? Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2025
Wszystkie prawa zastrzeżone.
Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.
Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.
Recenzja: dr hab. n. med. i n. o zdr. Agnieszka Kozioł-Kozakowska
Wydawca: Anna Kretowicz-Muniak
Redaktor prowadzący: Anna Klocek
Redaktor merytoryczny: Barbara Kowalska
Korekta: Katarzyna Bury-Słabicka
Producent: Adam Krajewski
Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek
Projekt okładki i stron tytułowych: Nietypowo Studio Kreatywne Paweł Stelmach
eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2025 r. (Wydanie I)
Warszawa 2025
PZWL Wydawnictwo Lekarskie
ISBN 978-83-01-24178-0
DOI: https://doi.org/10.53271/2025.020
Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.
ul. G. Daimlera 2
02-460 Warszawa
pwn.pl
Księgarnia wysyłkowa:
tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88
e-mail: wysylkowa@pzwl.pl
Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl
Przedmowa
Zaburzenia gospodarki węglowodanowej u dzieci i młodzieży stanowią istotne wyzwanie dla pediatrii, diabetologii i dietetyki klinicznej. W ostatnich dekadach obserwujemy wzrost częstości zachorowań na cukrzycę typu 1 oraz niepokojąco rosnący trend zapadalności na cukrzycę typu 2 w populacji pediatrycznej. Cukrzyca często współistnieje z innymi schorzeniami przewlekłymi, takimi jak celiakia, mukowiscydoza i choroby endokrynologiczne, co komplikuje leczenie i wymaga indywidualizacji interwencji żywieniowej.
Celem niniejszej monografii jest kompleksowe omówienie zasad żywienia dzieci i młodzieży z zaburzeniami gospodarki węglowodanowej zgodnie z aktualnymi rekomendacjami naukowymi. Analizowane są różne aspekty terapii dietetycznej w cukrzycy typu 1 i typu 2 oraz w zespołach chorobowych powodujących wtórne zaburzenia metabolizmu glukozy. Szczególną uwagę poświęcono wpływowi diety na kontrolę glikemii, insulinooporność, nadwagę i otyłość, a także na ryzyko powikłań przewlekłych.
W książce przedstawiono patofizjologiczne mechanizmy zaburzeń gospodarki węglowodanowej, strategie dietoterapeutyczne oparte na dowodach naukowych oraz praktyczne zalecenia żywieniowe dostosowane do wieku i współistniejących schorzeń. Podkreślono rolę indeksu glikemicznego i ładunku glikemicznego, składu posiłków oraz personalizacji diety w zależności od indywidualnych metabolicznych potrzeb młodych pacjentów.
Książka jest skierowana do lekarzy pediatrów, diabetologów, dietetyków klinicznych oraz innych specjalistów zajmujących się opieką nad dziećmi i młodzieżą z zaburzeniami gospodarki węglowodanowej. Zawiera przegląd aktualnej literatury oraz praktyczne wskazówki dotyczące interwencji żywieniowej i monitorowania skuteczności terapii. Stanowi także cenne źródło wiedzy dla edukatorów diabetologicznych i zdrowotnych, pielęgniarek, nauczycieli i rodziców wspierających dzieci w zarządzaniu chorobą.
Przedstawione w publikacji treści pomogą zrozumieć rolę żywienia w kontroli cukrzycy i innych zaburzeń metabolicznych, poprawić jakość życia pacjentów oraz ograniczyć ryzyko powikłań.
Dynamiczny rozwój technologii diabetologicznej, rosnąca liczba badań nad wpływem diety na glikemię oraz zmieniający się skład żywności odgrywają kluczową rolę w terapii żywieniowej zaburzeń gospodarki węglowodanowej. Niniejsza monografia, przygotowana z uwzględnieniem zasad medycyny opartej na dowodach (EBM), dostarcza aktualnych, zweryfikowanych informacji wspomagających podejmowanie świadomych decyzji terapeutycznych. Dzięki temu może stać się cennym narzędziem w praktyce klinicznej, służącym poprawie standardów leczenia oraz żywienia dzieci i młodzieży z cukrzycą lub innymi schorzeniami metabolicznymi.
Na koniec pragnę podziękować wszystkim Współautorom za ich wkład w powstanie tej publikacji oraz za podzielenie się swoją wiedzą i doświadczeniem.
Beata Sińska
Wykaz skrótów
AA (arachidonic acid) - kwas arachidonowy
AAP (American Academy of Pediatrics) - Amerykańska Akademia Pediatrii
ABCD Study (Adolescent Brain Cognitive Development Study) - Badanie Rozwoju Poznawczego Mózgu Nastolatka
Acetylo-CoA - acetylokoenzym A
ADA (American Diabetes Association) - Amerykańskie Towarzystwo Diabetologiczne
ADI (acceptable daily intake) - dopuszczalne dzienne spożycie
ADP (adenosine diphosphate) - adenozynodifosforan
AGE (advanced glycation end-products) - końcowe produkty zaawansowanej glikacji
AI (adequate intake) - wystarczające spożycie
AITD (autoimmune thyroid disease) - autoimmunizacyjne choroby tarczycy
ALA (alpha-linolenic acid) - kwas alfa-linolenowy
anty-GAD (anti-glutamic acid decarboxylase) - przeciwciała przeciwko dekarboksylazie kwasu glutaminowego
ATg (antithyroglobulin antibodies) - przeciwciała przeciw tyreoglobulinie
ATP (adenosine triphosphate) - adenozynotrifosforan
ATPO (autoantibodies to thyroid peroxidase) - przeciwciała przeciwko peroksydazie tarczycowej
AZT - autoimmunizacyjne zapalenie tarczycy
BMI (body mass index) - wskaźnik masy ciała
cAMP (cyclic adenosine 3?,5?-monophosphate) - cykliczny adenozyno-3?,5?-monofosforan
CBT (cognitive-behavioral therapy) - terapia poznawczo-behawioralna
CF (cystic fibrosis) - mukowiscydoza
CFRD (cystic fibrosis-related diabetes) - cukrzyca związana z mukowiscydozą
CFTR (cystic fibrosis transmembrane conductance regulator) - błonowy regulator przewodnictwa związany z mukowiscydozą
CGM (continuous glucose monitoring) - system ciągłego monitorowania stężenia glukozy
cGvHD (chronic graft-versus-host disease) - przewlekła choroba przeszczep przeciwko gospodarzowi
CMV (cytomegalovirus) - wirus cytomegalii
CNI (calcineurin inhibitors) - inhibitory kalcyneuryny
CPWI - ciągły podskórny wlew insuliny
CRP (C-reactive protein) - białko C-reaktywne
CVD (cardiovascular diseases) - choroby sercowo-naczyniowe/układu krążenia
DASH (dietary approaches to stop hypertension) - dieta stworzona w celu terapii nadciśnienia tętniczego
DBT (dialectical behavior therapy) - dialektyczna terapia behawioralna
DEND (developmental delay, epilepsy, neonatal diabetes) - zespół obejmujący opóźnienie rozwoju, padaczkę i cukrzycę noworodkową
DEXA (dual-energy X-ray absorptiometry) - absorpcjometria promieniowania rentgenowskiego o podwójnej energii
DHA (docosahexaenoic acid) - kwas dokozaheksaenowy
DKA (diabetic ketoacidosis) - kwasica ketonowa
DPP-4 (dipeptidyl peptidase 4) - peptydaza dipeptydylowa 4
DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, fifth revision) - Kryteria Diagnostyczne i Klasyfikacja Zaburzeń Psychicznych [Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego], wydanie 5
EAR (estimated average requirement) - średnie zapotrzebowanie
EBM (evidence-based medicine) - medycyna oparta na dowodach
EER (estimated energy requirement) - średnie zapotrzebowanie na energię
EFSA (European Food Safety Authority) - Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności
eGFR (estimated glomerular filtration rate) - wskaźnik filtracji kłębuszkowej
EPA (eicosapentaenoic acid) - kwas eikozapentaenowy
ESPGHAN (European Society for Paediatric Gastroenterology Hepatology and Nutrition) - Europejskie Towarzystwo Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci
FAD (flavin adenine dinucleotide) - dinukleotyd flawinoadeninowy
FAO (Food and Agriculture Organization of the United Nations) - Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa
FDA (Food and Drug Administration) - amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków
FFC (Functional Food Center) - Centrum Żywności Funkcjonalnej
FPG (fasting plasma glucose) - stężenie glukozy w osoczu na czczo
fT4 (free thyroxine) - wolna tyroksyna
GAD (glutamic acid decarboxylase antibodies) - przeciwciała przeciwko dekarboksylazie kwasu glutaminowego
GLP-1 (glucagon-like peptide 1) - glukagonopodobny peptyd 1
GLUT4 (glucose transporter 4) - transporter glukozy typu 4
HbA1c - hemoglobina glikowana
HBSC (Health Behaviour in School-age Children) - Badanie Zdrowia i Zachowań Zdrowotnych Młodzieży Szkolnej
HCV (hepatitis C virus) - wirus zapalenia wątroby
HDL-C (high-density lipoprotein cholesterol) - cholesterol HDL (lipoproteiny o dużej gęstości)
HEMT (highly effective modulator therapy) - wysoce efektywna terapia [mukowiscydozy] z zastosowaniem modulatorów [CFTR]
HLA (human leukocyte antigens) - geny układu zgodności tkankowej
HNF (hepatocyte nuclear factor) - czynnik jądrowy hepatocytów
HOMA-IR (homeostatic model assessment for insulin resistance) - model oceny homeostazy oporności na insulinę, wskaźnik insulinooporności
hsCRP (high-sensitivity C-reactive protein) - białko C-reaktywne o wysokiej czułości, CRP o wysokiej czułości
IA-2 (autoantibodies against thyrosine phosphatase [islet antigen-2], anty-IA-2) - przeciwciała przeciwko fosfatazie tyrozyny
IAA (insulin autoantibodies) - przeciwciała przeciwko insulinie
ICA (islet cell antibody) - przeciwciała przeciwwyspowe
ICD-10 (International Classification of Diseases, tenth revision) - Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych, rewizja 10
i-DEND (intermediate DEND) - częściowy zespół DEND
IFG (impaired fasting glucose) - nieprawidłowa glikemia na czczo
IG - indeks glikemiczny
IGF-1 (insulin-like growth factor 1) - insulinopodobny czynnik wzrostu typu 1
IGT (impaired glucose tolerance) - nieprawidłowa tolerancja glukozy
IL - interleukina
INDET (indeterminate [glycemia]) - glikemia nieokreślona/nietypowa
IOTF (International Obesity Task Force) - Międzynarodowa Grupa Zadaniowa ds. Otyłości
IPEX (immune dysregulation, polyendocrinopathy, enteropathy, X-linked) - sprzężony z chromosomem X zespół dysregulacji immunologicznej, poliendokrynopatii i enteropatii
IR (insulin resistance) - insulinooporność
ISPAD (International Society for Pediatric and Adolescent Diabetes) - Międzynarodowe Towarzystwo Diabetologii Dziecięcej i Młodzieżowej
IU (international unit) - jednostka międzynarodowa
JNKT - jednonienasycone kwasy tłuszczowe
LA (linoleic acid) - kwas linolowy
LCD (low carbohydrate diet) - dieta niskowęglowodanowa
LDL (low-density lipoprotein) - lipoproteiny o małej gęstości
LDL-C (low-density lipoprotein cholesterol) - cholesterol LDL
MAFLD (metabolic dysfunction-associated fatty liver disease) - metaboliczna stłuszczeniowa choroba wątroby
MDA (malondialdehyde) - dialdehyd malonowy
MELAS (myopathy, encephalopathy, lactic acidosis, and stroke) - miopatia, encefalopatia [mitochondrialna] z kwasicą mleczanową i epizodami udaropodobnymi
MJ - megadżul
MMTT (mixed meal tolerance test) - badanie z użyciem posiłku testowego
MODY (maturity onset diabetes of the young) - cukrzyca wieku dojrzałego u młodych osób
MRP - modelowa racja pokarmowa
mTOR (mammalian target of rapamycin) - ssaczy cel rapamycyny
MVPA (moderate to vigorous physical activity) - umiarkowana lub intensywna aktywność fizyczna
NADH (nicotinamide adenine dinucleotide phosphate) - fosforan dinukleotydu nikotynoamidoadeninowego
NAFLD (non-alcoholic fatty liver disease) - niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby
NDM (neonatal diabetes mellitus) - cukrzyca noworodkowa
NEAT (nonexercise activity thermogenesis) - termogeneza aktywności niewysiłkowej
NGS (next generation sequencing) - sekwencjonowanie nowej generacji
NHANES (National Health and Nutrition Examination Survey) - amerykańskie Narodowe Badanie Zdrowia i Żywienia
NIZP - Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego
NKT - nasycone kwasy tłuszczowe
NODAT (new-onset diabetes after transplantation) - cukrzyca nowo powstała po transplantacji
Nrf2 (nuclear factor erythroid 2-related factor) - jądrowy czynnik transkrypcyjny pochodzenia erytroidalnego typu 2
OGTT (oral glucose tolerance test) - doustny test obciążenia glukozą
OR (odds ratio) - skumulowany iloraz szans
PAL (physical activity level) - poziom aktywności fizycznej
PAN - Polska Akademia Nauk
PCOS (polycystic ovary syndrome) - zespół policystycznych jajników
PHD (planetary health diet) - dieta planetarna
PNDM (permanent neonatal diabetes mellitus) - trwała cukrzyca noworodkowa
POChP - przewlekła obturacyjna choroba płuc
PPM - podstawowa przemiana materii
PTD - Polskie Towarzystwo Diabetologiczne
PZH - Państwowy Zakład Higieny
RBC (red blood cells) - czerwone krwinki krwi
RBP4 (retinol binding protein 4) - białko wiążące retinol typu 4
RCT (randomized controlled trial) - randomizowane badanie kontrolne
RDA (recommended dietary allowances) - zalecane spożycie
RI (reference intake) - referencyjne spożycie
rT3 (reverse triiodothyronine) - odwrotna trijodotyronina
SDDP - swoiście dynamiczne działanie pokarmu
SFA (saturated fatty acids) - nasycone kwasy tłuszczowe
SGLT-2 (sodium-glucose co-transporter 2) - kotransporter glukozowo-sodowy 2
SIBO (small intestinal bacterial overgrowth) - rozrost bakteryjny jelita cienkiego
SSB (sugar-sweetened beverages) - słodzone napoje
T1D (type 1 diabetes) - cukrzyca typu 1
T1DA (type 1 diabetes-associated autoimmunity) - autoimmunizacja związana z cukrzycą typu 1
T2D (type 2 diabetes) - cukrzyca typu 2
T3 - trijodotyronina
T4 - tyroksyna
TAC (total antioxidant capacity) - całkowita pojemność antyoksydacyjna
TBG (thyroxine-binding globulin) - globulina wiążąca tyroksynę
TFA (trans fatty acids) - izomery trans kwasów tłuszczowych
Tg - tyreoglobulina
TNDM (transient neonatal diabetes mellitus) - przemijająca cukrzyca noworodkowa
TNF-alfa (tumor necrosis factor alpha) - czynnik martwicy nowotworów alfa
TPO (thyroid peroxidase) - peroksydaza tarczycowa
TRAb (anti-TSH receptor antibodies) - przeciwciała przeciwko receptorowi TSH/przeciwciała anty-TSHR
TSH (thyroid stimulating hormone) - hormon tyreotropowy/tyreotropina
TSHR (TSH receptor) - receptor TSH/tyreotropowy
UNU (United Nations University) - Uniwersytet Organizacji Narodów Zjednoczonych
VDR (vitamin D receptor) - receptor witaminy D
VLCD (very low carbohydrate diet) - dieta bardzo niskowęglowodanowa
WHO (World Health Organization) - Światowa Organizacja Zdrowia
WN-HG (Wise Nutrition - Healthy Generation) - program edukacyjno-badawczy Mądre żywienie - zdrowe pokolenie
WNKT - wielonienasycone kwasy tłuszczowe
ZnT8 (zinc transporter 8) - transporter cynku 8
Z-score BMI - wskaźnik masy ciała (BMI) odniesiony do wieku i płci
1Zasady żywienia dzieci i młodzieży. Zapotrzebowanie na składniki odżywcze i energię Alicja Kucharska, Beata Sińska
Streszczenie: Żywienie dzieci i młodzieży odgrywa kluczową rolę w ich prawidłowym rozwoju fizycznym i psychicznym. W okresie intensywnego wzrostu i dojrzewania organizm młodej osoby potrzebuje odpowiednio zbilansowanej diety, zapewniającej prawidłowy rozwój, sprawne funkcjonowanie układu odpornościowego i utrzymanie homeostazy organizmu. Aktualne wytyczne dotyczące żywienia dzieci i młodzieży uwzględniają różnice w zapotrzebowaniu na poszczególne składniki odżywcze i energetyczne w zależności od wieku, płci, poziomu aktywności fizycznej oraz indywidualnych potrzeb metabolicznych. Zapewnienie zrównoważonej diety dostosowanej do specyficznych potrzeb dzieci i młodzieży jest kluczowe dla zapobiegania chorobom cywilizacyjnym, takim jak otyłość, cukrzyca czy osteoporoza, oraz dla wspierania potencjału młodych organizmów.
Słowa kluczowe: zasady żywienia, zapotrzebowanie na białka, tłuszcze i węglowodany, zapotrzebowanie energetyczne
1.1
Wprowadzenie
Żywienie jest fundamentalnym elementem utrzymania zdrowia oraz prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego. Odgrywa kluczową rolę w rozwoju somatycznym, poznawczym i emocjonalnym dzieci oraz młodzieży, szczególnie w kontekście przewlekłych chorób, takich jak cukrzyca typu 1. Prawidłowo skomponowana dieta dostarcza organizmowi odpowiednią ilość energii oraz składników odżywczych - białek, tłuszczów, węglowodanów, witamin i składników mineralnych, dostosowanych do wieku, płci oraz poziomu aktywności fizycznej. Taka dieta ma szczególne znaczenie w przypadku dzieci i młodzieży z cukrzycą typu 1, ponieważ wspiera ogólny rozwój i zdrowie oraz skuteczną kontrolę stężenia glukozy we krwi, a także minimalizuje ryzyko powikłań.
1.2
Specyfika żywienia dzieci na poszczególnych etapach rozwoju
Poszczególne etapy rozwoju dzieci i młodzieży charakteryzują się określonymi wymaganiami żywieniowymi, które są uzależnione od tempa wzrostu, dojrzewania oraz intensywnego rozwoju narządów i układów.
Niemowlęta
Pierwszy rok życia dziecka stanowi szczególny etap zarówno pod względem intensywnego rozwoju narządów i układów, takich jak przewód pokarmowy, mózg, nerki i układ immunologiczny, jak i kształtowania się procesów metabolicznych. Potrzeby żywieniowe niemowląt są bardzo duże, a dieta przechodzi stopniowe zmiany od prostego wzorca, jakim jest karmienie piersią lub mlekiem początkowym, do bardziej zróżnicowanego jadłospisu, zawierającego większość pokarmów spożywanych przez dorosłych. W tym okresie dzieci rozwijają umiejętności motoryczne umożliwiające samodzielne spożywanie pokarmów, kształtują nawyki żywieniowe oraz preferencje smakowe, które w przyszłości mogą znacząco wpłynąć na ich stan odżywienia i zdrowie. Właściwe żywienie w tym kluczowym okresie stanowi fundament dla optymalnego rozwoju i długofalowego dobrostanu dziecka. WHO zaleca wyłączne karmienie piersią przez pierwsze 6 miesięcy życia dziecka jako optymalną formę żywienia, dostarczającą niezbędnych składników odżywczych oraz czynników ochronnych wspierających układ immunologiczny. Po 6. miesiącu życia rekomenduje się stopniowe rozszerzanie diety, przy jednoczesnym kontynuowaniu karmienia piersią. Wprowadzanie pokarmów uzupełniających można rozpocząć między 17. a 26. tygodniem życia dziecka, co pozwala na dojrzewanie zdolności trawienia pokarmów stałych i minimalizuje ryzyko alergii pokarmowych. Rozszerzanie diety powinno obejmować produkty, takie jak warzywa, mięso, ryby, owoce i produkty zbożowe. Warzywa należy wprowadzać jako pierwsze, aby uniknąć preferencji słodkiego smaku, który jest bardziej naturalnie akceptowany przez niemowlęta. Mięso stanowi istotne źródło żelaza i cynku, kluczowych dla rozwoju dziecka, natomiast ryby dostarczają nienasyconych kwasów tłuszczowych omega-3 oraz witamin A i D. Trzeba unikać dodatku soli i cukru w diecie niemowląt, ponieważ ich nadmiar może prowadzić do nieprawidłowych nawyków żywieniowych oraz problemów zdrowotnych, takich jak nadciśnienie i otyłość. Nieprawidłowe żywienie niemowląt, w tym zbyt wczesne lub niewłaściwe wprowadzanie pokarmów uzupełniających, często skutkuje niedoborami żelaza, witaminy D i kwasów tłuszczowych omega-3, co negatywnie wpływa na rozwój układu nerwowego, odpornościowego i kostnego. Prawidłowe żywienie niemowląt, oparte na wytycznych WHO i ESPGHAN, odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu zdrowych nawyków żywieniowych oraz zmniejszaniu ryzyka chorób metabolicznych i autoimmunologicznych w dalszych etapach życia.
Związek między żywieniem niemowląt a rozwojem cukrzycy typu 1 (type 1 diabetes, T1D) jest złożonym zagadnieniem, w którym oprócz predyspozycji genetycznych istotną rolę mogą odgrywać czynniki środowiskowe, takie jak dieta. Wyniki badań na ten temat pozostają niejednoznaczne - część wskazuje na ochronny wpływ określonych praktyk żywieniowych, podczas gdy inne nie znajdują istotnych powiązań. Z badań dotyczących wpływu wczesnych praktyk żywieniowych na ryzyko rozwoju T1D wynika jednak, że karmienie piersią i odpowiednie wprowadzanie pokarmów uzupełniających odgrywają pozytywną rolę w zapobieganiu rozwojowi tej choroby. Badanie przeprowadzone w Turcji wykazało, że długi czas wyłącznego karmienia piersią znacznie zmniejsza ryzyko cukrzycy typu 1, przy czym każde przedłużenie o miesiąc zapewnia 0,83-krotny spadek ryzyka. I odwrotnie, wprowadzenie do diety zbóż przed ukończeniem 6. miesiąca życia wiązało się z 2,58-krotnie zwiększonym ryzykiem rozwoju cukrzycy typu 1. Rekomenduje się wyłączne karmienie piersią przez co najmniej 6 pierwszych miesięcy życia, ponieważ wspomaga ono rozwój zdrowej mikrobioty jelitowej, co może korzystnie wpływać na układ immunologiczny dziecka. Wczesne wprowadzanie pokarmów uzupełniających, w tym produktów zawierających gluten (np. pszenica, żyto, jęczmień), przed 4. lub 6. miesiącem życia zostało powiązane ze zwiększonym ryzykiem rozwoju cukrzycy typu 1, zwłaszcza u dzieci z podwyższonym ryzykiem genetycznym. Jednocześnie przegląd systematyczny z 2023 roku wykazał, że karmienie piersią w trakcie wprowadzania glutenu nie zmniejsza istotnie ryzyka rozwoju T1D (type 1 diabetes-associated autoimmunity, T1DA) ani związanego z nim procesu autoimmunizacji. Co więcej, czas wprowadzenia glutenu wydaje się nie mieć znaczącego wpływu na ryzyko T1D z wyjątkiem przypadków, gdy gluten jest wprowadzany przed ukończeniem 3. miesiąca życia, co zwiększa ryzyko wystąpienia T1DA u dzieci obciążonych podwyższonym ryzykiem genetycznym. Wyniki te podważają wcześniejsze założenia i wskazują na konieczność przeprowadzenia bardziej rygorystycznych randomizowanych badań kontrolowanych, aby dokładniej zbadać te zależności.
Dzieci w wieku 1-3 lata
Dieta dzieci w wieku 1-3 lata to kluczowy etap przejściowy między dietą niemowlęcą a bardziej zróżnicowaną dietą przypominającą sposób żywienia dorosłych. W tym okresie mogą się ujawniać problemy związane z nadmierną podażą energii oraz niedoborami składników odżywczych, takich jak żelazo, fosfor i witaminy. Niewystarczające spożycie mięsa, warzyw i produktów pełnoziarnistych, typowe dla tej grupy wiekowej, nierzadko prowadzi do wystąpienia anemii, osteoporozy i zaparć. W kontekście cukrzycy typu 1 odpowiednio zbilansowana dieta wspiera prawidłowy rozwój metaboliczny, minimalizując ryzyko nadmiernego przyrostu masy ciała, który może komplikować kontrolę glikemii w późniejszych latach. Dieta dzieci w wieku 1-3 lata powinna być urozmaicona i oparta na produktach z pięciu grup, obejmujących: (1) mięso, ryby i jaja, (2) mleko i jego przetwory, (3) warzywa i owoce, (4) produkty zbożowe oraz (5) tłuszcze roślinne. Rekomenduje się spożywanie 4-5 posiłków dziennie, unikanie pojadania między nimi oraz rozpraszaczy, takich jak oglądanie telewizji w trakcie jedzenia. Ważne jest również ograniczenie spożycia cukrów prostych i produktów o wysokim indeksie glikemicznym, co wspiera utrzymanie stabilnego stężenia glukozy we krwi u dzieci z grup ryzyka cukrzycy typu 1 oraz zmniejsza ryzyko wystąpienia niekorzystnych reakcji glikemicznych, takich jak hipo- i hiperglikemia. Zgodnie z aktualnymi zaleceniami Komitetu Nauki o Żywieniu Człowieka PAN z 2022 roku dieta dzieci w tym wieku ma dostarczać około 83 kcal na kilogram masy ciała, z czego na tłuszcze powinno przypadać 35-40% energii całkowitej. Szczególną uwagę należy zwrócić na jakość tłuszczów - istotne są zwłaszcza kwasy omega-3 obecne w rybach, które wspierają prawidłowy rozwój układu nerwowego i odgrywają ważną rolę w modulacji układu immunologicznego. Należy pamiętać o pokryciu zapotrzebowania na błonnik pokarmowy (10 g dziennie), wapń (700 mg), witaminę D (600-1000 IU) oraz żelazo (7 mg), ponieważ niedobory tych składników mogą wpływać na metabolizm i zwiększać ryzyko wystąpienia zaburzeń immunologicznych. Równie istotnym jak odpowiednia dieta elementem zdrowego stylu życia jest aktywność fizyczna, która nie tylko zapobiega otyłości, lecz także wspiera regulację procesów metabolicznych, mających szczególne znaczenie w kontekście cukrzycy typu 1. Regularne monitorowanie wzrostu i masy ciała umożliwia indywidualizację diety, co pozwala na szybkie wykrycie i korektę ewentualnych nieprawidłowości.
Żywienie dzieci w wieku 1-3 lata odgrywa kluczową rolę w prewencji cukrzycy typu 1. Okres ten ma szczególne znaczenie dla programowania metabolicznego, a wzorce żywieniowe ustalone w tych latach mają długoterminowe konsekwencje zdrowotne. Badania wskazują, że dieta dzieci z T1D często jest bogata w tłuszcze i cukry proste przy niedostatecznym spożyciu węglowodanów złożonych i kwasów tłuszczowych omega-3, co może negatywnie wpływać na kontrolę glikemii. W postępowaniu dietetycznym podkreśla się znaczenie zrównoważonego spożycia makroskładników dla regulacji stężenia glukozy po posiłkach - szczególnie dotyczy to rodzaju i ilości węglowodanów. Ważną rolę odgrywa również mikrobiota jelitowa, która może wpływać na rozwój T1D i kontrolowanie tej choroby. Mimo że wstępne badania sugerują, że modulacja mikrobiomu jelitowego, m.in. za pomocą probiotyków, prebiotyków lub postbiotyków, może wpływać na ryzyko wystąpienia T1D, obecnie brak jest jednoznacznych dowodów pozwalających na sformułowanie powszechnych zaleceń dotyczących ich suplementacji. Chociaż odżywianie to podstawa kontrolowania T1D, równie istotne jest uwzględnienie współistniejących schorzeń, takich jak celiakia i niestabilność metaboliczna, co wymaga kompleksowego podejścia, obejmującego spersonalizowane plany żywieniowe i eliminację ultraprzetworzonej żywności. Wprawdzie żywienie nie pozwala na bezpośrednie zarządzanie ryzykiem cukrzycy typu 1, ale jeśli jest właściwe, może wspierać ogólny stan zdrowia i metabolizm dziecka, pośrednio wpływając na przebieg procesów autoimmunizacyjnych.
Dzieci w wieku przedszkolnym
Okres przedszkolny jest kluczowy dla kształtowania prawidłowych nawyków żywieniowych oraz zapewnienia harmonijnego rozwoju fizycznego i psychosomatycznego dzieci. W tym czasie tempo wzrastania, chociaż maleje w porównaniu z wcześniejszymi etapami dzieciństwa, nadal pozwala na roczny przyrost masy ciała o około 2,5 kg i wysokości o 8-10 cm. Indywidualne różnice w tych przyrostach często wynikają z uwarunkowań genetycznych, odzwierciedlając wzorce wzrastania rodziców. Współczesne dzieci ze względu na trend sekularny są jednak wyższe i cięższe niż ich rówieśnicy sprzed wieku, co wskazuje na istotny wpływ zmian środowiskowych, w tym lepszego żywienia.
Prawidłowe żywienie w tym okresie powinno obejmować 4-5 posiłków dziennie, z podziałem na trzy główne (śniadanie, obiad i kolacja) i dwa uzupełniające (drugie śniadanie, podwieczorek). Ważne, aby posiłki były spożywane w przyjaznej atmosferze, najlepiej w towarzystwie rodziny lub rówieśników, co sprzyja nauce kulturowych i społecznych zasad związanych z jedzeniem. Dieta powinna uwzględniać produkty z wszystkich grup spożywczych, z ograniczeniem tłuszczów nasyconych, cukrów dodanych i napojów słodzonych. Zapotrzebowanie kaloryczne dzieci w wieku przedszkolnym wynosi 1400-1700 kcal dziennie. W diecie przedszkolaka 10-13% energii powinno dostarczać białko, 30-32% tłuszcze, a około 58% węglowodany, przy czym należy unikać nadmiernego spożycia cukrów dodanych (nie mogą dostarczać więcej niż 10% całkowitej energii). Węglowodany złożone, tzn. produkty zbożowe pełnoziarniste, kasze i makarony, powinny dominować w diecie, zapewniając energię i błonnik pokarmowy (dziecko potrzebuje 10-15 g błonnika dziennie). Białko, kluczowe dla wzrostu i rozwoju, musi być dostarczane w ilości co najmniej 1 g na kilogram masy ciała, ale energia z niego pochodząca nie powinna stanowić więcej niż 15% całkowitej energii. W przypadku tłuszczów należy zadbać o obecność niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych, takich jak kwasy omega-3, obecne w tłustych rybach czy olejach roślinnych, jednocześnie ograniczając spożycie kwasów tłuszczowych trans oraz nasyconych kwasów tłuszczowych. Szczególne znaczenie ma także podaż witamin i składników mineralnych, takich jak witamina D (600 UI) oraz wapń (1000 mg). W okresie przedszkolnym dzieci uczą się rozpoznawać różnorodne smaki i tekstury oraz kształtują się ich preferencje żywieniowe. Włączenie dzieci w przygotowanie posiłków i zakupy sprzyja ich zainteresowaniu zdrowym odżywianiem. Edukacja żywieniowa połączona z kontrolą jakości diety pomaga zapobiegać niedoborom składników odżywczych, nadmiernej masie ciała oraz otyłości, które stają się coraz bardziej powszechne w tej grupie wiekowej.
Dzieci w wieku szkolnym
Okres wczesnoszkolny i szkolny to czas intensywnego rozwoju fizycznego i psychicznego dzieci, w którym następuje tzw. skok pokwitaniowy. Dochodzi wówczas do budowania szczytowej masy kostnej oraz zwiększa się zapotrzebowanie na składniki odżywcze, takie jak wapń, witamina D, żelazo czy nienasycone kwasy tłuszczowe, wspomagające rozwój układów kostnego, nerwowego i odpornościowego. Obowiązki szkolne często wiążą się z koniecznością spożywania posiłków, np. drugiego śniadania czy obiadu, poza domem. Bardzo istotne jest utrwalanie zdrowych nawyków żywieniowych. Regularność jedzenia ma kluczowe znaczenie, gdyż wynikające z harmonogramu zajęć zaburzenia rytmu domowego mogą prowadzić do pojawienia się problemów trawiennych, takich jak zaparcia, bóle brzucha czy refluks żołądkowo-przełykowy. Zdrowe przekąski, np. owoce, warzywa czy produkty pełnoziarniste, powinny stanowić podstawę posiłków zabieranych do szkoły. Kolacja, spożywana co najmniej 1,5-2 godziny przed snem, wspiera zdrowy sen i minimalizuje ryzyko refluksu.
Okres dojrzewania często wiąże się z koncentracją na wyglądzie, co może prowadzić do niezdrowych praktyk, polegających na unikaniu pełnowartościowych produktów i pomijaniu posiłków, skutkujących rozwojem zaburzeń odżywiania. Ważne są wspieranie dzieci w akceptacji ich zmieniającego się ciała oraz edukacja w zakresie zdrowego żywienia. Badania wskazują, że wielu uczniów w Polsce nie przestrzega podstawowych zasad żywieniowych - często pomijają śniadania, a także posiłki w szkole. Nadmierna konsumpcja słodyczy i słodzonych napojów, przy niewystarczającym spożyciu warzyw, owoców i produktów mlecznych, zwiększa ryzyko niedoborów oraz problemów zdrowotnych, w tym otyłości.
Szkolna edukacja żywieniowa może znacząco poprawić stan zdrowia dzieci przez propagowanie zdrowego jedzenia, jak pełnoziarniste produkty zbożowe, warzywa, owoce, ryby i drób. Równie ważna jest wspomagająca rozwój fizyczny codzienna aktywność fizyczna oraz zapobieganie chorobom wynikającym z niewłaściwej diety.
1.3
Zalecenia żywieniowe dla dzieci i młodzieży
Podstawą prawidłowego żywienia dzieci i młodzieży jest spożywanie 4-5 posiłków dziennie w równych odstępach czasu, wynoszących mniej więcej 3 godziny. Rozłożenie energii na posiłki w ciągu dnia powinno uwzględniać indywidualny tryb życia dziecka, w tym to, które posiłki są spożywane w domu, a które w szkole. Dzięki temu dieta może być odpowiednio zbilansowana pod względem kaloryczności i składników odżywczych, wspierając rozwój fizyczny, intelektualny oraz dobre samopoczucie. Gdy dziecko je obiady w szkole, udział energii w poszczególnych posiłkach powinien wynosić: pierwsze śniadanie - 20-25% dziennej energii, drugie śniadanie - 10%, obiad - 30%, posiłek uzupełniający - 20%, kolacja - 10-15%. Natomiast gdy obiad jest spożywany w domu, udział energii powinien rozkładać się następująco: pierwsze śniadanie - 20-25%, drugie śniadanie - 10%, posiłek uzupełniający w szkole - 20%, obiad - 30%, kolacja - 10-15%. W obu przypadkach kluczową kwestię stanowi zachowanie regularności posiłków i zjadanie ich w odstępach około 3 godzin, co pozwala na utrzymanie stałego poziomu energii przez cały dzień.
Śniadanie, jako kluczowy posiłek dnia, należy spożywać do godziny po przebudzeniu. Dostarcza ono energii niezbędnej do pracy umysłowej i fizycznej, a także pobudza procesy poznawcze, poprawia pamięć i wspiera osiąganie dobrych wyników w nauce. Brak śniadania prowadzi do częstszego sięgania po niezdrowe przekąski i zmniejszenia spożycia warzyw i owoców. Drugie śniadanie, chociaż często pomijane, ma równie istotne znaczenie. Wspiera koncentrację, poprawia wyniki w nauce, stabilizuje nastrój oraz wspomaga procesy zapamiętywania i rozwój intelektualny. Regularne spożywanie tego posiłku dostarcza organizmowi energii i składników pokarmowych, co wpływa pozytywnie na zdolności poznawcze, pamięć oraz wydolność fizyczną. Dzieci mają dzięki niemu lepsze samopoczucie i więcej energii do działania. Drugie śniadanie kształtuje także zdrowe nawyki żywieniowe, ograniczając spożycie dostępnych w sklepikach szkolnych niezdrowych przekąsek, takich jak chipsy, batoniki czy słodkie bułki. Pomijanie drugiego śniadania niesie za sobą negatywne konsekwencje, w tym bóle głowy, złe samopoczucie, ospałość, rozdrażnienie, a nawet napady agresji. Może również prowadzić do ataków "wilczego głodu", skutkujących spożyciem zbyt dużej porcji jedzenia podczas kolejnego posiłku, co obciąża układ trawienny i zaburza jego pracę. Regularne zjadanie zarówno pierwszego, jak i drugiego śniadania jest niezwykle istotne dla zdrowia fizycznego, psychicznego oraz osiągania sukcesów edukacyjnych przez dzieci i młodzież. W przypadku dzieci z cukrzycą typu 1 oba poranne posiłki mają szczególne znaczenie, ponieważ pomagają w stabilizacji stężenia glukozy we krwi, zapobiegając zarówno hipoglikemii, jak i hiperglikemii. Ważne jest, aby oba śniadania zawierały odpowiednie ilości węglowodanów, zwłaszcza złożonych, zapewniających stopniowe uwalnianie energii. Pominięcie jednego z tych posiłków może prowadzić do wahań glikemii, negatywnie wpływając na samopoczucie, koncentrację i wyniki w nauce. Dlatego rodzice, szkoła oraz opiekunowie powinni wspierać dzieci w kształtowaniu prawidłowych nawyków żywieniowych, szczególnie w kontekście kontrolowania chorób przewlekłych, takich jak cukrzyca typu 1.
Kolację, jako ostatni posiłek dnia, należy zjadać najpóźniej 2 godziny przed snem, najlepiej nie później niż o godzinie 20. Jej regularne spożywanie we właściwych godzinach sprzyja lepszemu trawieniu oraz przygotowuje organizm do nocnego odpoczynku. Natomiast zjadanie kolacji zbyt późno prowadzi do zalegania niestrawionych resztek w przewodzie pokarmowym, co skutkuje procesami fermentacji i gnicia. Objawia się to porannym uczuciem ciężkości w brzuchu, bólami, nudnościami, gazami oraz przykrym zapachem z ust. Przepełniony przewód pokarmowy może także powodować napięcie mięśniowe, co prowadzi do problemów z wypróżnieniem, takich jak biegunki czy zaparcia. Jedzenie o późnej porze negatywnie wpływa również na jakość snu, utrudniając zasypianie oraz regenerację organizmu w nocy. Co więcej, nierzadko jego skutkiem jest brak apetytu rano i niechęć do spożywania śniadania, a tym samym zakłócenie dziennego rytmu żywieniowego.
Pozytywnym elementem diety mogą być przekąski, jeśli są zdrowe i spożywane w odpowiednich odstępach czasu po głównych posiłkach (2-3 godziny). Dzieci aktywne fizycznie, które często odczuwają głód, mogą korzystać z przekąsek składających się z warzyw, owoców, jogurtów, orzechów lub płatków śniadaniowych. To pozwala na dostarczenie organizmowi energii bez ryzyka utraty apetytu na pełnowartościowe posiłki.
Prawidłowa, pełnowartościowa dieta dzieci i młodzieży powinna się charakteryzować różnorodnością oraz odpowiednim udziałem produktów spożywczych z różnych grup żywieniowych. Aby zapobiegać niedoborom niezbędnych składników odżywczych, należy spożywać produkty z każdej grupy. Mleko i produkty mleczne są źródłem łatwo przyswajalnego pełnowartościowego białka (zawierającego wszystkie aminokwasy egzogenne), wapnia oraz witamin A i D oraz witamin z grupy B, zwłaszcza B2. Pozostałe produkty białkowe: mięso, drób, ryby i jaja również stanowią źródło pełnowartościowego białka. Mięso zawiera ponadto witaminy B1, PP i B12, dobrze przyswajalne żelazo hemowe, cynk oraz pierwiastki śladowe. W rybach znajdziemy niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe oraz witaminę D. Jaja to produkt bogaty w tłuszcz, pierwiastki i witaminy rozpuszczalne tłuszczach. Produkty zbożowe, szczególnie te z pełnego przemiału, dostarczają błonnika pokarmowego, witamin z grupy B oraz wielu składników mineralnych, w tym fosforu, magnezu, wapnia, selenu, miedzi, chromu, molibdenu i manganu. Warzywa obfitują w: kwas foliowy, witaminy B2, B6 (szpinak, sałata, jarmuż), E i K (szpinak, brokuły, brukselka, kapusta włoska), C (kapusta, pomidor, papryka, brokuły, brukselka, kalafior) oraz beta-karoten (marchew, dynia, fasolka szparagowa, szpinak, natka pietruszki, brokuły, jarmuż). Są także źródłem licznych składników mineralnych, takich jak potas (pomidory, ziemniaki, buraki), wapń (brokuły, jarmuż, kapusta), magnez (szpinak, buraki, fasola), żelazo (szpinak, natka pietruszki, buraki), cynk (fasola, groszek), molibden (zielone liściaste warzywa), mangan (szpinak, buraki) i miedź (zielona fasolka, szpinak), oraz błonnika pokarmowego, który wspiera pracę układu trawiennego i reguluje stężenie glukozy we krwi. Do tej grupy produktów należą również nasiona roślin strączkowych, które oprócz wymienionych składników zawierają duże ilości białka roślinnego. Owoce są źródłem węglowodanów prostych, błonnika pokarmowego, witaminy C, beta-karotenu, potasu, wapnia, żelaza, magnezu, cynku, miedzi i kobaltu. Tłuszcze zawierają rozpuszczalne w nich witaminy A, D i E.
Narzędziem pomocnym w planowaniu zbilansowanej diety dla dzieci w wieku 1-3 lata jest modelowy talerz żywieniowy, opracowany przez Instytut Matki i Dziecka. Ilustruje on proporcje poszczególnych grup produktów w diecie: połowę talerza zajmują warzywa i owoce (5 porcji i 4 porcje dziennie), jedną czwartą - produkty zbożowe (5 porcji), a pozostałą ćwiartkę - produkty białkowe, podzielone na produkty mleczne (3 porcje) oraz mięso, drób, ryby i jaja (1-2 porcje). Niewielką część stanowią tłuszcze (1-2 porcje), a w centrum umieszczono wodę, która powinna być głównym napojem dziecka (rycina 1.1).
RYCINA 1.1
Modelowy talerz żywieniowy
Źródło: [9].
RYCINA 1.2
Piramida Zdrowego Żywienia i Stylu Życia Dzieci i Młodzieży (4-18 lat)
Źródło: [8].
Instytut Żywności i Żywienia opracował w 2019 roku Piramidę Zdrowego Żywienia i Stylu Życia Dzieci i Młodzieży (4-18 lat), będącą graficznym przedstawieniem zasad zdrowego odżywiania, które uwzględniają proporcje i różnorodność produktów w diecie. Podstawę piramidy stanowi aktywność fizyczna jako nieodłączny element zdrowego stylu życia. Obejmuje wspierający zdrowie i rozwój dzieci regularny ruch w takich formach, jak jazda na rowerze, pływanie czy gry zespołowe. Na pierwszym poziomie piramidy znajdują się warzywa i owoce, przy czym warzyw powinno się spożywać 3-krotnie więcej niż owoców, co podkreśla ich fundamentalną rolę w diecie. Kolejny poziom to produkty zbożowe, zwłaszcza pełnoziarniste, takie jak makaron, ryż, kasze i pieczywo. Wyżej umieszczono produkty mleczne, a następnie inne źródła białka -
RYCINA 1.3
Zasady zdrowego żywienia związane z Piramidą Zdrowego Żywienia i Stylu Życia Dzieci i Młodzieży (4-18 lat)
Źródło: [8].
mięso, ryby, jaja i rośliny strączkowe, z ograniczeniem czerwonego mięsa na rzecz drobiu i ryb. Wierzchołek piramidy zajmują tłuszcze roślinne i orzechy, których spożycie powinno być minimalne. Z boku piramidy znajduje się dzbanek z wodą symbolizujący konieczność stałego nawadniania oraz przekreślone grafiki słodyczy, cukru i soli, które należy ograniczać w diecie. Piramidę uzupełnia 10 zasad zdrowego żywienia, które kładą nacisk na: regularność posiłków (4-5 dziennie), częste spożywanie warzyw i owoców, spożywanie 3-4 porcji produktów mlecznych dziennie (np. w postaci szklanki mleka) oraz ryb, jaj, roślin strączkowych, chudego mięsa, olejów roślinnych i orzechów. Jednocześnie zaleca się ograniczenie spożycia tłuszczów zwierzęcych, eliminację fast foodów i słonych przekąsek, a także częste picie wody (ryciny 1.2 i 1.3).
1.4
Zapotrzebowanie na energię dzieci i młodzieży
Zbilansowana dieta to taki sposób żywienia, który w pełni zaspokaja zapotrzebowanie energetyczne organizmu, zapewniając jednocześnie odpowiednią podaż wody oraz niezbędnych składników odżywczych we właściwych proporcjach. Każdy element jadłospisu odgrywa w organizmie określoną rolę, a jego niedobór lub nadmiar może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych. Utrzymanie równowagi energetycznej to kwestia kluczowa - zarówno nadmiar energii (dodatni bilans energetyczny), jak i jej niedobór (ujemny bilans energetyczny) niosą ze sobą ryzyko. Nadmiar kalorii sprzyja rozwojowi nadwagi, otyłości oraz chorób dietozależnych, takich jak cukrzyca typu 2, choroba niedokrwienna serca, nadciśnienie tętnicze czy niektóre nowotwory. Z kolei niedostateczna podaż energii prowadzi do niedożywienia, osłabiając organizm i jego zdolność do prawidłowego funkcjonowania. Dbałość o równowagę w diecie stanowi podstawę profilaktyki zdrowotnej i prawidłowego rozwoju organizmu. W przypadku dzieci i młodzieży zapotrzebowanie na energię jest to ilość energii dostarczonej z pożywieniem w ciągu doby potrzebna do zbilansowania wydatku energetycznego związanego z wzrastaniem i rozwojem, utrzymaniem masy ciała i aktywnością fizyczną. Przy ustalaniu zapotrzebowania energetycznego dla dzieci i młodzieży należy wziąć pod uwagę aktualną masę ciała, aktywność fizyczną, wiek i płeć. Normy zapotrzebowania na energię ustalone na poziomie średniego zapotrzebowania na energię (estimated energy requirement, EER) dla niemowląt, dzieci i młodzieży przedstawiono w tabelach 1.1-1.3.
TABELA 1.1
Normy zapotrzebowania na energię ustalone na poziomie średniego zapotrzebowania (EER) dla niemowląt
Wiek (miesiące)a
Chłopcy
Dziewczęta
Masa ciała (kg)
MJ/dobę
Kcal/dobę
Masa ciała (kg)
MJ/dobę
Kcal/dobę
6
7,9
2,5
597
7,3
2,3
549
7
8,3
2,7
636
7,6
2,4
573
8
8,6
2,8
661
7,9
2,5
599
9
8,9
2,9
688
8,2
2,6
625
10
9,2
3
725
8,5
2,7
656
11
9,4
3,1
742
8,7
2,8
673
a Ukończone miesiące życia.
TABELA 1.2
Normy na energię ustalone na poziomie średniego zapotrzebowania (EER) dla chłopców
Wiek
(lata)
Wysokość ciałaa
(cm)
Masa ciałaa
(kg)
MJ/dobę
Kcal/dobę
PAL
PAL
1,4
1,6
1,8
2,0
1,4
1,6
1,8
2,0
1
75,7
9,6
3,3
778
2
87,8
12,2
4,3
1028
3
96,1
14,3
4,9
1163
4
103,3
16,3
5,2
5,9
6,7
1237
1414
1591
5
111,8
19,1
5,6
6,4
7,2
1335
1525
1716
6
118,4
21,6
5,9
6,8
7,6
1417
1620
1822
7
124,6
24,4
6,3
7,2
8,1
1504
1719
1934
8
130,5
27,6
6,7
7,6
8,6
1599
1827
2055
9
136,3
30,8
7,1
8,1
9,1
1693
1934
2176
10
141,5
34,2
8,2
9,2
10,2
1965
2211
2456
11
146,7
38,1
8,7
9,7
10,8
2074
2334
2593
12
152,9
42,7
9,3
10,4
11,6
2217
2494
2771
13
160,2
48,1
10,0
11,2
12,4
2384
2682
2980
14
167,2
53,8
10,7
12,0
13,3
2558
2878
3198
15
172,5
59,0
11,3
12,7
14,2
2712
3051
3390
16
175,7
63,3
11,8
13,3
14,8
2834
3188
3543
17
177,6
66,9
12,2
13,8
15,3
2933
3300
3666
18
178,7
69,9
11,3
12,7
14,2
2707
3045
3383
a Wartości mediany wysokości i masy ciała według standardów wzrastania WHO dla dzieci w wieku 1-3 lata oraz reprezentatywnych badań populacji Polski przeprowadzonych w ramach projektów OLA (badanie wysokości, masy ciała i ciśnienia tętniczego u dzieci w wieku 3-6 lat) i OLAF (badanie wysokości, masy ciała i ciśnienia tętniczego u dzieci i młodzieży w wieku 3-18 lat).
PAL - poziom aktywności fizycznej.
TABELA 1.3
Normy na energię ustalone na poziomie średniego zapotrzebowania (EER) dla dziewcząt
Wiek
(lata)
Wysokość ciałaa
(cm)
Masa ciałaa
(kg)
MJ/dobę
Kcal/dobę
PAL
PAL
1,4
1,6
1,8
2,0
1,4
1,6
1,8
2,0
1
74,0
8,9
3,0
712
2
86,4
11,5
4,0
947
3
95,1
13,9
4,6
1088
4
102,7
16,1
4,9
5,5
6,2
1160
1325
1491
5
110,5
18,7
5,2
5,9
6,7
1241
1419
1596
6
117,0
21,0
5,5
6,3
7,1
1312
1500
1687
7
123,0
23,5
5,8
6,6
7,5
1386
1584
1782
8
129,4
26,6
6,2
7,1
7,9
1475
1686
1896
9
135,2
29,9
6,6
7,5
8,4
1566
1790
2014
10
140,8
33,6
7,6
8,6
9,5
1824
2051
2279
11
147,1
37,9
8,0
9,0
10,0
1914
2153
2393
12
153,8
42,8
8,4
9,5
10,5
2016
2268
2520
13
159,1
47,7
8,8
9,9
11,0
2111
2375
2639
14
162,2
51,3
9,1
10,2
11,4
2179
2451
2723
15
163,7
53,6
9,3
10,4
11,6
2220
2497
2774
16
164,4
55
9,4
10,5
11,7
2244
2524
2804
17
164,7
55,7
9,4
10,6
11,8
2255
2537
2819
18
165,1
56,2
8,9
10
11,1
2123
2388
2654
a Wartości mediany wysokości i masy ciała według standardów wzrastania WHO dla dzieci w wieku 1-3 lat oraz reprezentatywnych badań populacji Polski przeprowadzonych w ramach projektów OLA (badanie wysokości, masy ciała i ciśnienia tętniczego u dzieci w wieku 3-6 lat) i OLAF (badanie wysokości, masy ciała i ciśnienia tętniczego u dzieci i młodzieży w wieku 3-18 lat).
PAL - poziom aktywności fizycznej.
1.5
Zapotrzebowanie na składniki odżywcze u dzieci i młodzieży
Białko jest podstawowym składnikiem budulcowym organizmu, wchodzącym w skład mięśni, kości, skóry i krwi, a także kluczowym elementem w procesach regeneracji i odbudowy tkanek. W diecie dzieci i młodzieży szczególnie zaleca się produkty bogate w wysokiej jakości białko, takie jak mleko i jego przetwory (jogurty, kefiry, sery twarogowe i podpuszczkowe). Istotnym źródłem wartościowego białka są także mięso drobiowe i ryby oraz jaja. Normy na białko dla niemowląt, dzieci i młodzieży ustalone na poziomie średniego zapotrzebowania (EAR) i zalecanego spożycia (RDA) przedstawiono w tabelach 1.4-1.6.
TABELA 1.4
Normy zapotrzebowania na białko dla niemowląt ustalone na poziomie średniego zapotrzebowania (EAR) i zalecanego spożycia (RDA)
Wiek
(miesiące)a
Chłopcy
Dziewczynki
Masa
ciała (kg)
EAR
RDA
Masa
ciała
EAR
RDA
g/kg mc./dobę
g/dobę
g/kg mc./dobę
g/dobę
g/kg mc./dobę
g/dobę
g/kg mc./dobę
g/dobę
6
7,9
1,12
9
1,31
10
7,3
1,12
8
1,31
10
7
8,3
1,12
9
1,31
11
7,6
1,12
9
1,31
10
8
8,6
1,12
10
1,31
11
7,9
1,12
9
1,31
10
9
8,9
1,12
10
1,31
12
8,2
1,12
9
1,31
11
10
9,2
1,12
10
1,31
12
8,5
1,12
10
1,31
11
11
9,4
1,12
11
1,31
12
8,7
1,12
10
1,31
11
a Ukończone miesiące życia.
TABELA 1.5
Normy zapotrzebowania na białko dla chłopców w wieku 1-18 lat ustalone na poziomie średniego zapotrzebowania (EAR) i zalecanego spożycia (RDA)
Wiek
(lata)
Wysokość ciała
(cm)
Masa
ciała (kg)
EAR
RDA
g/kg mc./dobę
g/dobę
g/kg mc./dobę
g/dobę
1
75,7
9,6
0,95
9
1,14
11
2
87,8
12,2
0,79
10
0,97
12
3
96,1
14,3
0,73
10
0,9
13
4
103,3
16,3
0,69
11
0,86
14
5
111,8
19,1
0,69
13
0,85
16
6
118,4
21,6
0,72
16
0,89
19
7
124,6
24,4
0,74
18
0,91
22
8
130,5
27,6
0,75
21
0,92
25
9
136,3
30,8
0,75
23
0,92
28
10
141,5
34,2
0,75
26
0,91
31
11
146,7
38,1
0,75
29
0,91
35
12
152,9
42,7
0,74
32
0,9
38
13
160,2
48,1
0,73
35
0,9
43
14
167,2
53,8
0,72
39
0,89
48
15
172,5
59
0,72
42
0,88
52
16
175,7
63,3
0,71
45
0,87
55
17
177,6
66,9
0,7
47
0,86
58
18
178,7
69,9
0,66
46
0,83
58
TABELA 1.6
Normy zapotrzebowania na białko dla dziewcząt w wieku 1-18 lat ustalone na poziomie średniego zapotrzebowania (EAR) i zalecanego spożycia (RDA)
Wiek
(lata)
Wysokość ciała
(cm)
Masa
ciała
(kg)
EAR
RDA
g/kg mc./dobę
g/dobę
g/kg mc./dobę
g/dobę
1
74
8,9
0,95
8
1,14
10
2
86,4
11,5
0,79
9
0,97
11
3
95,1
13,9
0,73
10
0,9
13
4
102,7
16,1
0,69
11
0,86
14
5
110,5
18,7
0,69
13
0,85
16
6
117
21
0,72
15
0,89
19
7
123
23,5
0,74
17
0,91
21
8
129,4
26,6
0,75
20
0,92
24
9
135,2
29,9
0,75
22
0,92
28
10
140,8
33,6
0,75
25
0,91
31
11
147,1
37,9
0,73
28
0,9
34
12
153,8
42,8
0,72
31
0,89
38
13
159,1
47,7
0,71
34
0,88
42
14
162,2
51,3
0,7
36
0,87
45
15
163,7
53,6
0,69
37
0,85
46
16
164,4
55
0,68
37
0,84
46
17
164,7
55,7
0,67
37
0,83
46
18
165,1
56,2
0,66
37
0,83
47
Tłuszcze to obok węglowodanów również źródło energii, a także budulec błon komórkowych oraz składnik niezbędny do rozwoju mózgu i siatkówki oka. Oprócz tego tłuszcze są środowiskiem, w którym rozpuszczają się witaminy A, D, E i K.
