? Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2024
Wszystkie prawa zastrzeżone.
Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.
Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.
Recenzenci: prof. dr hab. n. med. Mariola Marchlewicz
dr hab. Ewa Lange, prof. SGGW
Wydawca: Inga Markiewicz
Redaktor prowadzący: Beata Bednarczuk
Redaktor merytoryczny: Magdalena Majewska
Korekta: Beata Bakoń
Producent: Adam Krajewski
Projekt okładki i stron tytułowych: Magdalena Kocińska O!Studio
eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2024 r. (Wydanie I)
Warszawa 2024
PZWL Wydawnictwo Lekarskie
ISBN 978-83-01-23582-6
DOI: https://doi.org/10.53271/2023.194
Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.
ul. G. Daimlera 2
02-460 Warszawa
pwn.pl
Księgarnia wysyłkowa:
tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88
e-mail: wysylkowa@pzwl.pl
Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek
Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl
Dr hab. n. med. i n. o zdr. Aneta Czerwonogrodzka-Senczyna
Absolwentka Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego, Wydziału Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji (mgr inż. w zakresie żywienia człowieka i dietetyki). Wieloletni pracownik Kliniki Pediatrii i Endokrynologii Samodzielnego Publicznego Dziecięcego Szpitala Klinicznego w Warszawie. Pracę doktorską, obronioną w 2008 roku na I Wydziale Lekarskim Akademii Medycznej w Warszawie (obecnie Warszawski Uniwersytet Medyczny) poświęciła zagadnieniom dotyczącym wpływu wapnia pokarmowego na wskaźniki antropometryczne, gospodarki lipidowej i węglowodanowej u dzieci i młodzieży z otyłością prostą. Stopień doktora habilitowanego nauk medycznych i nauk o zdrowiu uzyskała w 2019 roku, na podstawie cyklu publikacji pt. "Rola otyłości i jej powikłań oraz sposobu żywienia i stanu odżywienia w patogenezie wybranych zaburzeń stanu zdrowia". Od 2006 r. jest adiunktem naukowo-dydaktycznym w Zakładzie Dietetyki Klinicznej (wcześniej w Zakładzie Żywienia Człowieka) Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego. Specjalizuje się w dietetyce pediatrycznej, żywieniu w chorobach skóry, żywieniu kobiet w ciąży i okresie laktacji oraz dietetycznym wspomaganiu zaburzeń płodności. Jest autorką licznych publikacji naukowych w tych obszarach wiedzy.
Prof. dr hab. n. med. Anna Zalewska-Janowska
Kierownik Zakładu Psychodermatologii Katedry Pulmonologii, Reumatologii i Immunologii Klinicznej Uniwersytetu Medycznego w Łodzi. Profesor medycyny, lekarz specjalista dermatolog-wenerolog, alergolog i immunolog kliniczny. Liderka interdyscyplinarnego zespołu pracującego zgodnie z bio-psycho-społecznym (holistycznym) modelem medycyny.
Wieloletni profesor wizytujący w ramach programu ERASMUS w Karolinska Institutet w Sztokholmie - Klinika Dermatologii oraz na Uniwersytecie Humboldta w Berlinie - Klinika Dermatologii i Alergologii, Szpital Charité.
Członkini wielu międzynarodowych towarzystw naukowych. Autorka i współautorka ponad 100 artykułów i profesjonalnych książek. Uczestniczy w szkoleniu studentów i rezydentów w swoich specjalizacjach medycznych oraz aktywnie współpracuje w ramach interdyscyplinarnych zespołów badawczych: GA2LEN Urticaria Center of Reference and Excellence (GA2LEN UCARE) - Międzynarodowe Centrum Doskonałości badań nad Pokrzywką oraz GA2LEN Angioedema Center of Reference and Excellence (GA2LEN ACARE) - Międzynarodowe Centrum Doskonałości Badań nad Obrzękiem Naczynioruchowym.
Autorzy
mgr Katarzyna Błażejewska-Stuhr
Katedra i Zakład Żywienia Człowieka i Metabolomiki
Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie
dr n. med. Iwona Boniecka
Zakład Dietetyki Klinicznej
Warszawski Uniwersytet Medyczny
dr n. med. Ewa Chlebus
NZOZ Novaderm Klinika Dr Chlebus w Warszawie
dr hab. n. med. i n. o zdr. Aneta Czerwonogrodzka-Senczyna
Zakład Dietetyki Klinicznej
Warszawski Uniwersytet Medyczny
prof. dr hab. n. med. Barbara Dołęgowska
Katedra Mikrobiologii, Immunologii i Medycyny Laboratoryjnej
Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie
dr hab. n. med. i n. o zdr. Anna Jeznach-Steinhagen
Zakład Dietetyki Klinicznej
Warszawski Uniwersytet Medyczny;
Poradnia Diabetologiczna
Instytut Matki i Dziecka w Warszawie
mgr Aleksandra Kajdas
Zakład Dietetyki Klinicznej
Warszawski Uniwersytet Medyczny
lek. Aleksandra Kuźniak
Katedra i Klinika Dermatologii
Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu
dr n. med. Katarzyna Mańkowska
Katedra Mikrobiologii, Immunologii i Medycyny Laboratoryjnej
Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie
dr n. farm. Monika Michalak
Katedra Nauk Farmaceutycznych Collegium Medicum Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach
lek. Sara Shawkat
NZOZ Rodzina w Inowrocławiu
dr n. med. Aleksandra Słodka
Zakład Psychodermatologii
Katedra Pulmonologii, Reumatologii i Immunologii Klinicznej
Uniwersytet Medyczny w Łodzi
prof. dr hab. n. o zdr. Ewa Stachowska
Zakład Żywienia Człowieka i Metabolomiki
Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie
prof. dr hab. n. med. i n. o zdr. Dorota Szostak-Węgierek
Zakład Dietetyki Klinicznej
Warszawski Uniwersytet Medyczny
dr n. med. Bartłomiej Tarkowski
Zakład Psychodermatologii
Katedra Pulmonologii, Reumatologii i Immunologii Klinicznej
Uniwersytet Medyczny w Łodzi
dr n. med. i n. o zdr. Katarzyna Tomaszewska
Zakład Psychodermatologii
Katedra Pulmonologii, Reumatologii i Immunologii Klinicznej
Uniwersytet Medyczny w Łodzi
prof. dr hab. n. med. Anna Zalewska-Janowska
Zakład Psychodermatologii
Katedra Pulmonologii, Reumatologii i Immunologii Klinicznej
Uniwersytet Medyczny w Łodzi
prof. dr hab. n. med. Agnieszka Żebrowska
Klinika Dermatologii i Wenerologii
Uniwersytet Medyczny w Łodzi
Przedmowa
Choroby skóry są powszechnym problemem zdrowotnym. Wpływają nie tylko na dobrostan fizyczny, lecz także psychiczny i społeczny pacjentów, znacząco pogarszając jakość ich życia. Połączenie odpowiedniego podejścia medycznego, wiedzy o żywieniu oraz zrozumienie mechanizmów powstawania chorób skórnych może prowadzić do znaczących postępów w leczeniu i zapobieganiu tym schorzeniom. Badania ostatnich lat wykazały, że zmiana stylu życia, w tym w sposobie żywienia, może wpływać na ogólną kondycję skóry, procesy jej starzenia, a także na wyniki leczenia niektórych jej schorzeń. Szczególnie istotne jest zatem zrozumienie wpływu diety na zdrowie skóry, ponieważ właściwe odżywianie odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu prawidłowego funkcjonowania zarówno tego organu, jak i całego organizmu.
W niniejszym podręczniku autorzy skupili się na chorobach skóry, w których rola diety jest uznaną metodą interwencji stosowaną od lat, np. opryszczkowatym zapaleniu skóry, jak i takich, w których była dotąd niedocenianym aspektem terapii. Okazuje się jednak, że w niektórych przypadkach interwencje żywieniowe mogą wpływać na ich przebieg, jak ma to miejsce w przypadku trądziku, w innych zmiana diety może służyć jako jeden z elementów profilaktyki, na przykład w raku skóry czy w procesach jej starzenia. Nierzadko choroba dermatologiczna może być powiązana ze schorzeniem ogólnoustrojowym, a zmiana sposobu żywienia może poprawiać wyniki leczenia, jak w przypadku łuszczycy. Wiadomo także, że niektóre leki stosowane w dermatologii, takie jak glikokortykosteroidy, zwiększają ryzyko innych chorób, a odpowiednia dietoterapia może znacząco ograniczyć ich rozwój oraz zminimalizować niektóre skutki uboczne.
Pacjenci często zasięgają porady dietetycznej u dermatologa, ponieważ uważają, że wiele dotykających ich problemów zdrowotnych, w tym choroby skóry, mają związek z ich dietą. Chociaż niektóre z tych obaw są bezpodstawne, to - jak wspomniano wyżej - badania ostatnich lat pokazały, że względy dietetyczne mogą być ważne w wielu schorzeniach dermatologicznych. Zawsze celem postępowania powinna być trwała zmiana wzorców i nawyków żywieniowych, do czego gorąco w tym podręczniku zachęcamy. Idealnie byłoby też, żeby uzupełnieniem porady dermatologicznej w opisywanych przez nas chorobach skóry była porada dietetyczna. Jednak nie zawsze jest to możliwe. Chciałybyśmy zatem, aby pacjenci, którzy nie mogą lub nie chcą szukać dalszej porady z zakresu żywienia, wstępne wskazówki do zmiany diety i wspomożenia procesu leczenia swojej choroby mogli znaleźć w niniejszej książce. Jest ona dedykowana nie tylko pacjentom, lecz także wszystkim dermatologom i dietetykom, którzy na co dzień leczą i wspierają pacjentów w ich zmaganiach z chorobą.
Opracowanie to ma na celu dostarczenie medykom kompleksowego i aktualnego spojrzenia na rolę diety w zdrowiu skóry. Zawarte w niej informacje zostały oparte na najnowszych badaniach naukowych oraz praktycznym doświadczeniu specjalistów w dziedzinach dermatologii i żywienia. Książka prowadzi czytelnika od podstawowej wiedzy na temat wpływu diety na dobrostan skóry i procesy jej starzenia, poprzez omówienie wybranych chorób skórnych, w których dieta może wspierać proces leczenia, aż do wskazówek dotyczących wsparcia psychologicznego w tych schorzeniach. Autorzy analizują również wpływ żywienia na procesy patologiczne w skórze oraz mechanizmy immunologiczne, które odgrywają kluczową rolę w rozwoju chorób dermatologicznych. Dzięki tej książce specjaliści będą mieli możliwość lepszego zrozumienia wpływu diety na zdrowie tego największego widocznego dla otoczenia organu ciała człowieka oraz wykorzystania zdobytej wiedzy w praktyce klinicznej.
Życzymy przyjemnej lektury - wszak "jesteśmy tym co jemy"!
Redaktorki naukowe
Aneta Czerwonogrodzka-Senczyna
Anna Zalewska-Janowska
Słowo wstępne Profesor Marioli Marchlewicz
Książka "Żywienie w chorobach skóry" jest rezultatem niezwykle dobrze przemyślanej i spójnej współpracy interdyscyplinarnego zespołu specjalistów złożonego zarówno z dietetyków, jak i dermatologów. Takie kompleksowe podejście do zagadnienia żywienia w chorobach skóry jest bardzo pożądane.
Pozycja ta dotyczy kluczowego dla interakcji społecznych największego, widocznego dla osób trzecich narządu, czyli skóry. Jest przeznaczona dla szerokiego grona odbiorców zajmujących się zarówno w pracy zawodowej, jak i w życiu prywatnym szeroko pojętymi tematami z zakresu dietetyki i dietoterapii.
Zdrowy wygląd skóry, na który niebagatelny wpływ ma sposób odżywiania się, jest istotnym czynnikiem codziennego funkcjonowania zgodnie z zasadą "jak cię widzą, tak cię piszą".
Pierwsze rozdziały książki są poświęcone przedstawieniu w sposób wielopoziomowy, a jednocześnie bardzo przystępny wpływu różnorodnych grup substancji odżywczych tj. witamin, składników mineralnych, polifenoli, karotenoidów i kwasów tłuszczowych na procesy starzenia się skóry. Wskazano także na istotną rolę zaawansowanych produktów końcowych glikacji na proces starzenia.
Bardzo przydatne dla wszystkich czytelników są także rozdziały traktujące o mikrobiomie skóry oraz jelit w przebiegu chorób skóry. To spojrzenie na choroby skóry przez pryzmat mikroorganizmów jelitowych jest nowatorskie. Wydaje się, że traktowanie człowieka jako holobiontu, czyli mieszaniny komórek ludzkich i mikrobioty jelitowej, wniesie sporo nowych informacji do terapii i żywienia pacjentów z problemami dermatologicznymi.
Osobne rozdziały traktujące o roli dietoterapii w poszczególnych chorobach skóry są opracowane perfekcyjnie i w sposób naturalny łączą w jedną spójną całość oba główne nurty, czyli dermatologię i dietoterapię. Obejmują one takie choroby skóry, jak trądzik pospolity, trądzik różowaty, łojotokowe zapalenie skóry, łuszczyca, autoimmunizacyjne choroby pęcherzowe oraz grzybice.
Dwa ostatnie rozdziały książki są interdyscyplinarne i prezentują wysoki poziom innowacyjności. Pierwszy dotyczy wsparcia dietetycznego u pacjentów stosujących systemowe preparaty glikokortykosteroidowe (sGKS). Jest to zagadnienie niezwykle ważne. Stosowane systemowo GKS są wielokrotnie jedynymi preparatami pozwalającymi choremu funkcjonować, ale jednocześnie prowadzą do rozwoju wielu działań ubocznych, z których część może być minimalizowana dzięki specjalistycznej dietoterapii. Ostatni rozdział książki dotyczy czynników psychologicznych w patogenezie i leczeniu chorób skóry. W rozdziale tym kompleksowo przedstawiono rolę dietoterapii w reakcji stresowej oraz praktyczne wskazówki motywujące - niezwykle istotny czynnik w pracy z pacjentem.
Holistyczne podejście do terapii chorób skóry w połączeniu z profilaktyczną i głęboko wspomagającą dietoterapią jest wielką zaletą tego opracowania.
Podsumowując, Autorzy oddają w ręce czytelników pozycję, która jest cennym, o wysokich walorach praktycznych, wkładem interdyscyplinarnego grona specjalistów w kompleksowe opracowanie i przedstawienie zagadnienia dietoterapii w chorobach skóry.
prof. dr hab. n. med. Mariola Marchlewicz
Kierownik Katedry i Kliniki Chorób Skórnych i Wenerycznych
Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie
Słowo wstępne Profesor Ewy Lange
Książka "Żywienie w chorobach skóry" jest pozycją wzbogacającą wybór monografii o tematyce żywieniowej, podejmującą rzadko poruszaną tematykę związku diety z chorobami skóry. W publikacji omówiono szeroką grupę jednostek chorobowych związanych z dysfunkcją skóry i wskazano na powiązanie ich rozwoju z czynnikami żywieniowymi. Co istotne, przedstawiono też możliwości wspomagania leczenia chorób skóry poprzez odpowiednie modyfikacje dietetyczne.
Pozycja ta na pewno znajdzie odbiorców nie tylko wśród osób zajmujących się żywieniem i dietetyką, lecz także specjalistów z zakresu ochrony zdrowia i nauk o zdrowiu oraz nauk medycznych, szczególnie lekarzy, pielęgniarek czy kosmetologów. Może też stanowić ciekawe źródło informacji dla studentów różnych kierunków związanych z dietetyką, żywieniem człowieka czy medycyną i naukami o zdrowiu.
Każdy z rozdziałów stanowi kompendium wiedzy o etiologii i sposobie leczenia określonych jednostek chorobowych związanych z dysfunkcją skóry. W każdym z nich opisano wpływ sposobu żywienia i poszczególnych jego elementów na rozwój określonych zaburzeń. Zwrócono również uwagę na znaczenie określonych modyfikacji dietetycznych we wspomaganiu leczenia chorób skóry. Zalecenia związane z dietoterapią tej grupy chorób zostały przedstawione w formie syntetycznych podsumowań i praktycznych zaleceń, często zebranych w czytelnych tabelach i zestawieniach, co w znaczący sposób ułatwia ich wykorzystanie w codziennej praktyce.
Dodatkowym walorem niniejszej pozycji jest zwrócenie szczególnej uwagi na znaczenie powiązania jakości oraz charakterystyki mikrobioty jelit z mikrobiomem skóry, a co za tym idzie - z jej prawidłowym funkcjonowaniem. Wpływ sposobu żywienia na mikrobiotę jelitową, a tym samym możliwość modyfikacji osi jelito-skóra, wydaje się podstawą zaleceń dietetycznych w większości chorób związanych ze skórą. Ciekawe są rozdziały poświęcone procesowi starzenia się skóry i powiązania jego nasilenia z jakością czynników dietetycznych. Zagadnienia dotyczące powiązania diety z chorobami skóry zostały uzupełnione o interesujący rozdział na temat czynników psychologicznych w rozwoju chorób skóry i ich znaczenia we wspomaganiu leczenia, w tym w poradnictwie dietetycznym.
Informacje podane w niniejszej monografii są podparte aktualnymi pozycjami literaturowymi, często pojawiają się odniesienia do konkretnych badań obserwacyjnych lub interwencyjnych oraz najnowszych metaanaliz badań poświęconych ocenie powiązań czynników żywieniowych z chorobami skóry. Każdy rozdział kończy spis literatury, co ułatwia czytelnikowi dotarcie do pozycji źródłowych w celu poszerzenia zebranej w książce wiedzy.
Zarówno układ książki, jak i jej syntetyczna treść, obejmująca najważniejsze informacje związane z dietoprofilaktyką i dietoterapią najczęstszych chorób skóry, wypełnia lukę w szerokim wyborze monografii związanych z żywieniem i dietetyką, stanowiąc ciekawą pozycję, która może być przydatna zarówno dla studentów kierunków dietetyczno-żywieniowych czy związanych z naukami o zdrowiu, jak i specjalistów ochrony zdrowia, chcących poszerzyć swoją wiedzę z tego zakresu.
dr hab. Ewa Lange, prof. SGGW
Katedra Dietetyki, Instytut Nauk o Żywieniu Człowieka
Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie
1Wpływ diety na kondycję skóry i proces jej starzeniaMonika Michalak
Prawidłowe odżywianie jest ściśle związane z kondycją skóry. Dostarczenie z codzienną dietą niezbędnych składników odżywczych jest niezwykle istotne dla wszystkich procesów biologicznych zachodzących zarówno w skórze młodej, jak i starzejącej się.
Skóra składa się z naskórka i skóry właściwej, poniżej której znajduje się tkanka podskórna. W zbudowanym z 5 warstw (rogowej, jasnej, ziarnistej, kolczystej, podstawnej) naskórku, poza keratynocytami, komórkami biorącymi udział w procesie keratynizacji, występują także komórki barwnikowe - melanocyty oraz komórki Langerhansa, mastocyty i komórki Merkla. W skórze właściwej utworzonej z tkanki łącznej, obejmującej warstwę brodawkową i siateczkową, znajdują się fibroblasty odpowiedzialne za produkcję kolagenu, elastyny, glikozaminoglikanów (GAG), a także liczne naczynia krwionośne, zakończenia nerwowe oraz przydatki - mieszki włosowe oraz gruczoły potowe i łojowe. Skóra pełni wiele złożonych funkcji, m.in. bierze udział w procesach metabolizmu i homeostazy, odpowiada za wydalanie, wybiórcze wchłanianie oraz magazynowanie substancji. Pełni ponadto funkcję ochronną przed czynnikami biologicznymi, chemicznymi oraz fizycznymi.
Wielu autorów podkreśla zależność między odpowiednio zbilansowaną dietą a prawidłowym wyglądem i funkcjonowaniem skóry. Jest ona tkanką o wysokim potencjale proliferacyjnym, dlatego tak ważna jest odpowiednia podaż białek, węglowodanów oraz tłuszczów, które są niezbędne do prawidłowej regeneracji komórek. Określone kwasy tłuszczowe są ważne dla zachowania funkcji bariery skórnej i integralności strukturalnej warstwy rogowej naskórka. Kluczowym elementem diety wpływającym na stan skóry są także witaminy, składniki mineralne oraz antyoksydanty, w tym polifenole i karotenoidy (ryc. 1.1).
Rycina 1.1.
Składniki odżywcze mające istotny wpływ na kondycję skóry
Oprac. M. Michalak.
Coraz więcej wyników badań sugeruje, że dieta ma istotny wpływ na starzenie się skóry. Jest to naturalny, złożony proces wewnątrzpochodny (chronologiczny) oraz zewnątrzpochodny (fotostarzenie). Oba te procesy nakładają się na siebie i są silnie związane ze wzrostem reaktywnych form tlenu (reactive oxygen species - ROS) oraz zjawiskiem stresu oksydacyjnego zachodzącego w skórze. Wolne rodniki powodują jej uszkodzenia m.in. poprzez niszczenie lipidowych składników sebum, ceramidów cementu międzykomórkowego warstwy rogowej oraz utlenianie wielonienasyconych kwasów tłuszczowych wchodzących w skład fosfolipidów błon komórkowych. Uszkadzają także włókna elastynowe, powodują depolimeryzację kwasu hialuronowego oraz wpływają na indukowaną stresem oksydacyjnym degradację melanocytów i proces melanogenezy. Zarówno wewnątrz-, jak i zewnątrzpochodny proces starzenia się skóry wiąże się ze zmianami jej właściwości fizycznych, morfologicznych i fizjologicznych. Efektem tego jest przyspieszone tworzenie się zmarszczek, utrata sprężystości, elastyczności, suchość, nierównomierna pigmentacja i przebarwienia, teleangiektazje, podatność na podrażnienia, a także spowolnienie procesu regeneracji oraz gojenia się skóry. Z procesami starzenia wiąże się także zwiększona częstość występowania zmian przednowotworowych i nowotworowych skóry. Ryzyko jest tym większe, im jest ona częściej eksponowana na promieniowanie ultrafioletowe (UV). Promieniowanie UV ma działanie nie tylko mutagenne, lecz także immunosupresyjne (hamuje aktywność komórek Langerhansa, składowych układu immunologicznego skóry).
Wśród składników bioaktywnych o znaczeniu przeciwstarzeniowym wymienić można substancje uczestniczące w syntezie i metabolizmie składowych skóry (m.in. białek i niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych), jak również hamujące degradację jej komponentów i utrzymujące integralność struktury (składniki regulujące ekspresję enzymów, takich jak metaloproteinazy macierzy, matrix metalloproteinases - MMP).
Istotne znaczenie w profilaktyce i pielęgnacji skóry starzejącej się mają antyoksydanty wygaszające ROS i łagodzące uszkodzenia oksydacyjne, a także składniki chroniące przed negatywnymi skutkami działania promieniowania UV. Obecnie wzrasta zainteresowanie antyoksydantami naturalnymi, a wśród nich surowcami roślinnymi, które nie tylko odznaczają się zdolnością do zmiatania wolnych rodników, lecz także wspomagają mechanizmy obronne i regeneracyjne skóry. Właściwości antyoksydacyjne roślin związane są z obecnością w nich m.in. takich składników, jak polifenole (w tym flawonoidy, kwasy fenolowe, stilbeny), karotenoidy (w tym karoteny, ksantofile), tokoferole czy kwas askorbinowy.
Witaminy
Witaminy to grupa związków o zróżnicowanej budowie chemicznej, istotnych dla właściwego funkcjonowania ludzkiego organizmu. Są niezbędne do prawidłowego wzrostu i rozwoju. Są katalizatorami biologicznymi, stanowią elementy budulcowe grup prostetycznych różnorodnych enzymów, w wyniku czego umożliwiają przebieg wielu reakcji biochemicznych. Witaminy wpływają na wszystkie warstwy skóry, dlatego ważne jest dostarczenie z dietą produktów będących dobrym ich źródłem. Dla prawidłowego funkcjonowania skóry oraz zapobiegania procesom jej starzenia istotne znaczenie mają zarówno witaminy rozpuszczalne w wodzie (C oraz z grupy B), jak i rozpuszczalne w tłuszczach (A, D, E, K).
Witamina A
Pod względem chemicznym jest 20-węglową cząsteczką zbudowaną z pierścienia cykloheksenylowego, łańcucha bocznego z czterema podwójnymi wiązaniami w konfiguracji trans oraz alkoholowej grupy końcowej all-trans-retinol.
Retinoidy (witamina A oraz jej pochodne) biorą czynny udział w produkcji białek oraz metabolizmie komórkowym i podziałach komórkowych. Po wniknięciu w naskórek uczestniczą w procesie uwalniania czynników transkrypcyjnych oraz czynników wzrostu. Odpowiadają za odnowę naskórka poprzez udział w procesie złuszczenia martwych komórek najbardziej zewnętrznej warstwy rogowej oraz proliferacji komórek żywych warstw (podstawnej i kolczystej) naskórka. Retinoidy, poprzez wzmocnienie bariery naskórkowej, wpływają także na zmniejszenie transepidermalnej utraty wody (transepidermal water loss - TEWL). Po wniknięciu w warstwę skóry właściwej odpowiadają za zwiększoną syntezę elastyny oraz kolagenu poprzez pobudzanie fibroblastów. Proces ten wpływa na kondycję tkanki łącznej skóry właściwej, w wyniku czego dochodzi do poprawy jej jędrności, stopnia nawilżenia, a także elastyczności. Retinoidy chronią kolagen przed zniszczeniem indukowanym przez MMP. Badania wskazują także, iż pochodne witaminy A wykazują działanie fotoprotekcyjne oraz chronią kwas deoksyrybonukleinowy (deoxyribonucleic acid - DNA) przed uszkodzeniem indukowanym promieniowaniem UV. Retinoidy wpływają na przebudowę włókien retikulinowych i syntezę nowej sieci naczyń włosowatych w skórze właściwej. Witamina A wpływa nie tylko na gęstość skóry, jej zabarwienie, lecz także reguluje pracę gruczołów łojowych oraz ogranicza produkcję sebum.
Dzienne zapotrzebowanie na witaminę A u mężczyzn wynosi 900 ?g, a u kobiet 700 ?g równoważnika retinolu. Warto pamiętać, że hiperwitaminoza może wpływać niekorzystnie na zdrowie, ale także kondycję skóry i jej przydatków. Nadmiar witaminy A objawia się m.in. uczuciem dyskomfortu i zmęczenia, drażliwością i zdenerwowaniem, krwawieniem z dziąseł, wypadaniem włosów czy zmniejszonym apetytem. Natomiast do objawów hipowitaminozy zaliczyć można kruchość paznokci, wysuszenie błon śluzowych, suchość i łamliwość włosów, suchość spojówek, osłabienie i wrażliwość dziąseł.
Witamina A obecna jest w produktach pochodzenia zwierzęcego, m.in. w wątrobie (13000 ?g/100 g), mleku (15-36 ?g/100 g), serach dojrzewających (213-382 ?g/100 g), jajach (272 ?g/100 g), maśle (814 ?g/100 g), i wybranych rybach morskich, np. w łososiu (41 ?g/100 g) czy makreli wędzonej (54 ?g/100 g). W produktach pochodzenia roślinnego występuje prowitamina A (?-karoten), która w skórze jest przekształcana w aktywną formę.
