Paryż 1976.

170 P. Zaremba, Historia Polski, t. 1...

171 Idem, Historia dwudziestolecia (1918-1939), cz. 1-2, Paryż 1981.

172 Idem, Historia Stanów Zjednoczonych, Paryż 1957.

173 W. Witos, Moje wspomnienia, t. 1-3, Paryż 1964.

174 Zob. przyp. 86.

175 B. Krzyżanowski, Wileński matecznik 1939-1944, Paryż 1979.

176 Zob. R. Habielski, Audycje historyczne i kulturalne Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa 1952-1975, Wrocław 2019.

177 Zakład Narodowy im. Ossolińskich (dalej: ZNiO), Archiwum Jana Nowaka (dalej: AJN), List Jana Nowaka do Edwarda Raczyńskiego z 16 III 1962 r., t. 41, k. 178.

178 Wydanie krajowe ukazało się w Warszawie w 1990 r.

179 Cykl do odsłuchania: www.polskieradio.pl/68/789/Tag/87877, dostęp 30 VI 2025 r.

180 Zob. https://www.polskieradio.pl/68/789/Tag/88348, dostęp 30 VI 2025 r.

181 A. Pomian, O "Powstaniu Warszawskim" Jana Ciechanowskiego, "Na Antenie" 1972, nr 108, s. 15-16.

182 ZNiO, AJN, t. 21, List Jana Nowaka do Konstantego A. Jeleńskiego z 15 lutego 1966 roku.

183 Czy i jakie istniały możliwości ocalenia państwowości polskiej w dobie panowania Stanisława Augusta, uczestnicy: Tadeusz Piszczkowski, Marian Kukiel, Kazimierz Morawski, Edward Raczyński, Adam Sawczyński, Tadeusz Koźlakowski, "Na Antenie" 1966, nr 35, s. 2.

184 Gdzie powinien spoczywać ostatni król Polski?, uczestnicy: Bogusław Miedziński, Wacław Jędrzejewicz, Kazimierz Sosnkowski, Edward Raczyński, Marian Kukiel, Czesław Chowaniec, Oskar Halecki, Leon Koczy, Wiktor Weintraub, Marian K. Dziewanowski, Władysław Wielhorski, "Na Antenie" 1963, nr 8,s. 1; Gdzie powinien spoczywać ostatni król Polski?, uczestnicy: Juliusz Mieroszewski, Wacław A. Zbyszewski, Tymon Terlecki, Maria Danilewiczowa, Konstanty A. Jeleński, "Na Antenie" 1963, nr 9; Gdzie powinien spoczywać ostatni król Polski?, uczestnicy: Maria Czapska, Juliusz Sakowski, Paweł Zaremba, Andrzej Pomian, Aleksander Janta, Wiesław Wohnout, Jan Fryling, Marian Czarnecki, Witold Nowosad, Tadeusz Piszczkowski, Mieczysław Paszkiewicz, Emeryk Czapski, Karol Poznański, Zygmunt Nagórski, Wanda Pełczyńska, Stanisław J. Paprocki, Leopold Kielanowski, Eugeniusz Weese, "Na Antenie" 1964, nr 1 (10).

185 Zob. m.in. Ankieta o powstaniu styczniowym, uczestnicy: Zygmunt Berezowski, Adam Ciołkosz, Tadeusz Pełczyński, Edward Raczyński, Bolesław Sulik, "Na Antenie" 1963, nr 1, s. 1.

186 Polityka Józefa Becka. Dyskusja okrągłego stołu, uczestnicy: Juliusz Sakowski, Tytus Komarnicki, Aleksander Bregman, Edward Raczyński, Adam Ciołkosz, "Na Antenie" 1963, nr 9, s. 3; zob. także Czy był możliwy sojusz polsko-sowiecki przed drugą wojną światową?, uczestnicy: Jan Nowak, Edward Raczyński, Adam Ciołkosz, Józef Zarański, Paweł Zaremba, "Na Antenie" 1969, nr 76, s. 3-6.

187 Przyczyny klęski wrześniowej, uczestnicy: Tadeusz Bielecki, Adam Ciołkosz, Bogusław Miedziński, Stanisław Mikołajczyk, Felicjan S. Składkowski, "Na Antenie" 1965, nr 30, s. 1.

188 Z perspektywy 20-lecia. Dyskusja o powstaniu, uczestnicy: Adam Pragier, Jan Nowak, Wiktor Trościanko, Tadeusz Zawadzki (Żenczykowski), Andrzej Pomian, "Na Antenie" 1964, nr 8-9 (17-18), s. 1; Jak doszło do decyzji powstania. Relacje świadków historii, "Na Antenie" 1964, nr 8-9 (17-18), s. 2.

189 Możliwości polskiego Października. Dyskusja o artykule Witolda Jedlickiego, uczestnicy: Jan Nowak, Witold Jedlicki, Konstanty A. Jeleński, Tadeusz Zawadzki, "Na Antenie" 1963, nr 1, s. 2.

190 Polityka narodowościowa Polski niepodległej, uczestnicy: Adam Ciołkosz, Adam Pragier, Zbigniew Stypułkowski, Wojciech Wasiutyński, Paweł Zaremba, Michał Borwicz, Michał Dobriański, Konstanty Zełenko, Włodymir P. Stachiw, Jan Nowak, "Na Antenie" 1968, nr 62, s. 5.

191 Śp. Gen. Tadeusz Bór-Komorowski w oczach swoich podkomendnych, uczestnicy: Klemens Rudnicki, Jan Nowak, Andrzej Pomian, Przemysław Kraczkiewicz, Karol Ziemski, Tadeusz Pełczyński, "Na Antenie" 1966, nr 42, s. 1; Stanisław Mikołajczyk we wspomnieniach tych, którzy go znali, uczestnicy: Marian Kukiel, Edward Raczyński, Tadeusz Romer, Wacław Soroka, Franciszek Wilk, Marek Celt, "Na Antenie" 1967, nr 46, s. 4; Piłsudski w perspektywie czasu. Dyskusja, uczestnicy: Aleksander Korczyński, Wacław Jędrzejewicz, Wojciech Wasiutyński, Andrzej Pomian, "Na Antenie" 1967, nr 50, s. 1; Józef Piłsudski we wspomnieniach tych, którzy go znali, uczestnicy: Wacław Jędrzejewicz, Stefan Benedykt, Tadeusz Święcicki, Tadeusz Podjazd-Morgenstern, Adam Pragier, Adam Koc, Józef Sławek Hartman, Józef Unrug, Władysław Wielhorski, Marian Bohusz-Szyszko, Leon Strzelecki, "Na Antenie" 1968, nr 58, s. 2-3.

Rafał Habielski, Rafał Stobiecki

Historiografia emigracyjna 1939/1945-1989

Przeszłość w myśli i postawach

Przeszłość, na ogół nieodległa, dla każdej formacji emigracyjnej stanowi zjawisko wagi szczególnej. Wpływa na stawiane sobie cele i przesądza o właściwościach. Służy wyjaśnieniu przyczyn, pomaga uświadomić sobie istotę powołania oraz zdefiniować tożsamość.

Emigracje polityczne z natury rzeczy egzystują między traumatyczną przeszłością a idealizowaną przyszłością, utożsamianą z odzyskaniem niepodległości, projektem tyleż konkretnym, co nieokreślonym, skazanym na ryzyko niepowodzenia i zawieszonym w czasie. W przypadku polskiej emigracji uformowanej po zakończeniu II wojny uświadamiane w miarę upływu lat przekonanie, że zadania, które sobie stawia, w wymiarze politycznym przekraczają jej możliwości, a na dodatek mają związek z jej kondycją, za którą odpowiedzialne są nie tylko niesprzyjające okoliczności, ale także ona sama, nie pozostawały bez wpływu na zwiększenie zainteresowania przeszłością. Dla wielu emigrantów przybierała ona postać rzeczywistości zastępczej, stawała się dominującym składnikiem oraz wyrazem ich postawy ideowej i politycznej. Wspólnota przeżyć była budulcem więzi grupowych powstających niekiedy ponad różnicami i podziałami politycznymi.

Koszt pobytu na obczyźnie, związany często z deklasacją zawodową i obniżeniem statusu materialnego w porównaniu ze stanem poprzedzającym opuszczenie kraju, tłumaczy uwagę poświęconą przeszłości w nie mniejszym stopniu niż rozczarowania efektami przedsięwzięć politycznych. Z biegiem czasu, przeważnie dość szybko, przeszłość zaczynała stanowić rekompensatę nieakceptowanej współczesności, przybierała wymiar skarbnicy własnych i środowiskowych zasług, stawała się podstawą do podtrzymania poczucia wartości na przekór okolicznościom, które nie dawały powodów do satysfakcji, zachęcała do rozpamiętywania minionych wypadków.

Emigracja powojenna była formacją generacyjną, której warstwa najstarsza - założycieli - przyszła na świat przeważnie w ostatnim dwudziestoleciu XIX w. Upływ czasu nie pozostawał bez wpływu na pamięć o przeszłości. Obserwator tego zjawiska nazwał je "wzmożoną falą wspomnień" i nie sposób odmówić mu racji1. W opinii wielu jej przedstawicieli emigracja stawała się dysponentem pamięci o wydarzeniach minionych, które ze względu na swoją wagę, ale i to, że obecni emigranci brali w nich niegdyś udział, powinny zostać zapisane i upowszechnione. Tym tłumaczyć wolno wysyp różnego rodzaju tekstów dotyczących wydarzeń przeżytych przez przedstawicieli generacji schodzącej ze sceny. Powody, dla których powstawały te relacje, nie pozostawały bez związku ze stosunkiem do opisywanych wydarzeń. "Tradycja jest dla nas nie tylko przeszłością - pisał Juliusz Mieroszewski - lecz i współczesnością. Na emigracji nie byt określa świadomość - tylko przeszłość określa świadomość"2.

Pobyt poza krajem wzmacniał także kolejną przyczynę zwrotu ku przeszłości. Była nią nostalgia, uczucie, które okazywało się nieodpartym impulsem do mierzenia się z minionym czasem oraz utraconą przestrzenią. W znakomitym eseju Blaski i cienie wygnania Józef Wittlin wspomina o emocjach, jakich doznał w 1950 r. na widok wystawionego w witrynie nowojorskiego antykwariatu czaka oficera stacjonującego niegdyś we Lwowie pułku ułanów austro-węgierskich, budzącego "nostalgię za dawnością, za światem, który przestał istnieć"3.

Uczuć tego rodzaju niektórzy doświadczali już wcześniej. W 1942 r. ukazała się w Londynie książka zbiorowego autorstwa pt. Kraj lat dziecinnych, stanowiąca zapis nastrojów autorów przebywających poza krajem od czasu wybuchu wojny. W opinii historyk literatury emigracyjnej reperkusje książki, będącej "w pewnym sensie odpowiednikiem Pana Tadeusza", okazały się "nieobliczalne"4. Stała się ona punktem wyjścia do kolejnych literackich wypraw w czasy dzieciństwa i młodości przedsiębranych zaraz po jej wydaniu oraz w okresie późniejszym, po zakończeniu wojny. Były one zrozumiałe tym bardziej, że fundowano je nie tylko na uczuciu tęsknoty, ale także poczuciu wygnania i bezpowrotnej utraty.

Sporą część emigracji powojennej stanowiły osoby urodzone na ziemiach wschodnich bądź związane z nimi emocjonalnie nicią więzi rodzinnych. Jeszcze w czasie wojny, w 1943 r., ukonstytuowały się w Londynie Związek Ziem Północno-Wschodnich oraz Związek Ziem Południowo-Wschodnich, oba powołane do obrony Kresów. Niepowodzenie tych zamiarów sprawiło, że utrata ziem wschodnich stała się symbolem niesprawiedliwości i krzywdy, które spotkały Polskę. Aktem uzasadniającym, a dla niektórych wymuszającym pozostanie poza krajem.

Powojenne zmiany terytorialne pojmowano jako bezprawny werdykt, przejaw dominacji siły nad prawem, nieprzyjmowany do wiadomości element składowy aktu założycielskiego emigracji powojennej. Wraz z upływem czasu powrót do stanu posiadania sprzed wybuchu wojny okazywał się coraz bardziej iluzoryczny, co sprzyjało kultywowaniu pamięci, rekonstruowaniu dziejów i kultury Kresów. W świadomości emigrantów żal za dawnością stał się elementem osobliwego, terytorialnego patriotyzmu, a tęsknota do ziemi, krajobrazu i rodzinnej tradycji - niezbywalnym składnikiem tożsamości.

Nic też dziwnego, że w przypadku emigracji powojennej wydarzenia lat 1939-1945 stanowiły źródło piśmiennictwa historycznego, które po dalekim od oczekiwanego zakończeniu wojny zyskało dodatkowy impuls w postaci doświadczeń zdobytych podczas jej trwania. Uczestnikami wydarzeń, które nabierały charakteru historycznego, byli wojskowi, działacze polityczni, niekiedy także niezaangażowani w bieżące wypadki obserwatorzy i świadkowie. Większość tych, którzy dawali wyraz swoim opiniom w druku, uznawała za właściwe odnoszenie się tylko do lat wojny. Stała się ona domeną zainteresowań zwłaszcza wyższych dowódców wojskowych, ale i niektórych działaczy politycznych.

Tematykę wspomnień wyznaczały miejsca i przejawy aktywności ich autorów, którzy koncentrowali uwagę na kluczowych wydarzeniach militarnych i politycznych. Oprócz wypowiedzi poświęconych wypadkom w kraju oraz na emigracji uwagę zwracają zapisy doświadczeń w Związku Sowieckim. Wyszły one spod ręki osób, które po 17 września 1939 r. przeszły przez sowieckie obozy i więzienia bądź zostały deportowane w głąb ZSRS. Waga, jaką przywiązywano do tych świadectw, podyktowana względami politycznymi, ale także bezprecedensowością i skalą utrwalonych w nich doświadczeń, skłoniła do wyodrębnienia ich w osobny porządek i doprowadziła do nadania im miana literatury zsyłkowej. Termin ten ma rodowód mocno osadzony w przeszłości. Zdaniem Zygmunta Nowakowskiego po raz pierwszy użył go Adam Mickiewicz w wykładach w Coll?ge de France (1842 r.) w odniesieniu do świadectw Polaków, którzy znaleźli się wbrew swej woli w głębi Rosji5. Wypowiedzi poświęcone polskim doświadczeniom i martyrologii w Związku Sowieckim podczas II wojny światowej, zainicjowane przez Józefa Czapskiego, w ślad za którym poszli inni6, określiły wagę zagadnień decydujących o charakterze piśmiennictwa emigracyjnego na przestrzeni jego trwania7. Spośród tekstów pozostających w kręgu tej problematyki na uwagę zasługuje przygotowana przez Józefa Mackiewicza książka o mordzie katyńskim - Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów8. Niedługo później (Zurych 1949) ukazała się narracyjna książka Mackiewicza poświęcona Katyniowi (Katyn - ungesühntes Verbrechen), która w kolejnych latach ogłoszona została w przekładach na angielski, francuski, włoski i hiszpański9.

W latach II wojny światowej, czasie formatywnym dla emigracji powojennej, zadanie mierzenia się z przeszłością, przede wszystkim przedwojenną polityką zagraniczną, genezą wojny i powodami klęski, wzięło na siebie pisarstwo publicystyczne. Uprawiały je osoby zasługujące na miano świadków, a niekiedy i uczestników przedwojennego życia politycznego, które po Wrześniu 1939 r. znalazły się poza krajem. Symptomatyczny przykład stanowi Stanisław Mackiewicz (1896-1966), który w 1941 r. opublikował w Londynie Historię Polski od 11 listopada 19181 r. do 17 września 1939 r., książkę będącą próbą syntetycznego podsumowania dwudziestolecia niepodległości, a jakiś czas później pamflet poświęcony przedwojennej polskiej polityce zagranicznej: O jedenastej - powiada aktor - sztuka jest skończona. Polityka Józefa Becka10.

Z innej perspektywy patrzyli na nieodległą przeszłość wojskowi, którzy po klęsce wrześniowej znaleźli się poza krajem. Za swoją powinność uznawali obronę dobrego imienia armii. Koncentrowali uwagę na zagadnieniach militarnych, co nie znaczy, że pomijali kwestie polityczne; pośrednio lub bezpośrednio odnosili się do przygotowań do wojny, skali możliwości Polski oraz nieadekwatności jej potencjału wobec siły obu potężnych sąsiadów. Poza dyskusją toczoną w Paryżu na przełomie lat 1939-1940, za sprawą której usiłowano nie tyle wyjaśnić powody klęski, ile znaleźć uzasadnienie pociągnięcia do odpowiedzialności jej winnych, na uwagę zasługuje polemika prowadzona nieco później. Powód do niej dała broszura gen. Mieczysława Norwida-Neugebauera11, na którą zareagował Ksawery Pruszyński, co z kolei nie pozostało bez odzewu ze strony płk. Romana Umiastowskiego i skłoniło Pruszyńskiego do kolejnego wystąpienia12.

Dyskusja dotycząca przyczyn Września, której apogeum stanowiły polemiczne wystąpienia Pruszyńskiego, z biegiem czasu zmieniła charakter. Z aktu oskarżenia, dyskursu mającego wyraźne podtekst polityczny, przeobraziła się w dociekania obiektywniejszej natury, uwzględniające głębsze powody przegranej. Niektóre z ówczesnych opinii uznać wolno za ciąg dalszy toczonej co najmniej od połowy XIX w. dyskusji nad przyczynami upadku Polski. Zauważył to Wacław A. Zbyszewski, którego zdaniem Wrzesień podważył stanowisko przedstawicieli szkoły krakowskiej uważających, że powodem utraty niepodległości była słaba i zdecentralizowana władza polityczna13.

Debata wywołana klęską wrześniową przygasła w 1941 r., gdy uwagę wszystkich, w tym biorących w niej udział, przyciągać zaczęły wznowione z inicjatywy gen. Władysława Sikorskiego stosunki polsko-sowieckie, ważące, z czego powszechnie zdawano sobie sprawę, na przyszłych losach Polski. Dyskusja o przyczynach przegranej nie zanikła jednak całkowicie. W okresie powojennym stała się jednym z istotniejszych wątków pozakrajowego piśmiennictwa historycznego inspirowanego rocznicami, pojawianiem się kolejnych monografii oraz edycji materiałów dokumentarnych poświęconych przedwojennej polityce zagranicznej, agresji niemieckiej i sowieckiej, oraz, co nie najmniej ważne, sposobem, w jaki pisali o tych sprawach historycy krajowi14. Podobnie było z rozważaniami poświęconymi innym wydarzeniom, w tym układowi polsko-sowieckiemu z 30 lipca 1941 r. oraz okolicznościom wybuchu Powstania Warszawskiego, w obu wypadkach stanowiącym przedmiot dociekań i sporów w czasie trwania wojny oraz po jej zakończeniu15.

Koniec II wojny światowej, rozumiany jako klęska polityczna równoznaczna z utratą niepodległości, nie zmienił przekonania, że położenie, w którym znalazła się Polska, wymaga, poza bieżącymi diagnozami i analizami, kontynuowania zabiegów zmierzających do ocalenia pamięci o kluczowych wydarzeniach z przeszłości. Znajdowało to wyraz w dalszym zainteresowaniu konsekwencjami wypadków 1939 r., polityką rządu na obczyźnie podczas wojny, wydarzeniami w okupowanym kraju, dziejami i rolą podziemia, okolicznościami wybuchu oraz przebiegiem Powstania Warszawskiego, aresztowaniem i procesem 16 przywódców Polski Podziemnej.

Podobnie jak kilka lat wcześniej losy sprawy polskiej w latach wojny jako pierwszy analizował Stanisław Mackiewicz, choć oczywiście nie tylko on jeden zabierał głos w tej sprawie16. W 1946 r. ukazała się w Londynie jego książka Lata nadziei (17 września 1939 - 5 lipca 1945), będąca dalszym ciągiem eseju wydanego podczas wojny, ale także mimowolną zachętą do głębszych analiz i lepiej uzasadnionych wniosków, co nie znaczy, że fakty, opinie i konkluzje formułowane przezeń wcześniej uznać można za błahe. Bez względu na to, czy esej Mackiewicza, wywołujący szereg zastrzeżeń17, rzeczywiście inspirował, nie ulega wątpliwości, że zagadnienie, któremu został poświęcony, pozostawało w centrum uwagi i skłaniało do kolejnych wypowiedzi. Miały one podobną dynamikę co dyskusja o powodach przegranej w 1939 r.

Potwierdzeniem powszechności uwagi kierowanej ku sprawom minionym była szeroka paleta gatunków, z których korzystało piśmiennictwo historyczne. Oprócz rozpraw naukowych były to publicystyka (prasowa i radiowa), wspomnienia, dzienniki, edycje dokumentów, recenzje, listy do redakcji mające charakter polemiczny lub uzupełniający. Spora część tych wypowiedzi, których forum stanowiły prasa oraz Radio Wolna Europa18 (wspomnienia, publicystyka, recenzje, korespondencja), jest znana fragmentarycznie bądź w ogóle nieznana19. Ogłaszane drukiem materiały różnej proweniencji skłaniały do uzupełnień i przywołań, stawały się inspiracją do nowych wypowiedzi.

Zajęta na ogół sobą emigracja śledziła jednak to, co o przeszłości pisano w kraju. Na uwagę zasługują w związku z tym omówienia i recenzje prac poświęconych zagadnieniom pozostającym w obszarze wyjątkowej uwagi historyków emigracyjnych, a więc dwudziestoleciu międzywojennemu oraz okresowi wojny, w tym działaniom podejmowanym na obczyźnie. Autorami recenzji i polemik byli zarówno historycy zawodowi, jak i świadkowie bądź uczestnicy wydarzeń. Powinność ta wynikała z imperatywu przeciwdziałania kłamstwu, ale również potrzeby obrony dobrego imienia własnego bądź bliskich osób, z różnych przyczyn możliwości takiej pozbawionych.

Wobec historiografii krajowej i obcej

Błędem byłoby sądzić, że przeszłością zajmowano się po to, by mierzyć się z tym, co ważne, a jednocześnie przeżyte przez uczestników, którzy status świadków zmieniali w rolę autorów. Zadaniem, któremu emigracja powojenna usiłowała sprostać i do którego czuła się powołana, był sprzeciw wobec polityki historycznej reżimu komunistycznego. Fałszerstwa, deformacje faktów, ingerencje cenzury oraz ideologizacja tematyki i rezultatów badań dały o sobie znać już w początkach Polski Ludowej. Z biegiem czasu w coraz większym stopniu dotyczyły refleksji o przeszłości we wszystkich jej aspektach - zwłaszcza dziejów politycznych i gospodarczych, ale także historii idei, kultury i literatury. Zniekształcaniu przeszłości służyły wszystkie przydatne do tego instrumenty - oprócz nauki historycznej i pochodnego wobec niej pisarstwa publicystycznego również literatura piękna i wspomnieniowa, film oraz sztuki plastyczne.

Podporządkowując sobie życie naukowe i kulturalne, władze komunistyczne liczyły się początkowo z nastrojami inteligencji oraz postawami inteligencji twórczej, którą usiłowały pozyskać. Po sfałszowanych wyborach do sejmu przeprowadzonych w styczniu 1947 r. figura "łagodnej rewolucji" straciła na znaczeniu. Założenia doktryny realizmu socjalistycznego stały się obowiązującą normą, której od końca lat czterdziestych podporządkowywano wszystkie rodzaje twórczości. Na pierwszy ogień poszła literatura, którą w konwencję socrealizmu wpisano w początku 1949 r. i zadekretowano to podczas zjazdu Związku Literatów Polskich w Szczecinie w styczniu tego roku20.

Narzucenie kulturze i sztuce przesłania ideologicznego powodowało, że zamieniały się one w narzędzia indoktrynacyjne, mające za zadanie formować stosunek społeczeństwa do komunistycznej władzy oraz praktyki jej rządów. Założeniu temu podporządkowano także dyscypliny humanistyczne, w tym nauki historyczne. Od przełomu lat czterdziestych i pięćdziesiątych rozpoczął się proces stalinizacji polskiej historiografii. Podczas konferencji metodologicznej historyków w Otwocku (grudzień 1951 - styczeń 1952 r.) przedstawiono obligatoryjne schematy interpretacyjne oraz zagadnienia badawcze21. O akceptowalności przedmiotu badań oraz szansach na publikację osiągniętych wyników decydował związek ze sferą ideologiczną. Badania historyczne zostały podporządkowane teorii materializmu historycznego, a najnowsze dzieje Polski powiązane z dziejami Związku Sowieckiego. Odzyskanie przez Polskę niepodległości w 1918 r. postrzegane było jako rezultat "rewolucji socjalistycznej w Rosji i wzniesienia rewolucyjnego w krajach sąsiednich"22.

Narzucaniu naukom historycznym formuły ideologicznej towarzyszyły szykany wobec historyków mających odwagę pozostać przy własnych poglądach. Katedry pozbawiony został Władysław Konopczyński; z księgarń wycofano syntezę dziejów Polski (1864-1918) pióra Henryka Wereszyckiego23, a jego samego, po rozwiązaniu Instytutu Pamięci Narodowej, "zesłano" do Wrocławia i objęto zakazem druku24. Wzorcowym ujęciem przeszłości Polski miała być synteza, mozolnie przygotowywana w Instytucie Historii PAN, której wstępna wersja (potocznie: makieta) ujrzała światło dzienne w 1955 r.25 Już niebawem, po Październiku 1956 r., niektóre z forsowanych wcześniej tez przestano uznawać za obowiązujące, poluzowano gorset ujęcia marksistowskiego. W mocy pozostała niemniej spora część, a w zasadzie większość założeń przyjętych po 1945 r., prezentowanych tylko w nieco mniej ortodoksyjnych formach.

Z zasady uwypuklania wszelkich przejawów walki "obozu postępu z obozem wstecznictwa" oraz "obozu materialistycznego z idealistycznym"26 brała początek gloryfikacja zasług oraz trafności polityki sowieckiej. Bezwarunkowa idealizacja okazywała się nieodzowna nie tylko w zideologizowanej refleksji nad wskrzeszeniem państwowości polskiej w 1918 r., ale też nad okresem poprzedzającym wybuch II wojny światowej oraz jej przebiegiem. Jej skutkiem była m.in. krytyczna ocena dwudziestolecia znajdująca wyraz w literaturze lat sześćdziesiątych27. Formułowane diagnozy były na ogół podobne zarówno w odniesieniu do formuły ustrojowej II Rzeczypospolitej, jak i programów ugrupowań politycznych, przede wszystkim obozu piłsudczykowskiego i narodowego oraz ich przywódców. W obu wypadkach (Józefa Piłsudskiego i Romana Dmowskiego) obowiązywał - okazjonalnie uchylany - zakaz poświęcania im osobnych publikacji oraz konsekwentnie przestrzegana dyrektywa krytycznej oceny ich działalności28. Pod szczególną pieczą znajdowały się dzieje polskiej lewicy socjalistycznej oraz partii komunistycznej. W końcu lat pięćdziesiątych Adam Ciołkosz zwracał uwagę na konieczność przeciwdziałania tym praktykom, uznając, że w przeciwnym razie "historia polskiego socjalizmu ulegnie gruntownemu zafałszowaniu"29.

Przedmiotem deprecjacji pozostawała polska polityka zagraniczna lat 1918-1939. Nadal obowiązywały zakazy oraz formuły interpretacyjne, za pomocą których odnoszono się do agresji sowieckiej z 17 września, działalności podziemia politycznego związanego z rządem na emigracji, Armii Krajowej i Powstania Warszawskiego. Długotrwałym i bezwzględnym zakazem obłożona była refleksja nad ziemiami wschodnimi w XIX i XX w. i dziedzictwem Kresów - zagadnieniami skazanymi na zatarcie w świadomości społecznej. Wymóg milczenia obejmował martyrologię Polaków w ZSRS po 17 września 1939 r. oraz zbrodnię katyńską.

Cenzura dbała o spójność przekazu dotyczącego zwłaszcza dziejów najnowszych, pilnując, by do krajowego obiegu naukowego nie przedostawały się interpretacje i sądy prezentowane przez historiografię emigracyjną. Tolerowano wprawdzie recenzowanie w krajowych czasopismach książek wydanych w oficynach emigracyjnych, były to jednak przypadki okazjonalne. Fakt poświęcenia uwagi emigracyjnemu wydawnictwu nie oznaczał akceptacji zawartych w nim hipotez i ustaleń30.

Przemilczanie piśmiennictwa emigracyjnego nie okazało się zabiegiem skutecznym i przynosiło rezultat odwrotny do zamierzonego. Prace historyków emigracyjnych cieszyły się w kraju renomą. Świadczy o tym rozgłos syntezy Władysława Pobóg-Malinowskiego, zwłaszcza części poświęconych latom 1914-1939 oraz II wojnie światowej31, sukces czytelniczy studium Jana M. Ciechanowskiego o Powstaniu Warszawskim32, zaakceptowanego do druku w państwowej oficynie po dekadzie wahań, oraz popularność książek, które ukazały się w obiegu niezależnym33.

Konstatacja fałszerstw i podszytych ideologią interpretacji skłaniała do przeciwdziałania, które uznać można za nie jedyny wprawdzie, niemniej istotny motyw poza­krajowego piśmiennictwa historycznego, koncentrującego uwagę na zagadnieniach politycznych. Z tego punktu widzenia traktować je można jako formę sprzeciwu wobec forsowanej w kraju wersji przeszłości oraz próbę rekonstruowania zagadnień, których piśmiennictwo krajowe z powodów politycznych nie mogło podejmować. Jedną z pierwszych prób przeciwstawienia się tendencjom obecnym w krajowym piśmiennictwie historycznym były polemiki z wydaną w 1947 r. książką Aleksandra Bocheńskiego Dzieje głupoty w Polsce. Pamflety dziejopisarskie34.

Misja sprowadzająca się do obrony przeszłości nie zawsze owocowała pracami, które cechował obiektywizm. Kłopot z zachowaniem bezstronności wynikał ze sposobu, w jaki pojmowano sens najnowszych dziejów Polski - chętnie identyfikowano je z imperatywem walki o wolność, zamykano w formule wydarzeń, dokonań jednostek bądź stronnictw politycznych, wpisujących się porządek militarno-martyrologiczny.

Praktyka ta prowadziła nie tyle do osiągania zadowalających wyników w poszukiwaniach wiarygodnego kształtu przeszłości świadczącego o rzetelności badawczej, ile do przeciwdziałania deformacjom i lukom powstałym w efekcie polityki władz komunistycznych. "Historiografia walcząca" chętnie wyolbrzymiała znaczenie zagadnień będących przedmiotem studiów jej przedstawicieli, nie zawsze radziła sobie z pokusą idealizacji, zdarzało się jej cierpieć na niedostatek podejścia krytycznego, pomijała lub marginalizowała refleksję nad wydarzeniami niechlubnymi bądź niemieszczącymi się w kanonie uznanych za warte uwagi. Niektórzy z autorów zdawali sobie sprawę ze specyfiki swojego położenia i mówili o tym otwarcie. Wacław Jędrzejewicz przy okazji recenzowania prac krajowego historyka poświęconych Józefowi Piłsudskiemu zastanawiał się, czy on, piłsudczyk, szczycący się mianem "oddanego żołnierza" Marszałka, podoła obiektywnej ocenie publikacji autorstwa marksistowskiego historyka będącego członkiem partii35.

Nie były to wyzwania jedyne. Część publicystów i historyków pozakrajowych ulegała mniej lub bardziej dającemu o sobie znać resentymentowi rosyjsko-sowieckiemu, wyrażającemu się w przekonaniu o niezmienności polityki rosyjskiej wobec Polski oraz stałości imperialnego charakteru rosyjskiej państwowości. Stanowisko to w bodaj najtrafniejszy sposób wyłożył Władysław Pobóg-Malinowski: "Moskal, nawet modlący się za pomordowanych w Katyniu, bestią żarłoczną być nie przestaje"36.

Wspólnota korzeni oraz wiele podobieństw w podejściu do przeszłości nie oznaczały jednakowego spojrzenia na dzieje najnowsze. Ani zawodowi historycy, ani tym bardziej publicyści historyczni oraz autorzy wspomnień nie byli w stanie bądź nie chcieli powściągać sympatii politycznych, pisząc o czasach wojny i dwudziestolecia niepodległości. Z grubsza rzecz biorąc, w mocy pozostawały podziały sprzed 1939 r., na które nałożyły się nowe, wywołane doświadczeniami wojennymi, wynikające np. ze zróżnicowanej oceny polityki gen. Sikorskiego. Na pytanie, czy wśród publicystów, autorów wspomnień i historyków aktywnych poza krajem po zakończeniu wojny można dostrzec "piłsudczyków", "dmowszczyków" i "sikorszczyków", trzeba odpowiedzieć twierdząco. W polu różnic powodowanych kryteriami pozamerytorycznymi mieściła się nie tylko ocena przeszłości, ale też opinie dotyczące dokonań historyków krajowych.

Nikłe powodzenie zabiegów na rzecz utrzymania sprawy polskiej w przestrzeni aktualnych zagadnień międzynarodowych tłumaczyło obowiązek przeciwstawiania się uznanym za niesprawiedliwe ocenom polskiej polityki przed 1939 r. bądź przemilczania polskiego udziału w wojnie. Najbardziej powszechną formą reakcji były sprostowania kierowane do prasy, z inicjatywami takimi często występował ambasador Edward Raczyński. Daleko lepszy rezultat przynosiły edycje prac w przekładach na języki obce. Poza publikacjami o charakterze naukowym należały do nich książki publicystyczne oraz świadectwa uczestników, którzy stawiali sobie za cel, oprócz upowszechniania własnych dokonań, zwrócenie uwagi na minimalizowany w historiografii zachodniej wkład Polski w pokonanie Niemiec oraz martyrologię Polaków w Związku Sowieckim. Ten fragment piśmiennictwa emigracyjnego i reakcje, jakie wywoływał, pozostaje nie w pełni rozpoznany, w związku z czym dobrze o nim pamiętać37.

Środowisko historyczne poza krajem

Wypełnianie zobowiązań wobec przeszłości i współczesności możliwe było dzięki aktywności stosunkowo licznego, aczkolwiek dość niejednorodnego środowiska historycznego38. Składało się ono z naukowców, publicystów oraz świadków historii, z zastrzeżeniem niedoskonałości kryteriów służących wyodrębnieniu wszystkich tych grup. Badacze akademiccy występowali niekiedy w rolach publicystów, a niejednokrotnie byli uczestnikami wydarzeń, z którymi mierzyli się jako naukowi analitycy bądź autorzy wspomnień. W ramach środowiska akademickiego można wyodrębnić grupy, których przedstawiciele różnili się wiekiem i wynikającymi stąd doświadczeniami oraz wyborami natury zawodowej. Do najstarszej generacji należeli urodzeni na ogół w ostatnim dwudziestoleciu XIX w., zatrudnieni przed wybuchem wojny w uniwersytetach lub instytutach naukowych, którzy znaleźli się poza krajem po wybuchu wojny. Współtworzyli oni instytucje naukowe, wchodzili w skład redakcji czasopism lub byli ich aktywnymi współpracownikami, identyfikowali się z organizacją i przesłaniem politycznym emigracji. Do grupy tej zaliczyć można m.in.: Jana Kucharzewskiego (1876-1952); Stanisława Kościałkowskiego (1881-1960); Mariana Kukiela (1885-1973); Władysława Wielhorskiego (1885-1967); Oskara Haleckiego (1891-1973); Ottona Laskowskiego (1892-1953); Władysława Dziewanowskiego (1894-1951); Henryka Paszkiewicza (1897-1979); Tadeusza Sulimirskiego (1898-1983), Władysława Pobóg-Malinowskiego (1899-1962) oraz historyka kultury i oświaty Stanisława Kota (1885-1975)39. Generację młodszą tworzyli urodzeni w początku XX w., którzy działalność naukową rozpoczęli przed wybuchem wojny: Leon Koczy (1900-1981); Wiktor Sukiennicki (1901-1983); Edmund Oppman (1903-1951); Paweł Skwarczyński (1903-1984); Tadeusz Piszcz­kowski (1904-1990) oraz Józef Jasnowski (1906-2009).

W obrębie środowiska historycznego uzasadnione zdaje się uwzględnienie naukowców z innych dziedzin humanistyki, którzy, w różny sposób i z różną intensywnością, wypowiadali się w sprawach stricte historycznych. Do grupy tej zaliczyć wypada m.in. historyków literatury Stanisława Strońskiego (1882-1955), Wacława Lednickiego (1891-1967)40, Manfreda Kridla (1882-1957) i Wiktora Weintrauba (1908-1998); prawnika Tytusa Komarnickiego (1896-1967), a także osoby, które zarzuciły działalność naukową na rzecz politycznej i po 1918 r. nie podejmowały badań oraz nie publikowały prac zasługujących na miano naukowych (np. Michał Sokolnicki, 1880-1967). Pamiętać trzeba także o tych, którzy przed wojną nie prowadzili działalności naukowej i rozpoczęli ją dopiero w warunkach emigracji. Do grupy tej należeli m.in. Władysław W. Kulski (1903-1989 r.)41 oraz Jan Karski (1914-2000).

Nieco inaczej potoczyły się losy przedstawicieli młodszej generacji, którzy edukację wyższego szczebla skończyli niedługo przed wybuchem wojny, podczas jej trwania lub zaraz po zakończeniu i znalazłszy się poza krajem, zdecydowali się na działalność naukową. Należeli do niej: Marian K. Dziewanowski (1913-2005), Jerzy Lerski (1917-1992), Stanisław Bóbr-Tylingo (1919-2001), Janusz K. Zawodny (1921-2012), Piotr Wandycz (1923-2017), Andrzej Korboński (1927-2013), Adam Bromke (1928-2008), Zdzisław Jagodziński (1927-2001), Tadeusz Wyrwa (1926-2010), Tadeusz Gromada (ur. 1929), Anna M. Cienciała (1929-2014), Jan M. Ciechanowski (1930-2016). Niektórzy z nich, związani z ośrodkami akademickimi krajów osiedlenia, przede wszystkim amerykańskimi lub brytyjskimi, publikowali w języku angielskim. Nie powodowało to wszelako zerwania kontaktu z instytucjami i czasopismami emigracyjnymi, których byli aktywnymi i cenionymi współpracownikami (Ciechanowski, Cienciała, Wandycz, Wyrwa). W obszarze ich badań mieściły się zagadnienia podobne do tych, ku którym kierowała zainteresowanie starsza generacja, co nie oznaczało zgodności w zakresie wniosków i konkluzji.

W końcu lat sześćdziesiątych z powodu prowadzonej przez reżim kampanii antysemickiej opuściło PRL grono historyków, do którego należeli Aleksander Litwin (1909-1984), Karol Lapter (1912-2003), Paweł Korzec (1919-2012), Emanuel Halicz (1921-2015), Józef Lewandowski (1923-2007) oraz Lucjan Dobroszycki (1925-2005)42. Bezpośrednio przed wyjazdem, bądź wcześniej, większość z nich pracowała w instytucjach powołanych do ideologizowania przeszłości (Zakład Historii Partii przy KC PZPR, Wyższa Szkoła Nauk Społecznych, Wojskowa Akademia Polityczna im. Feliksa Dzierżyńskiego). Poza krajem zaangażowania te nie pozostały niezauważone i spotykały się z krytycznymi uwagami, zwłaszcza wówczas, gdy - zapominając o własnej przeszłości - przedstawiciele tej grupy formułowali krytyczne opinie pod adresem historiografii krajowej43.

Większość emigrantów marcowych, w tym ci, którzy kontynuowali edukację na Zachodzie (Jan Tomasz Gross, ur. 1946 r.), związała się z instytucjami naukowymi państw, w których osiadła, co nie okazało się przeszkodą w podjęciu współpracy z "Zeszytami Historycznymi". Zdecydowało o tym nie tylko stanowisko Jerzego Giedroycia w kwestii relacji między emigracją a krajem i stosunku do nowych uchodźców, któremu początek dała sprawa Czesława Miłosza (1951 r.), ale także zainteresowania badawcze nowych autorów.

W początku lat osiemdziesiątych uformowała się kolejna formacja emigracyjna określana często mianem solidarnościowej. Jej wybitnym przedstawicielem był Jakub Karpiński (1940-2003), socjolog, kierujący zainteresowania ku dziejom PRL44. Do tego grona należy zaliczyć wypada także jego brata - literaturoznawcę Wojciecha Karpińskiego (1943-2020).

Fenomenem pozakrajowego piśmiennictwa historycznego było miejsce, jakie zajmowali w nim "świadkowie historii". Do tego gremium należały osoby piastujące w okresie przedwojennym bądź w czasie wojny stanowiska w aparacie rządowym, dyplomatycznym lub w wojsku, a także przedstawiciele innych profesji: pisarze, naukowcy, publicyści, działacze samorządowi, bankowcy, duchowni, którzy po 1945 r. znaleźli się na emigracji i postanowili w różnych formach dawać świadectwo o przeszłości. Prezentujący różne przekonania polityczne, inicjowali oni powstanie instytucji i towarzystw o charakterze naukowym, wchodzili w skład ich gremiów kierowniczych, niekiedy obejmowali stanowiska redaktorów czasopism. Przede wszystkim jednak byli autorami wspomnień, tekstów eseistycznych bądź spełniających kryteria opracowań naukowych. Do nieodosobnionych wypadków należało, że ich prace ukazywały się w przekładach na języki obce i w ten sposób przyczyniały się do propagowania wiedzy o przeszłości Polski.

Specyfika emigracji powojennej oraz jej skłonność do rejestrowania przeszłości sprawiały, że grupa, o której mowa, jest stosunkowo liczna i dość niejednorodna. Do tego środowiska należeli m.in.: Ignacy Baliński (1862-1951)45, Władysław Studnicki (1867-1953), Józef Haller (1873-1960)46, Michał Sokolnicki47, Aleksandra Piłsudska (1882-1963)48, Stanisław Stroński49,Wacław Grubiński (1883-1973)50, Stanisław Kot51, Jan Kwapiński (1885-1964)52, Eugeniusz Lubomirski (1895-1982)53, Felicjan S. Składkowski (1885-1962)54, Kazimierz Sosnkowski (1885-1969)55, Władysław Wielhorski (1885-1967)56, Adam Pragier (1886-1976)57, Jan Ciechanowski (1887-1973)58, Karol Popiel (1887-1977)59, Tadeusz Alf-Tarczyński (1889-1985)60, Ferdynand Goetel (1890-1960)61, Józef Godlewski (1890-1968)62, Aleksander Narbut-Łuczyński (1890-1977)63,Wacław Lednicki (1891-1967)64, Bogusław Miedziński (1891-1972), Edward Raczyński (1891-1993)65, Józef Zając (1891-1963)66, Władysław Anders (1892-1970)67, Henryk Gruber (1892-1973)68, Rafał Malczewski (1892-1965), Kajetan Dzierżykraj-Morawski (1892-1973)69, Leon Kozłowski (1892-1944)70, Juliusz Łukasiewicz (1892-1951)71, Stanisław Maczek (1892-1994)72, Stanisław Sosabowski (1892-1967)73, Wacław Jędrzejewicz (1893-1993)74, Walerian Meysztowicz (1893-1982)75, Józef Lipski (1894-1958)76, Tadeusz Tomaszewski (1894-1967)77, Aleksander Hertz (1895-1983)78, Tadeusz Komorowski (1895-1966)79, Stanisław J. Paprocki (1895-1976), Stanisław Kopański (1895-1976)80, Leon Mitkiewicz (1896-1972)81, Witold Babiński (1897-1985)82, Tadeusz Katelbach (1897-1977)83, Klemens Rudnicki (1897-1992)84, Alfons Jacewicz (1900-1979)85, Aleksander Wat (1900-1967), Stefan Korboński (1901-1989)86, Tadeusz Nowacki (1902-1976), Janusz Rakowski (1902-2001)87, Witold Gombrowicz (1904-1969)88, Zbigniew Stypułkowski (1904-1979)89, Michał Budny (1907-1995)90, Jerzy Giedroyc (1906-2000)91, Jan Ulatowski (1907-1997), Józef Łobodowski (1909-1988), Wojciech Wasiutyński (1910-1993)92, Michał Borwicz (1911-1987)93, Józef Garliński (1913-2005)94, Jan Karski95, Jan Nowak-Jeziorański (1914-2005)96, Jerzy Lerski97, Zbigniew S. Siemaszko (1923-2021)98.

Autorzy ci zdawali się odpowiadać na sformułowane w połowie lat pięćdziesiątych życzenie Jerzego Giedroycia, by "literatura pamiętnikarska na emigracji zaistniała"99, ale postulat ten nie pozostał bez odzewu nie tylko ze względu na zapobiegliwość Redaktora i wagę, jaką przywiązywał do wywoływania i ocalania świadectw100. Relacje, które wychodziły spod ręki "świadków historii", ogłaszane od zakończenia wojny, ułożyły się w panoramę polskich doświadczeń pierwszej połowy XX w. o trudnym do przecenienia znaczeniu i wraz z upływem czasu nie straciły na wartości. Zadecydowała o tym materia świadectw układających się w cykle tematyczne, a ich rangę poświadczały pozycja autorów, recenzje i wznowienia, w tym przedruki w kraju w obiegu pozacenzuralnym, oraz w wolnej Polsce po 1989 r.

Próba opisu pozakrajowego środowiska historycznego w całej jego złożoności nie może pomijać publicystów. W okresie bezpośrednio powojennym Stanisław Mackiewicz ograniczył eseistykę historyczną na rzecz politycznej oraz historyczno-literackiej. Wrócił do niej po powrocie do kraju, ale traktował ją jako tematykę zastępczą. Po jakimś czasie zdecydował się opublikować w Instytucie Literackim w Paryżu esej poświęcony polityce Józefa Becka, którą analizował już podczas wojny101. O przedwojennej polityce zagranicznej oraz II wojnie pisał Aleksander Bregman (1906-1967); jego książka poświęcona stosunkom sowiecko-niemieckim zyskała należne uznanie i doczekała się licznych wznowień102.

Różnorodność zainteresowań Pawła Zaremby (1915-1979) znalazła ujście w publikacjach na temat historii Polski103 i Stanów Zjednoczonych104, z kolei umiejętność specyficznego portretowania osób, które miał okazję poznać, znakomicie wykorzystywał piórem i głosem (Rozgłośnia Polska Radia Wolna Europa) Wacław A. Zbyszewski (1903-1985)105. Po zakończeniu pracy w Radiu Wolna Europa aktywność w zakresie publicystyki historycznej rozwinęli Tadeusz Żenczykowski (1907-1997)106 oraz Andrzej Pomian (właśc. Bogdan Sałaciński, 1911-2008).

Znamienną ewolucję zainteresowań przechodził od lat pięćdziesiątych Adam Ciołkosz (1901-1978), specjalizujący się, oprócz publicystyki politycznej, w historii polskiego ruchu socjalistycznego107. Na przeciwległym biegunie poglądów politycznych, zainteresowań i przekonań sytuuje się pisarstwo Jędrzeja Giertycha (1903-1992)108.

Pozakrajowe instytucje i czasopisma poświęcone przeszłości i jej badaniom

Warunki wojenne, mimo że niełatwe, umożliwiały tworzenie instytucji i organizacji naukowych, dających sposobność wykorzystania potencjału uczonych. W grudniu 1939 r. zainaugurował działalność Polski Uniwersytet Zagranicą, którego rektorem został prof. Oskar Halecki, przebywający w chwili wybuchu wojny poza krajem109. Na siedzibę Uniwersytetu wybrano pomieszczenia założonej w 1838 r. Biblioteki Polskiej w Paryżu. Biblioteka zyskiwała w ten sposób nowy wymiar, nawiązując do rozwiązań z XIX w., kiedy zarządzała nią Akademia Umiejętności, z której inicjatywy przy bibliotece powstała Stacja Naukowa.

Po klęsce Francji niektórzy badacze zdecydowali się pozostać nad Sekwaną, inni osiedli w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych. W Londynie oparcie stanowił Polski Ośrodek Naukowy (Polish Research Center), o którego utworzeniu zdecydowano w końcu 1939 r., pomyślany jako placówka inicjująca polsko-brytyjską współpracę naukową i kulturalną, prowadzący działalność wydawniczą. W 1942 r. w Nowym Jorku z inicjatywy prof. Bronisława Malinowskiego, Jana Kucharzewskiego, który wydostał się z okupowanej Polski wiosną 1940 r., oraz Oskara Haleckiego założony został Polski Instytut Naukowy w Ameryce (Polish Institute of Art and Science), traktowany początkowo jako przedłużenie Polskiej Akademii Umiejętności110. Nakładem PIN od 1956 r. ukazywało się czasopismo "The Polish Review", w latach 1956-1986 redagowane przez Ludwika Krzyżanowskiego.

W 1943 r. w Nowym Jorku ukonstytuował się Instytut Józefa Piłsudskiego, nawiązujący do przedwojennego Instytutu Badania Najnowszej Historii Polski, powołany do życia przez Ignacego Matuszewskiego, Henryka Floyar-Rajchmana oraz Wacława Jędrzejewicza. Instytut miał gromadzić i opracowywać materiały dotyczące najnowszych dziejów Polski, prowadzić działalność wydawniczą i odczytową111.

Po 17 września 1939 r. w głąb Związku Sowieckiego wywiezieni zostali bądź znaleźli się w obozach jenieckich m.in. profesorowie Stanisław Kościałkowski, Wiktor Sukiennicki i Stanisław Swianiewicz, związani z uczelniami wileńskimi, głównie Uniwersytetem Stefana Batorego. Doczekali oni amnestii będącej rezultatem układu polsko-sowieckiego z 31 lipca 1941 r. i szczęśliwie opuścili Związek Sowiecki. Dzięki nim i osobom o podobnych biografiach w okresie wojny obszarem badań naukowych oraz działalności wydawniczej stał się Bliski Wschód. Po ewakuacji Armii Polskiej gen. Andersa z ZSRS z inicjatywy Kościałkowskiego i Sukiennickiego w 1942 r. powstało w Teheranie Towarzystwo Studiów Irańskich, które przystąpiło do wydawania czasopisma "Studia Irańskie"112. W 1944 r. w Jerozolimie Jan Adamus i Walerian Charkiewicz uruchomili "Kwartalnik Historyczny na Wschodzie", czasopismo warte odnotowania, ale nietrwałe, które przestało wychodzić po ukazaniu się sześciu numerów113.

Dłużej przetrwał założony w 1943 r. w Jerozolimie przez Włodzimierza Bączkowskiego i Swianiewicza Instytut Bliskiego i Środkowego Wschodu "Reduta", który do pewnego stopnia stanowił przedłużenie działającego przed wojną w Warszawie Instytutu Wschodniego. Od 1946 r. placówka zmieniła nazwę na Instytut Wschodni "Reduta" i zwróciła zainteresowanie ku sowietologii (kwartalnik "Eastern Quarterly", 1948-1953). W 1949 r. zespół Instytutu osiadł w Londynie, gdzie rozpoczęto wydawanie powielanej serii "Wschód Polski"114. W jej ramach, pod redakcją Stanisława J. Paprockiego, ukazywały się rozprawy poświęcone zagadnieniom sowieckim, stosunkom polsko-rosyjskim oraz polsko-sowieckim, a także kwestiom narodowo­ściowym, ustrojowym i kulturalnym115.

Po zakończeniu wojny losy uczonych zaczęły się toczyć bardziej ustabilizowanym rytmem. Pozycję centrum życia kulturalnego emigracji potwierdzał Londyn za sprawą liczby instytucji i organizacji, które znalazły w nim siedziby. Nie oznacza to, że osiedlili się tam wszyscy naukowcy przebywający dotąd poza Wielką Brytanią. Oczekiwaniom całego środowiska, ograniczającym się do możliwości dalszego prowadzenia badań, dyskutowania i publikowania ich wyników, miały sprostać nowe organizacje naukowe założone w 1945 r. lub później.

W chwili zakończenia wojny za najpilniejszą potrzebę uznano zabezpieczenie dokumentów o proweniencji cywilnej i wojskowej wytworzonych przez władze RP na obczyźnie. Ochroną, kolekcjonowaniem i opracowywaniem tych materiałów miał się zajmować Instytut Historyczny im. gen. Sikorskiego powołany do życia w 1945 r.116 W miarę upływu czasu Instytut stał się centrum badań nad II wojną, wyposażonym w archiwum i bibliotekę, których zbiory były uzupełniane dzięki kolekcjom prywatnym, a także miejscem zebrań, odczytów i wystaw. W 1964 r. doszło do połączenia Instytutu z Polskim Ośrodkiem Naukowym, czego rezultatem była nowa nazwa - Instytut Polski i Muzeum im. gen. Władysława Sikorskiego117.

Instytut prowadził działalność wydawniczą i edytorską, przejął wydawanie czasopisma "Bellona", podjął prace nad rekonstrukcją udziału Polski w wojnie, czego owocem było wielotomowe dzieło Polskie Siły Zbrojne w II wojnie światowej wydawane od 1950 r. (kolejne tomy i ich części ukazywały się na przestrzeni ponad 30 lat118) oraz wybór dokumentów ilustrujących stosunki polsko-sowieckie podczas wojny, ogłoszony drukiem we współpracy z londyńską oficyną Heinemann119. Po połączeniu z Polskim Ośrodkiem Naukowym Instytut kontynuował edycję Diariusza i tek Jana Szembeka120.

Zaraz po zakończeniu działań wojennych za sprawą zabiegów ks. prof. Waleriana Meysztowicza, doc. Karoliny Lanckorońskiej i prof. Henryka Paszkiewicza założony został w Rzymie Polski Instytut Historyczny121. Istniejący dzięki zaangażowaniu i energii Lanckorońskiej, był wydawcą dwóch czasopism: rocznika "Antemurale" (założonego w 1954 r.) oraz serii "Elementa ad Fontium Editiones" (powstałej w 1960 r.), w której ukazywały się dokumenty dotyczące Polski przechowywane w archiwach zachodnioeuropejskich.

W rok po wojnie ukonstytuowało się w Londynie Polskie Towarzystwo Historyczne w Wielkiej Brytanii (od 1953 r. Polskie Towarzystwo Historyczne na Obczyźnie), którego prezesem został Marian Kukiel, inicjator jego założenia. Nawiązujące do organizacji o tej samej nazwie działającej w Polsce przed wojną Towarzystwo aspirowało do roli instytucji wspierającej badania, tłumaczącej sens ich prowadzenia w warunkach pozakrajowych oraz służącej ogłaszaniu ich wyników122. Funkcje te pełnić miało czasopismo "Teki Historyczne", którego pierwszy numer ukazał się w Londynie w 1947 r. Wedle początkowych zamierzeń "Teki" wychodzić miały z częstotliwością kwartalną, co okazało się wyzwaniem przekraczającym możliwości Towarzystwa, w związku z czym czasopismo ukazywało się nieregularnie (w 1959 r. wyszedł t. 10, a w 1990 r. t. 19).

W "Tekach" ogłaszane były materiały poświęcone różnym aspektom przeszłości, na ogół polskiej (do 1914 r.), oraz informacje o przedsięwzięciach badawczych i inicjatywach wydawniczych w kraju i na emigracji. Czasopismo wzięło na siebie powinność dawania świadectwa o kondycji nauki historycznej w kraju. Zagadnieniu temu poświęcał uwagę głównie Kukiel, pisując na ten temat nie tylko do "Tek"123.

"Teki Historyczne" nie były jedynym pismem PTH, sekcja muzealna wydawała periodyk "Broń i Barwa", będący kontynuacją miesięcznika ukazującego się w Warszawie w latach 1934-1939. W Londynie w 1948 r. wznowił je Władysław Dziewanowski124.

W czasie gdy zapadała decyzja o powołaniu PTH, rozstrzygał się los Instytutu Józefa Piłsudskiego Poświęconego Badaniu Najnowszej Historii Polski - Oddział w Londynie, założonego (względnie wznowionego) w 1947 r. z inicjatywy gen. Władysława Bortnowskiego i gen. Józefa Wiatra pod prezesurą Bortnowskiego125 (w 1950 r. zdecydowano o modyfikacji nazwy, ubył z niej człon "Oddział").

Instytut, braterski wobec nowojorskiego, zajmować się miał opracowywaniem dokumentów oraz ich przechowywaniem, a także stworzyć kolekcję muzealną i bibliotekę. W 1948 r. jego nakładem ukazał się pierwszy numer czasopisma "Niepodległość" (redaktorzy Konrad Libicki i Jan Starzewski, a następnie Tadeusz Schaetzel), nawiązującego nazwą do pisma wydawanego przed wojną przez Instytut Badania Najnowszej Historii Polski126. W polu zainteresowania powojennej "Niepodległości", podobnie jak wydawanej przed 1939 r., pozostawało dzieło Józefa Piłsudskiego oraz działalność jego obozu politycznego w okresie przed wybuchem I wojny światowej, podczas jej trwania oraz w II Rzeczypospolitej. "Niepodległość" publikowała artykuły, rozprawy, materiały źródłowe dotyczące okresu do września 1939 r., w tym korespondencję i wspomnienia, recenzje z wydawnictw ukazujących się na emigracji i w kraju oraz kronikę Instytutu. Wśród świadectw znalazły się cenne źródła do działalności Józefa Piłsudskiego (m.in. jego korespondencja)127, wspomnienia i autobiografia Ignacego Mościckiego128, wspomnienia Walerego Sławka129 oraz zapiski gen. Kazimierza Sosnkowskiego z kampanii wrześniowej130.

Czasopismo ukazywało się w miarę przygotowywania do druku materiałów oraz możliwości finansowych wydawcy. Tom drugi wyszedł w 1950 r., w przypadku kolejnych przerwy trwały dłużej: siódmy, przygotowany na 25-lecie śmierci marszałka Piłsudskiego (opatrzony adnotacją Londyn - Nowy Jork), ukazał się w 1962 r., po czym przez dekadę pismo nie było wydawane. Tom ósmy został opublikowany w 1972 r. przez Instytut nowojorski, który wydał również kolejne131; do 1989 r. ukazało się ich łącznie 22132.

Instytucją, która początkowo wydawała się pozostawać na marginesie życia naukowego, było Studium Polski Podziemnej133. Założone w 1947 r. w Londynie z inicjatywy gen. Tadeusza Pełczyńskiego, podjęło się gromadzenia i opracowywania materiałów ilustrujących walkę podziemną w kraju podczas okupacji, głównie dokumentów wytworzonych przez Oddział VI Sztabu Naczelnego Wodza. Po latach przygotowań Studium przystąpiło do wydawania edycji Armia Krajowa w dokumentach (t. 1, Londyn 1970; t. 2, Londyn 1973; t. 3, Londyn 1976; t. 4, Londyn 1977; t. 5, Londyn 1981; t. 6, Londyn 1980).

W 1946 r. z inicjatywy byłych pracowników służby dyplomatycznej w Londynie założony został Polski Instytut Badania Spraw Międzynarodowych, który przystąpił (1947 r.) do wydawania periodyku "Sprawy Międzynarodowe". W polu zainteresowania czasopisma leżały kluczowe wydarzenia polskiej polityki zagranicznej w okresie przedwojennym i wojennym134. "Sprawy Międzynarodowe" nie przetrwały próby czasu, pismo przestało się ukazywać w 1948 r. (opublikowano osiem zeszytów, w tym dwa o podwójnej numeracji).

Do grupy czasopism naukowych zaliczyć można nieregularnie ukazujący się almanach "Alma Mater Vilnensis" wydawany przez Społeczność Akademicką Uniwersytetu Stefana Batorego współtworzoną przez pracowników i absolwentów uczelni, którzy znaleźli się na obczyźnie po wybuchu wojny135. Tom pierwszy wyszedł w Londynie w 1949 r., kolejne ukazywały się w cyklach ponadrocznych (t. 5, 1958 r.)136. Podobny naukowo-wspomnieniowy charakter nosił "Pamiętnik Kijowski", którego pierwszy tom (1959 r.) ukazał się z inicjatywy londyńskiego Koła Kijowian w 300-lecie unii hadziackiej137; kolejne tomy "Pamiętnika" wydane zostały w latach: 1963 (t. 2); 1966 (t. 3); 1980 (t. 4); w 1995 r., w kraju, ukazał się t. 5. Zbliżonym intencjonalnie i merytorycznie wydawnictwem był "Pamiętnik Wileński" wydany w Londynie w 1972 r.

Historia Polski była przedmiotem nauczania na działającym od 1952 r. Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie w ramach Wydziału Humanistycznego. Uniwersytet był kontynuacją uczelni uruchomionej w Paryżu w końcu 1939 r. Miał uprawnienia do nadawania stopni naukowych (doktora i doktora habilitowanego)138. Podobnie było w przypadku Szkoły Nauk Politycznych i Społecznych, założonej w 1950 r., w której historia Polski, oprócz dziejów powszechnych, stanowiła obowiązujący przedmiot zasadniczy139.

Rezultatom badań historycznych, nie tylko nad dziejami najnowszymi, prowadzonych poza krajem poświęcano uwagę podczas konferencji i kongresów kultury i nauki, odbywających się głównie w Londynie począwszy od 1957 r. (następnie w latach 1970 i 1985)140. Pokłosiem tych spotkań były tomy zbierające wystąpienia uczestników, które budziły niekiedy uwagi krytyczne141.

Historia zajmowała istotne miejsce w obradach kolejnych kongresów naukowców polskiego pochodzenia w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie. Spotkania organizowane pod patronatem PIN odbyły się w Nowym Jorku (1966, 1971) oraz w Montrealu (1975). Cykliczne konferencje organizowało także Polsko-Amerykańskie Towarzystwo Historyczne (Polish-American Historical Association), wydające periodyk "Polish American Studies"142.

Przegląd organizacji i instytucji naukowych poza krajem nie może pomijać Instytutu Literackiego założonego z inicjatywy Jerzego Giedroycia w Rzymie w 1946 r., a jesienią następnego roku przeniesionego do podparyskiego Maisons-Laffitte. Instytut Literacki nie prowadził, co mogła sugerować nazwa, działalności naukowej, był ośrodkiem wydawniczym, którego nakładem ukazywały się początkowo tylko książki, od czerwca 1947 r. miesięcznik "Kultura", a od 1962 r. "Zeszyty Historyczne" - półrocznik, a następnie kwartalnik143.

O specyfice pomysłu Giedroycia przesądził krytycyzm wobec stylu myślenia emigracji legalistycznej oraz jej stosunku do przeszłości, zarówno tej nieodległej, tj. czasów II wojny, jak i dwudziestolecia międzywojennego. Nie mniej ważne znaczenie miały ograniczenia, które napotykała refleksja historyczna w kraju. Można wobec tego pozwolić sobie na tezę, że Redaktor "Kultury" pozostawał w kontrze do obydwu "polityk" historycznych. Odmawiał ich akceptacji, co nie znaczy, że zachowywał do nich porównywalny dystans oraz że nie prowadził własnej144. W odniesieniu do historiografii krajowej nastawienie Giedroycia nie było dalekie od przyjętego przez ogół emigracji - sprowadzało się do ujawniania zniekształceń oraz wypełniania luk będących rezultatem cenzury. W przypadku piśmiennictwa emigracyjnego Redaktora nie interesowało samopoczucie bohaterów wydarzeń, będących niekiedy jego autorami, ani zgodność tego, co publikował, z przyjętymi wyobrażeniami i interpretacjami. Polityka, którą prowadził, polegała na publikowaniu materiałów wnoszących nowe fakty i interpretacje oraz skłaniających do dyskusji. Jednym z jej istotnych zamiarów było poszukiwanie i publikowanie relacji "świadków", bez względu na ich profesje, poglądy i doświadczenia.

Materiały uznane za warte utrwalenia Giedroyc ogłaszał początkowo w dziale Najnowsza historia Polski uruchomionym w "Kulturze" w 1948 r. Rosnąca liczba świadectw, których publikowanie zagrażało przesłonięciu politycznego wymiaru pisma, do czego Redaktor nie chciał dopuścić, skłoniła go do założenia "Zeszytów Historycznych". Czasopismo było poświęcone dziejom najnowszym (po 1918 r.) i szybko zdobyło status najlepszego periodyku historycznego poza krajem, docenianego przez badaczy krajowych i emigracyjnych145. O sukcesie periodyku Giedroycia przesądziła nie najlepsza kondycja już istniejących czasopism ("Zeszyty" założone zostały w czasie przerwy w ukazywaniu się "Niepodległości") oraz tematyka: dwudziestolecie międzywojenne, sprawa polska podczas II wojny w kraju i na obczyźnie oraz historia PRL, co warunkach pozakrajowych stanowiło novum. Nie bez znaczenia była ranga publikowanych świadectw. Mimo ograniczonej pojemności "Zeszytów" Giedroyc decydował się na druk tekstów obszerniejszych, w koniecznych wypadkach publikując je w częściach. Niektóre ze świadectw ogłoszonych pierwotnie w "Zeszytach" ukazywały się ponownie w formie książkowej146.

O wartości czasopisma, którego dystynkcją był wysoki poziom zamieszczanych w nim materiałów, decydowało grono autorów. Obejmowało ono "świadków"147 oraz profesjonalnych badaczy należących do różnych generacji i reprezentujących różne specjalności, w tym naukowców krajowych - zjawisko w zasadzie niespotykane w przypadku innych czasopism mających na ogół charakter środowiskowy ("Niepodległość", "Teki Historyczne"). Nie bez znaczenia była stabilność "Zeszytów", choć w 1969 r. Giedroyc wyrażał obawy o przyszłość pisma148, oraz niespotykana w przypadku podobnych im periodyków regularność. W latach 1962-1989 ukazało się 90 numerów149.

Poza publikowaniem świadectw i rozpraw Giedroyc przywiązywał wagę do recenzowania wydawnictw krajowych i emigracyjnych "bez taryfy ulgowej". Założenie to, realizowane w "Zeszytach" i "Kulturze", obejmowało książki wychodzące nakładem Instytutu Literackiego.

"Zeszyty Historyczne" nie były jedynym pismem służącym walce z fałszerstwami i mistyfikacjami w obszarze dziejów najnowszych. Zadanie to podjął również periodyk "Polemiki", założony z inicjatywy Andrzeja Stypułkowskiego w 1963 r. Autorami "Polemik" byli publicyści (Aleksander Bregman, Paweł Zaremba) oraz działacze polityczni realizujący swoją pasję dziejopisarską (Adam Ciołkosz). Zgodnie z tytułem pismo zamieszczało recenzje prac historyków krajowych, przybierające charakter rozpraw recenzyjnych150.

Czasopisma wydawane przez instytucje naukowe oraz zbliżone do nich charakterem periodyki takie jak "Zeszyty Historyczne" nie były jedynymi, które podejmowały tematykę historyczną. Wznowiony w Londynie w 1946 r. tygodnik "Wiadomości" (w latach 1940-1944 pt. "Wiadomości Polskie. Polityczne i literackie") stał się miejscem druku tekstów wspomnieniowych, z których część ukazała się później w formie książkowej151, a także publicystyki historycznej i recenzji książek wydanych w kraju i na emigracji. Wyjątkowość pisma polegała na tolerancji (mającej jednak swoje granice), redaktora Mieczysława Grydzewskiego, kierującego się kryterium wartości materiałów, nie zaś poglądów reprezentowanych przez autorów, toteż "Wiadomości" publikowały wypowiedzi osób o różnych biografiach i poglądach politycznych. Oprócz świadectw gen. Andersa i Herlinga-Grudzińskiego, które ukazały się w wydaniach książkowych, w tygodniku ogłoszone zostały wspomnienia Stefana Badeniego152, Władysława Studnickiego153 i Stanisława Vincenza154. W zamieszczanych w "Wiadomościach" świadectwach, publicystyce historycznej, recenzjach i polemikach dostrzec można refleks wielu wyznawanych poza krajem poglądów na przeszłość, a zarazem równie liczne dowody wagi, jaką przywiązywano do ocalenia pamięci155.

Sporo różnorodnych gatunkowo i tematycznie materiałów ukazywało się w "Dzienniku Polskim i Dzienniku Żołnierza", wydawanym w Londynie pod tym tytułem od 1944 r. Jego publicystą, a przez pewien czas także redaktorem naczelnym, był Aleksander Bregman pisujący o sprawach minionych pozostających w polu widzenia opinii. W 1948 r. opublikował w "Dzienniku" serię artykułów poświęconych stosunkom niemiecko-sowieckim w 1939 r.156. Stały się one podstawą wydanej pod koniec lat pięćdziesiątych, wielokrotnie wznawianej książki Najlepszy sojusznik Hitlera157. W początku lat pięćdziesiątych, po ukazaniu się francuskiej edycji wspomnień Józefa Becka158, ogłosił wiele artykułów poświęconych polskiej polityce zagranicznej w okresie poprzedzającym wybuch wojny159.

Książki o tematyce historycznej znajdowały się w ofercie większości oficyn wydawniczych założonych w Wielkiej Brytanii po 1945 r., m.in. Gryf Publications Ltd., Katolickiego Ośrodka Wydawniczego Veritas, Polskiej Fundacji Kulturalnej oraz oficyny Bolesława Świderskiego (w serii "Czasy i ludzie" ukazały się wspomnienia Alfonsa Jacewicza, Stefana Korbońskiego, Felicjana Sławoja Składkowskiego i Zygmunta Zaremby, obejmujące okres II wojny światowej, oraz dziewiętnastowieczne relacje, np. Edwarda Czapskiego160). W 1978 r. paryskie wydawnictwo Libella zainicjowało serię pt. "Historia i teraźniejszość", której pierwszą pozycją była Historia polityczna Polski 1864-1918 Henryka Wereszyckiegopo raz pierwszy wydana w kraju w 1948 r. i skazana na niepamięć. Zasługi na rzecz literatury historycznej miały także wydawnictwa Polonia Book Fund, Spotkania oraz Puls Publications.

W 1953 r. Giedroyc wznowił wydawanie książek ukazujących się odtąd w ramach serii "Biblioteka "Kultury"". Wprawdzie jej dominantą były pozycje polityczne i literackie, ale w szczególnych wypadkach Redaktor decydował się na druk świadectw i opracowań o charakterze naukowym bądź publicystycznym. Niekiedy ogłaszał w formie książkowej tekst pierwotnie drukowany w "Kulturze"161.

Książki o tematyce historycznej ukazywały się w "Bibliotece Kultury" nie tylko ze względu na ich poruszane w nich zagadnienia. W latach sześćdziesiątych Giedroyc opublikował wspominany już esej Stanisława Mackiewicza (Polityka Becka) oraz świadectwo Januarego Grzędzińskigo (Maj 1926, Paryż 1965), o czym przesądziła tyleż wartość obu tekstów, choć dotyczyły spraw podejmowanych przez ich autorów już wcześniej162, co fakt, że choć mieszkali w kraju, zdecydowali się publikować pod własnymi nazwiskami w oficynie emigracyjnej. Przyczyna polityczna zdawała się równie ważna, jeśli wręcz nie ważniejsza, niż treść.

Nie inaczej było w wypadku artykułu Witolda Jedlickiego "Chamy i Żydy", który ukazał się w "Kulturze" w 1961 r.163, mimo że autor przebywał już poza Polską. Zawarta w nim interpretacja genezy Października 1956 r. okazała się impulsem do radiowej dyskusji zorganizowanej z inicjatywy dyrektora Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa Jana Nowaka-Jeziorańskiego. Fragmenty tej dyskusji opublikowano także w czasopiśmie RWE164, a po jakimś czasie w tomie Klub Krzywego Koła165 oraz osobnej broszurze166.

Nakładem Instytutu Literackiego ukazały się książki współtworzące kanon "literatury zsyłkowej". Poza świadectwem Józefa Czapskiego (Na nieludzkiej ziemi, 1949, wyd. poszerzone 1962167) Giedroyc wznowił Inny świat Herlinga-Grudzińskiego168 (Paryż 1965), wydał antologię Marii Czapskiej Polacy w ZSRS (1939-1942) (Paryż 1963) oraz relację Stanisława Swianiewicza, przesądzający dowód w sprawie odpowiedzialności za zbrodnię katyńską169.

Nie wszystkie inicjatywy wydawnicze Redaktora z zakresu literatury historycznej przyniosły spodziewane efekty. Z planowanej syntezy dziejów Polski pióra Pawła Zaremby ukazał się jedynie tom pierwszy (do 1506 r.)170. Rekompensatę stanowiły inne prace tego autora, głównie dwutomowa historii Polski 1918-1939 r., na którą złożyły się pogadanki przygotowane dla Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa171, oraz historia Stanów Zjednoczonych172.

Jednym z najważniejszych świadectw opublikowanych przez Giedroycia były Wspomnienia Wincentego Witosa173, z których wydaniem nosił się od początku lat pięćdziesiątych. Ogłoszenie drukiem Dziejów Polski Adama Krzyżanowskiego (wstęp J. Lewandowski, Paryż 1973) stanowiło wyraz determinacji w zaoferowaniu, głównie krajowemu czytelnikowi, syntezy dwudziestolecia. Świadom miary fałszerstw historycznych popełnianych w kraju, Redaktor chętnie wydawał książki poświęcone latom okupacji i okresowi bezpośrednio powojennemu (m.in. świadectwa Stefana Korbońskiego174 i Bronisława Krzyżanowskiego175).

Probierzem uznania, jakim darzono piśmiennictwo historyczne, okazała się Rozgłośnia Polska Radia Wolna Europa, która pod nazwą Głos Wolnej Polski w 1950 r. rozpoczęła działalność najpierw w Nowym Jorku, a następnie - w maju 1952 r. - w Monachium. Jan Nowak-Jeziorański, dyrektor redakcji monachijskiej (od 1955 r. także nowojorskiej), w czasie okupacji żołnierz AK i kurier na trasie Warszawa-Londyn-Warszawa, uważał ocalenie dziedzictwa narodowego i historycznego za jedno z czołowych zadań Radia, toteż w programie Rozgłośni obecne były audycje odnoszące się do kwestii będących przedmiotem fałszerstw, przekłamań bądź niedopowiedzeń. Rozgłośnia emitowała cykliczne audycje poświęcone fragmentom historii Polski, zjawiskom, wydarzeniom i osobom176. Gros uwagi kierowała ku dziejom najnowszym, ale interesowała się także epokami wcześniejszymi. Ambicją Nowaka było zaoferowanie słuchaczom wolnego od zniekształceń ideologicznych obrazu dziejów ojczystych oraz namysł nad istotnymi wydarzeniami dyskutowanymi w kraju i na emigracji, przedstawianymi z różnych punktów widzenia. Zadania te pomagało realizować grono współpracowników; znajdowali się wśród nich profesjonalni historycy, publicyści zajmujący się zagadnieniami historycznymi oraz "świadkowie", do których należał dyrektor Rozgłośni.

W rolach badacza i "świadka" występował w RWE Marian Kukiel, który zgodnie z sugestią Nowaka przygotował cykle audycji pt. Nasze dziedzictwo (1956-1957), Walka o wolność i rozwój myśli demokratycznej w Polsce (1957-1958); Cienie i blaski przeszłości (1964); Sylwetki z czasów moich (1964-1966); Z porozbiorowych dziejów Polski (1966-1967) oraz Początki Polski Odrodzonej (1967). W latach 1966-1967 Rozgłośnia emitowała jego uwagi pt. Z notatek historyka. W innej formule gatunkowej o historii Polski mówił w RWE Zygmunt Nowakowski, opowiadający o dziejach Polski od początków państwowości do lat czterdziestych XIX w. Na jego cykl Wieczory pod dębem złożyło się ok. 200 pogadanek177.

Podobne zadania powierzano m.in. Kajetanowi Dzierżykraj-Morawskiemu i Wacławowi A. Zbyszewskiemu. Obaj byli autorami cieszących się popularnością audycji, które ukazały się w formie książkowej. Ich geneza daje prawo do wyodrębnienia osobnej kategorii - literatury historycznej o rodowodzie radiowym. Do dzieł o ­takich korzeniach należą Nowakowskiego Wieczory pod dębem. Gawędy historyczne (Londyn 1966)178, Kukiela Dzieje Polski porozbiorowe 1795-1921 (Londyn 1961), Morawskiego Wczoraj. Pogadanki o niepodległym Dwudziestoleciu (Londyn 1967), Pawła Zaremby Historia dwudziestolecia..., Edwarda Raczyńskiego i Tadeusza Żenczykowskiego Od Genewy do Jałty. Rozmowy radiowe (Londyn 1988), Wacława A. Zbyszewskiego Gawędy o czasach i ludziach przedwojennych (Warszawa 2000).

Za sprawą zainteresowań Nowaka wynikających m.in. z jego biografii Rozgłośnia poświęcała sporo uwagi II wojnie światowej oraz dwudziestoleciu międzywojennemu (mówił o nim w autorskim cyklu Paweł Zaremba). Dzięki audycjom dotyczącym dziejów Armii Krajowej i Polskiego Państwa Podziemnego, cyklom Walki i prace Armii Krajowej179, Z kart historii AK i Polski Podziemnej przypominała o wydarzeniach skazywanych w kraju na marginalizację180. Radio wielokrotnie wracało do okoliczności wybuchu i przebiegu Powstania Warszawskiego w formie audycji rocznicowych, dyskusji okrągłego stołu oraz recenzji prac poświęconych powstaniu. Po ukazaniu się książki Jana M. Ciechanowskiego Powstanie Warszawskie. Zarys podłoża politycznego i dyplomatycznego (Londyn 1971) rozgłośnia nadała komentarz Andrzeja Pomiana, którego zdaniem praca Ciechanowskiego była "szkodliwsza od wydawnictw komunistycznych"181.

W 1963 r. Radio rozpoczęło wydawanie periodyku "Na Antenie", w którym zamieszczano transkrypcje najciekawszych audycji. Nowak był zdania, że czasopismo w sposób materialny, to jest mniej ulotny niż programy emitowane drogą radiową, dokumentowało charakter Rozgłośni i jej funkcję, polegającą m.in. na "propagowaniu wolności i tolerancji"182. Druk w "Na Antenie" miał nie mniejszą wagę niż same audycje, których treść "materializowano". W przypadku programów poświęconych przeszłości utrwalenia w formie druku doczekały się m.in. ankiety dotyczące położenia Polski w końcu XVIII w.183, miejsca pochówku króla Stanisława Augusta184, powstania styczniowego185, a także dyskusje na temat polityki zagranicznej Józefa Becka186, września 1939 r. 187 oraz Powstania Warszawskiego188.

Niektóre z audycji nawiązywały do nieodległych w czasie bądź bieżących wydarzeń w PRL189; tak było w przypadku dyskusji o polityce narodowościowej w II Rzeczypospolitej (1968 r.)190. Inne, przybierające formę wielogłosu wspomnień, poświęcone były osobistościom świata polityki, m.in. marszałkowi Piłsudskiemu191.

Dalsza część w wersji pełnej