Związek Ludowo-Narodowy Obóz Wielkiej Polski Stronnictwo Narodowe w woj. białostockim - Marek Czarniawski

[1] "Głos Pracy Polskiej" 1938, nr 17, s. 3.

[2] "Głos Ziemi Ostrołęckiej. Jednodniówka poświęcona pracy Stronnictwa Narodowego w pow. ostrołęckim, Ostrołęka 1936, s. 2.

[3] "Echa Płockie i Łomżyńskie" 1904, nr 9, s. 3.

[4] "Gazeta Białostocka" 1913, nr 35, s. 534.

[5] J. Zalewski, "Przebłyski słów". Hajnówka 1993.

[6] "Saeculum Christianum", 2001, t. VIII, nr 1, ss. 183-200.

[7] "Gazeta Białostocka" 1914, nr 4, s. 59.

[8] A. Trus, J. Cohen, A Book of Remembrance, New York 1948, s. 129.

[9] "Gazeta Białostocka" nr 1915, nr 12, s. 94.

[10] M. Wągiel, Fonematyka języka polskiego w ujęciu funkcjonalizmu aksjomatycznego, Ołomuniec 2016.

[11] F. Gliński, "Bank miejski" [w:] "Gazeta Białostocka 1912, nr 1, ss. 3-4.

[12] A. Trus, J. Cohen, A Book..., s. 136.

[13] Podczas spisu z 1921 wyznanie katolickie -736 osób, judaizm - 919 osób.

[14] A. Trus, J. Cohen, A Book..., s. 127.

[15] Tamże, s. 139.

[16] "Gazeta Białostocka" 1914, nr 14, s. 216.

[17] "Gazeta Białostocka" 1915, nr 14, ss. 110-111.

[18] K. Orenda "My musimy" [w:] "Gazeta Białostocka" 1913, nr 25, ss. 380-381.

[19] "Gazeta Białostocka" 1915, nr 4, s. 29.

[20] "Zeszyt Naukowy Muzeum Wojska w Białymstoku" 1991, nr 5, ss. 19-44.

[21] A. Trus, J. Cohen, A Book, s. 175. Zarządca majątku Rudka to Wacław Miller.

[22] A. Przybylski, Działania wstępne w wojnie polsko-rosyjskiej 1918-1920, Warszawa 1928, s. 8.

[23] "Zorza" 1919, nr 2, s. 22.

[1] "Zorza" 1919, nr 3, s. 38.

[2] "Zorza" 1919, nr 4, ss. 7-8.

[3] "Zorza" 1919, nr 16, s. 10.

[4] "Zorza" 1919, nr 23, s. 8.

[5] "Zorza" 1919, nr 24, s. 10.

[6] Wybory w Ziemi Bielskiej, [w:] "Dziennik Wileński" 1919, nr 50, s. 2.

[7] "Zorza" 1919, nr 33, s. 6.

[8] "Głos Pracy Polskiej" 1938, nr 17, s. 3.

[9] "Zorza" 1919, nr 35, ss. 8-9.

[10] "Zorza" 1919, nr 38, s. 9.

[11] "Zorza" 1919, nr 39, ss. 10-11.

[12] "Gazeta Łomżyńska" 1919, nr 1, s. 2.

[13] "Zorza" 1919, nr 44, s. 5.

[14] "Zorza" 1919, nr 49, ss. 10-11.

[15] "Gazeta Łomżyńska" 1919, nr 6, s. 3.

1919 "Koło ludowo-narodowe w każdej gminie"

W dniach 5-6 stycznia w Łomży odbył się zjazd delegatów powiatowych Narodowego Komitetu Wyborczego. "Na wiecu kobiecym 5 stycznia pod przewodnictwem sędziny Daszyńskiej, na którym było co najmniej 600 kobiet z miasta i powiatu mówiła bardzo pouczająco pani Kazimierska z Warszawy, robotnik Józef Załęski z Piątnicy, gospodarz Żelazny i R. Bielicki z Łomży, pracownik u nas wielce zasłużony. Wszyscy mówcy zachęcali kobiety do głosowań, bo inaczej Żydzi łomżyńscy mogą zdobyć dwa, a nawet trzy miejsca w Sejmie"[1]. Komitet wyborczy wysunął kandydaturę Jan Załuski na posła Ziemi Łomżyńskiej, która została życzliwie przyjęta. Zapowiedziano W następnym dniu zjazdu delegaci powiatowi ustalili kolejne numery kandydatur na liście wyborczej. 6 stycznia odbył się także wiec rzemieślników i robotników chrześcijańskich, gdzie kandydat na posła Załuska zaprezentował swój program wyborczy.

5 stycznia odbył się wiec narodowy w parafii Rutki (1500 osób). Przewodniczył Stanisław Grodzki, w prezydium znaleźli się A. Lejdo, K. Perkowski i Jan Karwowski. Postanowiono poprzeć w wyborach listę katolicką, narodową. Na powiaty: łomżyński, szczuczyński, kolneński, ostrołęcki, wysokomazowiecki i ostrowski (9 mandatów) lista narodowa nosiła numer 12 i wyglądała następująco: dr Załuska - Warszawa, Adam Mieczkowski sędzia - Łomża, Stanisław Ostrowski rolnik - Zawady, ksiądz Kazimierz Lutosławski - Warszawa, J. Załęski robotnik - Łomża, Stanisław Włodek ziemianin - Dąbrowa-Bybytki, Konstanty Długoborski - szlachcic zagrodowy - Długobórz, Jan Zyskowski rzemieślnik - Grajewo, Antoni Ramatowski - rolnik. Utworzono blok list nr 10 i 12. Zebrania przedwyborcze zorganizowano: 14 stycznia w Ostrowi (przewodniczył ks. prefekt Ludomir Lissowski), 15 w Zambrowie (ks. kanonik Franciszek Wądołowski), 16 w Mazowiecku (ks. dziekan Bolesław Gumowski), 17 w Czyżewie (wikary Feliks Godlewski). Mowy polityczne wygłosił redaktor "Zorzy" Jan Załuska. W Ostrowi i Zambrowie przemawiał robotnik z Łomży Jaroszyński. Duchowieństwo dekanatu ostrowskiego wydało odezwę wzywającą do poparcia listy nr 12. Odezwę podpisali księża: dziekan i proboszcz parafii w Ostrowi Adam Koszutowski; tamtejsi wikariusze Ludomir Lissowski i Wincenty Konarski; dziekan i proboszcz parafii w Czyżewie Jan Rosłowicz i wikary F. Godlewski; proboszcz parafii w Długosiodle Antoni Dąbrowski oraz wikary Aleksander Nieporęcki; proboszcz parafii w Jasienicy Franciszek Balcerzak; proboszcz parafii w Andrzejewie Paweł Rozpędowski; proboszcz parafii w Jelonkach Dionizy Pruszyński; proboszcz parafii w Nurze Marian Kowalski oraz wikary Józef Żebrowski; proboszcz parafii w Porębie Stanisław Pujdo oraz wikary Wacław Miąśkiewicz; proboszcz parafii w Czerwinie Jan Nadratowski; proboszcz parafii w Bogutach Władysław Kołakowski; proboszcz parafii w Broku Henryk Kuskowski oraz wikary Tomasz Krakowiak; proboszcz parafii w Wąsewie Bolesław Włostowski oraz wikary Piotr Trojańczyk; proboszcz parafii w Małkini Leon Gościcki oraz wikary Kazimierz Zagroba; proboszcz parafii w Zuzeli Antoni Pomirski; proboszcz parafii w Zarębach Jan Gawrychowski i wikary Wincenty Godlewski; proboszcz parafii Rosochate Bolesław Mieszkowski[2].

Wybory odbyły się 26 stycznia. W okręgu wyborczym nr 2 (powiaty: suwalski, sejneński i augustowski) wybory przesunięto na 16 lutego (mandat uzyskał ksiądz Stanisław Szczęsnowicz). Lista nr 12 uzyskała 8 mandatów. Posłami klubu narodowego zostali: dr Załuska, Mieczkowski, Ostrowski, ksiądz Lutosławski, Załęski, Włodek, Ramatowski i Zyskowski. Narodowy Komitet Wyborczy, po wyborach i ukonstytuowaniu Sejmu, przekształcił się w Sejmowy Związek Ludowo-Narodowy.

Umowa białostocka z 5 lutego 1919 pozostawiała po polskiej stronie Grajewo i Osowiec, linia rozgraniczenia biegła na południe od Narwi, następnie rzeką w okolice Suraża, stamtąd do Brańska, a stamtąd w górę rzek Nurzec i Leśnej do Mielnika nad Bugiem. 19 lutego 1919 z Białegostoku ewakuowały się oddziały niemieckie. Gdy Polacy tworzyli dopiero administrację, Żydzi umacniali podstawy bytu ekonomicznego. W Brańsku już w 1919 roku powstał bezprocentowy Bank Pożyczkowy, założony przez Bransk Relief z Nowego Jorku. Delegaci amerykańscy przywieźli dużą sumę pieniędzy, przedsiębiorcy w mieście wykorzystali te pieniądze na zorganizowanie pożyczek dla Żydów.

6 kwietnia w Ostrowi poseł Załuska zreferował stan prac sejmu, zapewnił zebranych o poparciu w sejmie postulatów miejscowej ludności, odpowiadał na pytania o zaopatrzenie ludności oraz odszkodowania wojenne. Karol Wierczak zaproponował powołanie powiatowej organizacji ZLN[3].

Organizację Polskiego Komitetu Wyborczego prowadzili Władysław Tarło, dr B. Ostromęcki, Jan Gałczyński, Stanisław Młyńczyk. Odroczone wybory w okręgach białostockim (nr 33 pow. sokólski i białostocki) i bielskim (nr 34) zaplanowano na 15 czerwca 1919. W pow. sokólskim na liście narodowej znaleźli się: chemik Henryk Hryckiewicz, płk Adolf Małyszko, inż. Wacław Tomaszewski, ksiądz Józef Gaul, ksiądz Jan Lewkowicz, Wincenty Hołubczyk rolnik. W pow. białostockim kolejno: Hieronim Łoś rolnik, ksiądz Stanisław Hałko, dyr. gimnazjum Józef Zmitrowicz, L. Czerniewski z Warszawy, ksiądz Stanisław Nawrocki z Zabłudowa, Bryl - dzierżawca folwarku. W pow. bielskim lista nr 2 "Polski Komitet Wyborczy Powiatowy" wyglądała następująco: ksiądz Stanisław Maciejewicz z Wilna, dr Tadeusz Dymowski z Warszawy, Michał Arcichowski, Kazimierz Żero[4].

1 czerwca odbył się w Białymstoku wiec przedwyborczy (3000 osób) z udziałem posłów Związku Sejmowego Ludowo Narodowego Szczepana Bochenka, Michała Marka, Aleksandra Żebrowskiego. Zaprezentowano też kandydatów: ks. Hałko, dyr. Zmitrowicza, L. Czerniewskiego. Podkreślano istotną rolę kościoła katolickiego dla utrzymania tożsamości polskiej, wyrażono podziękowania posłom ZSLN[5].

W okręgu wyborczym nr 34 (Bielsk Podlaski) 17 tysięcy głosów padło na listę nr 2 "Polski Komitet Wyborczy Powiatowy" Mandaty uzyskali Michał Arcichowski dyrektor warszawskiego gimnazjum na Mokotowie i Kazimierz Żero rolnik z Brańska[6]. Prezes powiatowego Komitetu Narodowego Wacław Malinowski z Kątów rozpoczął tworzenie ludowo-narodowych kół gminnych.

6 sierpnia odbył się wiec w Perlejewie (2000 osób), z udziałem posłów Arcichowskiego i Szczepana Sawickiego. Przemawiał z ramienia sekretariatu Związku Ludowo Narodowego Józef Jankowski. Tego dnia w Zuzeli poseł Załuska zorganizował sejmik sprawozdawczy (2000 uczestników). Obecni byli: ksiądz F. Godlewski oraz proboszcz parafii w Zuzeli. Omawiano stanowisko ZSLN w sprawie reformy rolnej, postulowano karanie samowoli urzędniczej i łapownictwa[7].

8 sierpnia 1919 Rada Ministrów wydała dekret o pozostawieniu podziału obszaru dawnego zaboru rosyjskiego na powiaty, utworzono gminy wiejskie. Prawo udziału w zebraniach gminnych rozszerzono na wszystkich mieszkańców, którzy ukończyli 21 lat bez różnicy płci. Antoni Orszagh tak ocenił reformę administracyjną z roku 1919: "Cały sens dawnego ustroju gminnego został w ten sposób przekreślony, a utrzymanie terytorialnych ram, zbyt obszernych pozbawiło gminę charakteru związku sąsiedzkiego. Wybór tego typu gminy dla całej Polski należy uważać za nieodpowiedni, gdyż już przez sam swój duży obszar i liczbę ludności daje przewagę czynnikowi biurokratycznemu nad obywatelskim. Jest to raczej jednostka administracyjna, niż samorządowa"[8]. 15 sierpnia w Siemiatyczach wiec ZLN zgromadził 1000 osób. Przemawiali dr Dymowski, poseł Arcichowski oraz z ramienia sekretariatu Józef Kawecki. Dnia następnego w Miłkowicach więc ZLN zgromadził 2000 osób. Przemawiali M. Arcichowski, Kawecki oraz Sz. Sawicki z Ciechanowca. 7 sierpnia w Boćkach do 1000 słuchaczy przemawiali poseł Arcichowski, J. Kawecki oraz W. Malinowski[9]. 24 sierpnia podczas odpustu w rodzinnym Andrzejewie z mieszkańcami spotkał się dr Załuska, omówił przebieg powstania na Górnym Śląsku. Także w Szczuczynie w dniu 24 sierpnia zorganizowano więc w kwestii Śląska. Przemawiali posłowie Jan Zyskowski i Ludwik Gdyk.

7 września w Ostrożanach posłowie Arcichowski i Żero zorganizowali wiec (4 tysiące osób). Przemawiał też działacz związku D. Nowak. Wyrażono podziękowania Romanowi Dmowskiemu oraz Ignacemu Paderewskiemu za "prowadzenie rozumnej i jedynej polityki w czasie wojny wszechświatowej"[10].

8 września działacze ZLN wzięli udział w wiecu zorganizowanym w Poświętnem przez socjalistów. Przemawiał z ramienia sekretariatu związku Gawroński. 14 września w Łomży odbył się zjazd sprawozdawczo-wyborczy ZLN. Przewodniczył Józef Psarski z Ostrołęki, w prezydium znaleźli się Wincenty Zawistowski z Ostrowi i R. Bielicki. Przemawiali posłowie Lutosławski, Mieczkowski, Ramatowski i dr Załuska oraz z ramienia sekretariatu Józef Kawecki. Przemawiali też K. Długoborski, J. K. Mester oraz dyr. Skarżyński. Potępiono tzw. "koncepcje federalistyczne" na Kresach, domagając się wykonania uchwały sejmowej w sprawie przeprowadzenia tam wyborów i zjednoczenia tych ziem z Polską. Postanowiono powoływać we wszystkich gminach i powiatach koła ludowo-narodowe"[11]. 23 września zorganizowano wiec w Ostrołęce. Przemawiali m.in. poseł Mieczkowski, Adolf Zieliński i dr Psarski. W październiku 1919 funkcjonował w Łomży sekretariat okręgowy Związku Ludowo-Narodowego kierowany przez Jana Radgowskiego[12]. 3 października w Rzekuniu zebrana szlachta i włościanie zorganizowali koło ZLN. Organizatorami byli Paweł Krupa ze wsi Dzbenin i Franciszek Płaszczyński"[13]. Ponadto w pow. ostrołęckim koła gminne związku zorganizowano w: Piskach (zapisał się ks. W. Godlewski), Troszynie oraz wsiach: Łątczyn, Kluczkowo, Nakły, Łęg, Antonin[14]. 30 listopada odbył się więc w Zambrowie[15].

28 grudnia w Suwałkach odbyły się 2 wiece (2000 osób). Poseł ks. dziekan Szczęsnowicz złożył sprawozdanie z prac sejmu, instruktor sekretariatu głównego ZLN Józef Staryszak omówił program organizacji. Pod koniec 1919 roku powstały koła związku w Ostrożanach i Drohiczynie (pow. bielski).

[1] "Zorza" 1920, nr 8, s. 6.

[2] "Zorza" 1920, nr 4, s. 6.

[3] "Zorza" 1920, nr 11, s. 6.

[4] "Gazeta Łomżyńska" 1920, nr 20, s. 2.

[5] "Zorza" 1920, nr 12, s. 5.

[6] "Zorza" 1920, nr 25, s. 4.

[7] "Zorza" 1928, nr 45, s. 4.

[8] Wizytacja pasterska, [w:] "Dziennik Białostocki", 1920, nr 126, s. 2.

[9] A. Trus, J. Cohen, A Book..., s. 181.

[10] "Zorza" 1920, nr 39, s. 5.

[11] "Zorza" 1920, nr 45, s. 7; por. "Gazeta Poranna 2 grosze" 1920, nr 241, s. 1.

[12] "Zorza" 1920, nr 45, s. 5.

[13] "Zorza" 1920, nr 47, s. 7.

[14] "Zorza" 1920, nr 46, s. 2.

[15] Poseł Żero w grudniu 1920 złożył interpelację w sprawie niejakiego Kłopotowskiego "członka defensywy" w Bielsku Grodzieńskim, który sprzedał miejscowej kooperatywie chrześcijańskiej benzynę i smary, będące własnością wojska. Archiwum Akt Nowych [dalej AAN], Zespół Prezydium Rady Ministrów, sygn. 2/8/0/6051/21, k. 4, Interpelacja Kazimierza Żero i towarzyszy do Pana Ministra Wojny. Interpelację podpisało 15 posłów, w tym M. Arcichowski.

1920 "Współdziałać przeciw bolszewizmowi"

4 stycznia w Ostrożanach zebrani na wiecu ZLN włościanie protestowali przeciwko tzw. koncepcji federacyjnej Józefa. Piłsudskiego i rzekomemu zamiarowi odłączenia od państwa Galicji Wschodniej Podobny wiec M. Arcichowski zorganizował w Siemiatyczach oraz 6 stycznia w Drohiczynie (346 osób). Zebrani podpisali 5-punktową uchwałę wyrażającą wdzięczność państwom Ententy[1].

6 stycznia w Augustowie ksiądz poseł Szczęsnowicz omawiał pracę klubu ZSLN[2]. 21 lutego w Szypliszkach prezes miejscowego koła Antoni Śliwiński zorganizował więc (312 osób), przemawiał także sekretarz koła Zdanowicz. Potępiono politykę "zamętu i rozkładu" w wykonaniu stronnictw lewicowych.

22 lutego w Ciechanowcu (400 osób) poseł Arcichowski omawiał kwestie szkolnictwa i odbudowy. Józef Kawecki wzywał do obywatelskiego współdziałania. W tym samym dniu w Kuczynie przemawiali J. Załuska i S. Włodek. Zebranie zorganizował ksiądz Saturnin Rostkowski. W dniu następnym w Mazowiecku do zebranych 100 osób przemawiali Arcichowski, Załuska i Kawecki oraz Walenty Święcki. Wyrażono radość z poszerzających się granic kraju[3]. Już w marcu i kwietniu 1920 w Łomży zainicjowany został cykl wykładów poddających krytyce idee socjalistyczne. Ksiądz Lutosławski wygłosił odczyt "Bankructwo socjalizmu", rozmawiano o stosunku socjalizmu do religii. Niebezpieczeństwo ze strony wschodniego sąsiada było nad wyraz realne. Próbowano ostrzegać społeczeństwo przed agitacją ze stronnictw lewicowych[4]. W marcu koło ludowo-narodowe w Święcku Wielkim zorganizowało zebranie, na którym wzywano Sejm i rząd do nie zawierania pokoju z bolszewikami[5].

11 kwietnia zebraniu w Drohiczynie przewodniczył Bolesław Mazur z Putkowic. Przemawiali posłowie Arcichowski i Żero. Domagano się utworzenia w tym mieście państwowej szkoły średniej. 6 czerwca w Ostrowi zebranie sprawozdawcze zorganizował Jan Załuska omawiając założenia konstytucji. Zebranie prowadził sędzia Wnorowski z Nieniw. 7 czerwca Załuska przemawia l w Zambrowie. Podjęto uchwały w sprawie pożyczki Odrodzenia, dania rekruta, uporządkowania aprowizacji. 8 czerwca Załuska te same tematy omawiał w Czyżewie. Zebraniu przewodniczył Godlewski z zaścianka Koski[6]. W Troszynie koło ZLN założył wiosną 1920 Stanisław Dyspolski - senior[7].

Jeszcze przed nawałą bolszewicką powiat bielski gościł biskupa wileńskiego Jerzego Matulewicza. Przy okazji wizyty duszpasterskiej trwającej od 5 czerwca do 10 lipca 1920 ksiądz biskup udzielał sakramentu bierzmowania. Plan wizytacji, podnoszącej ludność na duchu przedstawiał się następująco: 5 czerwiec - Białystok, 5-6 czerwiec Strabla, 6-7 czerwiec Wyszki, 7-9 czerwiec Topczewo, 9-10 czerwiec - Łubin, 10-12 czerwiec Brańsk, 12-13 czerwiec Domanowo, 13-15 czerwiec Rudka, 15-16 czerwiec - Winna, 16-18 czerwiec - Ciechanowiec, 18-20 czerwiec Pobikry, 20-22 czerwiec, Ostrożany, 22-24 czerwiec Perlejewo, 24-25 czerwiec Śledzianów, 25-27 czerwiec Drohiczyn, 27-29 czerwiec Siemiatycze, 29-30 czerwiec Mielnik, 30 czerwiec-2 lipiec

Niemirów, 2 lipiec Kleszczele, 2 lipiec Milejczyce, 2-3 lipiec Osmola, 3-4 lipiec Dziadkowice, 4-6 lipiec Dołubowo, 6-8 lipiec Boćki, 8-10 lipiec Bielsk, 10-12 lipiec Narew[8]. Podczas ofensywy bolszewickiej spłonęły wsie wokół Brańska. Żydzi natychmiast organizują w pobliskich miejscowościach milicję ludową.

Od końca lipca do 20 sierpnia teren znalazł się pod okupacją bolszewicką. W Brańsku pojawia się komisarz sowiecki Żyganow, Żyd spod Połtawy. "Żyganow był wesołą osobą, sypał żydowskimi żartami i piosenkami. Z zawodu był aktorem żydowskiej grupy teatralnej w Odessie. Organizuje spotkania. Wygłasza przemówienia. Odpowiada na pytania, prawie zawsze żartem. Chrześcijanin z Popław zadaje poważne pytanie na spotkaniu:,Sprzedamy władzy nasz chleb i nasze produkty. Wasze pieniądze są bezwartościowe. Nie można za nie nic do kupić. Nie ma tu towaru". Żyganow odpowiada mu po rosyjsku:,To będziecie mieli problem". Nie wiem, czy chrześcijanin z Popław był zadowolony z tej odpowiedzi. Dwie brańskie Żydówki również zadają pytanie:,Nie mamy krowy, a bogaci chłopi mają dwie krowy. Czy to sprawiedliwość?" Żyganow zapytał dziewczyny:,Czy która z was miała kiedykolwiek krowę?", Nie" - odpowiadają dziewczyny. Żyganow odpowiada:,A więc nadal nie będziesz mieć krowy"[9]. Żydzi zajmują stanowiska w milicji bolszewickiej, której komisarzem zostaje Epstein.

Wskutek donosu oddział Czeka dokonuje przeszukania w gospodarstwie S. Dyspolskiego w Troszynie, gdzie ukryte były egzemplarze czasopisma "Zorza" przeznaczone do dystrybucji.

Wkrótce na froncie następuje przełom. Żydzi są zaskoczeni powrotem wojsk polskich. Polska kontrofensywa przeprowadzona została z 18 na 19 sierpnia 1920 roku. Gdyby rządy bolszewickie potrwały dłużej, eksterminacji poddana zostałaby cała chrześcijańska ludność. Na powszechnie zwoływanych wiecach obywatele domagali się surowych kar dla osób, które wysługiwały się bolszewikom.

12 września w Łomży podczas wiecu przemawiali ks. Lutosławski i Staniszkis. Omawiali przyczyny niepowodzeń wojskowych, które doprowadziły do pochodu bolszewików pod Warszawę. Na wniosek Staniszkisa wybrano tymczasowy komitet budowy pomnika bohaterów ziemi Łomżyńskiej i polecono mu zbierać fundusze na ten cel. Skład komitetu: Aleksander Cholewiński (notariusz), Jaroszyński, Kaczyńska, Karaszewski, Podbielska, Wyrzykowski, Stanisław Kurcjusz. Do redakcji "Zorzy" skierowano list podpisany przez kilkudziesięciu świadków, na temat udziału w aparacie bolszewickim Żydów, a także członków PPS i PSL. Niektórzy uciekli wraz z oddziałami bolszewickimi. Adela Jarnuszkiewicz miała się wyrażać podczas bytności bolszewików, że "byłaby najszczęśliwszą, gdyby widziała jak bolszewicy by wieszali bardzo zasłużonego biskupa ks. Jałbrzykowskiego"[10].

3 października w Ciechanowcu Arcichowski i J. Jankowski omawiali położenie kraju po wypędzeniu bolszewików[11]. Podczas październikowego posiedzenia sejmu ksiądz Lutosławski przytoczył wypowiedź jednego z posłów żydowskich, który wyznał, iż "woli Ukraińca, który zabije Żyda, niż Polaka, który odbierze żydowi handel"[12].

O rozmiarach krzywd ludności chrześcijańskiej świadczyć może list czytelnika "Zorzy" z Jabłoni Kościelnej. 17 października miejscowy sołtys Wiktor Grodzki wraz z członkiem straży obywatelskiej z Piekut dokonali rozboju na osobie miejscowego gospodarza Kazimierza Brzozowskiego, pobili jego żonę, zrabowali 2000 marek i próbowali przywłaszczyć konia[13].

19 października w Drohiczynie Arcichowski omawiał odparcie nawały bolszewickiej. 29 października podczas odpustu w Siemiatyczach przemawiali Arcichowski, Wierczak i J. Jankowski. Domagano się uchwalenia konstytucji z dwuizbowym parlamentem, uzdrowienia stosunków w armii, uchwalono rezolucję w kwestii najbardziej palących miejscową ludność problemów. A były to przeludnienie i brak warsztatów pracy.

Ksiądz Lutosławski wiceprezes Komisji Konstytucyjnej Sejmu Ustawodawczego przedstawił w sejmie zasady konstytucyjne według programu ZLN: Rzeczpospolita nie posiada władzy zwierzchniej innej niż ogół narodowy. Władza ustawodawcza wybierana jest na 5-letnią kadencję w powszechnych, równych, tajnych, bezpośrednich i proporcjonalnych wyborach. Władzę wykonawczą sprawuje Prezydent poprzez Radę Ministrów. Sejm uchwala budżet, kontroluje rząd, stanowi prawo. Senat wybierany ma być przez Sejm i sejmiki wojewódzkie. Prezydent wybierany przez Sejm i Senat na 7-letnią kadencję reprezentuje Polskę, podpisuje ustawy, mianuje wyższych urzędników. Prezydenta nie można pociągnąć do odpowiedzialności. Rada Ministrów mianowana przez prezydenta ma opierać się na większości sejmowej. Niezawisłe sądy sądzą według przepisów zawartych w ustawach. Sądy niższej j instancji są wybierane przez ludność. Dla osądzenia spraw politycznych i ciężkich przestępstw kryminalnych mają być wyznaczone sądy przysięgłych. Administracja pochodzi z nominacji, na podstawie kwalifikacji, urzędnicy odpowiadają karnie za samowolę. Trójszczeblowy samorząd odpowiada za potrzeby ludności. Obowiązki obywateli stoją ponad ich prawami. Granicą wolności są bezpieczeństwo państwa i dobro obywateli. Wolność stowarzyszeń zgromadzeń. Kościół katolicki zajmować ma w państwie naczelne stanowisko względem innych wyznań. Państwo może pomagać innym wyznaniom, ale wobec kościoła katolickiego ma szczególne obowiązki. O wychowaniu dzieci mają rozstrzygać rodzice. Postulowano wprowadzenie zasad szkoły wyznaniowej. Konstytucja jest najwyższym prawem i może być zmieniana przez większość 2/3 Sejmu. Zwykłą większością głosów może być zmieniana co 25 lat[14]. Innowierczej konkurencji próbowano przeciwstawić chrześcijańskie kooperatywy. W Bielsku istniejącą kooperatywę władze wojskowe próbowały skompromitować poprzez nielegalne dostawy materiału wojskowego[15]. Pośrednim dowodem na to byłby fakt, iż przedstawiciel wojska Stanisław Kłopotowski w tej sprawie nie został pociągnięty do odpowiedzialności.

Starostowie: Białystok Feliks Rybołowicz, Bielsk Józef Sienkowski, Augustów Jan Urbański, Kolno Bronisław Hupert, Stanisław Brzęczek (1924), Łomża Stanisław Siewruk, Ostrów Władysław Salinger (do X.1921), Ostrołęka Korporowicz (1919), Sejny Władysław Wróblewski, Sokółka Marian Baehr, Suwałki Zygmunt Kmita, Szczuczyn Bronisław Nazimek, Wysokie Maz. Józef Zychert.

[1] W 1927 Wiland pełnił funkcję sekretarza Zarządu Powiatowego ZLN w Wołkowysku. Archiwum Państwowe w Białymstoku [dalej APB], Urząd Wojewódzki Białostocki [dalej UWB], sygn. 4/47/0/3/38, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 35/1927, s. 197.

[2] APB, Prokurator Sądu Okręgowego w Białymstoku [dalej PSO], sygn. 4/267/0/1/1, Meldunek wywiadowcy Kłopotowskiego, k. 1.

[3] Władze zanotowały, iż przestępstwo to może być ścigane jedynie z oskarżenia prywatnego.

[4] APB, PSO, sygn. 4/267/0/1/1, Meldunek wywiadowcy Kłopotowskiego, k. 3.

[5] "Dziennik Białostocki" 1921, nr 12, s. 3.

[6] APB, PSO, sygn. 4/267/0/1/1, Zeszyt nr 6 korespondencji poufnej za 1923 rok, k. 36; por. Dz. U. 1923, nr 70, poz. 55.

[7] "Gazeta Poranna. 2 grosze" 1921, nr 18, s. 2.

[8] "Dziennik Białostocki" 1921, nr 30, s. 2.

[9] "Kurier Białostocki" 1921, nr 12, s. 4.

[10] "Gazeta Łomżyńska" 1921, nr 16, s. 4.

[11] Tamże, s. 5.

[12] "Gazeta Łomżyńska" 1921, nr 21, s. 4.

[13] "Nowe Życie" 1921, nr 18, s. 194.

[14] "Gazeta Łomżyńska" 1921, nr 29, s. 1.

[15] "Nowe Życie" 1921, nr 32, s. 306.

[16] "Nowe Życie" 1921, nr 34, s. 322.

[17] "Gazeta Łomżyńska" 1921, nr 33, s. 4.

[18] "Gazeta Łomżyńska" 1921, nr 34, s. 1.

[19] Tamże.

[20] "Studia Podlaskie" 1997, t. VII, s. 69.

[21] "Kurier Białostocki" 1921, nr 30, s. 4.

[22] "Gazeta Łomżyńska" 1921, nr 47, s. 4.

[23] "Kurier Białostocki" 1921, nr 80, s. 1.

[24] "Kurier Białostocki" 1921, nr 79, s. 3.

1921 "O parcelację obszarników"

1 stycznia 1921 instruktor związku Ludowo Narodowego Piotr Wiland[1] oraz ksiądz Jan Węckiewicz zorganizowali kolejny wiec w Siemiatyczach z udziałem 1000 osób, w tym znacznej ilości Żydów. Na wiec przybyli posłowie Michał Arcichowski i Kazimierz Żero pochodzący ze wsi Twarogi gm. Perlejewo. Poseł Arcichowski skrytykował udzielanie pomocy wojskowej przez rząd polski S. Petlurze i S. Bułak-Bałachowiczowi, gdyż może to wywołać kolejny konflikt z Sowietami. Przypomniał, że Petlura mordował Polaków we Lwowie.

2 stycznia w Drohiczynie Arcichowski zwołał wiec, na którym miał się dopuścić obrazy Naczelnika Państwa. Arcichowski zarzucił Naczelnikowi Państwa J. Piłsudskiemu "wydanie rozkazu wykradzenia skarbów i korony znajdujących się w Włodzimierzu Wołyńskim i ich ukrycie"[2].

Po Arcichowskim głos zabrał mieszkaniec wsi Sieniewice Józef Jankowski. Jak notował wywiadowca Kłopotowski, Jankowski zaintonował "Boże coś Polskę". Mówca zarzucił Daszyńskiemu, iż ten jest "niemieckim prowokatorem"[3]. Następnie promował politykę Romana Dmowskiego i ubolewał, iż temu ostatniemu nie są powierzane stanowiska państwowe. Poseł Żero krytykował administrację premiera Jędrzeja Moraczewskiego[4]. Duchowny parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Siemiatyczach, dziekan drohicki ks. Węckiewicz nawoływał do składania ofiar na plebiscyt w sprawie Górnego Śląska[5].

Przeciwko Arcichowskiemu wszczęto dochodzenie za obrazę J. Piłsudskiego. Wywiadowca Kłopotowski starł się nieustępliwie z posłami narodowcami. Postępowanie przeciwko Arcichowskiemu przechodziło kolejne instancje i trwało do roku 1923. W końcu zażądano od sejmu uchylenia immunitetu posłowi, chociaż w tym czasie ZLN tworzył już koalicję rządową z Witosem. Załączony wniosek do sejmu o "wydanie posła" Arcichowskiego uznano za nieaktualny wobec art. 6 Ustawy amnestyjnej z 6 lipca 1923[6].

9 stycznia Jan Zyskowski otworzył w Grajewie księgarnię z wydawnictwami narodowym.

W połowie stycznia 1921 zostały wybrane władze naczelne ZLN. Do Zarządu Głównego wybrani przez Radę Naczelną zostali związani z terenem województwa: Z. Berezowski, ks. Lutosławski, dr Załuska. Ponadto automatycznie do Zarządu Głównego przynależeli kierownicy polityczni zarządów dzielnicowych. Z tzw. "Kongresówki" byli to W. Staniszkis i J. Kawecki. Sekretarzem generalnym zarządu został J. Załuska, na jego zastępcę wybrano K. Wierczaka. Na czele biura centralnego ZLN pozostał J. Kawecki[7]. W drugie połowie stycznia 1921 poseł Kazimierz Bagiński z ramienia PSL Wyzwolenie zorganizował w Ostrożanach wiec, w którym uczestniczyło kilkaset osób. Według korespondenta "Dziennika Białostockiego" o pseudonimie "Verax" miejscowy proboszcz Benon Kaj (nie wymieniony w artykule z nazwiska) uprzedził wiernych z kazalnicy iż "przyjechał tu jakiś socjalista, który będzie was kusił"[8]. Bagiński agitował za osobą Józefa Piłsudskiego, krytykował działalność Związku Ludowo-Narodowego, optował za jak najszybszym uchwaleniem konstytucji i przeciwko powołaniu senatu. Demagogicznie odniósł się on do "niesprawiedliwości serwitutowych", a także "dzikiej parcelacji majątków". W roku 1921 plagą stały się kradzieże koni oraz ich przemyt za granicę. "Kurier Białostocki" we wrześniu 1921 konstatował sytuację w powiecie bielskim: "Stan rolnictwa w opłakanym stanie(...) jak sprowadzają księży do chorych, to muszą wypożyczać konie z wiosek sąsiednich(...). Na posiedzeniu urzędu ziemskiego w Bielsku uchwalono przeznaczyć na parcelację majątki Strabla hrabiny Marii Starzeńskiej i Rudka hrabiny "Konstantowej" Potockiej"[9]. Prasa narodowa alarmowała o przypadkach dzierżaw przechodzących w ręce Żydów. Np. niejaki Sadowski z Miastkowa pisał: "22 morgowa gospodarka z murowanym domem, przeznaczonym pierwotnie na szkołę, przeszła w ręce żydowskie(...) w Zaruziu wydzierżawiono młyn Żydowi, kowalem jest także Żyd"[10].

W lutym 1921 stanowisko prezesa Sądu Okręgowego w Białymstoku objął Tadeusz Dymowski. Plany ukarania kolaborantów bolszewickich w Łomży nie do końca powiodły się. Uchwalenie konstytucji w marcu 1921 stanowiło dla ZLN swego rodzaju kompromis w stosunku do przedstawionego wyżej projektu autorstwa ks. Lutosławskiego. W kwietniu 1921 B. Bauer wszedł w skład zarządu powszechnej Spółdzielni Spożywców w Łomży, natomiast F. Hryniewicz znalazł się w radzie nadzorczej[11].

15 maja 1921 odbyło się zebranie ZLN W Łomży, na którym ks. Lutosławski referował kwestię Górnego Śląska. Zdecydowano, iż dnia 19 czerwca odbędą się wybory zarządu powiatowego organizacji"[12]. Sekretariat Okręgowy ZLN w Grodnie rozpoczął pracę w maju 1921, zatrudniał etatowego pracownika[13].

5 czerwca odbył się w Łomży więc PSL "Wyzwolenie", na którym krytykowano politykę ZLN, w sprawie nie rozwiązywania ówczesnego sejmu. Na 3 i 4 lipca ZLN wyznaczył zjazd delegatów okręgów na 3 Zjazd Wszechpolski do Częstochowy. Na zjeździe przemawiali m.in. dr Załuska i ks. Lutosławski. Uchwalono wprowadzenie wolnego handlu, popieranie imigracji z USA, ograniczenie biurokracji, wprowadzenie ścisłej kontroli Sejmu nad wydatkami państwa, podniesienie dochodów budżetowych do poziomu przedwojennego, wykonanie reformy rolnej i kolonizację Kresów, popieranie chrześcijańskich placówek handlowych i przemysłowych, wprowadzenie komisji rozjemczych w przypadku groźby strajków, wdrożenie reformy samorządowej, uporządkowanie stosunków w armii, postulowano zawarcie sojuszu politycznego z Francją. Zjazd zażądał ochrony religii katolickiej i pozycji Kościoła w Polsce[14].

7 sierpnia miało miejsce zebranie ZLN w Grodnie[15], zaś 28 sierpnia uroczyście otwarto tam lokal ZLN[16]. Mężów zaufania związku wyznaczano w tych gminach lub parafiach, gdzie nie istniały jeszcze koła ZLN. Tego dnia w Piątnicy podczas odpustu zorganizowano więc poświęcony kwestii Górnego Śląska. Przemawiał Cholewiński. Uchwalono deklarację popierającą dążenia mieszkańców tej dzielnicy do wyzwolenia się spod jarzma pruskiego oraz połączenia z Macierzą[17]. Na dzień 15 sierpnia władze ZLN naznaczyły obchody pierwszej rocznicy "Cudu nad Wisłą. W opozycji do kultu Piłsudskiego próbowano zbudować kult postaci generała J. Hallera[18]. Łomżyńscy działacze narodowi wywodzili się m. in spośród członków Okręgowego Towarzystwa Rolniczego, w radzie którego zasiadali: Konstanty Długoborski i R. Bielicki. We wrześniu Towarzystwo zorganizowało w Łomży wystawę ogrodniczą.

W sierpniu ruszyły przeprowadzenia spisu powszechnego. Według spisu z 1921 w Brańsku zamieszkiwało 2700 Żydów.

Równolegle z pracami na niwie rolniczej narodowcy zorganizowali Chrześcijańskie Towarzystwo Szkoły Rzemiosł w Łomży w składzie: biskup Jałbrzykowski prezes, H, Rzędowski, S. Kurcjusz, inż. Pokorzyński, A. Cholewiński, Franciszek Wierzbicki z Boguszyc, R. Bielicki, Aleksander Antosiewicz, W. Malinowski. Zmieniała się niekorzystnie architektura miast: "na wszystkich krańcach ulic wznoszą się słupy z drutami szabasowymi - ejryfy plakaty pisząc w dwóch językach, biorąc system rosyjski, kiedy moskale pozwalali na podobne coś tylko w polskim języku"[19].

W Białymstoku 8 października 1921 powstał klub dyskusyjny ZLN, który dwa dni później przekształcił się w lokalne koło związku[20]. 23 października w lokalu Towarzystwa "Sokół" w Białymstoku odbył się odczyt posła Mieczkowskiego: "Polska na przełomie"[21].

29 października w Ostrołęce otwarto szkołę rzemieślniczą założoną staraniem Towarzystwa Macierzy Szkolnej. Poświęcenia dokonał ks. dziekan Władysław Serejko. Mowę wygłosił prezes koła Macierzy dr Psarski.

W listopadzie powstał białostocki Sekretariat Okręgowy ZLN, który miał swoją siedzibę w hotelu "Ritz". 13 listopada w Łomży odbyły się dwa zebrania narodowe. Mieczkowski mówił o przemówieniu Naczelnika Państwa w sprawie Wileńszczyzny. Ks. S. Pardo replikował na niedawny odczyt Jana Hempla: "Socjalizm a chrześcijaństwo". Prelegent udowodnił, że współczesny socjalista jest przeciwieństwem postawy Chrystusa. Na kolejnym wieczornym zebraniu przemawiali Mieczkowski i Staniszkis. Poseł Staniszkis poddał druzgocącej krytyce stanowisko Piłsudskiego, który wbrew opinii Sejmu i mieszkańców Wileńszczyzny oczekujących złączenia z Macierzą "pragnie w dalszym ciągu sprawę gmatwać przez uparte trzymanie się mrzonek federalistycznych"[22]. 16 listopada w Łapach-Dębowinie zebranie koła prowadził Rowicki.

18 grudnia obradowała w Białymstoku Rada Wojewódzka. Referat wygłosił dr Załuska, przemawiał też J. Szymborski. Załuska zobrazował położenie polityczne kraju, który wytyczył w zakresie polityki sojusz z Francją, porozumienie z Czechami i Rumunią. W polityce wewnętrznej wskazał na szkodliwość tymczasowości instytucji. W ciągu 3 lat kraj popadł w znaczne długi. Zaistniały kryzys gospodarczy mówca wiązał z upadkiem naturalnego rynku zbytu do Rosji[23]. Po referatach przystąpiono do wyłonienia Zarządu Wojewódzkiego ZLN oraz delegatów do Rady Naczelnej[24].

[1] "Zorza" 1922, nr 5, s. 38.

[2] "Zorza" 1922, nr 8, s. 62.

[3] "Zorza" 1922, nr 13, s. 106.

[4] "Zorza" 1922, nr 12, s. 94.

[5] "Zorza" 1922, nr 14, s. 114.

[6] "Zorza" 1922, nr 15, s. 122.

[7] "Zorza" 1922, nr 16, s. 130.

[8] "Zorza" 1922, nr 17, s. 138.

[9] "Zorza" 1922, nr 19, s. 154.

[10] "Zorza" 1922, nr 26, s. 213.

[11] "Gazeta Warszawska" 1922, nr 159, s. 8; por. "Tygodnik Białostocki" 1922, nr 1, s. 7.

[12] Archiwum Archidiecezjalne w Białymstoku [dalej AAD], Ksiądz Albin Horba, Pamiętniki, rkp., Brulion 1, ss. 59-61.

[13] "Gazeta Warszawska" 1922, nr 178, s. 6; por. "Tygodnik Białostocki" 1922, nr 2, s. 4.

[14] "Tygodnik Białostocki" 1922, nr 5, s. 5.

[15] "Zorza" 1922, nr 37, s. 309.

[16] "Tygodnik Białostocki" 1922, nr 8/9, ss. 10-11.

[17] "Gazeta Łomżyńska" 1922, nr 36, ss. 2-3.

[18] "Zorza" 1922, nr 42, s. 371.

[19] "Zorza" 1922, nr 44, s. 396.

[20] "Gazeta Łomżyńska" 1922, nr 42, s. 5.

[21] "Zorza" 1923, nr 3, s. 6.

[22] "Zorza" 1923, nr 2, s. 15.

1922 "Przeciwko przywilejom dla Żydów"

6 stycznia zorganizowano więc ZLN w Kuźnicy (2 000 osób), przemawiał Stanisław Jodko-Narkiewicz. 10 stycznia odbyło się zebranie koła ZLN we wsi Klepacze, gm. Narojki pod przewodnictwem kierownika Wacława Zaleskiego. Zebrani żądali rozwiązania "Strzelca". 15 stycznia w Kolnie wiec i zebranie mężów zaufania związku zorganizowali Mieczkowski i Załuska. Uchwalono rezolucję w sprawie Wilna, oszczędności administracyjnych, wezwano do rozwiązania sejmu i wyłonienia nowego. Tego dnia posłowie odbyli jeszcze konferencję polityczną w Łomży[1]. 15 stycznia odbyło się zebranie koła ZLN w Szypliszkach. Zebrani potępili próby tworzenia kościoła narodowego. 17 stycznia instruktor na pow. kolneński Mieczkowski zorganizował wiec w Stawiskach, a następnie zebranie poufne, na którym utworzono kolo związku (zapisało się 60 osób)[2]. W lutym powstało koło SN w Sokółce.

2 marca na wiecu pod przewodnictwem księdza Bolesława Sperskiego w Wołkowysku przemawiali Adam Strzembosz i J. Jankowski. Wyrażono hołd arcybiskupowi Karolowi Hryniewieckiemu w uznaniu jego pracy i męczeństwa w obronie polskości. 4 marca w Suwałkach przemawiał J. Jankowski, 5 marca odbyły się zebrania kół ZLN w Koskach-Wypychach gm. Perlejewo i Falkach pow. bielskiego, na których m.in. domagano się przyspieszenia reformy rolnej[3]. 5 marca w Grodnie koło ZLN skrytykowano projekt gabinetu Aleksandra Ponikowskiego "Aktu włączenia" Wileńszczyzny, domagając się włączenia Ziemi Wileńskiej do Rzeczypospolitej bez zastrzeżeń[4]. 12 marca w Zambrowie przemawiał A. Strzembosz, domagano się przyspieszenia wyborów. Tego samego dnia Strzembosz wraz z W. Kulikowskim odbyli zebranie w Łapach. 13 marca odbyło się zebranie ZLN w Szypliszkach[5]. 19 marca w Sejnach obchodzono rocznicę uchwalenia konstytucji, przemawiali ksiądz Eugeniusz Gosiewski[6]. 25 marca w Troszynie ks. poseł Stanisław Suliński przedstawił obraz nieprawidłowości w gospodarce leśnej. 26 marca koło ZLN w Grodnie "z radością przywitało załatwienie sprawy wileńskiej", natomiast 29 marca w Łopuchowie pow. sejneńskiego domagano się przyspieszonych wyborów[7]. Także 26 marca w Sokołach na 5-tysięcznym wiecu przemawiali Feliks Perkowski i Tyborowski, sprzeciwiając się uprzywilejowaniu Żydów w gospodarce. 2 kwietnia odbyło się zebranie koła ZLN w Łapach.

3 kwietnia w Goniądzu do 3 tys. osób przemawiali Strzembosz, W. Kulikowski, Jankowski. W sprawie nadmiernych wpływów żydowskich w gospodarce uchwalono m. in.: "przestrzegamy rząd przed dalszym stosowaniem polityki popierania wrogiej społeczeństwu potęgi żydowskiej przez oddawanie w jej ręce rządowych koncesji i dostaw"(...) Podobną rezolucję podjęto w Knyszynie 6 kwietnia na liczącym 1500 uczestników wiecu zorganizowanym przez Jankowskiego i Kulikowskiego[8]. 23 kwietnia ZLN zorganizował pierwszy wiec w Tykocinie. Obecnych 2 tys osób, przewodniczył ks. Bolesław Sadowski, przemawiał Kulikowski. Zorganizowano koło do którego zapisało się 150 osób, na przewodniczącego wybrano ks. Sadowskiego, w skład zarządu weszli: Helena Korzyńska, Stefan Paszkowski i Antoni Komorowski. Dnia następnego więc w Złotorii zorganizował ks. Józef Nowosadko, przemawiał W. Kulikowski[9]. Tego dnia w Drohiczynie pos. Arcichowski przedstawił aktualną sytuację polityczną kraju. 24 kwietnia w Krzemienicy pow. wołkowyski wiec zorganizował ks. Sperski (6 tys. słuchaczy). Przemawiali Strzembosz i Jankowski. Tam również domagano się zaprzestania uprzywilejowania Żydów w gospodarce.

W obchodach 3-majowych w Augustowie uczestniczyli posłowie Władysław Brzosko i Sawicki, który mówił o znaczeniu konstytucji z 1791 r. 21 maja odbyły się wiece ZLN w Studzienicznej i Grodnie, 25 maja w Krynkach (3 tys.) 25 maja przed kościołem w Dojlidach przemawiał Strzembosz, wysłuchując bolączek zebranych skarżących się na gospodarkę leśną. 28 maja w Usnarzu Jankowski przemawiał do 1500 zgromadzonych[10].

4 czerwca na wiecach w Kuczynie (4 tys osób), a 6 czerwca w Płonce (6 tys.) przemawiał J. Jankowski. Domagano się odebrania Żydom koncesji leśnych. Tego dnia w Siemiatyczach przemawiali Arcichowski i Kawecki. 4 czerwca w Wołkowysku przemawiał Kulikowski, a dnia następnego w Płonce Kościelnej. 4 czerwca w Wołkowysku domagano się pozostawienia powiatu w granicach woj. białostockiego. 5 czerwca w osadzie Roś (5 tys słuchaczy) ks. dziekan Sperski z Wołkowyska i ks. proboszcz z Mścibowa Marek Burak występowali przeciwko rabunkowej gospodarce leśnej, oddawaniu majątków w dzierżawę Żydom[11]. Ksiądz Albin Horba tak wspominał ks. Buraka: "człowiek niepospolity, dobry kaznodzieja, społecznik, wytrawny polityk(...) Należał do SN, kandydował dwukrotnie do sejmu, nadzwyczaj gościnny, członek Rady Powiatowej, Dozoru Szkolnego w pow. wołkowyskim"[12]. W innym miejscu czytamy, że także namiętny brydżysta. 11 czerwca w Suwałkach przemawiał Jankowski. 18 czerwca odbył się wiec narodowy w Grodnie. Przewodniczył J. Arciszewski, przemawiał Józef Jankowski w sprawie przynależności do Polski Górnego Śląska. 29 i 30 czerwca w Białymstoku odbył się pierwszy wojewódzki zjazd Kół Mężów Zaufania ZLN (uczestniczyło ponad 300 osób). Nabożeństwo - odprawił ksiądz Sperski. Obecni: Włodek, Szymborski, K. Wierczak i delegat Zarządu Głównego W. Kryński, sędziwy działacz K. Długoborski. Referat o sytuacji zewnętrznej i wewnętrznej kraju wygłosił dr Załuska. Michał Arcichowski zwrócił uwagę na niebezpieczeństwo ze strony Niemiec i Rosji. Red. Wierczak omówił działalność parlamentarną stronnictw lewicowych i ludowych. W dyskusji zabierali głos: Zawistowski z ostrowskiego, Józef Lenczewski ze wsi Leńce, Zimnoch z wołkowyskiego, Dąbrowski z wysokomazowieckiego, Dziemian z Suwałk, Twardowski z Grodna, i red. Strzembosz[13]. Sekretariat wojewódzki związku mieścił się przy ul. Kilińskiego 5.

9 lipca odbyły się wiece w Bogutach i Stawiskach, a 23 lipca w Gronie i Ostrołęce. W gminie Boguty zawiązano koła związku ww wsiach: Drewnowo, Drewnowo-Gołyń i Drewnowo-Liskie.

W połowie lipca odbył się z udziałem J. Jankowskiego wiec w Bogutach (4 tysiące osób). Uchwalono rezolucję z żądaniem zawieszenia na sali sejmowej krzyża oraz zamknięcia granicy z Rosją dla napływu uciekinierów żydowskich[14]. 23 lipca Jankowski przemawiał w Rudce, 6 sierpnia w Perlejewie przemawiali Jankowski i Arcichowski. 13 sierpnia Jankowski przemawiał w Grodzisku[15]. Tego dnia odbył się wiec ZLN w Łomży. Poseł Mieczkowski skrytykował postępowanie Naczelnika Państwa za zwłokę w podpisaniu nominacji dla gabinetu W. Korfantego. Red. Wojciech Kulikowski z "Tygodnika Białostockiego" omówił skrótowo działalność poszczególnych gabinetów w odrodzonej Polsce, odczytując rezolucję w sprawie pozostawienia na stanowisku premiera Korfantego pomimo oporu Piłsudskiego"[16]. 3 września odbył się zjazd delegatów z: łomżyńskiego, ostrołęckiego, kolneńskiego i szczuczyńskiego[17]. Zjazd rozpoczął się Mszą św. (celebrował ks. Pardo). Przewodniczył R. Bielicki, poseł Załuska złożył sprawozdanie z działalności klubu. Poseł Mieczkowski mówił o braku zgody Naczelnika na rząd Korfantego. 8 września odbył się wiec w Krypnie (15 tys.), przemawiał prezes koła z Knyszyna K. Czaczkowski. Głos zbierali Szczawiński i Piasecki. Na liście państwowej do senatu - Długoborski. Na liście z wojewódzkiej do senatu: ks. Leon Żebrowski, W. Malinowski, Julian Siennicki, Długoborski, ks. Sperski (wybrano Żebrowskiego, Malinowskiego i Siennickiego). Kandydaci do sejmu "Chrześcijańskiego Związku Jedności Narodowej" w okr. 4: Lutosławski, Harusewicz, Jankowski. Mandaty uzyskali: Lutosławski, Harusewicz oraz Arcichowski. Zastępcami posłów zostali Jankowski z gminy Narojki, Kazimierz Gawroński z Wilkowa oraz Bolesław Wyszyński. W pow. białostockim (okr. 5) na liście: Dymowski, Hryckiewicz, Burak, Lenczewski, Głogowski, Władysław Geniusz (uzyskano 2 mandaty). Zorganizowano przedwyborcze wiece w: Kalinówce, Zalesiu i Starowlanach (Strzembosz), w Dobrzyniewie (Lenczewski), w Korycinie Grabowski i Gedroyć, w Różanymstoku Dobrzyński, w Białymstoku (Dymowski, Hermanowski, Nowicki, Zawisza, Łapicki)[18]. Okr. 6 na liście: ks. Józef Kaczyński, Zygmunt Kadłubowski, Stetkiewicz, Szymański, Twardowski (uzyskano 2 mandaty). Okr. 7 kandydaci: Mieczkowski, Chętnik, P. Romocki, F. Wierzbicki, Bielicki (4 mandaty). 1 października w Ostrołęce przemawiali: Psarski, Załuska, Chętnik, Mieczkowski; 8 października w Sokółce: L. Kotarbińska, Łapicki, Hryckiewicz; w Wołkowysku: Siehień, M. Burak, Dymowski, Tadeusz Bronicki, ks. Sperski; w Białymstoku: Lenczewski, Jaxa-Chamiec, Strzembosz, Piasecki, Ignacy Szebeko, 9 października w Sokółce Jaxa-Chamiec i Szczawiński[19]. W Łysych wiec zorganizował ks. Piotr Krysiak. 22 w Łomży w sali "Mirażu" odbył się więc NOK. Przemawiała Błażewiczowa z Warszawy, ks. Pardo i Bielicki wzywając do głosowania na listę 8[20]. 22 października w Ostrołęce przemawiali Radgowski i Krupa. 26 października w Myszyńcu przemawiali Chętnik i Krupa. 29 października Chętnik zorganizował wiec w Kadzidle. 1 listopada w Ostrołęce (1 tys.) przemawiali: pos. Suligowski, Chętnik, inż. Romocki i Piechotkówna. 2 listopada w Miastkowie przemawiali Jankowski i Tyborowski, a w Goworowie Chętnik. 26 listopada zebrania w Płonce i Łapach (M. Zaręba). 13 grudnia w Wysokiem uczestnicy zjazdu powiatowego domagali się, by o wyborze najwyższych władz decydowała większość polska[21]. "Po wyborze p. Narutowicza Żydzi zarębscy nie posiadali się z radości. Teraz nasza górą mówili"[22]. 13 grudnia zjazd powiatowy ZLN w Wysokiem Mazowieckiem domagał się aby prezydentem mógł być tylko katolik. 31 grudnia na wiecu w Suwałkach przemawiał poseł Kadłubowski.

[1] "Zorza" 1923, nr 5, s. 7.

[2] "Gazeta Łomżyńska" 1922, nr 39, s. 7.

[3] A. Trus, J. Cohen, A Book..., ss. 187-188.

[4] A. Trus, J. Cohen, A Book..., s. 190.

[5] "Zorza" 1923, nr 10, s. 115.

[6] "Zorza" 1923, nr 14, s. 171.

[7] "Zorza" 1923, nr 27, s. 326.

[8] "Zorza" 1923, nr 25, s. 298.

[9] "Zorza" 1922, nr 35, s. 418.

[10] "Zorza" 1923, nr 38, s. 454.

[11] "Zorza" 1923, nr 41, s. 494.

[12] "Gazeta Łomżyńska" 1923, nr 37, s. 2.

[13] "Zorza" 1923, nr 48, s. 4.

[14] Archiwum Państwowe w Suwałkach [dalej APS], Związek Ludowo-Narodowy, sygn. 63/208/0/1/2087, k. 2.

[15] "Kurier Poznański" 1923, nr 287, ss. 1-2.

[16] "Zorza" 1923, nr 52, s. 608.

1923 "O wydolną szkołę"

21 stycznia w Ostrołęce staraniem księdza Sulińskiego i prezesa okręgu Jana Radgowskiego powołano koło ZLN. Na członków zapisało się 100 osób[1]. Działalność prezesa wiązała się z kampanią publicznych pomówień. W związku z tym wytoczył on proces niejakiemu Janowi Błaszczykowskiemu, zapowiadając kolejne pozwy[2].

W 1923 roku powstaje Związek Kupców Żydowskich w Brańsku. Trus pisze: "Kwestia podatkowa, która była najważniejsza i dotyczyła wszystkich, nie dała się rozwiązać w sposób łatwy i jednocześnie satysfakcjonujący wszystkich, dlatego biedni musieli płacić wyższe kwoty. To wywołało niezadowolenie. Pojawiły się skargi, że interesy ubogich kupców nie są odpowiednio reprezentowane i do pewnego stopnia było to prawdą. Ostatecznie doprowadziło to do powstania nowego Związku Drobnych Kupców, na którego czele stał Bentson Zarember. Baruch Kagan był sekretarzem obu związków. Dotychczasowy Związek Kupców zostaje rozwiązany, a Baruch Kagan kontynuuje pracę w swoim domu. Ceny towarów są ustalane. Władze związku kupują licencje dla członków. Piszą w ich imieniu różne wnioski, ponieważ osobom fizycznym nie wolno pisać wniosków dotyczących jakichkolwiek spraw handlowych(...) Polska konkurencja stała się silniejsza, a sklepikarze są ostatecznie zmuszeni do zamykania placówek(...) I tak powoli, po trochu, różne małe i duże placówki uległy zniszczeniu, gdyż nie były w stanie utrzymać interesu w obliczu zaciekłej konkurencji chrześcijan i wysokich podatków. Możliwość otrzymania kredytu była silnie regulowana, więc musieli zamknąć drzwi"[3]. Poniżej lista placówek handlowych w miejscowościach, gdzie doszło w latach kolejnych do niepokojów.

Łomża: Jankiel Giełczyński, Enoch Ajzensztadt Towary kolonialne, Wolf Izbicki Kawiarnia, Gołda Holand Sprzedaż mebli, Kejla Kalwaryjska Herbaciarnia, Chaim Kamienowicz Jatka mięsna, Tejwel Ciechanowicz Towary kolonialne, Pinches Ławski Sklep spożywczy, Moszko Dorfman Handel skórami, Jankiel Kornecki Sklep spożywczy, Enoch Urwicz Zajazd i jadłodajnia, Abram Zdrojewski Handel skórami, Marjem Pełtynowicz Handel pierzem, Ita Rubach Kawiarnia, Guzman Kania Sklep spożywczy, Chana Apelbaum Sprzedaż odzieży, Szmul Rozenblum Sklep spożywczy, Aster Moel Sprzedaż skór, Abram Rozenblum Komis, Dawid Finkiel Sprzedaż mebli, Abram Dudowicz Handel końmi, Chaim Szeniak Sklep spożywczy, Aron Pełchowicz Sprzedaż towarów bawełnianych, Abram Lewin Sprzedaż skór, Liba Bernsztejn Towary łokciowe, Mortek Cybulski Handel ziemiopłodami, Chemja Cukierbraum Sprzedaż hurtowa win i wódek, Moszko Dojf Sprzedaż ubrań, Berek Fronowicz Handel zbożem, Aron Flejszer Handel maszynami, Izrael Gradzianowski Sprzedaż skór, Wolf Halperin Towary kolonialne, Sora Jankielewicz Sprzedaż konfekcji, Izak Kochanowicz Handel manufakturą, Małka Mławer Sprzedaż tkanin, Icek Szafir Sklep spożywczy, Chaim Nowodworowicz Jatka mięsna, Alter Słonimski Handel zbożem, Chaim Rekant Handel zbożem, Małka Wajncymer Sklep galanteryjny, Jankiel Garbarski Sprzedaż obuwia, Michel Berkman Sprzedaż szyb, Motel Rzodkiewicz Towary Łokciowe, Frejda Goldsztejn Piwiarnia.

Sklepy chrześcijańskie: Waleria Dąbrowska Sklep spożywczy, Zofia Tyszko Sklep spożywczy, Tomasz Wójcik Sklep kolonialny, Józef Modelski Sklep spożywczy, Wacław Kaczyński Skład wędlin, Edward Biały Sprzedaż mięsa i wędlin, Bolesław Juczewski Sprzedaż mięsa, Juliusz Moenke Masarnia, Franciszek Świtajewski Sklep masarski, Władysław Pokaniewski Sklep spożywczy, Helena Miłkowska Sklep spożywczy, Roman Szabłowski Sklep spożywczy, Antonina Stempkowska Kawiarnia, Aleksander Nowakowski Sklep spożywczy, Aleksander Antosiewicz Sklep kosmetyczny, Władysław Wiśniewski Sprzedaż obuwia, Jan Gołubowski Towary łokciowe, Bolesław Karwasiński Towary łokciowe.

Radziłów: Szloma Słowatycki Sklep kolonialny, Rubin Jedwabiński Handel owocami, Eliasz Makowski Sprzedaż ryb, Folk Gryngras Jatka, Sora Zylbersztejn Towary Kolonialne, Zorach Milkiewicz Sklep łokciowy, Herszko Niedźwiadowicz Handel skórami, Izrael Litauer Sprzedaż win i wódek, Lejb Niewodowski Jatka mięsna, Mejir Gryngras Sprzedaż mięsa, Abram Szaraszew - Handel żelazem, Lejb Ebensztejn Sklep galanteryjny, Icek Smoleński Sklep kolonialny, Arja Nagórka Sklep kolonialny, Szmul Gryngras Sprzedaż mięsa, Izrael Gutsztejn Sklep galanteryjny, Chaim Zimnowicz Sklep kolonialny, Gitla Laks Sklep spożywczo-kolonialny, Chaim Bursztyn Handel zbożem, Chana Wassersztejn Sklep kolonialny. Ponadto: Weronika Waniewska Restauracja Franciszek Bukowski Sklep łokciowo-galanteryjny.

Zambrów: Szlomo Jabłkowski Sprzedaż drożdży, Chona Goldwaser Sprzedaż obuwia, Juszk Lewiński Herbaciarnia, Chaim Orliński Sklep spożywczy, Eliasz Piekarowicz Jatka mięsna, Aron Tykociński Sprzedaż towarów łokciowych, Gierszon Jabłonka Wyrób i sprzedaż pieczywa, Moszko Jeleń Sprzedaż owoców, Jankiel Ratusiewicz Dzierżawa ogrodu, Abram Rotbart Dzierżawa ogrodu, Symcha Skocnadek Sklep spożywczy, Moszko Zarembski Transport towarów, Josek Kamienowicz Sprzedaż mięsa, Zelman Malinowicz Sprzedaż skór, Wolf Jedwabnik Sprzedaż ubrań, Notek Kapłan Sprzedaż skór.

Sklepy chrześcijańskie: Aleksander Łada Herbaciarnia, Walenty Zalewski Kawiarnia, Feliks Targoński Jadłodajnia, Marian Łapiński Sklep spożywczy.

Kupcy żydowscy narzekają na swoją sytuację, gdyż grudniowe jarmarki na Barbarę w Brańsku oraz na Mikołaja w Ciechanowcu odbywają się tego samego dnia. To samo dotyczyło targów w Sokołach i Czyżewie. Żydzi komentują to z humorem: "Idź potańczyć na dwóch weselach jednocześnie"[4].

Czytelnik "Zorzy" naszkicował pejzaż Zelwy w pow. wołkowyskim: "miasteczka zupełnie zalanego przez Żydów, to też i tu w Zelwie nasze święta katolickie są lekceważone przez Żydów, bo chociaż sklepy są niby zamknięte, jednakże wszystkiego można dostać w niedzielę i święta, a przede wszystkim wódki ze ślepych szynków i sklepów, a nawet w domach prywatnych. Jak jest jakie święto katolickie, to prawosławni nawiozą siana, drzewa, kur, świń i handel idzie całym pędem, przy robotach pełno kowali żydowskich i innych żydowskich robotników"[5].

7 lutego w sejmie złożono wniosek nagły posłów Chętnika, Mieczkowskiego, Wierzbickiego, Załuski i kolegów w sprawie odbudowy pogranicza Prus wschodnich. Tegoż dnia pos. Chętnik złożył "Wniosek nagły w sprawie wstrzymania bezplanowego wyrębu i wywozu lasów Puszczy Kurpiowskiej".

18 marca w Wysokiem Mazowieckiem odbył się zjazd powiatowy kół i mężów zaufania Związku Kudowo-Narodowego (500 osób). Przemawiali senator Wacław Malinowski, posłowie Szymborski i Arcichowski. Stanisław Włodek mówił o niedomaganiach szkolnictwa[6]. W maju wiece ZLN odbywały się w: Zambrowie, Rutkach, Szczepanowie (posłowie Mieczkowski, Wierzbicki), Zbójnie, Kadzidle, Nowogrodzie (pos. Chętnik). Ludność domagała się likwidacji sejmików i rad gminnych, które nie rozwiązywały lokalnych problemów[7].

W maju 1923 ZLN przystąpił do koalicji rządowej, powołany został gabinet z Wincentym Witosem, który "Obejmuje władzę w ciężkim dla państwa położeniu. Drożyzna rośnie, marka której rządy lewicowe zbyt dużo wydrukowały spada, administracja państwowa zabagniona, na kresach grasują płatni najmici wrogów, żydostwo się rozpanoszyło, a wewnątrz walki partyjne"[8]. Ministerstwo rolnictwa i dóbr państwowych przypadło Jerzemu Gościckiemu z ZLN. Stronnictwa rządowe zawarły porozumienie w celu zmiany ustawy o reformie rolnej. Wyznaczono roczny kontyngent parcelacyjny w wymiarze 400 tys. mórg (około 225 tys ha). W woj. białostockim parcelacji lub przymusowemu wykupowi miały podlegać majątki o areale powyżej 180 ha[9].

Latem 1923 posłowie ZLN przeprowadzili szereg zjazdów na ziemiach wschodnich. Do ofensywy propagandowej zaangażowano wszystkie siły, tak, że np. poseł Arcichowski odwołał planowany na 29 lipca wiec w Topczewie. Miejscowe siły ruchu narodowego zostały zaangażowane w przygotowania do powitania prezydenta Stanisława Wojciechowskiego, który odbywał objazd województw wschodnich. Szalejąca drożyzna i nastroje strajkowe w terenie nie sprzyjały agitacji. Klub powołał rządowego komisarza ds. oszczędności, rozpoczął pracę nad reformą podatków, zamknięto na pewien czas giełdę, podwyższono kary za spekulację (nawet do 5 lat więzienia i 100 milionów marek grzywny). Zanotowano krótkotrwały spadek ceny dolara (ze 180 tys. do 100 tys. marek za 1 dolara). 4 września minister Gościcki na posiedzeniu klubu ZLN omówił przebieg dotychczasowych prac[10]. Członkowie prezydium klubu m. in.: Ignacy Szebeko, K. Wierczak i J. Załuska zostali zobowiązani uchwałą ZLN do przedstawienia żądań klubu premierowi Witosowi oraz ministrom W. Kiernikowi i Szeptyckiemu. Na początku października Załuska spodziewał się, że na najbliższej sesji Sejmu Witos przedstawi program naprawy gospodarki, w szczególności skarbu: "Wszyscy rozumieją, że jesteśmy w przededniu nowej walnej bitwy nad Wisłą tej samej wagi co ta z sierpnia 1920 roku z bolszewikami"[11]. 23 października Gościcki ustąpił ze stanowiska ministra rolnictwa. Na miejsce M. Seydy do rządu wszedł Dmowski obejmując sprawy zagraniczne.

18 listopada w Łomży odbył się zjazd ZLN, przemawiali posłowie Franciszek Wierzbicki, Mieczkowski i Chętnik oraz red. Wierczak. R. Bielicki potępiając próbę puczu w Krakowie, wezwał zebranych do poparcia obecnego rządu[12]. 18 listopada odbył się powiatowy zjazd ZLN w Sokółce z udziałem parlamentarzystów Malinowskiego i Arcichowskiego. Oba zebrania próbowali zakłócać przeciwnicy. W pobliżu kościoła w Sokółce zorganizował wiec poseł K. Polakiewicz[13].

Nie doszło do skutku zawiązanie ZLN w Suwałkach. Władysław Dąbek poinformował starostwo w dniu 12 grudnia 1923, iż stało się tak z powodu braku funduszy i małej ilości chętnych[14].

Na tle ustawy o parcelacji i osadnictwie nastąpił rozłam w "Piaście", rząd Witosa utracił większość. Premier Witos 14 grudnia zgłosił dymisję gabinetu[15]. Załuska konstatował: "niebawem okaże się czy dobrze czynili ci, co wzniecając sztuczne alarmy o dobra kościelne lub podniecając bogatą szlachtę przeciw naszemu układowi z "Piastem", jakby wciskali słownie do rąk Brylowi, do wysadzenia w powietrze dzieła pojednania polskich stronnictw umiarkowanych"[16].

[1] "Zorza" 1924, nr 3, ss. 1-4.

[2] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/34, Sprawozdanie sytuacyjne wojewody za marzec 1924, k. 14.

[3] Dz. U. 1922, nr 35, poz. 299, Rozporządzenie Ministra Zdrowia Publicznego z dnia 10 kwietnia 1922 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Spraw Wewnętrznych oraz Ministrem Skarbu w przedmiocie tekstu ustawy z dnia 23 kwietnia 1920 r. o ograniczeniach w sprzedaży napojów alkoholowych z uwzględnieniem częściowych zmian wynikających z ustawy z dnia 27 stycznia 1922 r. w przedmiocie częściowej zmiany ustawy z dnia 23 kwietnia 1920 r. o ograniczeniach w sprzedaży napojów alkoholowych; Dz. U. 1922, nr 51, poz. 462, Rozporządzenie wykonawcze Ministra Zdrowia Publicznego z dnia 2 czerwca 1922 r. w porozumieniu z Ministrem Spraw Wewnętrznych i Ministrem Skarbu do ustawy z dnia 23 kwietnia 1920 roku o ograniczeniach w sprzedaży i spożyciu napojów alkoholowych.

[4] "Gazeta Świąteczna" 1924, nr 2250, ss. 2-3.

[5] "Zorza" 1924, nr 17, s. 4.

[6] A. Trus, J. Cohen, A Book..., s. 195.

[7] "Zorza" 1924, nr 23, s. 4.

[8] "Studia Łomżyńskie, 1989, t. 2, s. 101.

[9] "Gazeta Świąteczna" 1924, nr 2276, s. 3.

[10] "Gazeta Świąteczna" 1924, nr 2274, s. 3.

[11] "Gazeta Świąteczna" 1924, nr 2268, s. 2.

[12] "Gazeta Świąteczna" 1924, nr 2266, s. 1.

[13] Tamże, s. 2.

[14] "Gazeta Świąteczna" 1924, nr 2280, s. 3.

[15] "Gazeta Świąteczna" 1924, nr 2285, s. 3.

[16] "Gazeta Świąteczna" 1924, nr 2286, s. 4.

[17] Tamże.

[18] "Zorza" 1924, nr 52, s. 6.

[19] "Gazeta Świąteczna" 1924, nr 2288, s. 3.

1924 "Przeciw patologiom"

5 stycznia 1924 ruch narodowy poniósł stratę, w Drozdowie zmarł ks. Kazimierz Lutosławski[1]. Pogrzeb był wielką manifestacją patriotyczną, mowę na cmentarzu parafialnym w Drozdowie wygłosił poseł Stanisław Stroński. W miejsce Lutosławskiego mandat uzyskał Józef Jankowski, składając ślubowanie poselskie 24 stycznia 1924.

Jankowski świetny mówca i propagator idei narodowej zorganizował wiece ZLN w pow. ostrowskim i wysokomazowieckim: 16 marca w Broku, 23 marca w Długosiodle, 25 marca w Czyżewie, 30 marca w Dąbrówce Kościelnej. We wsi Dąbrówka Kościelna nawoływał do jednoczenia się celem przeciwstawienia się handlowi żydowskiemu. Wzywał do otaczania czcią religii i kościołów oraz nie dawania posłuchu agitatorom podburzającym przeciwko religii. Uchwalono rezolucję domagając się zmniejszenia liczby posłów i wysiedlenia z granic państwa Niemców i poddanych obcych państw[2].

Mieszkańcy Białostocczyzny dostrzegali patologie życia społecznego, potrafili też korzystać z instrumentów prawnych. Zawadą mogła być zła wola urzędników. Tak stało się w Dąbrowie Grodzieńskiej, gdzie obywatele zorganizowali 18 marca referendum w sprawie wprowadzenia całkowitego zakazu sprzedaży i spożywania alkoholu na terenie miasteczka. Powołali się przy tym na rozporządzenie ministra zdrowia z roku 1922[3]. Na 601 oddanych głosów tylko 18 osób opowiedziało się przeciw zakazowi. Podobne głosowania przeprowadzono w gminach Dąbrowa i Nowy Dwór. Mieszkańcy nie mogli się pogodzić z decyzją urzędu skarbowego, który wbrew ich woli wydał zezwolenia na wyszynk wódek w 1924 roku w Dąbrowie jadłodajni i 2 sklepom[4].

6 kwietnia w Dąbrowie Wielkiej, 13 kwietnia w Bogutach, Jankowski zorganizował kolejne wiece przysparzając zwolenników ruchowi narodowemu[5]. 8 kwietnia do sejmu wpłynęła interpelacja posłów Mieczkowskiego, Chętnika, Wierzbickiego i kolegów w sprawie nieprawnego podatku w pow. kolneńskim. 10 kwietnia wpłynął Wniosek nagły posłów Chętnika, Bieńkowskiego, Mieczkowskiego, Wierzbickiego i kolegów w sprawie unormowania całokształtu stosunków gospodarczych na Kurpiach.

W roku 1924 Żydzi zakładają Bank Ludowy w Brańsku: "Przyjmujemy zastawy. Pierwszym, który wkroczył na scenę jest Moszko Trus, a za nim wielu innych, którzy złożyli swoje zobowiązania. Następnie Mordechaj Oskart przynosi 500 dolarów bez odsetek. To skłoniło innych do wniesienia kapitału i bank zaczął funkcjonować, na początku udzielając niewielkich kwot kredytu. Bank rośnie z dnia na dzień. Brańscy Żydzi wnoszą swoje oszczędności do banku. Bank Ludowy staje się prawdziwą wspólnotą spółdzielczą. Bank centralny w Warszawie udzielił kredytu bankowi brańskiemu. Kapitał sięga 70 000 zł. Wśród drobnych kupców i rzemieślników nastąpiła znaczna poprawa. Bank nie operuje wekslami. Wiedzą już, kto miał zły dzień na targu i musieli jeszcze trochę poczekać [na zapłatę od niego]. Bank zaspokaja potrzeby ludności. Brańsk cieszy się dobrą opinią wśród kupiectwa i rzemiosła"[6]. Kryzys gospodarczy lat 20-tych powodował hiperinflację i drożyznę. Nadmierne podatki hamowały inicjatywę. Rozumiały to władze ZLN postulując, aby samorządy nie nakładały nadmiernych podatków na ludność. Chociaż rady gminne uchwalały zazwyczaj niskie budżety, to wydział Powiatowy Sejmiku znacząco je podnosił. Poseł Jankowski zorganizował wiece ZLN

Wiece narodowe odbyły się 16 maja w Brańsku (3 tysiące uczestników) i 18 maja w Bielsku (2 tysiące). Uchwalono rezolucje: "My ludność polska żądamy aby rząd położył silną rękę na organizacje komunistyczne, które działają na szkodę Państwa Polskiego, choćby to byli posłowie, powinni bezwzględnie być aresztowani. Żądamy aby ludność polska w Kowieńszczyźnie nie była prześladowana, żeby miała takie same prawa jak ludność litewska w Rzeczypospolitej Polskiej. Posłom ZLN dziękujemy za ich trudy i prace"[7].

W zarządzie Polskiej Macierzy Szkolnej w Łomży znalazł się Jan Brański nauczyciel, w latach kolejnych działacz SN i ONR. Instytucja organizowała dla chrześcijan kursy instruktorów handlowych obejmujące organizację handlu, księgowość, towaroznawstwo. Niezwykle korzystne warunki rozwoju ZLN posiadało w Ostrowi dzięki pomocy tamtejszego burmistrza (1920-1928) Ludwika Mieczkowskiego[8].

Duchowieństwo katolickie zdecydowanie popierało program narodowy, dlatego działacze chłopscy zmuszeni byli uciekać się przy agitacji na prowincji do pomocy innowierców lub osób suspendowanych. Przypadek taki wydarzył się w Krzemienicy (pow. wołkowyski)[9]. Podczas obchodów Bożego Ciała w Surażu, agitację przeciwko księżom i stronnictwom narodowym prowadził poseł "Wyzwolenia". Atakował personalnie księdza Stanisława Nawrockiego, "wszystko zmierzało do tego, żeby ludzie w następnych wyborach nie popierali prawicy, tylko lewicę"[10].

Sytuacja miejscowych rolników nie nastręczała do optymizmu. Mieszkaniec Rogowa, gm. Choroszcz pisał: "Wszyscy w tych stronach narzekamy na drożyznę wyrobów fabrycznych i w ogóle wszystkiego, co niezbędne jest do życia, z wyjątkiem tylko zboża, które jest tak tanie, że za funt słoniny, mięsa lub ryb, nabyć tu można pud żyta"[11]. Wydrukowany w lipcu przez "Gazetę Świąteczną" list 75 rolników z gminy Szczepankowo, zawierał realistyczne postulaty reform jakie winien przeprowadzić rząd W. Grabskiego, stanowił też ostrzeżenie dla sejmowego klubu ZLN. W istocie w kwestiach rolnych istniała swoista dwuwładza. Za sprawy rolne odpowiadał kierownik resortu rolnictwa i dóbr państwowych Józef Raczyński, zaś fotel ministra reform rolnych dzierżył Zdzisław Ludkiewicz. Ten ostatni został 3 czerwca zastąpiony przez Stanisława Janickiego. Natomiast już 24 lipca resort po Janickim objął przedstawiciel "Wyzwolenia" Wiesław Kopczyński.

Gospodarze pisali: "nie tak szkodliwe są same podatki, jak sposób ich ściągania. Rolnik domaga się, aby podatek był jeden na cały rok, ściągany w dwóch częściach: na wiosnę i na jesieni(...), rolnik sprzedać musi, bo jak nie sprzeda sam, to sprzeda mu komornik podatkowy, który jeździ prawie razem z nakazami płatniczymi"[12]. Rolnicy wskazywali też konkretne rozwiązania, które mogły polepszyć sytuację wsi. Domagano się otwarcia granic na eksport produktów rolnych oraz import tańszych wyrobów przemysłowych. Domagano się bezwzględnego zakazu wywozu drewna za granicę. Na drewnie krociowe zyski osiągała np. żydowska spółka z Białegostoku, eksportując surowiec do Niemiec. Chłopi pisali: "Jedni z nas oddali głosy na partie, które dla nienawiści klasowej zaprzepaszczają dobro rolnika; inni znów piersiami swymi chcieli ogrzać kraj cały i oddali swe głosy na ludzi może najlepszych, którzy jednak położenia rolnika dobrze nie znają, bo pochodzą z miast. Musimy teraz stworzyć jednolitą gromadę, nakłonić swych posłów, aby bez względu na obozy, w których się znajdują, gdy idzie o dobro rolnika działali zgodnie razem[13]". 23 września odbyła się wystawa koni i bydła w Grodzisku, a wśród uczestników znajdujemy nazwiska działaczy ZLN. Nagrody otrzymali: J. Twarowski, B. Twarowski, W. Zaleski, St. Kosiński, J. Poniatowski, Gołębiowski, B. Stanisławski; a listy pochwalne: St. Łowicki, [Józef] Jezierski, Ciecierski, A. Wolter, ksiądz L. Pogumirski, St. Michelis i Sejmik powiatowy[14]. W dyskusji o ustroju gmin zabierali głos mieszkańcy białostockiego. A. Aponowicz z Kalinówki nie bez racji argumentował, że gminy składające się z jednej lub najwyżej kilku wsi, stanowiłyby nadmierne obciążenie podatkowe dla mieszkańców, zwracał też uwagę na niedostateczną liczbę ludzi fachowo przygotowanych do pracy administracyjnej[15].

12 października na wiecu w Kadzidle (obecnych 3 tysiące osób), przemawiali Chętnik, Mieczkowski i Leopold Bieńkowski[16]. Spotkanie zakłóciła grupka zwolenników suspendowanego E. Okonia. Wystąpienie Okonia zbulwersowało Konstantego Kaczyńskiego: "O pośle Okoniu, zła twoja sprawa! Zamiast dążyć do zgody i jedności w sejmie co utrwalałoby fundamenty naszego państwa, zamiast lud również usposobić do jedności i zgody, to tacy posłowie z lewicy jak ty, sieją nienawiść jednych do drugich i mydlą ludziom oczy"[17].

26 października w Warszawie zorganizowano Kongres Wszechpolski, wybrano władze naczelne ZLN, opracowano program polityczny, wyznaczono kierunki rozwoju ruchu na lata najbliższe. Zarząd wyznaczył przeprowadzenie w całym kraju dnia propagandy i zbiórki pieniężnej na cele ZLN. Zobowiązano zarządy kół, aby w dniach wyznaczonej zbiórki przeprowadziły jak najliczniejsze zebrania członków i zwolenników Związku[18].

16 listopada członkowie koła ZLN w Ciechanowcu wzięli udział w uroczystościach pochówku żołnierzy poległych w walkach z bolszewikami. Ciała 10 żołnierzy ekshumowano z okolicznych pól i uroczyście pochowano w zbiorowej mogile. Koło związku ufundowało okazały wieniec z szarfą, który złożono na mogile. Relację "Gazecie Świątecznej" przekazał członek koła związku K. Tarnowski. Mowy wygłosili m. in: burmistrz Bachórzewski, dr Harniewicz oraz Jarzęcki[19].

[1] "Zorza" 1925, nr 1, s. 7.

[2] "Życie i Praca" 1925, nr 6, s. 2.

[3] "Zorza" 1925, nr 30, s. 5; por. "Nowe Życie" 1925, nr 42, s. 3.

[4] "Dziennik Białostocki" 1925, nr 13, s. 4.

[5] "Zorza" 1925, nr 8, s. 6.

[6] "Życie i Praca" 1925, nr 13, s. 4.

[7] Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa, Warszawa 1930, s. 127.

[8] "Gazeta Poranna Warszawska" 1925, nr 270, s. 6.

[9] "Wspólna Praca" 1925, nr 1, s. 6.

[10] Tamże, s. 8.

[11] "Wspólna Praca" 1925, nr 6, ss. 3-4.

[12] "Wspólna Praca" 1925, nr 11, ss. 6-7.

[13] Relacja Genowefy Szpakowskiej w zbiorach autora.

[14] APB, PSO, sygn. 4/267/0/1/2, Sprawozdanie miesięczne wojewody białostockiego z ruchu zawodowego i społeczno-politycznego za miesiąc lipiec 1925, k. 96v-97.

[15] APB, PSO, sygn. 4/267/0/1/2, Sprawozdanie miesięczne wojewody białostockiego z ruchu zawodowego i społeczno-politycznego za miesiąc sierpień 1925, k. 192v.

[16] APB, PSO, sygn. 4/267/0/1/2, Raport sytuacyjny wojewody białostockiego za miesiąc wrzesień 1925, k. 72v.

[17] Tamże, k. 73.

[18] "Gazeta Świąteczna" 1926, nr 2349, s. 7.

[19] APB, PSO, sygn. 4/267/0/1/2, Raport sytuacyjny wojewody białostockiego za miesiąc październik 1925, k. 126.

[20] APB, PSO, sygn. 4/267/0/1/2, Raport sytuacyjny wojewody białostockiego za miesiąc listopad 1925, k. 149v.

[21] "Życie i Praca" 1925, nr 97, s. 1.

[22] APB, PSO, sygn. 4/267/0/1/2, Raport sytuacyjny wojewody białostockiego za miesiąc listopad 1925, k. 151v.

[23] "Życie i Praca" 1925, nr 100, s. 3.

[24] "Życie i Praca" 1926, nr 6, s. 2.

[1] "Zorza" 1926, nr 6, s. 1.

[2] APB, PSO, sygn. 4/267/0/1/3, Sprawozdanie sytuacyjne wojewody białostockiego za miesiąc luty 1926, k. 324.

[3] APB, PSO, sygn. 4/267/0/1/3, Sprawozdanie sytuacyjne wojewody białostockiego za miesiąc marzec 1926, k. 344.

[4] "Zorza" 1926, nr 16, s. 7.

[5] "Zorza" 1926, nr 12, s. 5.

[6] Zob np. charakterystykę twórczości Staszica autorstwa Wandy Bielskiej [w:] "Drużyna. Organ młodzieży wiejskiej" 1926, nr 1-2, ss. 1-2.

[7] "Gazeta Świąteczna" 1926, nr 2357, s. 6.

[8] "Wspólna Praca" 1926, nr 6, s. 4; por. "Nowy powód do agitacji antypaństwowej" [w:] "Gazeta Poranna. 2 grosze" 1924, nr 99, s. 1; por. "Zbrodnicza działalność Okonia na pograniczu Prus Wschodnich" [w:] "Gazeta Poranna. 2 grosze" 192, nr 58, s. 4.

[9] APB, PSO, sygn. 4/267/0/1/3, Sprawozdanie sytuacyjne wojewody białostockiego za miesiąc kwiecień 1926, k. 358v-359.

[10] "Gazeta Świąteczna" 1926, nr 2363, s. 2.

[11] APB, PSO, sygn. 4/267/0/1/3, Sprawozdanie sytuacyjne wojewody białostockiego za miesiąc maj 1926, k. 380v.

[12] Tamże, k. 381.

[13] "Wspólna Praca" 1926, nr 10, s. 5.

[14] APB, PSO, sygn. 4/267/0/1/3, Sprawozdanie sytuacyjne wojewody białostockiego za miesiąc czerwiec 1926, k. 64v.

[15] Przedruk z "Gazety Warszawskiej Porannej" z 18 maja 1926, zob. https://polona.pl/item-view/f5e01a8a-963d-44e3-966d-85827c270b99?page=0

[16] APB, PSO, sygn. 4/267/0/1/3, Sprawozdanie sytuacyjne wojewody białostockiego za miesiąc czerwiec 1926, k. 65.

[17] APB, PSO, sygn. 4/267/0/1/3, Sprawozdanie sytuacyjne wojewody białostockiego za miesiąc lipiec 1926, k. 401.

[18] "Wspólna Praca" 1926, nr 18, s. 6.

[19] APB, PSO, sygn. 4/267/0/1/3, Sprawozdanie sytuacyjne wojewody białostockiego za miesiąc sierpień 1926, k. 417v.

[20] APB, PSO, sygn. 4/267/0/1/3, Sprawozdanie sytuacyjne wojewody białostockiego za miesiąc wrzesień 1926, k. 82.

[21] APB, PSO, sygn. 4/267/0/1/3, Sprawozdanie sytuacyjne wojewody białostockiego za miesiąc październik 1926, k. 433-433v.

[22] Zob. "Ostatnie interpelacje przedstawicieli polskich w Sejmie Pruskim w sprawie krzywd i szykan wobec mniejszości narodowych, [w:] "Polak w Niemczech" 1926, nr 10, ss. 4-5.

[23] Dziennik Urzędowy Województwa Białostockiego 1922, nr 3, ss. 5-6.

[24] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/33, Sprawozdanie sytuacyjne wojewody białostockiego za miesiąc grudzień 1926, k. 2.

[25] "Studia Łomżyńskie", 1991, t. III, s. 33.

[26] Tamże, k.7 verte [dalej v] -8.

[1] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/35, Sprawozdanie sytuacyjne wojewody białostockiego za miesiąc styczeń 1927, k. 10v.

[2] "Zorza" 1927, nr 6, s. 70.

[3] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/35, Sprawozdanie sytuacyjne wojewody białostockiego za miesiąc styczeń 1927, k. 8.

[4] ."Zorza" 1927, nr 8, s. 106.

[5] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/36, Sprawozdanie sytuacyjne wojewody białostockiego za miesiąc luty 1927, k. 24-24v.

[6] Tamże, k. 27-27v.

[7] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/36, Sprawozdanie sytuacyjne wojewody białostockiego za miesiąc marzec 1927, k. 46.

[8] AAN, Zbiór Dokumentów Obozu Narodowego [dalej ZDON], sygn. 2/1238/0/1/2, Pismo sekretariatu OWP, k. 55.

[9] AAN, ZDON, sygn. 2/1238/0/1/2, Pismo sekretariatu OWP, k. 4.

[10] "Czarna księga Obozu Wielkiej Polski. Oboźni nakładają samowolnie haracz partyjny na obywateli, opornym grożą rejestracją na czarnej liście" [w:] "Dziennik Suwalski" 1927, nr 96, s. 2.

[11] "Życie i Praca" 1927, nr 19, s. 4.

[12] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/37, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 4 za czas od dnia 6 do 13 maja 1927, k. 3.

[13] Tamże, k. 8v.

[14] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/37, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 5 za czas od dnia 14 do 22 maja 1927, k. 18-18v.

[15] "Wspólna Praca" 1927, nr 4, s. 25.

[16] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/37, Sprawozdanie sytuacyjne tygodniowe nr 9 za czas od dnia 12 do 18 czerwca 1927, k. 55.

[17] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/37, Sprawozdanie sytuacyjne tygodniowe nr 10 za czas od dnia 19 do 25 czerwca 1927, k. 64v. Podpisał naczelnik Wydziału Bezpieczeństwa Publicznego Kwiatkowski.

[18] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/37, Sprawozdanie sytuacyjne tygodniowe nr 11 za czas od dnia 26 czerwca do 2 lipca 1927, k. 77.

[19] "Wspólna Praca" 1927, nr 5, s. 11.

[20] AAN, ZDON, sygn. 2/1238/0/1/2, Pismo przewodniczącego Komitetu Organizacyjnego Związku Młodych, k. 19.

[21] Tamże, Wykaz adresów oboźnych Dzielnicy Warszawskiej OWP, k. 67.

[22] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/37, Sprawozdanie sytuacyjne tygodniowe nr 11 za czas od dnia 26 czerwca do 2 lipca 1927, k. 82v.

[23] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/37, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 12 za czas od dnia 3 do 9 lipca 1927 k. 94.

[24] "Awangarda" 1927, nr 8-10, s. 4.

[25] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/37, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 14 za czas od dnia 17 do 23 lipca 1927, k. 113v.

[26] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/27, Sytuacyjne spr. tyg. nr 15 za czas od dnia 24 do 30 lipca 1927, k. 122v. W sprawozdaniu nazwisko "Starczak"; por. "Dziennik Białostocki" 1927, nr 211, s. 4. W notatce podano nazwisko "Starczak".

[27] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/37, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 16 za czas od 31 lipca do 6 sierpnia 1927, k. 134-134v.

[28] Tamże, k. 133.

[29] "Dziennik Wileński" 1927, nr 170, s. 2.

[30] "Dziennik Białostocki" 1927, nr 217, s. 4.

[31] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/37, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 17 za czas od dnia 7 do 13 sierpnia 1927, k. 153v.

[32] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/37, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 16 za czas od 31 lipca do 6 sierpnia 1927, k. 145v.

[33] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/37, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 18 za czas od dnia 14 sierpnia do dnia 20 sierpnia 1927, k. 163v

[34] Tamże, k. 164.

[35] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/37, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 19 za czas od dnia 21 do 27 sierpnia/1927, k. 175v.

[36] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/37, Sprawozdanie sytuacyjne tygodniowe nr 21 za czas od dnia 4 do 10 września 1927, k. 2-2v.

[37] AAN, ZDON, sygn. 2/1238/0/1/2, Pismo Oboźnego Dzielnicy Warszawskiej OWP, k. 35.

[38] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/38, Sprawozdanie sytuacyjne tygodniowe nr 22 za czas od dnia 11 do 17 września 1927, k. 12v.

[39] Tamże, k. 13.

[40] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/38, Sprawozdanie sytuacyjne tygodniowe nr 23 za czas od dnia 18 do 24 września 1927, k. 27v.

[41] Tamże, k. 31v.

[42] AAN, ZDON, sygn. 2/1238/0/1/2, Pismo Oboźnego Dzielnicy Warszawskiej OWP, k. 46.

[43] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/38, Sprawozdanie sytuacyjne tygodniowe nr 23 za czas od dnia 18 do 24 września 1927, k. 34v-35.

[44] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/38, Sprawozdanie sytuacyjne tygodniowe nr 24 za czas od dnia 25 września do 1 października 1927, k. 42.

[45] AAN, ZDON, sygn. 2/1238/0/1/2, Pismo sekretariatu Dzielnicy Warszawskiej OWP, k. 51.

[46] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/38, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 25 za czas od 2 do 8 października 1927, k. 55v.

[47] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/38, Sprawozdanie sytuacyjne tygodniowe nr 23 za czas od dnia 18 do 24 września 1927, k. 25.

[48] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/38, Sprawozdanie sytuacyjne tygodniowe nr 24 za czas od dnia 25 września do 1 października 1927, k. 40.

[49] "Życie i Praca" 1927, nr 40, s. 4.

[50] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/38, Sprawozdanie sytuacyjne tygodniowe nr 26 za czas od dnia 9 do 15 października 1927, k. 71v-72.

[51] "Dziennik Białostocki" 1927, nr 204, s. 4.

[52] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/38, Sprawozdanie sytuacyjne tygodniowe nr 26 za czas od dnia 9 do 15 października 1927, k. 72-72v.

[53] Tamże.

[54] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/38, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 27 za czas od 15 do 21 października 1927, k. 85. W sprawozdaniu podano błędnie "Wilmunt".

[55] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/38, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 28 za czas od dnia 23 do 29 października 1927, k. 97.

[56] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/38, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 29 za czas od dnia 30 października do 5 listopada 1927, k. 113.

[57] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/38, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 30 za czas od 6 do 12 listopada 1927, k. 128v.

[58] Tamże, k. 137v.

[59] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/38, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 31 za czas od dnia 13 do 19 listopada 1927, k. 143v.

[60] Tamże, k. 144v-145.

[61] Dz. U. 1927, nr 53, poz. 468. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 7 czerwca 1927 o prawie przemysłowym.

[62] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/38, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 32 za czas od dnia 20 do 26 listopada 1927, k. 158v.

[63] Tamże.

[64] Tamże, k. 159.

[65] "Ilustrowany Tygodnik Kresowy" 1927, nr 28, s. 3.

[66] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/38, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 33 za czas od dnia 27 listopada do 3 grudnia 1927, k. 171v.

[67] Tamże, k. 172.

[68] "Życie i Praca" 1927, nr 49, s. 2.

[69] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/38, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 34 za czas od dnia 4 do 10 grudnia 1927, k. 181.

[70] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/38, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 34 za czas od dnia 11 do 17 grudnia 1927, k. 197-197v.

[71] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/38, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 35 za czas od dnia 11 do 17 grudnia 1927, k. 197.

[72] Tamże, k. 202.

[73] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/38, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 36 za czas od dnia 18 do 24 grudnia 1927, k. 206.

[74] Tamże, k. 211v.

[75] Tamże.

[76] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/38, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 37 za czas od dnia 25 do 31 grudnia 1927, k. 224.

[77] "Kurier Białostocki ABC" 1928, nr 10, s. 3; List pasterski Biskupów polskich w sprawie wyborów, [w:] "Strzecha Rodzinna" 1927, nr 23, ss. 353-355.

[78] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/39, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 1/38 za czas od dnia 1 do 7 stycznia 1928, k. 5v.

1927 "Wielkiej Polski moc to My!"

Starostowie: Augustów Wacław Malanowski (do 21 lipca 1927), Kazimierz Siwik (od 11 października 1927), Białystok Marian Zbrowski kierownik starostwa do 21 lutego 1927), Mieczysław Bilk (od 21 lutego 1927) Krzysztof Sierzputowski starosta (od stycznia 1929), Bielsk Antoni Czaykowski (do 27 grudnia 1926), Włodzimierz Baranowski (od 27 grudnia 1926 do września 1928) Józef Drożański (od grudnia 1928), Adolf Matuszyński kierownik ekspozytury w Siemiatyczach (do 16 listopada 1927), Grodno Kazimierz Rogalewicz (do 13 listopada 1926), Zygmunt Robakiewicz (od 27 listopada 1927), Kolno Franciszek Kulikowski (od 13 listopada 1926) starosta (od września 1928), Łomża Bronisław Nazimek (do 21 czerwca 1927), Witold Skarżyński kierownik (od 16 lipca 1927) starosta (od września 1928), Ostrów Romuald Zarzycki kierownik (do września 1928) następnie starosta, Ostrołęka dr Józef Nowak kierownik starostwa (od 24 listopada 1926 do 22 października 1927), Ostrów Stanisław Brzęczek kierownik (do 27 kwietnia 1927), Sokółka Ludwik Schreiber kierownik (do 15 marca 1927), Stefan Wolski kierownik (od 8 czerwca 1927), starosta (od lipca 1929), Suwałki Wacław Iszora (od 27 grudnia 1926), Olgierd Malinowski (od 3 listopada 1927), Wołkowysk Kazimierz Eustachiewicz (od 28 lutego 1927, poprzednio kierownik tegoż starostwa). Wysokie Mazowieckie Adam Demicki-Demidowicz kierownik starostwa (od kwietnia 1929), starosta (od lipca 1929), Naczelnik Wydziału Bezpieczeństwa Urzędu Wojewódzkiego Franciszek Sypek.

W styczniu 1927 władze odnotowały nieznaczne przejawy działalności ZLN w pow. bielskim i ostrowskim. 7 stycznia w Ostrowi zorganizowano konferencję OWP pod przewodnictwem Tadeusza Bieleckiego, z udziałem przedstawicieli Grodna, Wysokiego Mazowieckiego, Bielska i Wołkowyska. Istniejący w Grodnie sekretariat ZLN przystąpił "po kilkumiesięcznej bezczynności" do organizowania oddziału OWP, a zebranie organizacyjne odbyło się 21 stycznia. Dnia 23 stycznia w Ostrowi odbyło się zebranie OWP z udziałem R. Bielickiego. "Działalność obozu dotąd słaba. Skupia on nielicznie członków Związku Ludowo-Narodowego Chrześcijańskiej Demokracji i PSL Piast"[1].

7 i 30 stycznia 1927 odbyły się wiece z udziałem posła Jankowskiego w Hajnówce, (gdzie towarzyszył mu W. Lebiedziński, a 23 stycznia w Czyżewie (obecnych 1500 osób. ). W Czyżewie poseł mówił "o zamachu na Pomorze, o Górnym Śląsku i o hurtkach. Uchwalono rezolucje stwierdzające gotowość obrony pomorza do ostatniej kropli krwi oraz domagające się zmiany ordynacji wyborczej"[2]

[1] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/39, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 2/39 za czas od dnia 8 do 14 stycznia 1928, k. 17.

[2] "Kurier Białostocki ABC" 1928, nr 10, s. 3.

[3] A. Trus, J. Cohen, A Book..., s. 201.

[4] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/39, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 7 za czas od dnia 12 do 18 lutego 1928, k. 52v.

[5] "Zorza" 1928, nr 9, s. 129.

[6] AAN, ZDON, sygn. 2/1238/0/1/2, Blankiet do wpłat organizacyjnych OWP, k. 32.

[7] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/39, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 8 za czas od dnia 18 do 25 lutego 1928, k. 59.

[8] "Zorza" 1928, nr 7, s. 5.

[9] "Kurier Białostocki ABC" 1928, nr 51, s. 12.

[10] List otwarty do dziekana Chodyko, "Dziennik Białostocki" 1928, nr 56, s. 4.

[11] "Kurier Białostocki ABC" 1928, nr 57, s. 12.

[12] "Kurier Białostocki ABC" 1928, nr 58, s. 1.

[13] "Zorza" 1928, nr 9, s. 5.

[14] "Zorza" 1928, nr 10, s. 1455.

[15] "Przed próbą dojrzałości politycznej. Wywiad z ks. dziek[anem] Janem Weckiewiczem, [w:] "Kurier Białostocki ABC" 1928, nr 69, s. 8.

[16] "Dziennik Białostocki" 1928, nr 72, s. 4.

[17] "Kurier Białostocki ABC" 1928, nr 72, s. 8.

[18] Statystyka wyborów do Sejmu i Senatu odbytych w dniu 4 i 11 marca 1928 r., Warszawa 1930, s. 5.

[19] "Kurier Białostocki ABC" 1928, nr 66, s. 12.

[20] "List pasterski o stronnictwach wrogich Kościołowi", [w:] "Wiadomości Kościelne Diecezji Łomżyńskiej" 1928, nr 4, poz 23; por. APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/39, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 13 za czas od dnia 25 do 31 marca 1928, k. 85.

[21] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/39, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 14 za czas od dnia 1 kwietnia do dnia 7 kwietnia 1928, k. 95.

[22] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/39, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 16 za czas od dnia 15 do 21 kwietnia 1928, k. 120.

[23] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/39, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 18 za czas od dnia 29 kwietnia do 5 maja 1928, k. 140.

[24] "Wspólna Praca" 1928, nr 8, s. 8.

[25] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/39, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 13 za czas od dnia 25 do 31 marca 1928, k. 91v.

[26] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/39, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 14 za czas od dnia 1 kwietnia do dnia 7 kwietnia 1928, k. 101-101v.

[27] "Kurier Białostocki ABC" 1928, nr 92, s. 8.

[28] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/39, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 20 za czas od dnia 13 maja do 19 maja 1928, k. 151.

[29] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/39, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 21 za czas od dnia 20 maja do 26 maja 1928, k. 161

[30] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/40, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 25 za czas od dnia 17 do 23 czerwca 1928, k. 33v.

[31] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/40, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 26 za czas od dnia 24 do 30 czerwca 1928, k. 44.

[32] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/40, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 29 za czas od dnia 15 do 21 lipca 1928, k. 77-77v.

[33] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/40, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 30 od dnia 22 do 28 lipca 1928, k. 92-92v; por. Dz. Urz. MWRiOP 1927, nr 2, poz. 32, s. 75, Okólnik MWRiOP z dnia 5 stycznia 1927 r. w sprawie nauki religii w publicznych szkołach powszechnych.

[34] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/40, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 32 za czas od dnia 5 do dnia 11 sierpnia 1928, k. 111.

[35] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/40, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 33 za czas od dnia 12 do 18 sierpnia 1928, k. 129.

[36] "Życie i Praca" 1928, nr 34, s. 1; por. APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/40, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 34 za czas od 19 do 25 sierpnia 1928, k. 139-139v.

[37] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/40, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 35 z 1 września 1928, k. 8-8v.

[38] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/41, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 39 za czas od dnia 23 do 29 września 1928, k. 51-52.

[39] "Życie i Praca" 1928, nr 41, s. 2.

[40] "Zorza" 1928, nr 44, s. 592.

[41] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/41, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 37 za czas od dnia 9 do 15 września 1928, k. 19-19v; por. K. Wierczak, "Stare błędy" [w:] "Nowe Życie" 1928, nr 86 z 9 września; "Z wielkiej chmury mały deszcz" [w:] "Życie i Praca" 1928, nr 37, ss. 1-2.

[42] "Zorza" 1928, nr 45, ss. 3-4.

[43] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/41, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 41 za czas od dnia 7 do dnia 13 października 1928, k. 88.

[44] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/41, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 40 za czas od dnia 30 września do 6 października 1928, k. 66-66v

[45] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/41, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 42 za czas od dnia 14 do 20 października 1928, k. 106.

[46] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/41, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 43 za czas od dnia 21 do 27 października 1928, k. 128.

[47] "Wspólna Praca" 1928, nr 9, s. 1.

[48] "Życie i Praca" 1928, nr 46, s. 4.

[49] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/41, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 44 za czas od dnia 28 października do 3 listopada 1928, k. 146.

[50] "Nowe Życie" 1928, nr 102 z 4 listopada; por. "Zorza" 1928, nr 46, s. 622.

[51] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/42, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 45 za czas od dnia 4 do 10 listopada 1928, k. 15-15v.

[52] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/42, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 46 za czas od dnia 11 do 17 listopada 1928, k. 20.

[53] "Życie i Praca" 1928, nr 48, s. 3.

[54] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/42, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 47 za czas od dnia 18 do 24 listopada 1928, k. 35-35v.

[55] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/42, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 49 za czas od dnia 2 do 7 grudnia 1928, k. 71v;

[56] "Zorza" 1928, nr 45, s. 1.

[57] W tekście podano "Mestery". APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/42, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 52 za czas od dnia 23 do 29 grudnia 1928, k. 120v.

[58] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/42, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 51 za czas od dnia 16 do 22 grudnia 1928, k. 105; por. "Życie i Praca" 1928, nr 53, s. 3.

[1] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/47, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 2 za czas od dnia 6 do 12 stycznia 1929, k. 32-32v.

[2] "Sprawa żydowska" [w:] "Życie i Praca" 1929, nr 3, s. 1.

[3] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/47, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 4 za czas od dnia 20 do 26 stycznia 1929, k. 51v.

[4] Treść interpelacji zob. "Zorza" 1929, nr 5 s. 2.

[5] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/47, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 7 za czas od dnia 10 do 16 lutego 1929, k. 103.

[6] "Życie i Praca" 1929, nr 9, ss. 3-4; por. "Zorza" 1928, nr 54, s. 5.;por. APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/47, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 9 za czas od dnia 24 lutego do 2 marca, k. 138.

[7] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/47, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 10 za czas od dnia 3 do 9 marca 1929, k. 153.

[8] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/47, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 11 za czas od dnia 10 do 16 marca 1929, k. 176-176v.

[9] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/47, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 13 za czas od dnia 24 do 30 marca 1929, k. 213v.

[10] "Życie i Praca" 1929, nr 11, s. 3.

[11] "Postęp" 1929, nr 3, s. 2; W czerwcu 1938 starosta Robakiewicz został skazany na 4 lata więzienia. Zob. "Nielegalne finansowanie wyborów", [w:] "Echo Morskie" 1938, nr 153, s. 1.

[12] "Białostocki Dziennik Wojewódzki" 1929, nr 6, poz. 99.

[13] "Życie i Praca" 1929, nr 14, s. 2.

[14] "Zorza" 1929, nr 15, s. 3.

[15] Jego kariera urzędnicza zakończyła się w roku 1934. "Z Konina podają gazety stołeczne wiadomość, że tamtejszy starosta p. Weingarten, chętniej używający nazwiska "Czachorowski" przestał być starostą. Jeszcze tak niedawno czuł się on panem i władcą ludności powiatu, mógł ludzi sadzać do więzienia, wysyłać na roboty ciężkie do Berezy Kartuskiej itp. Miał minę gęstą i ordery na piersiach. Aż naraz okazało się, że to oszust: papiery sfałszował, ordery sam sobie nadał!", zob. "Zorza, Wieniec i Pszczółka" 1934, nr 45, s. 355.

[16] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/48, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 16 za czas od dnia 14 do 20 kwietnia 1929, k. 34-34v; por. "Życie i Praca" 1929, nr 16, s. 2;

[17] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/48, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 17 za czas od dnia 21 do 27 kwietnia 1929, k. 49.

[18] "Życie i Praca" 1929, nr 18, s. 4; por. APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/48, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 19 za czas od dnia 5 do 11 maja 1929, k. 78-78v.

[19] "Życie i Praca" 1929, nr 20, s. 4.

[20] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/48, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 20 za czas od dnia 12 do 18 maja 1929, k. 97v.

[21] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/48, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 21 za czas od dnia 19 do 25 maja 1929, k. 111.

[22] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/48, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 22 za czas od dnia 26 maja do 1 czerwca 1929, k. 129.

[23] Tamże, k. 127.

[24] O kulisach napaści: "Gazeta Robotnicza" 1929, nr 233, s. 1.

[25] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/48, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 25 za czas od dnia 16 do 22 czerwca 1929, k. 175.

[26] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/48, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 23 za czas od dnia 2 do 8 czerwca 1929, k. 147.

[27] K. W., "Co to jest polityka?" [w:] "Życie i Praca" 1929, nr 23, s. 1.

[28] "Zorza" 1929, nr 25, s. 4.

[29] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/48, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 24 za czas od dnia 9 do 15 czerwca 1929, k. 157v.

[30] "Życie i Praca" 1929, nr 26, s. 1.

[31] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/49, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 27 za czas od dnia 29 czerwca do 6 lipca 1929, k. 24v.

[32] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/50, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne za miesiąc lipiec 1929, k. 32.

[33] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/50, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne za miesiąc sierpień 1929, k. 66.

[34] "Zorza" 1929, nr 31, s. 457.

[35] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/50, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne za miesiąc wrzesień 1929, k. 89v.

[36] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/50, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 29 za czas od dnia 6 czerwca do 12 października 1929, k. 5.

[37] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/50, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 4 za czas od 13 października 1929, k. 26v-27.

[38] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/48, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 25 za czas od dnia 16 do 22 czerwca 1929, k. 188.

[39] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/50, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 4 za czas od 13 października 1929, k. 27.

[40] Tamże, k. 25v-26.

[41] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/50, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 5 za listopad 1929, k. 96-100v.

[42] "Jedynkarze wobec Kościoła" [w:] "Zorza" 1929, nr 50, s. 748.

[43] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/50, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 1 za miesiąc grudzień 1929, k. 150-151.

[44] Według spisu powszechnego przeprowadzonego w roku 1931, w Boćkach mieszkało 2326 osób, w tym 1138 katolików, 736 Żydów i 421 prawosławnych; zob. Pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 września 1921 roku, Warszawa 1928.

[1] "Gazeta Narodowa" 1934, nr 13, s. 2.

[2] Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa, Warszawa 1930, s. 111.

[3] "Gazeta Świąteczna" 1929, nr 2541, ss. 5-6.

[4] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/57, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 2 za miesiąc styczeń 1930, k. 5.

[5] Tamże. W sprawozdaniu "Tyszewski".

[6] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/57, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 3 za miesiąc luty 1930, k. 24v.

[7] Tamże, k. 34.

[8] "Zorza" 1930, nr 11, s 169.

[9] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/57, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 4 za miesiąc marzec 1930, k. 42v.

[10] Tamże, k. 48.

[11] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/57, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 4 za miesiąc marzec 1930, k. 44v.

[12] "Polonia" 1930, nr 1986, ss. 4-5.

[13] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/57, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 5 za kwiecień 1930, k. 77.

[14] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/57, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 6 za maj 1930, k. 99.

[15] Tamże, k. 100.

[16] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/53, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 22 za czas od dnia 25 do 31 maja 1930, k. 94.

[17] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/57, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 6 za miesiąc maj 1930, k. 100v.

[18] "Gazeta Świąteczna" 1930, nr 2571, s. 2.

[19] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/53, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 25 za czas od dnia 15 do dnia 21 czerwca 1930, k. 126.

[20] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/57, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 7 za miesiąc czerwiec 1930, k. 131v.

[21] "Zorza" 1930, nr 30, s. 5.

[22] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/57, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 8 za miesiąc lipiec 1930, k. 159v.

[23] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/57, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 9 za miesiąc sierpień 1930, k. 181v.

[24] "Zorza" 1930, nr 34, s. 4; por. Tamże, nr 36, ss. 1-2.

[25] Tamże, nr 37, s. 7.

[26] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/57, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 9 za miesiąc sierpień 1930, k. 182v.

[27] "Gazeta Świąteczna" 1930, nr 2591, s. 1.

[28] APB, UWB, 4/47/0/3/56, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 3 za czas od dnia 21 do dnia 27 września 1930, k. 36v. W sprawozdaniu błędnie podano stanowisko i nazwisko.

[29] APB, UWB, 4/47/0/3/56, Sytuacyjne spr. tyg. nr 4/1930, k. 55.

[30] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/56, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 1 za czas od dnia 1 do 13 września 1930, k. 8v.

[31] "Zorza" 1930, nr 41, s. 634.

[32] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/56, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 2 za czas od dnia 14 do dnia 20 września 1930, k. 20v.

[33] APB, UWB, 4/47/0/3/56, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 4 za czas od dnia 28 września do dnia 4 października 1930, k. 55v.

[34] Archiwum Sejmu, Kolekcja Posłów i Senatorów II RP, Teczka posła II RP Jana Choromańskiego, Wspomnienia, mps, s. 3.

[35] "Zorza" 1930, nr 42, s. 652.

[36] APB, UWB, 4/47/0/3/56, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 5 za czas od dnia 5 do dnia 11 października 1930, k. 82.

[37] Tamże, k. 75-75v.

[38] Tamże, k. 70.

[39] APB, UWB, 4/47/0/3/56, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 6 za czas od dnia 12 do dnia 18 października 1930, k. 94.

[40] Tamże, k. 78.

[41] "Gazeta Świąteczna" 1930, nr 2596, ss. 1-2.

[42] Elenchus Cleri Saecularis ac Regularis Dioecesis Łomzensis AD 1928, s. 58.

[43] Pełna treść listu [w:] "Zorza" 1930, nr 45, ss.4-5.

[44] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/56, Sytuacyjne spr. tyg. nr 9/1930, s. 148v.

[45] O motywach rezygnacji z seminarium: J. Milewski, Przyczynek do biografii Józefa Przybyszewskiego, [w:] "Studia Łomżyńskie" 1996, t. VII, ss. 77-80.

[46] APB, UWB, 4/47/0/3/56, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 7 za czas od dnia 19 do dnia 25 października 1930, k. 125v.

[47] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/56, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 8 za czas od dnia 26 października do 1 listopada 1930, k. 139v.

[48] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/56, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 11 za czas od dnia 16 do dnia 22 listopada 1930, k. 181.

[49] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/56, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 9 za czas od dnia 2 do 8 listopada 1930, k. 113.

[50] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/56, Sytuacyjne sprawozdanie tygodniowe nr 10 za czas od dnia 9 do 15 listopada 1930, k. 166v.

[51] "Zorza" 1930, nr 50, s. 775.

[52] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/57, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 1 za miesiąc grudzień 1930, k. 204v.

[1] "Zorza" 1931, nr 15, s. 196.

[2] "Gazeta Świąteczna" 1931, nr 2607-II (po konfiskacie), s. 5.

[3] Archiwum Historii Mówionej Ośrodka "Karta" i Domu Spotkań z Historią [dalej AHM], Nagranie: Hipolit Kaliszewski AW_I_0317.

[4] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/59, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 2 za miesiąc styczeń 1931, k. 5v.

[5] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/59, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 3 za miesiąc luty 1931, k. 19v.

[6] "Zorza" 1931, nr 16, s. 9.

[7] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/59, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 4 za miesiąc marzec 1931, k. 33-35.

[8] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/59, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 5 za miesiąc kwiecień 1931, k. 56-57.

[9] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/59, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 6 za miesiąc maj 1931, k. 85-86.

[10] "Zorza" 1931, nr 30, s. 407.

[11] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/59, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 7 za miesiąc czerwiec 1931, k. 114.

[12] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/59, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 8 za miesiąc lipiec 1931, k. 129v.

[13] Tamże, k. 134.

[14] "Zorza" 1931, nr 38, s. 6.

[15] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/59, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 9 za miesiąc sierpień 1931, k. 144.

[16] Tamże, k. 142v-143v.

[17] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/59, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 10 za miesiąc wrzesień 1931, k. 157.

[18] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/59, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 11 za miesiąc październik 1931, k. 174.

[19] Artykuł podpisany pseudonimem "Sfinks". "Nasz Przegląd" 1931, nr 5, s. 3.

[20] Chodzi o zabójstwo Stanisława Wacławskiego w Wilnie 10 listopada 1931; zob. "Zorza" 1931, nr 51, ss. 698-699.

[21] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/59, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 12 za miesiąc listopad 1931, k. 195v.

[22] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/59, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 1 za miesiąc grudzień 1931, k. 209.

[23] "Wiadomości Archidiecezji Wileńskiej" 1931, nr 22, s. 262.

[1] "Białostocki Dziennik Wojewódzki" 1932, nr 7, s. 445.

[2] Dz. U. RP 1932, nr 72, poz. 653.

[3] "Życie i Praca" 1932, nr 1, s. 2.

[4] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/64, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 2 za miesiąc styczeń 1932, k. 9.

[5] "Zorza" 1932, nr 11, s. 5.

[6] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/64, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 3 za miesiąc luty 1932, k. 22v.

[7] Białostocki Dziennik Wojewódzki [dalej BDW], 1932, nr 7, poz. 53, s. 419.

[8] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/64, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 5 za miesiąc kwiecień 1932, k. 50v.

[9] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/64, Sytuacyjne sprawozdanie miesieczne nr 6 za miesiąc maj 1932, k. 64-66.

[10] Dz. U. 1932, nr 48, poz. 450.

[11] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/64, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 7 miesiąc czerwiec 1932, k. 80-81.

[12] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/64, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 8 za miesiąc lipiec 1932, k. 95-96v.

[13] "Nowe Życie" 1932, nr 67, s. 3. Artykuł podpisany inicjałami "F.J."

[14] "Zorza" 1932, nr 32, s. 3.

[15] "Zorza" 1932, nr 35, s. 3.

[16] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/64, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 9 za miesiąc sierpień 1932, k. 112v.

[17] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/64, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 10 za miesiąc wrzesień 1932, k. 125v.

[18] "Gazeta Narodowa" 1932, nr 26, s. 1.

[19] "Zorza" 1932, nr 47, s. 4.

[20] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/64, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 11 za miesiąc październik 1932, k. 140.

[21] "Niejaki pan Śleszyński (w szczuczyńskim) na akademii strzeleckiej dn[ia] 2.X.[1932] w zapale krasomówczym wykrzyknął, że jak Chrystusa ludzie nie rozumieli dokąd On szedł, tak i p. Piłsudskiego nie rozumieją... a następnie, że Strzelca całować trzeba w buty. Pewnie to ostatnie p. Śleszyńskiemu bardzo pomogło, bo mimo to, iż pod jego kierownictwem wzorowym Spółdzielnia Nauczycielska zbankrutowała, otrzymał specjalne stanowisko w starostwie, a mianowicie w gmachu starostwa urządzono dla niego urzędowe biuro pisania próśb i podań". "Zorza" 1932, nr 47, s. 8.

[22] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/64, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 12 za miesiąc listopad 1932, k. 156.

[23] "Zorza" 1932, nr 52, ss. 4-5.

[24] "Zorza" 1933, nr 1. s. 6.

[25] "Zorza" 1932, nr 48, s. 3.

[26] "Białostockie Nowiny Codzienne" 1933 nr 12, s. 1.

[27] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/64, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne za miesiąc grudzień 1932, k. 175.

[28] "Zorza" 1933, nr 8, ss. 5-6.

[1] "Młodzi" 1933, nr 2, s. 1.

[2] "Zorza" 1933, nr 8, s. 6.

[3] "Zorza" 1933, nr 12, s. 6.

[4] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/70, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 2 za miesiąc styczeń 1933, k. 9-10.

[5] "Życie i Praca" 1933, nr 7, s. 1.

[6] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/70, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 3 za miesiąc luty 1933, k. 38.

[7] O wzajemnych stosunkach OWP i SN zob. "Przegląd Historyczny" 1971, nr 82, ss. 251-272.

[8] "Zorza" 1933, nr 10, s. 4.

[9] "Zorza" 1933, nr 10, s. 6.

[10] "Zorza" 1933, nr 13, s. 6.

[11] "Zorza" 1933, nr 15, s. 6.

[12] "Zorza" 1925, nr 48, s. 3.

[13] "Życie i Praca" 1933, nr 13, s. 1; "Gazeta Warszawska" 1933, nr 98, s. 2; "Zorza" 1933, nr 16, s. 6.

[14] "Gazeta Warszawska" 1933, nr 88, s. 2.

[15] "Nasz Przegląd" 1933, nr 81, s. 6.

[16] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/71, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 4 za miesiąc marzec 1933, k. 66; por. "Zorza" 1933, nr 15, s. 7.

[17] Członkowie OWP w więzieniu łomżyńskim, [w:] "Gazeta Warszawska" 1933, nr 95, s. 1; por. Rewizje i aresztowania członków Obozu Wielkiej Polski, [w:] "Białostockie Nowiny Codzienne" 1933, nr 36, s. 3.

[18] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/70, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 4 za miesiąc marzec 1933, k. 61v.

[19] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/70, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 5 za kwiecień 1933, s. 88; por. "Zorza" 1933, nr 22, s. 6.

[20] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/70, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 5 za miesiąc kwiecień 1933, k. 96v.

[21] "Zorza" 1933, nr 20, s. 5.

[22] "Dziennik Białostocki" 1933, nr 131, s. 4.

[23] "Zorza" 1933, nr 25, s. 5.

[24] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/70, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 6 za miesiąc maj 1933, k. 115.

[25] Wiemy, że Bebłowski we wrześniu 1939 ukrył swoją rodzinę w Jedwabnem.

[26] "Zorza" 1933, nr 25, s. 4.

[27] "Gazeta Narodowa" 1933, nr 33, s. 3.

[28] "Zorza" 1933, nr 25, ss. 7-8.

[29] "Zorza" 1933, nr 26, s. 7.

[30] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/70, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 8 za miesiąc lipiec 1933, k. 154.

[31] Tamże, k. 174v.

[32] "Zorza, Wieniec i Pszczółka" 1934, nr 48, ss. 387-388.

[33] "Zorza" 1933, nr 43, s. 7.

[34] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/70, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 10 za miesiąc wrzesień 1933, k. 156.

[35] "Zorza, Wieniec i Pszczółka" 1934, nr 48, s. 387.

[36] Informację o istnieniu koła w Sejnach potwierdził komendant posterunku. APS, Komenda Powiatowa Policji Państwowej w Suwałkach [dalej KPPPS], sygn. 63/34/0/0/97, Pismo naczelnika Urzędu Śledczego w Białymstoku, k. 9.

[37] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/70, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 11 za miesiąc październik 1933, k. 170.

[38] APS, KPPPS, sygn. 63/34/0/0/97, Meldunek komendanta posterunku w Sejnach, k. 24.

[39] Pamiętniki chłopów, Warszawa 1934, s. 432.

[40] Tamże, s. 444.

[41] APS, KPPPS, sygn. 63/34/0/0/97, Pismo naczelnika Urzędu Śledczego w Białymstoku, k. 27.

[42] APS, KPPPS, sygn. 63/34/0/0/97, Meldunek komendanta posterunku w Szypliszkach, k. 7.

[43] APS, KPPPS, sygn. 63/34/0/0/97, Meldunek komendanta posterunku w Kadaryszkach, k. 10.

[44] APS, KPPPS, sygn. 63/34/0/0/97, Meldunek komendanta posterunku w Bakałarzewie, k. 25.

[45] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/70, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 12 za miesiąc listopad 1933, k. 187v. 26 listopada 1932 we Lwowie kryminaliści napadli akademików. Mojżesz Katz zabił nożem studenta IV roku weterynarii Jana Grodkowskiego.

[46] "Zorza" 1933, nr 55, s. 7.

[47] "Zorza" 1933, nr 58, s. 5.

[48] "Zorza" 1933, nr 57, s. 7.

[49] "Gazeta Warszawska" 1933, nr 377, s. 5.

[50] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/71, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 1 za miesiąc grudzień 1933, k. 201.

[51] "Zorza, Wieniec i Pszczółka" 1934, nr 7, ss. 60-61.

[52] "Zorza, Wieniec i Pszczółka" 1934, nr 4, s. 29.

[53] AAN, ZDON, sygn. 2/1238/0/2/11, Teczka Stronnictwo Narodowe, Sekcja Młodych, k. 56.

[1] "Gazeta Warszawska" 1934, nr 36, s. 6; Tamże, nr 41, s. 5, Tamże, nr 155, s. 9; Tamże, nr 163, s. 9.

[2] "Zorza, Wieniec i Pszczółka" 1934, nr 7, s. 61.

[3] "Zorza, Wieniec i Pszczółka" 1934, nr 8, s. 71.

[4] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/76, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 2 za miesiąc styczeń 1934, k. 8-10.

[5] "Zorza, Wieniec i Pszczółka" 1934, nr 13, ss. 117-118.

[6] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/76, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 3 za miesiąc luty 1934, k. 26.

[7] "Zorza, Wieniec i Pszczółka" 1934, nr 14, s. 127.

[8] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/76, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 4 za miesiąc marzec 1934, k. 46.

[9] "Zorza, Wieniec i Pszczółka" 1934, nr 13, s. 113.

[10] AAN, Zespół Ministerstwo Spraw Wewnętrznych [dalej MSW], sygn. 2/9/0/2.1/I867, Regulamin Wydziału Młodych, k. 12.

[11] "Gazeta Narodowa" 1934, nr 15, s. 3.

[12] "Zorza, Wieniec i Pszczółka" 1934, nr 12, s. 107.

[13] "Zorza, Wieniec i Pszczółka" 1934, nr 15, s. 133.

[14] "Zorza, Wieniec i Pszczółka" 1934, nr 20, s. 175.

[15] "Zorza, Wieniec i Pszczółka" 1934, nr 23, s. 189.

[16] "Zorza, Wieniec i Pszczółka" 1934, nr 17, s. 150.

[17] "Gazeta Narodowa" 1934, nr 19, s. 2.

[18] "Zorza, Wieniec i Pszczółka" 1934, nr 19, s. 165.

[19] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/76, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 5 za kwiecień 1934, k. 64.

[20] "Gazeta Narodowa" 1934, nr 23, s. 2; por. Zorza, Wieniec i Pszczółka" 1934, nr 21, s. 183.

[21] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/76, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 6 za miesiąc maj 1934, k. 85.

[22] "Zorza, Wieniec i Pszczółka" 1934, nr 31, s. 257.

[23] "Zorza, Wieniec i Pszczółka" 1934, nr 21, s. 180.

[24] "Gazeta Narodowa" 1934, nr 25, s. 3.

[25] "Zorza, Wieniec i Pszczółka" 1934, nr 21, s. 181.

[26] W dniu 15 grudnia 1932 premier Prystor na posiedzeniu senatu wygłosił przemówienie, w którym oznajmił: "Aby móc żyć rolnik nie tylko musi pogodzić się z koniecznością niższej stopy życiowej, ale musi skierować swoje wysiłki w kierunku obniżenia produkcji". Zob. "Dzień Pomorski" 1932, nr 290, s. 1.

[27] "Zorza, Wieniec i Pszczółka" 1934, nr 24, s. 200.

[28] Archiwum Historii Mówionej Ośrodka "Karta" i Domu Spotkań z Historią, Nagranie: Hipolit Kaliszewski AW_I_0317.

[29] "Gazeta Narodowa" 1934, nr 29, s. 2.

[30] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/76, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 7 za czerwiec 1934, k. 96.

[31] Aresztowań dokonywano na podstawie Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 17 czerwca 1934 w sprawie osób zagrażających bezpieczeństwu, spokojowi i porządkowi publicznemu. Dz. U. 1934, nr 50, poz. 473.

[32] "Zorza" 1937, nr 45, s. 2.

[33] "Zorza, Wieniec i Pszczółka" 1934, nr 29, s. 243.

[34] BDW 1934, nr 11, poz. 46, s. 302.

[35] BDW 1934, nr 12, poz. 50, s. 323.

[36] BDW 1934, nr 14, poz 63, ss. 361-362.

[37] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/76, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 8 za lipiec 1934, k. 121.

[38] "Zorza, Wieniec i Pszczółka" 1934, nr 48, s. 388.

[39] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/76, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 9 za sierpień 1934, k. 142.

[40] "Życie i Praca" 1934, nr, 38, s. 2.

[41] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/76, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 10 za wrzesień 1934, k. 147.

[42] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/76, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 11 za październik 1934, k. 175.

[43] Dz. U. 1935, nr 47, poz. 319.

[44] "Zorza, Wieniec i Pszczółka" 1934, nr 48, s. 388.

[45] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/76, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 12 za listopad 1934, k. 189.

[46] "Zorza, Wieniec i Pszczółka" 1934, nr 52, s. 435.

[47] AAN, MSW, sygn. 2/9/0/2.1/I867, Pismo klubu poselskiego SN, k. 6.

[48] APB, UWB, sygn. 4/47/0/3/76, Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne nr 12a za miesiąc grudzień 1934, k. 205v.

[49] "Zorza, Wieniec i Pszczółka" 1934, nr 54, s. 460.