Zwalczanie przestępczości w Polsce. Zarys problematyki w kontekście aktualnych wyzwań - Piotr Hac

Kup ebooka

58.00 zł

-
Proszę czekać
1

PRZESTĘPCZOŚĆ - PODŁOŻE, CECHY I DYNAMIKA ZJAWISKA

W kontekście tematu niniejszej monografii, przedstawienie podłoża, cech i dynamiki zjawiska przestępczości wynika z chęci przybliżenia owego zwalczanego fenomenu, w taki sposób, aby ułatwić odbiór dalszych części pracy. Od razu należy przy tym zaznaczyć, że omówienie tego zjawiska będzie miało charakter uproszczony i skoncentrowany na wybranych aspektach. Podstawowym wymogiem wydaje się zobrazowanie pojęcia przestępstwa oraz innych związanych z tym definicji, jak też wskazanie czynników mających wpływ na genezę i rozwój przestępczości - choć bez szerszego zagłębiania się w odnoszące się do tego zagadnienia teorie. Ciekawy i przydatny dla późniejszych rozważań może okazać się opis procesu dopuszczania się przestępstwa, w szczególności czynów zabronionych popełnionych z winy umyślnej. Ważnym elementem będzie także wskazanie podstawowych cech poszczególnych kategorii przestępstw, jak również omówienie zmian zachodzących w przestępczości w Polsce na przestrzeni pierwszych dekad XXI wieku.

1.1 Pojęcie przestępstwa oraz przestępczości

Dopuszczanie się czynów godzących w dobra innego człowieka, bądź w interesy społeczności, jest niewątpliwie wytworem kontaktów - i wynikających z tego konfliktów - międzyludzkich. W ramach egzystencji i dla realizacji swoich potrzeb, jednostki starają się chronić zdrowie, życie i mienie własne oraz osób najbliższych. Mając natomiast możliwość swobodnego działania podejmują one przedsięwzięcia ukierunkowane na polepszenie swojego bytu, jednak w tym przypadku realizacja tych interesów może już kolidować z oczekiwaniami innych jednostek. Tego typu sytuacje mogą z kolei rodzić różnego rodzaju akcje i reakcje, połączone choćby z agresją, frustracją, desperacją, nienawiścią, zemstą i strachem. Wraz ze wzrostem liczebności rodzaju ludzkiego oraz w konsekwencji wielu przemian społecznych, politycznych i gospodarczych, skala tego typu interakcji znacznie wzrosła, co pociągało za sobą szereg negatywnych skutków, przede wszystkim związanych z zaburzeniem prawidłowego funkcjonowania i rozwoju społeczności oraz jej członków.

Jedną z cech cywilizowania życia człowieka było stopniowe wprowadzanie określonych reguł postępowania, z czasem odnoszących się także do wskazywania czynów zabronionych przez daną zbiorowość oraz procedur postępowania z tymi członkami społeczności, którzy mimo zakazu dopuścili się złamania ogólnie przyjętych zasad. Kary początkowo wymierzane były w ramach zemsty (zarówno publicznej, jak i indywidualnej) i często miały charakter definitywny (uśmiercanie), do tego niekiedy związany z odpowiedzialnością zbiorową. Pod wpływem refleksji, zemsta przerodziła się w odwet, który ograniczał reakcję do kar odpowiadających czynowi sprawcy i jego skutkom, a ten w system kar pieniężnych (okup) na rzecz panującego oraz pokrzywdzonego, choć wciąż funkcjonowały też kary cielesne?1. Represje te spełniały już wówczas rolę odstraszającą (ochrony pewnych dóbr) i wypełniały funkcję sprawiedliwościową oraz kompensacyjną (naprawienie szkody). W późniejszych latach stosowanie procedur karnych upaństwowiono a ostatecznie w kodyfikacjach karnych XX wieku wprowadzono wielotorową reakcję karną?2.

Określanie przez społeczność czynów uznanych za niedopuszczalne, z początku wynikało z oceny możliwości naruszenia przyjętych zwyczajów. Wśród działań moralnie nagannych wyodrębniono w ten sposób czyny zabronione pod groźbą kary - przy czym należy pamiętać o zróżnicowanym do chwili obecnej podejściu niektórych społeczeństw (i ich systemów prawa karnego) do oceny tego co jest moralnie naganne, a co jest dozwolone. Niemniej z czasem, zaczęto zwracać uwagę na różne postacie winy sprawców?3, jak również na okoliczności wyłączające odpowiedzialność karną (np. chorobę umysłową czy afekt), bądź ograniczające karalność (np. odparcie napaści lub pozbawienie życia osób wyjętych spod prawa)?4.

W średniowiecznej Europie w praktyce posługiwano się podziałem czynów zabronionych na prywatne, tj. nakierowane na naruszenie dóbr określonych osób (np. zabójstwo, kradzież, zgwałcenie, porwanie, oszustwo) oraz publiczne, tj. związane z przekroczeniem przyjętych zasad sakralnych i religijnych, bądź stanowiących zagrożenie dla ogółu (np. obraza majestatu panującego, bluźnierstwo, wszczynanie buntu, łapownictwo, prostytucja, dezercja)?5. Wraz ze wzrostem liczby czynów zabronionych, od początku XIX w. stopniowo utrwalał się ich podział na zbrodnie (obejmujące najcięższe czyny), występki (dotyczące lżejszych niż zbrodnie, lecz także poważnych przestępstw) i wykroczenia, przy czym te ostatnie - jako niosące ze sobą najmniejsze szkody, a jednocześnie najliczniej popełniane - osądzano w trybie uproszczonym, niekiedy przy udziale władz administracji publicznej?6. Klasyfikacja ta uwzględniana była w Polsce już w okresie międzywojennym, choć ostatecznie wykroczenia wyodrębniono ze zbioru przestępstw i traktowano jako inną kategorię czynów zabronionych?7. Rozwiązanie takie pozostaje jako obowiązujące w polskich regulacjach prawnych do chwili obecnej.

Powyższe rozważania wskazują, że przestępstwa (zbrodnie i występki) są czynami zabronionymi?8, których negatywny wpływ na funkcjonowanie społeczności jest większy, niż wykroczeń. Przyjmując, że zarówno przestępstwa, jak i wykroczenia są czynami zabronionymi, których geneza wywodzi się z postępków moralnie nagannych określonych przez społeczność, to należy pamiętać, że wśród tych ostatnich możemy z kolei wyróżnić różnego rodzaju działania, które mogą lecz nie muszą wypełnić jednocześnie znamiona czynu zabronionego (przykładowo - przewinienie dyscyplinarne, naruszenie obowiązków służbowych, przekroczenie zasad współżycia społecznego)?9. Granica pomiędzy przestępstwem a wykroczeniem określona jest przy tym w różny sposób, a z zasady różnicuje je stopień społecznej szkodliwości. Wprawie aktualny Kodeks karny wskazuje, że "nie stanowi przestępstwa czyn zabroniony, którego społeczna szkodliwość jest znikoma", jednak nie znaczy to, że ten sam postępek nie będzie stanowił wykroczenia, które zgodnie z Kodeksem wykroczeń jest po prostu "czynem społecznie szkodliwym"?10.

Przestępstwo z punktu widzenia prawnego będzie zatem czynem (czyli działaniem lub zaniechaniem zależnym od woli):

- człowieka - tylko przedstawiciel rodzaju ludzkiego może dopuścić się czynu zabronionego, gdyż jedynie człowiek może mieć świadomość wynikających z prawa ograniczeń i dokonywać oceny swojego postępowania względem tych regulacji i przyjętej oceny moralnej?11;

- bezprawnym - czyli pozbawionym podstawy prawnej lub nie wynikającym z okoliczności opisanych w aktach normatywnych (dotyczących przykładowo: obrony koniecznej, rozkazu przełożonego);

- zawinionym - czyli umyślnym lub nieumyślnym postępowaniem (działaniem lub zaniechaniem), które naruszyło normy karne;

- zabronionym pod groźbą kary jako zbrodnia lub występek przez ustawę obowiązującą w momencie jego popełnienia - nie można oczekiwać, że osoba będzie odpowiadała za przestępstwo, kiedy określone postępowanie nie podlegało ukaraniu;

- społecznie szkodliwym - czyli godzącym (naruszającym lub zagrażającym) w dobro opisane w prawie;

- o szkodliwości większej niż znikoma - co podlega ocenie organów ścigania oraz wymiaru sprawiedliwości i jest kategorią nieokreśloną (bez z góry wyznaczonej wartości). Przy ocenie stopnia społecznej szkodliwości bierze się pod uwagę rodzaj i charakter naruszonego lub zagrożonego dobra, rozmiary wyrządzonej lub grożącej szkody, sposób i okoliczności popełnienia czynu, wagę naruszonych przez sprawcę obowiązków, jak również postać zamiaru, motywację sprawcy, rodzaj naruszonych reguł ostrożności i stopień ich naruszenia?12. Należy przy tym pamiętać, że w kontaktach międzyludzkich pojawia się wiele zachowań, które jedynie pozornie wypełniają wskazane powyżej cechy przestępstwa, jednak nie spełniają warunku szkodliwości społecznej, i jako takie nie powinny podlegać karze oraz uruchamiać cały skomplikowany system organów władzy publicznej (np. "zniszczenie mienia" podczas Śmigus-dyngusa, bądź "kradzież" kluczyków do samochodu właścicielowi pojazdu dokonana dla dowcipu przez członka rodziny)?13.

Aktualnie obowiązująca polska ustawa karna nie zawiera w sobie wprost wyrażonej definicji przestępstwa, choć jej elementy można wyodrębnić na podstawie analizy poszczególnych artykułów (przede wszystkim art. 1 i 7). Odrębną kategorią czynów zabronionych w polskim systemie prawnym pozostają natomiast przestępstwa skarbowe, czyli czyny zabronione przez Kodeks karny skarbowy pod groźbą kary grzywny w stawkach dziennych, kary ograniczenia wolności lub kary pozbawienia wolności?14.

Przestępstwo w Polsce może popełnić osoba, która ukończyła 17 lat - z pewnymi wyjątkami. Nieletni, formalnie dopuszczający się czynów karalnych?15, mogą odpowiadać po ukończeniu piętnastego roku życia na zasadach określonych w Kodeksie karnym, jeżeli dopuszczą się ściśle określonych poważnych przestępstw, a w skrajnym przypadku - zabójstwa kwalifikowanego - po ukończeniu 14 lat, przy wystąpieniu ustalonych w tej regulacji okoliczności?16.

Przestępstwa można dzielić m. in. ze względu na:

- wagę czynu zabronionego - na zbrodnie i występki;

- formę winy sprawcy - umyślną lub nieumyślną;

- formę czynu - na działanie lub zaniechanie;

- typy przestępstw - na podstawowy, uprzywilejowany lub kwalifikowany;

- podmiot - indywidualny lub powszechny;

- tryb ścigania - z oskarżenia publicznego lub z oskarżenia prywatnego?17.

Zbrodnią jest przestępstwo zagrożone karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3 lub karą surowszą. Występkiem natomiast jest czyn zabroniony zagrożony grzywną powyżej 30 stawek dziennych albo powyżej 5000 zł, karą ograniczenia wolności przekraczającą miesiąc albo karą pozbawienia wolności przekraczającą miesiąc?18. Podział ten jest przydatny do grupowania niektórych rozwiązań przyjętych w prawie karnym w zależności od wagi czynu.

Przestępstwo można popełnić z winy umyślnej, bądź winy nieumyślnej. Wina umyślna występuje wówczas, gdy sprawca ma zamiar popełnienia czynu zabronionego (zamiar bezpośredni - chce go popełnić), lub przewidując możliwość jego popełnienia, godzi się na to (zamiar ewentualny). Przestępstwa można dopuścić się nieumyślnie, gdy sprawca - nie mając zamiaru jego popełnienia - popełnia go jednak na skutek niezachowania ostrożności wymaganej w danych okolicznościach, mimo że możliwość popełnienia tego czynu przewidywał (lekkomyślność) albo mógł przewidzieć (niedbalstwo). Zbrodni można dopuścić się tylko umyślnie, natomiast występek można popełnić także nieumyślnie, gdy ustawa karna wprost tak stanowi?19.

Ze względu na formę czynu, przestępstwo można popełnić poprzez działanie lub zaniechanie. Niektórych czynów można dopuścić się jedynie poprzez działanie (np. kradzież, zgwałcenie), pewnych tylko przez zaniechanie (np. nieudzielenie pomocy, niezawiadomienie organu ścigania o przestępstwie o charakterze terrorystycznym), natomiast niektórych zarówno przez działanie, bądź przez zaniechanie (np. zabójstwo, eutanazja, sprowadzenie katastrofy w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym)?20.

Podział dotyczący typu przestępstwa, rozróżnia typ podstawowy, typ uprzywilejowany zagrożony niższą karą (np. z uwagi na wypadek mniejszej wagi) oraz zagrożony sankcją surowszą typ kwalifikowany (np. z powodu znacznej wartości mienia, bądź wskazanego w przepisie postępowania sprawcy, choćby posługiwania się bronią palną podczas rozboju).

Określenie podmiotu przestępstwa (tj. sprawcy) może mieć charakter indywidualny lub powszechny. Podmiot indywidualny wskazuje na określoną cechę sprawcy, a osoba nieposiadająca tej wskazanej przez przepis właściwości nie będzie podlegać odpowiedzialności karnej w ogóle, bądź z typu kwalifikowanego lub uprzywilejowanego danego przestępstwa (np. matka przy dzieciobójstwie, funkcjonariusz publiczny przy przekroczeniu uprawnień lub znęcaniu się nad osobą prawnie pozbawioną wolności). Podmiot określony jako powszechny (zwrotem "kto") wskazuje, że każda osoba - przy świadomości ograniczeń co do wieku - może dopuścić się danego przestępstwa (np. kradzieży, oszustwa, naruszenia miru domowego).

W Polsce zasadą jest ściganie przestępstw z oskarżenia publicznego, czyli w ramach procesu, w którym postępowanie przygotowawcze oraz wniesienie oskarżenia prowadzone jest przez wyspecjalizowane podmioty władzy publicznej i za środki publiczne. Większość tego typu przypadków wszczynanych jest z urzędu, tj. toczy się niezależnie od woli pokrzywdzonego. Są jednak sytuacje, m. in. związane z delikatną z natury materią kontaktów rodzinnych, co do których przewidziano konieczność złożenia wniosku przez pokrzywdzonego (lub inną wskazaną w przepisie osobę), aby istniała możliwość dalszego prowadzenia sprawy w trybie z urzędu?21. Dodatkowo, w sprawach mniejszej wagi z punktu widzenia społecznej szkodliwości (np. przy zniesławieniu lub naruszeniu nietykalności cielesnej) przewidziano tryb ścigania z oskarżenia prywatnego, w którym to pokrzywdzony pełni funkcję oskarżyciela - zbiera dowody i wnosi akt oskarżenia?22.

Warto jeszcze zwrócić uwagę na tzw. formy stadialne przestępstwa, czyli karalne fazy podejmowania przedsięwzięć w związku z dokonywanym czynem zabronionym. Do form tych zaliczamy: przygotowanie, usiłowanie i dokonanie, przy czym przygotowanie jest karalne jedynie wtedy, gdy przewidziano to w ustawie karnej (np. w przypadku zabójstwa, wzięcia zakładnika, fałszowania pieniędzy)?23. Za usiłowanie przestępstwa odpowiada osoba, która w zamiarze popełnienia czynu zabronionego swoim zachowaniem bezpośrednio zmierza do dokonania tego czynu, które jednak nie następuje, bądź też sprawca nie uświadamia sobie, że dokonanie jest niemożliwe ze względu na brak przedmiotu nadającego się do popełnienia na nim czynu zabronionego (np. włamanie do pustego sejfu) lub ze względu na użycie środka nie nadającego się do popełnienia przestępstwa (np. atrapy pistoletu przy zamiarze zastrzelenia kogoś)?24. Dokonanie przestępstwa następuje w przypadku, w którym sprawca zrealizuje wszystkie określone w przepisie jego znamiona, przy czym oczywiste jest, że doprowadzenie do stadium dokonania, powoduje że poprzednie stadia - przygotowanie i usiłowanie - zostają pochłonięte a sprawca będzie ponosił konsekwencje tylko za dokonanie.

Trzeba pamiętać, że za przestępstwo odpowiada nie tylko ta osoba, która wykonała czyn zabroniony (samotnie lub wspólnie i w porozumieniu z innym sprawcą), lecz również ta osoba, która kierowała wykonaniem tego czynu oraz ten, kto wykorzystując uzależnienie innego człowieka od siebie, polecił mu dopuszczenie się przestępstwa. Karalne jest również podżeganie do czynu zabronionego, jak też pomocnictwo do niego?25.

Odnosząc się do powyższych rozważań, należy pamiętać, że pojęcie przestępstwa w pierwszych rzędzie należy do nauki prawa karnego, jednak posiada także pewien wymiar kryminologiczny. Przestępstwo może być rozumiane jako abstrakcyjny wzór stworzony przez ustawodawcę dla oceny zachowań ludzkich pod kątem ewentualnego naruszenia przyjętych norm prawnych. W tym kontekście z przestępstwem formalnie mamy dopiero do czynienia wraz z prawomocnym wyrokiem skazującym (lub warunkowym umorzeniem postępowania), bądź w wyniku decyzji organu ścigania np. umorzeniem z powodu niewykrycia sprawcy czynu zabronionego. Tym samym, tak rozumiany zbiór przestępstw jawi się jako rezultat prawnego procesu interpretacji zachowań ludzkich. Z kolei w badaniach kryminologicznych z przestępstwem - ściśle traktowanym przez prymat faktycznych zdarzeń zachodzących w społeczności - spotykamy się nawet, gdy nie zostało ono ujawnione wobec organów ścigania?26. Wątek ten będzie jeszcze poruszony w kolejnych częściach pracy, można natomiast założyć, że przestępczością będzie ogół przestępstw popełnionych na obszarze danej jednostki terytorialnej w określonym czasie, a nie tylko zbiór czynów uznanych przez uprawnione organy za podlegające karze. Zjawisko to - i jednocześnie patologia społeczna - może być rozpatrywane z punktu widzenia rozmiarów (rozległości), nasilenia (intensywności), dynamiki (malejącej lub rosnącej) i struktury (podział na rodzaje)?27.

Na potrzeby niniejszej publikacji, wykorzystany zostanie podział na przestępczość ujawnioną (wobec organów ścigania) oraz nieujawnioną (nie zgłoszoną), jak również na przestępczość rzeczywistą (faktycznie popełnioną - ujawnioną i nieujawnioną), zarejestrowaną (wstępnie zakwalifikowaną jako przestępstwa przez organy ścigania), stwierdzoną (gdy wstępna kwalifikacja została potwierdzona), wykrytą (czyny, których sprawcy zostali ujawnieni i wstępnie za takich uznani) oraz osądzoną (gdzie wytypowani sprawcy zostali poddani osądowi sądów). Doświadczenie pokazuje, że w miarę poddawania zdarzeń zakwalifikowanych jako przestępstwa kolejnym fazom prawnej oceny, rozmiary zjawiska przestępczości ulegają zmniejszeniu?28.

1.2 Czynniki kryminogenne

Skomplikowana natura przyczyn dopuszczania się czynów zabronionych przez człowieka wynika z tego, że wpływ na ten proces mają nie tylko czynniki utożsamiane z motywem (zamiarem) sprawcy, lecz także z wieloma - mniej lub bardziej widocznymi - aspektami funkcjonowania jednostki, jej otoczenia, społeczeństwa, bądź państwa. Popełnienie lub niepopełnienie przestępstwa, w szczególności umyślnego, jest przecież wypadkową naszego życiowego ukształtowania, począwszy od zdrowia psychicznego i cech osobowościowych, poprzez wyznawany system wartości, wychowanie, posiadaną wiedzę, umiejętność przewidywania konsekwencji własnych działań, znajomość prawa, lecz również koniunktury i warunków w jakich żyjemy, osobistych osiągnięć i porażek, ambicji i frustracji, statusu materialnego, jak też okoliczności, w której przyjdzie nam podejmować decyzje o zachowaniu zgodnym z prawem lub o jego złamaniu. Na świecie występują z pewnością osoby, które są wysoce praworządne, jednak zmuszone do przeżycia dopuszczą się przestępstwa w czasie wojny. Z drugiej strony, niewątpliwie spotkamy także ludzi, którzy popełnili szereg czynów zabronionych, lecz nawet w sprzyjających okolicznościach nie dokonają kolejnego, gdyż zrozumieli skutki swojego przestępczego postępowania i mają wyrzuty sumienia.

Nie jest celem niniejszej publikacji przedstawianie powstałych przez ostatnie stulecia koncepcji etiologii przestępczości, gdyż znacznie zaburzyłoby to zakładane proporcje poszczególnych części monografii. Teorie te zostały zresztą szczegółowo opisane w literaturze przedmiotu. Można wspomnieć jedynie, że w poszczególnych okresach widoczna była dominacja określonych paradygmatów, natomiast we współczesnej kryminologii wybrane koncepcje sąsiadują ze sobą. Na przełomie XVIII i XIX wieków prym wiodła teoria klasyczna, zgodnie z której założeniami traktowano każdego człowieka jako istotę zdolną do popełnienia przestępstw - w zależności od podejmowanych swobodnie decyzji i w koligacji do chęci uzyskania przyjemności lub uniknięcia cierpienia. W drugiej połowie XIX wieku wykreowała się teoria pozytywistyczna, przyjmująca, że przyczyny zachowania człowieka są ściśle powiązane z jego biologicznymi lub społecznymi cechami a sprawcy - z tych względów - nie posiadają do końca kontroli nad swoim zachowaniem. W ramach tej koncepcji próbowano między innymi poszukiwać związków pomiędzy budową ciała człowieka a jego zdolnościami do popełniania przestępstw, wykazywać zależności w dopuszczaniu się do łamania prawa przez osoby o różnych typach osobowości, bądź udowadniać możliwości dziedziczenia niektórych zachowań. Teoria ta została zakwestionowana po drugiej wojnie światowej, gdy pojawił się antynaturalizm, zakładający, że zło tkwi nie w sprawcy, lecz w społeczeństwie i niesprawiedliwości stosunków społecznych, a następnie w koncepcji neoklasycznej, która uznawała, że czynniki biologiczne i społeczne mają pewien wpływ na decyzje człowieka, jednak nie istnieją takie wrodzone predyspozycje, które muszą bezwzględnie prowadzić do popełnienia przestępstwa. Oczywistym wydaje się, że przy rozległości zjawiska przestępczości i wielkiej liczbie różnorodnych zachowań sprawców czynów zabronionych jedna teoria nie jest w stanie objąć wszystkich rodzajów działalności przestępczej?29.

Niemniej należy założyć, że w naszej rzeczywistości występuje mnogość czynników mających wpływ na postępowanie sprawców przestępstw i rozwój przestępczości. W dalszej części pracy postanowiono przedstawić najważniejsze z nich, dokonując przy tym ich podziału na endogenne - bezpośrednio dotyczące sprawcy, oraz egzogenne - związane z jego otoczeniem i warunkami funkcjonowania.

1.2.1 Czynniki endogenne

Jest to grupa czynników tkwiących w osobie sprawcy. Związane są one z cechami osobistymi przestępcy, zarówno fizycznymi, jak i biologicznymi. Pierwszym elementem, który ewidentnie rzuca się w oczy jest płeć sprawcy - mężczyźni dopuszczają się około dziewięćdziesięciu procent wszystkich czynów zabronionych?30. Zależność ta ulega niewielkim zmianom i udział kobiet w przestępczości rośnie, choć wciąż stanowi drobną część ogółu - największą (niecałe 20 %) w obszarze przestępstw przeciwko mieniu. Zdecydowaną przewagę mężczyzn w popełnianiu czynów zabronionych można tłumaczyć większą skłonnością do agresji i ryzyka, potrzebą rywalizowania oraz przewodzenia w grupie, jak też niekiedy - po prostu większą sprawnością i siłą fizyczną?31. Z płcią koreluje kolejny czynnik - wiek sprawcy. Dużej części przestępstw dopuszczają się osoby młode pomiędzy 17 a 26 rokiem życia (zarówno wśród mężczyzn, jak i kobiet), co może z kolei wynikać ze zmniejszonego wciąż w tym wieku poczucia odpowiedzialności, skłonności do uzyskania efektu w krótkim czasie oraz braku wiedzy na temat skutków własnego postępowania. Osoby powyżej czterdziestego roku życia popełniają już zdecydowanie mniej czynów zabronionych, choć odsetek ten wzrasta w przypadku przestępstw ekonomicznych i korupcji. W nauce panują różne opinie co do wpływu poziomu inteligencji na dopuszczanie się przestępstw. Można przyjąć (przy założeniu, iż poziom inteligencji nie musi być odzwierciedlony w wykształceniu), że osoby o niższym intelekcie częściej popełniają czyny pospolite z użyciem przemocy, natomiast te z wyższym - więcej przestępstw o bardziej skomplikowanym mechanizmie (np. oszustw, przestępstw ekonomicznych lub w warunkach zorganizowanych). Odrębną sprawą pozostaje wpływ osobowości sprawcy i choć nie ma tutaj reguły, to większą skłonność do naruszania prawa będą wykazywały osoby impulsywne, drażliwe, egocentryczne, mające wrogi stosunek do autorytetów, czy po prostu określane mianem aspołecznych?32.

Z biologią organizmu ludzkiego wiąże się kwestia hormonów. Także tutaj zauważalne są różnice pomiędzy mężczyznami i kobietami. Ci pierwsi wykazują większe skłonności do dominacji, wyrażania wrogości i wyznaczania granic terytorium oraz obrony stanu posiadania - do tego przy słabszym odczuwaniu strachu. Natomiast kobiety mają większe inklinacje do zachowań dyktowanych emocjami oraz do wahań nastroju. Przykładowo, niski poziom jednego z hormonów tkankowych - serotoniny, może powodować agresję, bądź stany depresyjne. Nie bez przyczyny działanie alkoholu początkowo podnosi poziom tego hormonu, lecz wraz z jego spadkiem, ludzie tracą kontrolę nad swoim zachowaniem i wykazują tendencję do reakcji porywczych oraz brutalnych, jak i do myśli samobójczych?33. Jako czynnik tkwiący w osobie sprawcy w pewnym sensie można uznać także trwanie w alkoholizmie lub w narkomanii, które to zjawiska mogą w istotny sposób wiązać się z przestępczością. Odrębną od powyższych rozważań jest kwestia uszkodzeń (mikrouszkodzeń) mózgu, zarówno w okresie prenatalnym, jak i po narodzeniu, które mogą wpływać na osłabienie samokontroli człowieka lub wzmacniać skłonności do impulsywnych zachowań. Warto pamiętać, iż niektóre badania sugerują, że ponad 25 % obywateli Rzeczypospolitej Polskiej może cierpieć w trakcie swojego życia na rożne zaburzenia psychiczne, a u około 10 % mieszkańców Polski dałoby się wykryć zaburzenia nerwicowe?34.

Z osobowością sprawcy mogą się również wiązać zachwiania równowagi psychicznej wynikające z silnego wzburzenia (tzw. afektu), jak i działania substancji psychoaktywnych - przede wszystkim alkoholu lub narkotyków. Dopuszczenie się przestępstwa pod wpływem tych środków nie zwalnia z odpowiedzialności karnej nawet wówczas, gdy osoba nie pamięta samego zdarzenia i swojego zachowania?35. Co więcej, popełnienie czynu zabronionego w stanie po spożyciu alkoholu lub środka odurzającego, jeżeli ten stan był czynnikiem prowadzącym do dopuszczenia się przestępstwa lub istotnego zwiększenia jego skutków, polska ustawa karna wprost traktuje jako okoliczność obciążającą ocenę postępowania sprawcy?36.

1.2.2 Czynniki egzogenne

Czynniki egzogenne dotyczą środowiska, w którym dorasta i funkcjonuje sprawca. Ich wyliczenie należy rozpocząć od jakości procesu wychowania przez rodziców (opiekunów) i związanych z tym ewentualnych niedomagań, bądź wypaczeń. We wczesnym dzieciństwie rodzina staje się dla dziecka głównym źródłem wzorców do naśladowania, przede wszystkim z uwagi na poświęcany potomkowi czas, jak również posiadanie pełni władztwa przez opiekunów nad jego postępowaniem. Życie pokazuje niestety, że wielu rodziców popełnia szereg błędów wychowawczych, zaniedbuje swoje dzieci lub stosuje wobec nich różne formy przemocy fizycznej, psychicznej, seksualnej lub ekonomicznej. Niekiedy dzieci są świadkami przestępstw lub mają świadomość, że ich rodzice dopuszczają się czynów zabronionych. Przemoc domowa - potrafiąca wystąpić w każdym środowisku i na każdym etapie życia szeroko pojmowanej rodziny - z pewnością jest zjawiskiem traumatycznym i czynnikiem bardzo negatywnie wpływającym na sposób wychowania dziecka oraz bagaż wyniesionych przez niego wartości, jak i wzorców postępowania?37. Skala tych problemów może w dużym stopniu kształtować młodą osobę i stanowić podłoże dla możliwych jej przestępczych zachowań w przyszłości.

Z powyższymi patologiami mogą wiązać się takie zjawiska jak: dysfunkcjonalność rodzin, wadliwe działanie systemu oświatowego, jak też rozkład więzi nieformalnych wśród młodzieży i społeczności lokalnych. Dysfunkcjonalność rodzin może polegać na ich rozpadzie, zaniknięciu kontaktu pomiędzy ich członkami, jak też na alkoholizmie (narkomanii) jednego lub obojga z rodziców. Aktualny stan szkolnictwa w Polsce, borykającego się z ciągłymi problemami finansowymi (niedobór środków, brak odpowiedniej bazy dydaktycznej) i kadrowymi (niestabilność zatrudnienia, niskie płace, starzenie się kadry), nie sprzyja prawidłowemu kształtowaniu postaw uczniów, jak i właściwemu ich rozwojowi emocjonalnemu. Nie każdy uczeń potrafi sprostać narzuconym wymaganiom, co może powodować frustrację, odrzucenie, bądź depresję. Należy przy tym pamiętać, że problemy związane z życiem rodzinnym, wśród znajomych oraz szkolne potrafią się kumulować?38. Rozpad więzi nieformalnych dotyczy przede wszystkim rodzin i środowiska rówieśników. Łatwiejszy z punktu technicznego dostęp do innych zbiorowości, głównie za pomocą internetu i mediów społecznościowych, za sprawą swej masowości i różnorodności użytkowników jest w stanie szybciej zaspokajać ciekawość i potrzebę poszukiwania nowych bodźców. U wielu osób grono znajomych składa się w coraz większym stopniu z postaci poznanych w świecie cyfrowym a świadomość, że w sieci czeka niezliczona liczba "nowych przyjaciół" może skłaniać do nieprzywiązywania wagi do relacji międzyludzkich w stopniu takim jak dotychczas?39.

Odrębny od powyższego obszaru rodzaj czynników egzogennych stanowią problemy społeczne, takie jak: nierówne możliwości i niesymetryczny podział dóbr oraz wynikająca z tego bieda (nędza) części społeczeństwa, konflikty społeczne, frustracje jednostek lub grup społecznych, dominacja jednej grupy społecznej nad innymi, jak też niedomagania w działaniu władz publicznych i różnych organizacji. Nie można również zapominać o czynnikach ekonomicznych, które obniżają status życia mieszkańców (np. inflacja, ograniczenia związane z pandemią COVID-19). Według danych z 2022 r. w Polsce skrajne ubóstwo, czyli stan w którym zbyt niska konsumpcja utrudnia przeżycie i stanowi zagrożenie dla psychofizycznego rozwoju człowieka, dotykało prawie 5 % mieszkańców, czyli co dwudziestą osobą funkcjonującą w gospodarstwach domowych?40. Polskie społeczeństwo niestety jest bardzo podzielone pod kątem wyznawanych poglądów politycznych, jak też w opiniach na temat niektórych spraw dotyczących całości państwa i zasad na jakich ma ono się opierać. Podziały te służą powstawaniu konfliktów społecznych a w skrajnych przypadkach mogą powodować zaburzenia porządku publicznego lub być podłożem do dopuszczenia się rożnego rodzaju przestępstw?41. Niedomagania w funkcjonowaniu władz publicznych oraz organizacji mogą z kolei skutkować frustracją, podejmowaniem prób samodzielnego załatwiania spraw z zakresu działania administracji przez mieszkańców, jak też wzrostem niezadowolenia ze strony osób, które czują się pokrzywdzone, co finalnie będzie przekładało się na zwiększenie liczby czynów zabronionych np. o charakterze podatkowym, bądź korupcyjnym.

Skrajnym czynnikiem kryminogennym pozostaje konflikt zbrojny, jako wydarzenie, które w sposób nagły oddziałuje na życie wielu ludzi, często zmuszonych przez niesprzyjające okoliczności do porzucenia dotychczas wyznawanych norm. Wzrost zagrożeń ze strony sprawców czynów zabronionych może przy tym wynikać zarówno z unormowań prawnych czasu wojny (penalizacja zachowań dotychczas nie uznawanych za przestępstwa), jak i z czynników psychologiczno-socjologicznych. W czasie konfliktu zbrojnego zmianie mogą ulec: motywacja osób dopuszczających się czynów zabronionych (np. w desperacji z powodu braku środków do przetrwania), sposobność do popełnienia przestępstwa (m. in. kradzieży z włamaniem do opuszczonych domów) oraz poczucie bezkarności sprawców (np. w sytuacji ograniczonych sił policyjnych lub ich czasowego wycofania)?42.

Ilustracją innego rodzaju czynnika może być również rygorystyczność przepisów prawa pozostająca w niezgodzie z poglądami części społeczeństwa (np. dotycząca karalności posiadania tzw. "miękkich" narkotyków).

1.3 Proces dopuszczania się przestępstwa

Wystąpienie wskazanych powyżej czynników kryminogennych nie inicjuje w sposób automatyczny procesu popełnienia przestępstwa. Dopuszczenie się czynu zabronionego, w szczególności umyślnego, wymaga pewnego postępowania myślowego od sprawcy, który - co wydaje się logiczne - powinien dokonać choćby ogólnej kalkulacji ewentualnych zysków, jak również hipotetycznych konsekwencji swojego postępku. Osoby dokonujące czynów umyślnych w zdecydowanej większości nie działają w sposób aż tak nagły, aby nie były w stanie w ogóle rozważyć swojego postępowania w kategoria dobra i zła. Niektóre rodzaje przestępstw wymagają podjęcia poważnych przemyśleń a niekiedy przygotowań, zanim będziemy mogli mówić o jego usiłowaniu, bądź dokonaniu. W popełnieniu czynu swoją wagę mają także pewne okoliczności wynikające ze stanu faktycznego - nie dokonamy zaboru przedmiotu, który leży poza naszym zasięgiem, i nie będziemy prowadzić pojazdu mechanicznego w stanie nietrzeźwości, nie mając do dyspozycji takiego pojazdu lub gdy będzie on pozbawiony paliwa. Ewidentnym pozostaje również fakt, że sprawcy przestępstw za wszelką cenę starają się uniknąć odpowiedzialności karnej (i innej np. dyscyplinarnej) związanej ze swoim czynem a element ten stanowi jeden z kluczowych dla decyzji o podjęciu, bądź niepodjęciu się czynu zabronionego. Niewiele przecież osób będzie usiłowało dokonać kradzieży w sklepie, w którym akurat znajduje się umundurowany policjant, jak też nieliczni posuną się do oszustwa wykorzystując własne dane osobowe - choć oczywiście od każdego z tych przykładów można by zapewne wskazać wyjątki.

Idąc tym tokiem myślenia, można założyć, że w praktyce istnieje pewien, mniej lub bardziej rozłożony w czasie, proces dopuszczania się przestępstwa, w szczególności widoczny dla czynów popełnionych z winy umyślnej. Można założyć, że proces ten zawiera w sobie trzy główne składowe: motywację, sposobność (okazję) oraz subiektywne poczucie bezkarności, natomiast wiele innych czynników ma na niego wpływ. Te trzy wskazane elementy powinny wystąpić łącznie, aby doszło do popełnienia zdecydowanej większości czynów zabronionych?43. Nie ma przestępstwa bez motywu i bez sposobności jego dopuszczenia się. Z konieczności posiadania subiektywnego poczucia bezkarności wyłamują się jedynie czyny, w których sprawca: zakłada swoją śmierć (np. w związku z dokonaniem zamachu terrorystycznego), z góry nie przewiduje maskowania własnych przedsięwzięć (np. sam zgłasza popełnienie przestępstwa lub biernie czeka na reakcję organów ścigania), bądź też działa w warunkach silnego wzburzenia i nie zwraca uwagi na konsekwencje karne.

Korelacje czasowo-skutkowe podpowiadają, że w większości przypadków dopuszczenia się przestępstwa umyślnego najpierw powinien pojawić się motyw, natomiast ocena sposobności oraz subiektywnego poczucia bezkarności mogą wystąpić równolegle lub tuż po sobie. Jeżeli sprawca chce dokonać kradzieży z włamaniem, najpierw musi podjąć taką decyzję, potem znaleźć sposobność do jej zrealizowania (np. poczekać na zamknięcie sklepu i oddalenie się obsługi), jak też poczuć się - w momencie samego czynu przestępczego - bezkarnie. Podobny mechanizm ma miejsce przy wielu innych rodzajach przestępstw, począwszy od drobnych kradzieży a skończywszy na zabójstwach i działaniu w zorganizowanej grupie przestępczej. Są jednak zdarzenia, w których to sposobność w połączeniu z poczuciem bezkarności odgrywają decydującą i w praktyce równoległą do motywu rolę - zgodnie z powiedzeniem "okazja czyni złodzieja". Znaleziony portfel z gotówką będzie stanowił dla niektórych osób pobudzenie do dokonania przywłaszczenia, czasami takie znaczenie będzie miał pozostawiony w otwartym pojeździe bagaż, niekiedy będzie to kompletne upojenie alkoholowe przyszłej ofiary. W tego typu przypadkach to okazja popycha sprawcę do przyspieszonego rozważenia możliwości dokonania czynu zabronionego w kontekście ewentualnego wykorzystania nadarzającej się sytuacji.

1.3.1 Motyw

Motywacja sprawców przestępstw i czynniki mające wpływ na decyzję o dopuszczeniu się czynu zabronionego od dawna przyciągały uwagę kryminologów, i od razu trzeba zaznaczyć, że w nauce pojawiło się wiele odmiennych od siebie stanowisk na te tematy. Samo pojęcie motywu, niekiedy prosto wskazywane jako "pragnienie zaspokojenia pewnej potrzeby", bywa wywodzone z prac Zygmunta Freuda i jego koncepcji superego i id, odpowiadających za ukierunkowanie popędów oraz hamowanie skłonności przestępczych. Motyw z pewnością jest doznaniem psychicznym i wiąże się z wyobrażeniem skutku (oczekiwanych korzyści, przyjemności itp.), jak też przeżyciem posiadającym pewien zasób energii niezbędnej przy podejmowaniu działania i jego realizacji?44. Zauważalne może być przy tym poczucie niespełnienia oraz gotowość do podjęcia określonych przedsięwzięć. W psychologii motyw bywa określany jako "czynnik uruchamiający aktywność osobnika ukierunkowaną na cel", natomiast niektórzy autorzy uważają go za "myśl o pewnym stanie rzeczy, pod wpływem którego zapada postanowienie"?45.

Wyodrębniono różne podziały motywów u przestępców. W jednej z bardziej znanych na gruncie nauki polskiej klasyfikacji, nastawionej przy tym na sprawców zabójstw, można wyróżnić: motyw pierwotny (główne dobro, które przestępca chce zdobyć lub utrzymać i punkt wyjścia działań przestępczych np. chęć odbycia stosunku płciowego), motyw bezpośredni (wprost poprzedzający dokonanie czynu zabronionego np. potrzeba dokonania zgwałcenia), motyw wtórny (wynikający m. in. z chęci ukarania ofiary za jej postawę lub zmuszenia jej do określonego zachowania np. zabójstwo osoby pokrzywdzonej zgwałceniem, bądź zabór jej mienia) oraz motyw następczy (często związany z emocjami sprawcy po własnym działaniu agresywnym np. podpalenie miejsca dokonania zbrodni w celu zatarcia śladów)?46.

Motywem dopuszczenia się przestępstwa mogą być przykładowo: chęć osiągnięcia zysku w sposób nielegalny, agresja, nienawiść, chęć uzyskania akceptacji w grupie lub pokazania w niej władzy, potrzeba zaspokojenia seksualnego, poczucie niesprawiedliwości, frustracje, zemsta, zazdrość, zaburzenia psychiczne, jak też niespełnienie oczekiwań, poczucie bezradności czy samotność. Niewątpliwie u wielu sprawców występuje polimotywacyjność, czyli jednoczesne pojawienie się dążeń z różnych kategorii?47.

Wydaje się, że w procesie tworzenia się motywu u sprawcy bezprawnego czynu umyślnego niezbędnymi jego elementami są: potrzeba pierwotna oraz akceptacja wewnętrzna. Potrzeba pierwotna utożsamiana powinna być z wyjściowym celem działania przestępczego (stanem rzeczy, który sprawca chce osiągnąć), wobec którego pojawi się przeżycie psychiczne, czyli wyobrażenie tego celu. Cechą potrzeby pierwotnej jest jej swoista ulotność (zmienność) oraz faktyczna nieszkodliwość w przypadku braku akceptacji wewnętrznej. Wielokrotnie zapewne w umysłach ludzkich pojawiają się wyobrażenia o podjęciu się działania bezprawnego, często brutalnego, nierzadko dotyczącego sytuacji tak naprawdę prozaicznych - kto z nas nie chciał w myślach zastosować przemocy lub gróźb wobec aroganckiego urzędnika, bądź działającego nam na nerwy innego uczestnika ruchu drogowego? Pomimo pojawiania się tego typu przemyśleń, z reguły przecież nie dopuszczamy się przestępstwa, w zdecydowanej większości wypadków reagując wycofaniem się i stłumieniem narażających nas na odpowiedzialność karną pomysłów. U niektórych osób dochodzi jednak do wytworzenia się akceptacji wewnętrznej dla takich rozważań i można założyć, że już na tym etapie dochodzi do oceny opłacalności dokonania czynu zabronionego (bilans zysków i ewentualnych strat), co powiązane jest z oceną wagi czynu (niektóre działania zabronione wydają się dla wielu osób na pierwszy rzut oka "nieszkodliwe" np. przekroczenie dozwolonej prędkości lub zapalenie skręta z marihuaną), a dodatkowo wiąże się z poziomem świadomości prawnej ewentualnego sprawcy (może nie wiedzieć, że dopuści się przestępstwa - co oczywiście nie zwalnia z hipotetycznej odpowiedzialności).

Połączenie wystąpienia potrzeby pierwotnej, wyobrażenia celu oraz akceptacji wewnętrznej doprowadza do powstania motywu, a tym samym do osiągnięcia gotowości przez sprawcę do popełnienia czynu zabronionego. Należy pamiętać o tle motywacyjnym - czynnikach tkwiących w osobie sprawcy i dotyczących środowiska, w którym się znalazł, jak również o jego stanie emocjonalnym, który może być przecież zaburzony na podłożu psychologicznym, bądź między innymi poprzez zażyty alkohol lub środki psychoaktywne. Nie można także zapominać o zakłóceniach pojmowania otaczającej rzeczywistości, jak i wpływie grupy. Ten drugi czynnik może mieć poważne znaczenie dla uświadomienia sobie potrzeby pierwotnej, jak też na zwiększenie tolerancji co do akceptacji wewnętrznej.

1.3.2 Sposobność (okazja)

Kolejną składową procesu dopuszczania się przestępstwa umyślnego jest sposobność, czyli wystąpienie sytuacji (okoliczności), bądź warunków sprzyjających podjęciu przedsięwzięcia mającego na celu realizację bezprawnego motywu. Można założyć, że bez pojawienia się sposobności nie dojdzie do przestępstwa, gdyż nawet najbardziej desperacka motywacja nie doprowadzi do osiągnięcia zamierzonego skutku, jeżeli fizycznie nie ma ku temu warunków. Kieszonkowiec nie dokona zaboru mienia innego pasażera, jeśli będzie podróżował sam w autobusie. Podobnie cyberprzestępca nie uzyska w sposób nielegalny cudzych danych finansowych, jeżeli ewentualna ofiara nie będzie miała dostępu do internetu. Przykłady tego typu warunków da się dowolnie mnożyć.

Wydaje się, że można dokonać podstawowego podziału sposobności, na sytuacje samoistne i aranżowane. Do pierwszej grupy zaliczymy wszystkie te okoliczności (okazje), na które sprawca nie miał wpływu, lecz które będą wynikiem splotu wydarzeń mu sprzyjających i zbliżających go do celu (np. tłok w metrze, niezabezpieczenie towaru na wystawie przez sprzedawcę, brak zainstalowanej kamery na mundurze funkcjonariusza, którego chcemy przekupić). Natomiast jako sposobności aranżowane można uznać efekty przedsięwzięć sprawcy, które celowo wywołał, i których skutku się spodziewał (np. spowodowanie "sztucznego" tłoku podczas wsiadania do wagonu metra, odciągnięcie uwagi sprzedawcy, bądź wyłączenie kamery na mundurze przez funkcjonariusza, który nie wyklucza złożenia mu propozycji korupcyjnej)?48. Można założyć, że również na zorientowanie się co do sposobności wpływ mogą mieć inne osoby (członkowie grupy), natomiast na błędne jej przyjęcie - zaburzenia co do pojmowania otaczającej rzeczywistości.

Od sposobności (okazji) należy odróżnić czynniki pośrednio ułatwiające popełnienie przestępstwa, to znaczy takie, których istnienie zależy od przyjętych w danej społeczności zasad (np. zwyczajów postępowania), bądź też od regulacji prawnych. W tym drugim przypadku przykładowo można wspomnieć o normach dotyczących dostępności broni palnej, ograniczeniach celnych, bądź choćby lukach prawnych tak chętnie wykorzystywanych przez oszustów i grupy zorganizowane do wyłudzania podatku VAT.

1.3.3 Subiektywne poczucie bezkarności

Bardzo ważną składową procesu dopuszczania się umyślnego czynu zabronionego jest posiadanie przez sprawcę subiektywnego poczucia bezkarności, co - jak wspomniano już wcześniej - dotyczy praktycznie wszystkich rodzajów tego typu przestępstw. Osoby rozważające naruszenie prawa karnego w zdecydowanej większości zdają sobie sprawę z możliwych konsekwencji swojego bezprawnego postępowania i chcąc ich uniknąć, nie podejmą się czynu zabronionego, jeżeli nie będą w sposób wystarczający przekonane o swoim "bezpieczeństwie" po jego dokonaniu. Można założyć, że poczucie bezkarności przede wszystkim może wynikać z przewidywanego nieujawnienia przestępstwa przez poszkodowanego lub organy ścigania, jak też z ograniczenia możliwości wykrycia sprawcy czynu, pomimo ujawnienia jego popełnienia. Z pewnością czynnikami mającymi wpływ na nabycie poczucia bezkarności przez sprawcę będą: spodziewany brak świadków przestępstwa i ewentualnie pozostawionych śladów; oczekiwane utrudnienia w powiązaniu sprawcy z czynem zabronionym; przewidywany brak możliwości udowodnienia sprawstwa przestępstwa osobie, które je faktycznie popełniła; niska wiara w skuteczność działań organów ścigania, domniemana łatwość wprowadzenia tych organów w błąd; jak też brak wiedzy sprawcy co do faktycznych możliwości postępowania organów ścigania. Analiza poczucia bezkarności (i ryzyka) odbywa się zresztą w sposób bieżący w trakcie dopuszczania się czynu zabronionego.

Odczucie co do bezkarności u sprawcy może mieć charakter faktyczny lub błędny. Istotne jest wewnętrzne przekonanie sprawcy o istnieniu stanu bezkarności a nie obiektywna rzeczywistość, w której przykładowo - sprawca może być obserwowany przez pozostających w ukryciu policjantów, bądź nie zdawać sobie sprawy z wejścia w obszar objęty monitoringiem. Przestępcy wielokrotnie mają wysokie poczucie bezkarności, pomimo tego, że w praktyce zawsze pozostawiają ślady kryminalistyczne na miejscu zdarzenia (lub w cyberprzestrzeni), jak też podejmują działania, które naprowadzają organy ścigania na ich trop - o czym w dalszych częściach niniejszej pracy. Wpływ na taki stan rzeczy niewątpliwie ma ograniczona świadomość wśród sprawców co do realnych możliwości uzyskiwania informacji przez organy ścigania, choć z pewnością także dotychczasowa bezkarność związana z popełnionymi w przeszłości drobnymi naruszeniami zasad społecznych, wykroczeniami, czy też przestępstwami. W tym ostatnim przypadku duże znaczenie może mieć nieujawnienie przez organy ścigania innych czynów zabronionych, których dopuściły się osoby znane sprawcy.

Omówione powyżej składowe i czynniki procesu dopuszczania się przestępstwa umyślnego przedstawia wykres nr 1.

Wykres nr 1 - Składowe i czynniki procesu dopuszczania się przestępstwa umyślnego. Źródło: opracowanie własne.

1.4 Cechy poszczególnych kategorii przestępstw

Przestępczość jest zjawiskiem niezwykle złożonym i różnorodnym. Wśród czynów zabronionych daje się jednak wyodrębnić pewne kategorie przestępstw, które charakteryzują się szczególnymi cechami - z reguły dotyczącymi niektórych aspektów działania sprawców, bądź przedmiotu bezprawnych przedsięwzięć. Według stosowanego przez Policję systemu, przestępstwa można podzielić na trzy nadrzędne grupy - czyny kryminalne, gospodarcze oraz drogowe. Przyjęte rozwiązanie niestety nie jest idealne a w zakresie pojęcia przestępstwa kryminalne budzi szczególne kontrowersje. Możemy bowiem przyjąć, że każde przestępstwo ma charakter kryminalny, więc zwrot ten zawiera w sobie tzw. zwyżkę znaczeniową i jest po prostu pleonazmem. Problem ten jest o tyle poważny, że kategoria ta wciąż obejmuje zdecydowaną większość przestępstw?49. Statystycznie do przestępstw kryminalnych Policja zalicza przede wszystkim: zabójstwa, zgwałcenia, rozboje, wymuszenia i kradzieże rozbójnicze, bójki i pobicia, uszczerbki na zdrowiu, kradzieże zwykłe (w tym samochodów) i kradzieże z włamaniem, uszkodzenia mienia oraz przestępstwa narkotykowe?50. Niemniej z uwagi na nieostry charakter stosowanego podziału, nie opartego na przyjętej w prawie klasyfikacji czynów zabronionych, dochodzi do sytuacji, w których poszczególne kategorie przecinają rozdziały w Kodeksie karnym, jak i niekiedy same artykuły, co nie ułatwia zrozumienia przyjętych zasad i kryteriów stosowanej klasyfikacji?51. Nie da się także zamienić zwrotu przestępczość kryminalna na przestępczość pospolita, gdyż w obecnych warunkach, miano pospolitego, czyli "powszechnie występującego" może dotyczyć wielu różnych form działania przestępczego np. prób wyłudzeń przy wykorzystaniu cyberprzestrzeni.

Mimo wszystko, opierając się na wskazanych powyżej typach czynów wchodzących w skład kategorii przestępstw kryminalnych, można przyjąć, że do ich cech charakterystycznych należy: - w dużej części - wykorzystanie przemocy lub groźby użycia przemocy, bądź pokonanie fizycznej przeszkody;

- w zdecydowanej większości nie wymaganie skomplikowanych przygotowań ze strony sprawców;

- z reguły występowanie jasno określonego pokrzywdzonego, którym zazwyczaj jest osoba fizyczna;

- często niskie wykształcenie i społeczne usytuowanie sprawców;

- sprawianie w sposób oczywisty wrażenia działań nielegalnych;

- posiadanie przez sprawców różnej motywacji, nie tylko chęci osiągnięcia korzyści majątkowej.

Spośród wszystkich przestępstw kryminalnych wyróżniają się przestępstwa narkotykowe, czyli związane z nielegalną uprawą, transportem (przemytem), dystrybucją i użyciem substancji odurzających, psychotropowych oraz prekursorów. Nie występuje tutaj szeroko rozumiana przemoc, niekiedy czyny te wymagają poważnych przygotowań (m. in. na etapie produkcji i przewozu), a poszkodowanym jest społeczeństwo ponosząc koszty leczenia oraz osoby fizyczne, zażywające jednak narkotyki z własnej woli. Podobnie do przestępstw kryminalnych zalicza się handel ludźmi oraz fałszerstwo pieniędzy, co w jednym i drugim przypadku z reguły wymaga podjęcia przez sprawców wielu wstępnych przedsięwzięć.

Przestępstwa gospodarcze (ekonomiczne), powołując się na Oktawię Górniok, to czyny karalne godzące lub zagrażające dobrom w sferze życia gospodarczego (ekonomicznego), "polegające na naruszeniu zaufania związanego z pozycją sprawcy lub instytucją życia gospodarczego, grożące utratą zaufania do systemu gospodarczego lub do jego podstawowych założeń"?52. Do obszaru tego typu przestępstw zalicza się przestępczość podatkową, kapitałową, bankową, ubezpieczeniową, celno-akcyzową, paliwową, hazardową, budowlaną, dotyczącą nieprawidłowości występujących przy zamówieniach publicznych, związaną z naruszeniem praw autorskich, składowaniem i obrotem odpadami oraz substancjami niebezpiecznymi, przekształceniami własnościowymi, bezprawnym wykorzystywaniem elektronicznych instrumentów płatniczych, wyłudzaniem dotacji i środków finansowych z organizacji międzynarodowych oraz związków państw (np. Unii Europejskiej) oraz częściowo korupcję?53. Przestępczość gospodarcza ma negatywny wpływ na konkurencyjność gospodarki i bezpieczeństwo prowadzenia działalności gospodarczej, a przy tym znacząco zmniejsza zaufanie do struktur państwa?54. Do cech charakterystycznych dla przestępczości gospodarczej (ekonomicznej) można zaliczyć:

- brak elementów stosowania przez sprawców przemocy lub gróźb jej użycia;

- zakładana powtarzalność czynów przestępczych;

- częsta konieczność podjęcia przygotowań do popełnienia przestępstwa i znajomości regulacji prawnych;

- w dużej mierze anonimowość poszkodowanego, którym może być np. Skarb Państwa, instytucja lub osoba prawna;

- częste sprawianie pozorów legalności działania przestępczego i powiązanie go z faktycznie prowadzoną działalnością gospodarczą sprawcy;

- nierzadkie powodowanie znacznych strat majątkowych dla budżetu państwa lub pokrzywdzonego a w skrajnych przypadkach wpływanie na sferę bezpieczeństwa ekonomicznego państwa;

- pochodzenie dużej części sprawców z lepiej wykształconych oraz wyżej usytuowanych grup społecznych;

- wykorzystywanie "słupów" tj. osób, na które firmuje się nie utajnioną część przestępczego procederu, a które nie posiadają wiedzy na temat szczegółów nielegalnych działań i nie uzyskują większych profitów z popełnionych przestępstw.

Z kolei przestępstwa drogowe, a raczej - komunikacyjne, gdyż dotyczą zarówno ruchu lądowego, wodnego, jak i powietrznego, charakteryzują się częstą nieumyślnością działania sprawców w kwestii skutków własnego postępowania, przy wszakże umyślnym naruszeniu zasad bezpieczeństwa. Wśród tego typu czynów zabronionych można wyróżnić m. in. spowodowanie katastrofy w ruchu lądowym lub bezpośredniego niebezpieczeństwa takiej katastrofy, jak też prowadzenie pojazdu mechanicznego w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego?55.

Przy rozważaniach na temat podziału przestępstw na poszczególne kategorie należy jeszcze wspomnieć o niektórych dokumentach rangi międzynarodowej, odnoszących się do tego zagadnienia. Mowa tu przede wszystkim o Międzynarodowej Klasyfikacji Przestępstw dla Celów Statystycznych (International Classification of Crime for Statistical Purposes - ICCS), opublikowanej w 2015 roku przez Biuro ONZ ds. Narkotyków i Przestępczości (UNODC). Dokonano w niej podziału czynów zabronionych na jedenaście kategorii (dziesięć podstawowych i jedną rezerwową), wprowadzając następnie szereg podkategorii i poziomów w każdej z nich. Przyjętym podczas tworzenia Klasyfikacji założeniem było doprowadzenie do sytuacji, w której żadne przestępstwo nie należy równocześnie do dwóch syntetycznie opisanych typów. W ten sposób wyodrębniono następujące kategorie czynów:

- skutkujące śmiercią lub mające w zamierzeniu skutkować śmiercią;

- skutkujące powstaniem szkody lub mające w zamierzeniu skutkować powstaniem szkody na osobie;

- powodujące szkodę o charakterze seksualnym;

- przeciwko mieniu dokonywane z użyciem przemocy lub groźby skierowanej wobec osoby;

- skierowane wyłącznie przeciwko mieniu;

- związane z kontrolowanymi substancjami odurzającymi lub innymi substancjami psychoaktywnymi;

- związane z oszustwem, wprowadzaniem w błąd lub z korupcją;

- przeciwko porządkowi publicznemu, władzy państwowej i przepisom uchwalanym przez państwo;

- przeciwko bezpieczeństwu publicznemu i bezpieczeństwu państwa; - przeciwko środowisku naturalnemu;

- inne, gdzie indziej nieklasyfikowane?56.

Opracowanie jednolitej klasyfikacji przestępstw dla celów wymiany informacji statystycznej w obrocie międzynarodowym nie było zadaniem prostym, biorąc pod uwagę mnogość i różnorodność systemów karnych na świecie. Niemniej, do rozważenia pozostaje szersze wykorzystanie ICCS na gruncie krajowym, w szczególności w ramach Unii Europejskiej.

Odrębną od powyższych kwestii jest generalny podział cyberprzestępstw na dwie kategorie: czynów charakterystycznych dla cyberprzestępczości (np. ataki DDoS, hacking) oraz czynów popełnianych z wykorzystaniem cyberprzestrzeni (np. oszustwa, pedofilia).

SPIS TREŚCI

Wstęp

1. Przestępczość - podłoże, cechy i dynamika zjawiska

1.1 Pojęcie przestępstwa oraz przestępczości

1.2 Czynniki kryminogenne

1.2.1 Czynniki endogenne

1.2.2 Czynniki egzogenne

1.3 Proces dopuszczania się przestępstwa

1.3.1 Motyw

1.3.2 Sposobność (okazja)

1.3.3 Subiektywne poczucie bezkarności

1.4 Cechy poszczególnych kategorii przestępstw

Przypisy

WSTĘP

Przestępczość jest zjawiskiem niezmiernie szkodliwym, przynoszącym straty zarówno dla państw, poszczególnych społeczności, jak i pojedynczych obywateli. Sprawcy czynów zabronionych codziennie powodują ludzkie dramaty, potęgują strach i frustrację u pokrzywdzonych oraz zmuszają władze publiczne do ciągłego inwestowania środków w funkcjonowanie i rozwój systemu mającego ograniczyć te negatywne konsekwencje. Nie jest przesadnie wzniosłym stwierdzenie, że w kontekście przeciwdziałania przestępczości każdego dnia trwa prawdziwa walka. Z jednej strony pola tych zmagań znajdują się osoby, które w sposób zawiniony naruszają obowiązujące normy i starają się za wszelką cenę uniknąć związanej z tym odpowiedzialności, a z drugiej - cały system regulacji prawnych oraz organy ścigania, próbujące dociec prawdy i uzyskujące informacje, które mogą być wykorzystane w procesie wymierzania sprawiedliwości.

Patrząc przez pryzmat całości wspomnianego zjawiska, przy mnogości rodzajów czynów i wielości sposobów działania sprawców, nasuwają się pytanie o genezę przestępczości i motywację przestępców. Dlaczego, w miarę rozwoju cywilizacyjnego ludzkości, choćby postępu edukacji, czy wzrostu zamożności - patologia ta nie dość, że nie zanika, to wciąż ewoluuje i obejmuje nowe obszary? Czym tłumaczyć ustawiczną chęć niektórych osób do uzyskiwania nieuprawnionych korzyści kosztem innych? W jaki sposób wyjaśnić fakt, że przestępczość występuje niezależnie od szerokości i długości geograficznej, stopnia wykształcenia sprawców, ustroju państwa czy rygorystyczności prawa karnego? Zjawisko to w praktyce obejmuje wszystkie obszary aktywności ludzkiej a przy pewnych uwarunkowaniach, przykładowo będących wynikiem korupcji czy przestępczości zorganizowanej, jest w stanie zagrozić władztwu państwowemu (imperium), bądź realnie wpłynąć na kondycję sytuacji finansowej danego kraju.

Można w uproszczeniu założyć, że popełnianie przestępstw jest efektem przeplatania się ludzkiego egoizmu, chciwości i frustracji a niekiedy także agresji, desperacji, zazdrości, chytrości lub innych podobnie negatywnych cech. Wyjaśnienie genezy dopuszczania się łamania prawa i powodowania szkody dla drugiego człowieka, od wielu wieków frapuje różnych badaczy. Dotychczasowe doświadczenia pokazały, że nie ma tutaj łatwej odpowiedzi. Z drugiej strony wydaje się, że zrozumienie tego procesu byłoby kluczowe dla wdrożenia ograniczających przestępczość działań społecznych i prawnych. Wyzwanie to utrudnia rozległość zjawiska przestępczości, które od czynów - można by rzec "tradycyjnych" - skierowanych przeciwko indywidualnemu życiu, zdrowiu i mieniu, przeszło długą drogę i na dobre zaistniało w pozostałych sferach, m. in. gospodarce, podatkach, ochronie informacji, wiarygodności dokumentów, czy wielu innych, a od kilku dekad także w cyberprzestrzeni. Swoistym jej "szczytem możliwości" pozostaje przestępczość zorganizowana, która w niektórych państwach potrafi w sposób rzeczywisty oddziaływać na działania władz publicznych.

Podobną ewolucję przestępczość przechodzi i w Polsce, wymuszając konieczność dopasowywania do wymogów jej skutecznego zwalczania zarówno szereg regulacji prawnych, jak również rozwiązań organizacyjnych. Aktualnie widoczne zmiany w strukturze i dynamice przestępczości - wzrost liczby przestępstw stwierdzonych, w tym gospodarczych i popełnionych w cyberprzestrzeni?1 - skutkowały wyodrębnieniem w Policji w 2022 roku Centralnego Biura Zwalczania Cyberprzestępczości (CBZC), a już po kilku latach okazało się, że rozwiązanie to jest niewystarczające i w jednostkach Policji szczebla wojewódzkiego należało utworzyć wydziały do walki z przestępczością cyfrową, rozważając do tego powołanie Narodowego Biura Śledczego Policji. Można zastanawiać się w jakim stopniu na poziom bezpieczeństwa publicznego w Polsce miały lub wciąż mają takie wydarzenia jak pandemia koronawirusa, permanentny kryzys na granicy polsko-białoruskiej, oraz agresja Rosji na Ukrainę i wynikający z niej masowy napływ uchodźców?2. Nadal otwarte pozostaje pytanie o faktyczną liczbę niektórych przestępstw - w cyberprzestrzeni, korupcyjnych czy skierowanych przeciwko wolności seksualnej, w dalszym ciągu często nie zgłaszanych do organów ścigania.

Nadrzędnym celem niniejszej publikacji jest próba naukowego odniesienia się do problematyki zwalczania przestępczości w Polsce w kontekście wyzwań końca drugiej i początku trzeciej dekady XXI wieku. Zakreślony w ten sposób obszar badań nadal pozostawał bardzo obszerny, dlatego zdecydowano się na bardziej szczegółowe omówienie jedynie wybranych aspektów, całość sytuując w mającym ogólny charakter zarysie problematyki. Z tego powodu skoncentrowano się przede wszystkim na przedstawieniu: zjawiska przestępczości - jako bazy do zrozumienia jego ewolucji; zmian w działaniu sprawców przestępstw - w celu ukazania aktualnych trendów ich postępowania, co ma przemożny wpływ na metody ich wykrycia; bieżących rozwiązań prawnych i organizacyjnych systemu zwalczania przestępczości w Polsce - co pozwoliło na zobrazowanie jego możliwości i funkcjonalności; jak również praktycznych sposobów prowadzenia działań zmierzających do ujawnienia popełnienia czynów zabronionych i wykrycia przestępców, w tym także w kontekście współpracy międzynarodowej organów ścigania, badań kryminalistycznych oraz specyfiki wykonywania niektórych kategorii czynności. Celem pomocniczym publikacji było przy tym usystematyzowanie wiedzy naukowej dotyczącej omawianych zagadnień.

Jako główny problem badawczy postawiono pytanie: Przy wykorzystaniu jakich metod zinstytucjonalizowane podmioty biorą udział w zwalczaniu przestępczości w Rzeczypospolitej Polskiej oraz w jaki sposób aktualne wyzwania związane z przestępczością mają wpływ na skuteczność jej zwalczania?

W związku z powyższym problemem wyodrębniono również poniższe pytania szczegółowe:

Czym jest przestępczość i jakie czynniki mają wpływ na występowanie oraz rozwój tego zjawiska w Polsce w XXI wieku? W jaki sposób ewoluuje działanie przestępców w Polsce w ostatnich latach i jaki może mieć to wpływ na utrudnienie procesu wykrywczego prowadzonego przez organy ścigania? Według jakich założeń zbudowany jest system zwalczania przestępczości w Polsce, jakie podmioty organizacyjne wchodzą w jego skład i jakie regulacje określają podejmowanie przedsięwzięć przez organy i pracowników tych podmiotów? W jaki sposób i przy wykorzystaniu jakich metod odbywa się zwalczanie przestępczości w Polsce i jakie uwarunkowania mają wpływ na skuteczność prowadzenia tego procesu?

Należy uznać, że niniejsza publikacja ma charakter transdyscyplinarny z elementami kryminologii, kryminalistyki i prawa, jednak z racji odnoszenia się do rozwiązań systemowych plasuje się przede wszystkim w naukach o bezpieczeństwie. Z tego tytułu w przeprowadzonych badaniach wykorzystano typowe dla tej nauki teoretyczne metody badawcze, przede wszystkim syntezę, dedukcję, analizę, porównywanie, uogólnianie oraz wnioskowanie, jak też krytyczną analizę literatury przedmiotu, dostępnych danych statystycznych i indywidualnych przypadków. Pewnym ograniczeniem badawczym była niemożność pełnego opisania specyfiki prowadzenia niektórych metod operacyjno-rozpoznawczych, z racji barier prawnych i niechęci do przedstawiania tak wrażliwych treści w przestrzeni publicznej.

Układ monografii stanowią: wstęp, cztery kolejno numerowane rozdziały oraz podsumowanie i rekomendacje. Całość wywodu uzupełniają bibliografia oraz wykaz wykresów i tabel.

W pierwszym rozdziale omówiono podłoże, cechy i dynamikę zjawiska przestępczości, ze szczególnym zwróceniem uwagi na czynniki kryminogenne oraz zobrazowanie procesu dopuszczania się przestępstwa. W tej części pracy przedstawiono także najważniejsze cechy poszczególnych kategorii przestępstw, jak również podstawowe dane statystyczne dotyczące przestępczości w Polsce w XXI wieku. Celem tego rozdziału było odniesienie się do genezy przestępstwa i obecnych realiów przestępczości.

W drugim rozdziale zaprezentowano ewolucję działania przestępczego na przykładzie wybranych kategorii przestępstw, m. in. skierowanych przeciwko życiu i zdrowiu, przeciwko mieniu, korupcyjnych, narkotykowych oraz popełnionych w cyberprzestrzeni. W tym przypadku, celem było pokazanie zmian w postępowaniu sprawców czynów zabronionych w ostatnich dekadach.

Trzeci rozdział poświęcono omówieniu formalno-prawnych i organizacyjnych aspektów zwalczania przestępczości w Polsce. W tej części monografii skoncentrowano się na syntetycznym przedstawieniu regulacji prawnych oraz strukturze podmiotów wchodzących w skład wspomnianego systemu, z uwzględnieniem zmian organizacyjnych wprowadzonych w ciągu ostatnich kilku lat.

W ostatnim rozdziale wskazano praktyczne aspekty zwalczania przestępczości, ujmując ten proces od zagadnienia rozpoznania przestępczości oraz podjęcia specyficznych działań po uzyskaniu informacji o uzasadnionym podejrzeniu popełnienia czynu zabronionego, poprzez wykonanie przewidzianych prawem czynności operacyjno-rozpoznawczych i dochodzeniowo-śledczych, a skończywszy na omówieniu możliwości wykorzystania osiągnięć techniki kryminalistycznej oraz współpracy międzynarodowej pomiędzy organami ścigania.

Należy nadmienić, że literatura przedmiotu w kontekście poruszanych zagadnień jest niezmiernie obszerna. Poruszając się jedynie w obrębie publikacji polskojęzycznych, to oprócz klasycznych dzieł Brunona Hołysta?3, Tadeusza Hanauska?4, Ewy Gruzy?5, Mieczysława Goca?6, jak też Grażyny i Włodzimierza Kędzierskich?7, na rynku wydawniczym możemy korzystać z szeregu prac, których autorzy całościowo lub częściowo podjęli się przedstawienia problematyki kryminologii?8, kryminalistyki?9, wiktymologii?10, taktyki?11 i techniki kryminalistycznej?12, bądź też wybranych obszarów przeprowadzania czynności mających na celu ujawnienie przestępstw i wykrycie ich sprawców, w tym przy wykorzystaniu dotychczas rzadko opisywanych czynności operacyjno-rozpoznawczych?13. Powstałe monografie, wspiera niezliczona liczba artykułów naukowych, niekiedy wysoce specjalistycznych i odnoszących się do najnowszych zdobyczy techniki?14, a nawet wskazujących na sposoby utrudniania działań wykrywczych organów ścigania przez osoby zamieszanie w aktywność przestępczą?15.

Z uwagi na obszerność dostępnej literatury, skoncentrowano się na wykorzystaniu jak najbardziej aktualnych dzieł, odnoszących się do wskazanych problemów badawczych - ich wykaz znajduje się w bibliografii niniejszej monografii.

Pomimo wielości powstałych publikacji, można wyrazić przekonanie, że ciągły rozwój przestępczości oraz ewolucja postępowania sprawców czynów zabronionych, jak też metod ich wykrywania, powoduje konieczność bieżącego prowadzenia badań naukowych w tych obszarach. Dodatkowym czynnikiem mającym wpływ na powstanie niniejszej książki była chęć zwrócenia uwagi na niektóre elementy kryminogenezy oraz specyfikę działań wykrywczych organów ścigania - przede wszystkim na ciągłość tych przedsięwzięć, jak i kolejność wykonywania poszczególnych czynności. W miarę możliwości - dla lepszego zobrazowania przedstawianych treści - rozważania zostały wsparte o zaczerpnięte z przestrzeni publicznej informacje o faktycznie mających miejsce przestępstwach oraz realiach wykrywania ich sprawców. Oddane do rąk Czytelników syntetyczne w swoim wymiarze opracowanie dedykowane jest w głównej mierze dla funkcjonariuszy organów ścigania i studentów kierunków związanych z bezpieczeństwem wewnętrznym i kryminologią, choć może być przydatne dla wszystkich zainteresowanych tematyką zwalczania przestępczości.

Publikację opracowano według stanu prawnego na 15 czerwca 2026 roku.

Niniejsza publikacja nie powstałaby dzięki wsparciu wielu osób. Przede wszystkim chciałbym podziękować recenzentom: dr. hab. Konradowi Walczukowi, profesorowi Akademii Sztuki Wojennej i dr. Bogdanowi Guzińskiemu, za cenne spostrzeżenia oraz zwrócenie uwagi na wiele kwestii merytorycznych. Szczególne wyrazy wdzięczności kieruję także do osób, z którymi miałem zaszczyt pełnić służbę w Policji, z którymi współpracowałem, wymieniałem się doświadczeniami, i które ukształtowały mój sposób patrzenia na zwalczanie przestępczości jako zjawiska oraz rolę zarówno starych, dobrze sprawdzonych technik i metod, jak też wprowadzanych nowoczesnych rozwiązań. Mojej rodzinie dziękuję za wsparcie przy tworzeniu tej książki i zrozumienie dla pracy z nią związanej.

nr 3; ci sami, Działania kontrwykrywcze grup przestępczych ukierunkowane na ograniczenie skuteczności obserwacji prowadzonej w ramach działań operacyjnych, "Problemy Kryminalistyki" 2017, nr 4.