Charakterystyka diet mających zastosowanie w chorobach nerek i dróg moczowych
Żywienie dietetyczne, aby mogło spełniać swoje zadanie, powinno być zbliżone do prawidłowego, z zachowaniem wszystkich zaleceń fizjologii żywienia. Wprowadzone zmiany powinny być jak najmniejsze. Jedynie w ostrych stanach chorobowych ograniczenia dietetyczne mogą być znaczne. Niepełne żywienie powinno trwać możliwie jak najkrócej. Dieta lecznicza powinna więc odpowiadać zapotrzebowaniu fizjologicznemu chorego organizmu, z uwzględnieniem stanu odżywienia, wieku, płci, stanu zdrowia i aktywności fizycznej.
Dietę ustala lekarz lub na jego zlecenie wykwalifikowana dietetyczka. Wskazówki dietetyczne dotyczą ilości i jakości produktów spożywczych i potraw, sposobu przyrządzania, liczby i rozkładu posiłków w ciągu dnia. Chory powinien wiedzieć, jakie są dozwolone i przeciwwskazane pokarmy oraz ściśle przestrzegać zaleconej diety.
1. Dieta łatwo strawna pełnowartościowa
Zasady diety łatwo strawnej pełnowartościowej
Ilość energii należy ściśle dostosować do wydatków energetycznych organizmu. Ludzie dorośli powinni utrzymywać stałą masę ciała, zależnie od wzrostu i budowy organizmu. Szkodliwe jest zarówno zbytnie wychudzenie, jak i otyłość.
Pożywienie powinno być urozmaicone. Spożywać należy różnorodne produkty, aby nie doprowadzić do niedoborów składników pokarmowych. W codziennym jadłospisie powinny znajdować się produkty ze wszystkich grup żywności, a więc: zbożowe, mleczne, warzywa i owoce, chude mięso, ryby, drób, tłuszcze roślinne bogate w niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe.
Wskazane jest spożywanie produktów zbożowych z pełnego przemiału, głównie pochodzących z pszenicy. Są one bogate w witaminy, sole mineralne oraz włókna roślinne (błonnik). Produkty te sprzyjają poprawie przemiany materii i ułatwiają utrzymanie właściwej masy ciała.
Warzywa i owoce należy spożywać podczas każdego posiłku. Są one bardzo dobrym źródłem witamin antyoksydacyjnych, jak witamina C, witamina E, prowitamina A (beta-karoten). Są one również bogatym źródłem składników mineralnych i błonnika. Zawierają dużą ilość pierwiastków zasadotwórczych.
Spożywanie chudego mleka i sera, zwłaszcza twarogowego. Mleko i sery są bardzo dobrym źródłem białka, wapnia i witaminy B2. Do zdrowych produktów poprawiających mikroflorę przewodu pokarmowego należą przetwory mleczne fermentowane, jak jogurt, kefir, kwaśne mleko, maślanka, potrawy sporządzane na serwatce lub serwatka stosowana jako napój.
Mięso ryb jest zdrowsze niż mięso zwierząt rzeźnych. Należy je spożywać 2 - 3 razy w tygodniu. Dobrym źródłem białka jest chude mięso drobiu, królików, cielęcina, wołowina, konina. Produkty te należy spożywać 2 - 3 razy w tygodniu. Pozostałą ilość białka pokrywają sery i niewielka liczba jaj (2 - 3 szt. tygodniowo).
Ograniczyć należy tłuszcze zwierzęce, zawierające nasycone kwasy tłuszczowe i cholesterol, a więc smalec, łój, boczek, oraz tłuste mięso zwierząt rzeźnych, tłuste wędliny, pełne mleko, masło, śmietanę, tłuste sery twarde i topione. Tłuszcze zwierzęce należy zastępować tłuszczami roślinnymi bogatymi w niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (olej sojowy, słonecznikowy, kukurydziany, rzepakowy). Ograniczyć należy tradycyjne smażenie na tłuszczu. Do smażenia beztłuszczowego należy używać odpowiednich naczyń, a do pieczenia folii aluminiowej i woreczków żaroodpornych.
Wskazane jest ograniczenie cukru i słodyczy, które oprócz węglowodanów nie zawierają składników pokarmowych. Nadmierne spożycie cukru sprzyja otyłości, miażdżycy, kamicy żółciowej, próchnicy zębów.
Konieczne jest ograniczenie soli kuchennej. Jeśli lekarz nie zaleci ograniczenia lub wykluczenia soli z diety, należy zmniejszyć jej ilość do 6 g/d, co równa się 1 łyżeczce do herbaty. Należy używać soli jodowanej.
Alkohol należy wykluczyć, gdyż wypłukuje magnez oraz przyczynia się do zmniejszenia zawartości witamin.
Spożywanie żywności nieprzeterminowanej, świeżej. Młode owoce i warzywa po dokładnym umyciu powinno się spożywać w całości. Produkty nieświeże, źle przechowywane bywają często zakażone pleśniami, zawierają aflatoksyny.
Posiłki powinno spożywać się w spokoju i dobrej atmosferze. Należy jeść wolno, dokładnie żując. Napoje należy wypijać po posiłku.
Posiłki należy spożywać regularnie, zgodnie z własnym biorytmem.
Wskazane jest urozmaicenie posiłków pod względem doboru produktów, barwy, smaku, zapachu, konsystencji i sposobu przyrządzania. W celu poprawy wartości odżywczej, walorów smakowych i zapachowych potraw należy używać przypraw ziołowych i warzyw przyprawowych.
Podstawą racjonalnego żywienia człowieka jest odpowiednia wartość energetyczna i odżywcza diety. Za podstawę do planowania diety łatwo strawnej pełnowartościowej przyjęto średnie wartości dla kobiet i mężczyzn o umiarkowanej aktywności fizycznej (Ś. Ziemlański).
Tabela 1. Wartość energetyczna i odżywcza diety łatwo strawnej pełnowartościowej (na podstawie wytycznych J. Hasika i Ś. Ziemlańskiego)
Składniki
Ilość składnika
Kobiety
Mężczyźni
Średnia wartość
Energia (MJ i kcal)
9,7 (2300)
12,6 (3000)
10,9 (2600)
Białko (g)
70 - 90
75 - 100
85
Tłuszcze (g)
63 (30% energii)
82 (30% energii)
75
NNKT (g)
6 (3% energii)
8 (3% energii)
7
Węglowodany (g)
330 - 405
400 - 480
396
(55 - 58% energii)
(58 - 60% energii)
Błonnik pokarmowy (g)
30
40
35
Wapń (mg)
1100
900
1000
Żelazo (mg)
18
15
17
Witaminy A - ekwiwalent retinolu (?g)
800
1000
900
Witamina B1 (mg)
1,9
1,8
1,9
Witamina B2 (mg)
1,8
2,6
2,5
Witamina C (mg)
70
70
70
Tabela 2. Dzienna racja pokarmowa diety łatwo strawnej pełnowartościowej (wg H. Stobnickiej-Szczygłowej)
Produkt
Miara (g)
Wymienniki pokarmowe
1. Produkty zbożowe:
100 g chleba równa się
75 g mąki lub makaronu, lub kaszy
100 g mąki lub kaszy, lub makaronu równa się 135 g chleba
pieczywo jasne i razowe
250
mąka, kasza, makaron
80
2. Mleko i produkty mleczne: mleko
500
100 g mleka równa się
ser biały twarogowy
60
15 g sera twarogowego lub
żółty ser
10
10 g żółtego sera
3. Jaja (1/2 - 1 szt.)
25 - 50
1 jajko równa się
50 g chudego mięsa lub sera twarogowego
4. Mięso, drób, wędliny, ryby:
100 g mięsa równa się
100 g sera twarogowego lub
80 g chudej wędliny lub
85 g filetów rybnych
mięso zwierząt rzeźnych i drobiu
140
wędliny
30
ryby (filety)
40
5. Masło i śmietana:
20 g masła równa się
100 g śmietany
masło
20
śmietana 18%
30
6. Inne tłuszcze:
olej sojowy, słonecznikowy
15
olej rzepakowy, oliwa z oliwek, margaryna "kubkowa"
10
7. Ziemniaki (4 - 5 średniej wielkości)
400
8. Warzywa i owoce zawierające witaminę C
200 - 300
9. Warzywa i owoce bogate w prowitaminę A
200 - 300
10. Pozostałe warzywa i owoce
300
11. Strączkowe suche
0
12. Cukier i słodycze:
cukier
50
100 g cukru równa się
150 g dżemu lub
dżem, miód
30
125 g miodu
Tygodniowy jadłospis dla diety łatwo strawnej pełnowartościowej
Poniedziałek
I śniadanie: Kawa zbożowa z mlekiem, pieczywo razowe, pasta z sera twarogowego i ryby wędzonej, pomidor.
II śniadanie: Owoce.
Obiad: Zupa szpinakowa z ziemniakami, pierogi z owocami, ciastka serowe z jabłkami, herbata ziołowa.
Kolacja: Zrazy cielęce, surówka z marchwi i czosnku, ziemniaki, kompot.
Wtorek
I śniadanie: Zupa mleczna z ryżem, pieczywo razowe z masłem, pasztet z królika, sałatka z kukurydzy, owoce.
II śniadanie: Bułka z masłem, sałatka wielowarzywna, herbata z mlekiem.
Obiad: Zupa jarzynowa, kabaczki faszerowane mięsem, sos pomidorowy, surówka z kalafiora, napój z jabłek.
Kolacja: Knedle czeskie, surówka z selera, jabłek i orzechów, owoce, jogurt.
Środa
I śniadanie: Herbata z mlekiem, pieczywo razowe, pasta z twarogu i włoszczyzny, owoce.
II śniadanie: Chleb pełnoziarnisty z masłem, sałatka z pszenicy gotowanej, marchewki i jabłek, maślanka.
Obiad: Zupa kminkowa, leczo, ziemniaki purée, surówka z czarnej rzodkwi, kompot.
Kolacja: Pierogi leniwe, sałatka wykwintna, mus z jabłek, kefir.
Czwartek
I śniadanie: Zupa mleczna z kaszą, pieczywo razowe, pasta z twarogu i włoszczyzny, jabłko pieczone.
II śniadanie: Chleb irlandzki, ryba w jarzynach, herbata z cytryną.
Obiad: Zupa pomidorowa, królik w potrawce, sałata zielona, kompot z czarnych porzeczek.
Kolacja: Omlet z owocami, napój z maślanki.
Piątek
I śniadanie: Mleko z gotowaną pszenicą, pieczywo pszenne razowe z masłem i dżemem, owoce.
II śniadanie: "Surówka piękności".
Obiad: Zupa selerowa, pstrąg nadziewany szpinakiem, surówka z patisona, ziemniaki, kompot.
Kolacja: Cukinia panierowana serem, sos jarzynowy, pieczywo razowe, galaretka z kefiru, herbata ziołowa.
Sobota
I śniadanie: Zupa mleczna z zacierkami, pieczywo razowe z masłem, pasta selerowa, owoce.
II śniadanie: Chleb z kminkiem, pasztet z królika, pomidor, napój z mięty.
Obiad: Zupa ryżowa z cytryną, kurczak duszony, marchewka, surówka z kapusty pekińskiej, ziemniaki, herbata z owoców dzikiej róży.
Kolacja: Zapiekanka z makaronu, mięsa i warzyw, surówka z papryki, kompot.
Niedziela
I śniadanie: Kawa zbożowa z mlekiem, pieczywo razowe, mostek cielęcy faszerowany, sałatka z pomidorów i cebuli, owoce.
II śniadanie: Piernik z marchwi, jogurt.
Obiad: Rosół jarski, indyczka duszona z orzechami, szpinak, surówka z papryki, ziemniaki, owoce.
Kolacja: Keks jarzynowy, sos beszamelowy, pieczywo, herbata, jogurt owocowy.
2. Dieta łatwo strawna niskobiałkowa
Zasady diety łatwo strawnej niskobiałkowej
Dieta zalecana jest przez lekarza indywidualnie, zależnie od stopnia tolerancji białka przez chorego. Podczas stosowania tej diety konieczna jest stała kontrola ilości i jakości spożywanego białka oraz okresowe oznaczanie elektrolitów we krwi (sodu, potasu, wapnia, fosforu) i bilansu wodnego. Celem diety jest zachowanie równowagi metabolicznej i wodnej.
Zapotrzebowanie energetyczne zależne jest od aktywności chorego i jego stanu zdrowia. Zwykle przyjmuje się około 35 kcal (174 kJ) na 1 kg należnej masy ciała, co stanowi 2000 - 2500 kcal (8,4 - 10,5 MJ).
Zależnie od stopnia zaawansowania choroby nerek ogranicza się białko do 0,7 g/kg należnej masy ciała.
Dzienne spożycie białka wynosi więc 40 - 50 g. Zalecenie spożycia mniejszej ilości białka w ciągu dnia kwalifikuje chorego do leczenia szpitalnego. W diecie łatwo strawnej niskobiałkowej należy tak dobierać produkty żywnościowe, aby wartość biologiczna białka była duża. Podaje się jaja, mleko, ser biały, chude mięso i ryby. Ogranicza się białko roślinne do 1/3 ogólnej ilości. Warzyw strączkowych nie podaje się ze względu na ich właściwości wzdymające i dużą ilość białka roślinnego. W przypadku braku pełnowartościowego białka zmniejsza się synteza enzymów, hormonów i przeciwciał, zmniejsza się odporność, dochodzi do zaburzeń układów enzymatycznych.
Tłuszcze powinny pokryć zapotrzebowanie energetyczne w 25 - 30%. Przyjmuje się 1 - 1,3 g tłuszczu na 1 kg należnej masy ciała. Potrawy zbyt tłuste są źle tolerowane przez chorych. Najlepiej podawać tłuszcze o dużej wartości odżywczej: masło, śmietankę, olej sojowy, słonecznikowy, kukurydziany. Oleje powinno się dodawać do potraw w formie emulsji, np. w postaci domowego majonezu niedoprawianego solą i octem, aby chory nie widział tłuszczu na powierzchni potrawy. Tłuszcze zwierzęce, zawierające nasycone kwasy tłuszczowe i cholesterol należy ograniczyć, ponieważ często dochodzi do hiperlipoproteinemii.
Węglowodany uzupełniają dzienne zapotrzebowanie energetyczne po uprzednim pokryciu zapotrzebowania na białka i tłuszcze (50 - 60%). Podaje się je w postaci ziemniaków, produktów zbożowych, często w postaci skrobi pszennej oraz warzyw i owoców. Chorzy, u których występują nudności i wymioty, niechętnie jedzą słodkie potrawy. Dodatek soku z cytryny poprawia przyswajanie tych potraw.
Składniki mineralne:
SÓD. W niewydolności nerek dochodzi do zaburzeń w gospodarce tego elektrolitu. Podawanie sodu w postaci soli kuchennej zależne jest od jego wydalania z moczem. Nie ogranicza się soli kuchennej, jeśli nie występują obrzęki. W przypadkach wykluczenia soli kuchennej z diety smak potraw poprawia się dodatkiem przypraw, takich jak sok z cytryny, zielona pietruszka, koperek. W przypadkach obrzęków potrawy przyrządza się bez soli, ewentualnie soli się gotowe potrawy po wierzchu, zgodnie ze wskazaniami lekarza. Zwykle jej ilość nie powinna przekraczać 3 g/d. Należy przy tym pamiętać o wykluczeniu wszystkich produktów, do których dodano sól w przetwórstwie przemysłowym (np. wędliny, konserwy, pieczywo).
POTAS. W przypadkach hipopotasemii uzupełnia się potas preparatami farmakologicznymi, zalecanymi przez lekarza. W przypadku zwiększonego stężenia potasu we krwi ogranicza się spożycie warzyw i owoców bogatych w ten składnik.
Pozostałe składniki mineralne podaje się w granicach norm dla zdrowego człowieka. W praktyce w przypadku zmniejszonego przesączania kłębuszkowego zachodzi konieczność ograniczenia lub eliminacji produktów bogatych w fosfor przy zachowaniu niezbędnej podaży wapnia. Jest to trudne do osiągnięcia dietą. Odpowiednie preparaty farmakologiczne mogą wyrównać stężenie wapnia, a zmniejszyć zawartość fosforu we krwi.
ŻELAZO. W diecie z ograniczeniem białka uzupełnia się jego niedobór na zlecenie lekarza preparatami farmakologicznymi.
Należy kontrolować objętość podawanych płynów i ilość wydalanego moczu oraz masę ciała. W przypadku obrzęków ogranicza się w diecie ilość płynów, zgodnie ze wskazaniem lekarza.
Potrawy podaje się gotowane, duszone bez obsmażania, smażone bez tłuszczu na specjalnych patelniach pod przykryciem. Dobrze jest przygotować potrawy na kwaśno, zwłaszcza w przypadku redukcji soli kuchennej i znacznego braku łaknienia. Zaleca się dodatek soku z cytryny, kiszonego żuru, serwatki, kwaśnego mleka, maślanki, galaretek i kisieli owocowych. Należy unikać potraw zbyt słodkich i tłustych. Posiłki powinno się podawać częściej, lecz w mniejszych ilościach. Potrawy powinny być smaczne, atrakcyjnie przyrządzone i podane.
Tabela 3. Wartość energetyczna i odżywcza diety łatwo strawnej niskobiałkowej (na podstawie wytycznych J. Hasika i Ś. Ziemlańskiego)
Składnik
Wartość
Uwagi
Energia (MJ i kcal)
8,4 - 10,5 (2000 - 2500)
Białko (g)
40 - 50
czasem 20 - 30
Tłuszcz (g)
70 - 80
Węglowodany (g)
300 - 380
50 - 60% energii
Wapń (mg)
0,7 - 0,9
Żelazo (mg)
15
Witamina A - ekwiwalent retinolu (?g)
800
Witamina B1 (mg)
1,5
Witamina B2 (mg)
2,1
Witamina C (mg)
75
Tabela 4. Dzienna racja pokarmowa diety łatwo strawnej niskobiałkowej (wg H. Stobnickiej-Szczygłowej)
Produkt Ilość (g) Wymienniki pokarmowe 1. Produkty zbożowe: skrobia pszenna 200 100 g skrobi pszennej równa się 125 g chleba bezbiałkowego, który w 100 g zawiera 0,8 g białka lub kasza jęczmienna, krakowska, ryż 30 23 g kaszy manny, ma ?ki pszennej, bułki tartej lub 40 g białego chleba lub 45 g chleba pytlowego lub ma ?ka ziemniaczana 10 8g skrobi pszennej 2. Mleko i produkty mleczne: mleko 2% tłuszczu 300 100 g mleka świeżego równa się 9g chudego mleka w proszku ser biały twarogowy 75 100 g sera białego tłustego równa się 84 g sera białego chudego lub 185 g sera homogenizowanego tłustego lub 575 g mleka świeżego 3. Jaja (1 szt.) 50 50 g jaja równa się 30 g mięsa chudego bez kości lub 25 g chudej szynki lub 60 g sera tłustego homogenizowanego 4. Mięso, drób, wędliny, ryby i przetwory mięsne: mięso chude bez kości 100 100 g mięsa chudego równa się 75 g chudej szynki lub 60 g chudego sera homogenizowanego lub 120 g filetów rybnych 5. Masło i śmietanka: masło 20 10 g masła równa się śmietanka 18% 20 40 g śmietanki
6. Inne tłuszcze:
olej sojowy, słonecznikowy, kukurydziany oliwa z oliwek
margaryna "kubkowa"
30
7. Ziemniaki (brutto)
200
8. Warzywa i owoce zawierające witaminę C (brutto)
200
100 g pomidorów równa się 100 g soku pomidorowego lub 60 g kalafiora lub
400 g pomarańczy, grejpfruta
9. Warzywa i owoce zawierające karoten (brutto)
200
100 g marchwi równa się 70 g cykorii lub
50 g szpinaku lub
20 g koncentratu pomidorowego
10. Pozostałe warzywa i owoce (brutto)
200
100 g buraków równa się
100 g selera, pietruszki, porów 100 g jabłek równa się
100 g arbuza, moreli, żurawin, porzeczek, jeżyn lub 70 g truskawek, wiśni lub
500 g soku pitnego z jabłek
11. Strączkowe suche
0
12. Cukier i słodycze: cukier, miód, dżem
50
