Symbole, oznaczenia i skrótowce

Litery łacińskie

c - spójność, kPa

c? - efektywna spójność, kPa

CC - wskaźnik ściśliwości, - / wskaźnik krzywizny uziarnienia, -

Cp lub imp - wskaźnik osiadania zapadowego/wskaźnik zapadowości (ang. collapsibility coefficient), -

CS - wskaźnik pęcznienia, -

CU - wskaźnik jednorodności uziarnienia, -

Cv - współczynnik konsolidacji, m2/s

d50 (D50) - mediana średnicy ziaren odpowiadająca 50% suchej masy gruntu, mm

d10, d60 - średnice zastępcze, mm

D - współczynnik tłumienia drgań, %

E - moduł odkształcenia sprężystego (Younga), MPa / moduł sprężystości przy rozciąganiu (Younga), GPa

E2 - wtórny moduł odkształcenia, MPa

E50 - sieczny moduł Younga, MPa

Eoed - edometryczny moduł ściśliwości pierwotnej lub wtórnej, kPa, MPa

e, emax, emin - wskaźnik porowatości odpowiednio naturalnej, maksymalnej i minimalnej, -

f<0,075 mm - zawartość ziaren przechodzących przez sito nr 200 o oczkach 0,075 mm (wg klasyfikacji AASHTO), %

fCl - zawartość frakcji iłowej wg klasyfikacji ISO, %

fCo - zawartość frakcji kamienistej wg klasyfikacji ISO, %

fct,sp

lub WRR - wytrzymałość na rozciąganie przy rozłupywaniu, kPa

fGr , fGr,* - zawartość frakcji żwirowej, odpowiednio wg klasyfikacji ISO i AASHTO, %

fSa, fFSa, fCSa - zawartość frakcji, odpowiednio piaskowej, w zakresie piasku drobnego, w zakresie piasku grubego, wg klasyfikacji ISO, %

fFSa,*, fCSa,* - zawartość frakcji piaskowej, odpowiednio w zakresie piasku drobnego i piasku grubego, wg klasyfikacji AASHTO, %

fSi - zawartość frakcji pyłowej wg klasyfikacji ISO, %

fSi+Cl, fSi+Cl,* - suma zawartości frakcji pyłowej i iłowej, odpowiednio wg klasyfikacji ISO i AASHTO, %

G - moduł ścinania (odkształcenia postaciowego, Kirchhoffa,), MPa

Gmax, G0 - początkowy (maksymalny) moduł ścinania, MPa

Gs - względny ciężar właściwy szkieletu gruntowego, -

i - gradient hydrauliczny, -

IB - wskaźnik kruchości, -

imp lub Cp - wskaźnik osiadania zapadowego/wskaźnik zapadowości (ang. collapsibility coefficient), -

Iom - zawartość części organicznych, %

IP - wskaźnik plastyczności, %

IS - wskaźnik zagęszczenia, -

k (K) - współczynnik wodoprzepuszczalności, m/s / przewodność hydrauliczna, m/s

kd - współczynnik erozji, cm3/Ns

K - moduł ściśliwości (odkształcenia objętościowego), MPa / wskaźnik podatności gruntu/gleby na erozję wodną lub wskaźnik podatności gruntu/gleby na spłukiwanie powierzchniowe, Mg - km-2 - Je-1 {Je-1 - jednostka erozyjności}

M - edometryczny moduł ściśliwości wtórnej, MPa

M0 - edometryczny moduł ściśliwości pierwotnej, MPa

Mr - (cykliczny) moduł sprężystości (ang. resilient modulus), MPa

mv - współczynnik ściśliwości, 1/kPa, 1/MPa

n - porowatość, %

pcmax - ciśnienie pęcznienia, kPa

qu - wytrzymałość na ściskanie w warunkach bez odpływu, kPa

t90 - czas potrzebny do osiągnięcia 90% całkowitego osiadania w wyniku konsolidacji, sek, min, godz, dni

T - wytrzymałość na rozciąganie, kPa

u - ciśnienie wody w porach, kPa

v - prędkość filtracji wody, m/s

w - wilgotność, % / zdolność absorpcji wody, %, -

wn - wilgotność naturalna, %

wL - granica płynności, %

wopt - wilgotność optymalna w badaniu zagęszczenia, %

wP - granica plastyczności, %

wS - granica skurczalności, %

wL, wP, wS - granice Atterberga, %

Litery greckie

? - ciężar objętościowy, kN/m3

?f - odkształcenie przy zniszczeniu, %, -

?h - odkształcenie poziome (składowa pozioma tensora odkształcenia), %, -

?s - odkształcenie pęcznienia, %, -

?sh - odkształcenie skurczu, %, -

? - kąt tarcia wewnętrznego, 0

?? - efektywny kąt tarcia wewnętrznego, °

?, ?max, ?min - gęstość objętościowa odpowiednio naturalna, maksymalna i minimalna, Mg/m3

?d - gęstość objętościowa szkieletu gruntowego, Mg/m3

?ds - maksymalna gęstość objętościowa szkieletu gruntowego, Mg/m3

?s - gęstość właściwa (szkieletu gruntowego), Mg/m3

? ?3 - efektywne minimalne naprężenie główne równe ciśnieniu wody w komorze aparatu trójosiowego ściskania, kPa

? ?c - efektywne ciśnienie prekonsolidacji, kPa

?c - krytyczne naprężenie ścinające (styczne) / wytrzymałość na ścinanie (w badaniach bezpośredniego ścinania), kPa

Skrótowce

AASHTO - Amerykańskie Stowarzyszenie Autostrad Stanowych i Transportu (ang. American Association of State Highway and Transportation)

A-3 - piasek drobny o ogólnej ocenie od dobrej do wyśmienitej (fine sand wg klasyfikacji AASHTO), nadający się do dróg o niewielkim obciążeniu lub dróg tymczasowych

A-6 - grunty ilaste o dużej plastyczności o ogólnej ocenie od słabej do złej (clayey soils wg klasyfikacji AASHTO), często wymagają stabilizacji chemicznej (wapno lub cement) w celu poprawy właściwości

A-7-5 - grunty ilaste o ogólnej ocenie od słabej do złej: wP ? (wL - 30) (clayey soils wg klasyfikacji AASHTO), wymagają stabilizacji przed każdym znaczącym zastosowaniem

A-7-6 - grunty ilaste o ogólnej ocenie od słabej do złej: wP > (wL - 30) (clayey soils wg klasyfikacji AASHTO), wymagają stabilizacji przed każdym znaczącym zastosowaniem

AI - sztuczna inteligencja (ang. artificial intelligence)

CBR - kalifornijski wskaźnik nośności (ang. California bearing ratio), %, -

CBRdry lub wet - kalifornijski wskaźnik nośności odpowiednio w warunkach suchych i mokrych, %, -

CBRsoaked - kalifornijski wskaźnik nośności w warunkach pełnego nasycenia wodą (ang. soaked CBR), %, -

CBRswell - kalifornijski wskaźnik nośności w warunkach pełnego nasycenia wodą z pomiarem pęcznienia, czyli procentowej zmiany objętości (przez wzrost wysokości) (ang. CBR swell), %, -

cCBR - cykliczny kalifornijski wskaźnik nośności (ang. cyclic CBR), %, -

CH - (nieorganiczny) ił o wysokiej plastyczności wg klasyfikacji USCS

CL - (nieorganiczny) ił/(ił ze żwirem lub piaskiem)/(ił z pyłem) o małej/średniej plastyczności wg klasyfikacji USCS

CNF - nanowłókna węglowe (ang. carbon nanofiber)

CNT - nanorurki węglowe (ang. carbon nanotubes)

CS - rozdrobniony żużel pomiedziowy (ang. copper slag)

CSR - wskaźnik naprężenia cyklicznego (ang. cyclic stress ratio)

EICP - enzymatyczne wytrącanie węglanu wapnia (ang. enzymatic induced calcium-carbonate precipitation)

EPS - spieniony polistyren

FSI - wskaźnik pęcznienia swobodnego (ang. free swell index)

LS - skurcz liniowy (ang. linear shrinkage), %

MH - (nieorganiczny) pył/(drobny piasek okrzemkowy)/(pył z iłem) o wysokiej plastyczności wg klasyfikacji USCS

MICP - mikrobiologiczne wytrącanie węglanu wapnia (ang. microbially induced calcium-carbonate precipitation)

MWCNT - wielościenne nanorurki węglowe (ang. multi-walled carbon nanotubes)

ML - (nieorganiczny) pył/bardzo drobny piasek/(piasek drobny z pyłem lub iłem)/(pył z iłem) o niskiej plastyczności wg klasyfikacji USCS

OH - organiczny ił o od średniej do wysokiej plastyczności wg klasyfikacji USCS

OL - organiczny pył/(ił z pyłem) o niskiej plastyczności wg klasyfikacji USCS

PA - włókna poliamidowe (nylonowe)

PE, LDPE,

HDPE - włókna polietylenowe odpowiednio o standardowej, niskiej i wysokiej gęstości

PET - włókna poliestrowe z politereftalanu etylenu

PP - włókna polipropylenowe

PVA - włókna z alkoholu poliwinylowego

RBT - kruszywo z płytek ceramicznych (ang. recycled blended tiles)

RCA - kruszywo betonowe (ang. recycled concrete aggregate)

SC - piasek z iłem lub mieszanina piaskowo-iłowa wg klasyfikacji USCS

SEM - elektronowy mikroskop skaningowy (ang. scanning electron microscope)

SP - słabo uziarniony piasek lub piasek ze żwirem wg klasyfikacji USCS

SW - dobrze uziarniony piasek lub piasek ze żwirem wg klasyfikacji USCS

TDA - kruszywo pochodzące z opon ( ang. tyre derived aggregate)

TW - kruszywo z płytek ceramicznych (ang. tile waste)

UCS - wytrzymałość na ściskanie jednoosiowe (ang. unconfined compressive strength), kPa

UCSdry,

UCSwet - wytrzymałość na ściskanie jednoosiowe odpowiednio w warunkach suchych i mokrych, kPa

USCS - Ujednolicony System Klasyfikacji Gruntów (ang. Unified Soil Classification System)

VSS - badanie modułu odkształcenia płytą sztywną

WG - rozdrobnione szkło odpadowe (ang. waste glass)

WRR

lub fct,sp - wytrzymałość na rozciąganie przy rozłupywaniu, kPa

XRD - dyfrakcja rentgenowska (ang. X-Ray diffraction)

W kilku przypadkach występuje podwójne oznaczenie symboli: CC, K, w. Wynika to z faktu powszechnego stosowania tych oznaczeń w literaturze..

1. WPROWADZENIE

Droga Czytelniczko, Drogi Czytelniku,

książka, którą oddajemy w Wasze ręce, jest kontynuacją tomu 1 (Jastrzębska i in. 2024). Tematyka obu tomów dotyczy zagadnień inżyniersko-środowiskowych z zakresu geotechniki i geoinżynierii (pojęcie szersze), przy czym autorki używają tych określeń wymiennie, jak czyni to wielu badaczy. Tytuł obu publikacji odwołuje się do dwóch innych istotnych pojęć: "zrównoważenie" i "materiały alternatywne", które wpisują się w unijną strategię Gospodarki Niskoemisyjnej[1] (ang. low carbon economy) oraz Gospodarki o Obiegu Zamkniętym[2] (lub inaczej gospodarki cyrkularnej; ang. circular economy) w ramach Europejskiego Zielonego Ładu. W ślad za tym, w odpowiedzi na europejskie dyrektywy, polski rząd opracował w 2015 r. projekt Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej (NPRGN 2023), który sukcesywnie jest rozwijany i wdrażany.

Wychodząc naprzeciw przedstawionemu wyżej podejściu, w działalności inżynierskiej uaktywniła się również "zrównoważona geotechnika (geoinżynieria)", w ramach której stosuje się już szeroką gamę zrównoważonych podejść, począwszy od wykorzystywania materiałów odpadowych, nanomateriałów lub biotechnologii w mieszaninach gruntowych (co jest tematem prezentowanej książki), a skończywszy na opracowywaniu technologii robót z możliwym minimalnym śladem węglowym. Duże zaangażowanie firm geotechnicznych we współpracy z sektorem naukowym powoduje, że proponowane rozwiązania stają się coraz bardziej zaawansowane i skuteczne.

Warto przypomnieć, że gospodarka niskoemisyjna i gospodarka obiegu zamkniętego są nieodzownie związane z pojęciami: odpad, odzysk, spalanie, recykling itp., co naturalnie prowadzi do kolejnego pojęcia: "materiały alternatywne". W kontekście zrównoważonej geotechniki/geoinżynierii za materiały alternatywne autorki obu tomów monografii uważają:

- uboczne produkty powstałe w trakcie wydobywania szeroko pojmowanych kopalin, w szczególności węgla kamiennego oraz węgla brunatnego i innych kopalin wydobywanych metodą odkrywkową,

- produkty poużytkowe lub poremontowe, których źródłem są prywatne gospodarstwa lub branża budowlana,

- popioły ze spalania substancji biologicznych,

- włókna chemiczne (sztuczne i syntetyczne) pochodzące z produkcji celowej lub z recyklingu,

- odpady z produkcji przemysłowej, zwłaszcza z procesów termicznych zachodzących w elektrowniach, hutach i zakładach wytwarzających spoiwa mineralne,

- zużyte materiały gumowe, w tym przede wszystkim opony samochodowe,

- produkty naturalne z produkcji rolno-hodowlano-spożywczej,

- inne materiały, które straciły status odpadu.

Wspólną cechą wymienionej wyżej grupy produktów jest możliwość ich ponownego wykorzystania jako zamienników materiałów stosowanych tradycyjnie w pracach geotechnicznych lub inżynierskich, lub jako elementów podnoszących jakość stosowanych rozwiązań. Do pierwszej z grup można zaliczyć na przykład zamienniki kruszywa pochodzenia naturalnego lub cementu i wapna jako spoiw hydraulicznych. Druga z grup obejmuje na przykład włókna naturalne i chemiczne zmniejszające kruchość i podatność na spękanie gruntu stabilizowanego cementem lub wapnem. W obrębie zrównoważonych działań rozwijane są również inne innowacyjne technologie modyfikacji gruntów. Wśród nich są takie, które wykorzystują m.in. nanomateriały, mikroorganizmy, enzymy roślinne lub biopolimery.

Tym właśnie zagadnieniom, czyli wybranym technologiom i materiałom alternatywnym oraz ich wykorzystaniu w geotechnice poświęcono oba tomy Zrównoważonej geotechniki (rys. 1.1). W tomie 1 (Jastrzębska i in. 2024) uwzględniono odpady z procesów termicznych z produkcji przemysłowej, odpady gumowe z opon samochodowych (TDA) oraz odpady naturalne roślinne i zwierzęce. Zagadnieniem łączącym oba tomy jest opublikowany w tomie 1 rozdział 2, w którym zaprezentowano uwarunkowania prawne (obowiązujące na dzień 30 lipca 2023 r.) związane ze stosowaniem materiałów alternatywnych. Zdefiniowane tam pojęcia (m.in. odpadu, odzysku materiałowego, odzysku energii, recyklingu, unieszkodliwiania odpadów) oraz przytoczone paragrafy konkretnych ustaw i rozporządzeń, a także odwołanie się do

Rys. 1.1. Podział zagadnień prezentowanych w poszczególnych tomach Zrównoważonej geotechniki

zapisów Prawa budowlanego i decyzyjności/kompetencji/odpowiedzialności osób mu podlegających, według wiedzy autorek niniejszej książki nie uległy zmianie. W związku z tym rozdział 2 (tom 1) stanowi punkt wyjścia do wszystkich zagadnień poruszanych w pozostałych rozdziałach obu części Zrównoważonej geotechniki.

W prezentowanej książce uwzględniono odpady z wydobywania kopalin, odpady budowlano-remontowe i z infrastruktury drogowej, popioły naturalne ze spalania substancji biologicznych, włókna chemiczne (sztuczne i syntetyczne), głównie z recyklingu oraz technologie wykorzystujące nanomateriały, mikroorganizmy, enzymy roślinne lub biopolimery (rys. 1.1).

Rozdział 2 poświęcony jest odpadom z wydobywania najważniejszych kopalin i koncentruje się na analizie materiałów powstających w trakcie eksploatacji oraz wzbogacania surowców mineralnych. Stanowią one jeden z największych strumieni odpadów przemysłowych. Szacuje się, że odpady sektora wydobywczego mogą stanowić nawet 75-80% wszystkich odpadów stałych generowanych przez przemysł. Ich skala ilościowa, zróżnicowanie litologiczne oraz długotrwałe oddziaływanie na środowisko, również w aspekcie wizualnym, sprawiają, że zagadnienie to ma istotne znaczenie zarówno w kontekście ochrony środowiska, jak i inżynierii geotechnicznej.

Odpady wydobywcze mogą przyjmować różne formy: od materiałów stałych, obejmujących grunty i fragmenty skał o zróżnicowanym uziarnieniu, przez odpady płynne związane z procesami technologicznymi, aż po odpady gazowe powstające podczas przetwarzania surowców lub w wyniku samozapłonu hałd. Przedmiotem niniejszego opracowania są odpady stałe, gdyż to one w największym stopniu determinują warunki geotechniczne na terenach pogórniczych i mogą być potencjalnie wykorzystywane jako materiał budowlany.

Charakterystyka odpadów pokopalnianych jest wyjątkowo złożona i wynika z rodzaju i genezy złoża, budowy geologicznej regionu, głębokości eksploatacji oraz zastosowanych metod wzbogacania kopalin. W przypadku węgla kamiennego i brunatnego istotną część stanowią skały płonne, odpady ze wzbogacania oraz drobnoziarniste muły poflotacyjne. Materiały te różnią się składem mineralnym, uziarnieniem oraz zawartością pierwiastka węgla ("substancji organicznej"), co bezpośrednio przekłada się na ich właściwości fizyczne i mechaniczne.

Choć wiele odpadów wydobywczych ma charakter chemicznie inertny, problemem pozostaje ich ogromna ilość oraz zajmowana powierzchnia. Jednocześnie materiały te, po odpowiednim rozpoznaniu i przebadaniu, mogą stanowić wartościowe źródło surowca wtórnego wykorzystywanego w budownictwie ziemnym, rekultywacji terenów zdegradowanych czy w robotach hydrotechnicznych. Takie podejście wpisuje się w założenia gospodarki o obiegu zamkniętym oraz koncepcję zrównoważonej geotechniki, w której odpady traktowane są nie jako problem, lecz jako potencjalny zasób.

W rozdziale 3 omówione są odpady budowlano-remontowe i z infrastruktury drogowej. Postępujący rozwój urbanizacji oraz intensyfikacja procesów inwestycyjnych, modernizacyjnych i rozbiórkowych prowadzą do gwałtownego wzrostu ilości odpadów budowlanych i rozbiórkowych, które w wielu krajach Unii Europejskiej stanowią jeden z największych strumieni odpadów. W rozdziale podkreślono, że materiały te w chwili obecnej wymagają selektywnego zbierania i recyklingu, co wynika zarówno z dyrektyw unijnych, jak i krajowych regulacji prawnych. Szczególną uwagę zwrócono na trzy grupy materiałów: kruszywo betonowe, gruz ceramiczny oraz stłuczkę szklaną, które - po odpowiednim przetworzeniu - mogą pełnić funkcję wartościowych materiałów alternatywnych w geotechnice. Kruszywo betonowe, powstające w wyniku rozdrabniania elementów betonowych, charakteryzuje się chropowatą powierzchnią, wysoką nasiąkliwością i podatnością na wtórną cementację, co z czasem może zwiększać jego wytrzymałość i sztywność. Gruz ceramiczny, bogaty w krzemionkę i glin, może wykazywać właściwości pucolanowe. Materiał ten po zmieszaniu z gruntami drobnoziarnistymi poprawia ich zagęszczalność, zmniejsza plastyczność i ogranicza pęcznienie. Stłuczka szklana, o amorficznej strukturze i wysokiej zawartości SiO2, może być stosowana jako kruszywo, proszek pucolanowy lub składnik geopolimerów, wpływając korzystnie na parametry wytrzymałościowe i filtracyjne gruntów. Wyniki licznych badań wskazują, że odpady te mogą znacząco poprawiać właściwości geotechniczne podłoża - zwiększać nośność, moduły odkształcenia, a także odporność na erozję, co czyni je atrakcyjną alternatywą dla surowców naturalnych. Ich wykorzystanie wpisuje się w założenia gospodarki o obiegu zamkniętym, ogranicza eksploatację zasobów naturalnych i zmniejsza emisję CO2, stanowiąc jednocześnie realny kierunek rozwoju zrównoważonej geotechniki.

W rozdziale 4 przedstawione są popioły ze spalania odpadów organicznych. Transformacja energetyczna w Polsce, obejmująca stopniowe odchodzenie od paliw kopalnych na rzecz odnawialnych źródeł energii, prowadzi do rosnącego znaczenia procesów spalania biomasy. Przy zachowaniu odpowiednich parametrów technologicznych ich spalanie umożliwia produkcję energii, lecz również stanowi sposób ograniczania ilości odpadów organicznych kierowanych na składowiska. Biomasa, zgodnie z definicją ustawową, obejmuje szeroką gamę biodegradowalnych materiałów pochodzenia rolniczego, leśnego, komunalnego i przemysłowego, a jej spalanie generuje popioły i żużle o właściwościach silnie zależnych od rodzaju surowca, temperatury i metody spalania. W przeciwieństwie do stosunkowo jednorodnych popiołów z węgla kamiennego odpady ze spalania biomasy cechują się dużą zmiennością składu chemicznego i uziarnienia, co wynika z heterogeniczności paliwa oraz różnic w zawartości poszczególnych pierwiastków chemicznych. W Polsce biomasa spalana jest zarówno w spalarniach odpadów komunalnych, jak i w elektrowniach wyposażonych w kotły fluidalne. Popioły z odpadów komunalnych często zawierają metale ciężkie i substancje wymywalne, co ogranicza ich zastosowanie w geotechnice i narzuca stosowanie metod stabilizacji, na przykład geopolimeryzacji. Z kolei popioły ze spalania biomasy w elektrowniach (drzewnej, agrarnej, roślinnej i zwierzęcej) mogą stanowić mniejsze zagrożenie dla środowiska, a co więcej, mogą stanowić materiał o korzystnych właściwościach. W literaturze szeroko opisywane są także popioły z łusek ryżowych, które dzięki bardzo wysokiej zawartości krzemionki wykazują potencjał jako materiał pucolanowy. Badania wskazują, że popioły z biomasy mogą poprawiać właściwości gruntów, m.in. redukować pęcznienie, zmieniać granice Atterberga, wpływać na zagęszczalność i gęstość objętościową. Efekty te są silnie zależne od składu chemicznego i mineralnego popiołu oraz od rodzaju gruntu. W wielu przypadkach konieczne jest łączenie popiołów z innymi materiałami, zarówno w postaci spoiw tradycyjnych, jak i innych materiałów alternatywnych. Mimo ograniczeń rosnąca skala produkcji popiołów z biomasy oraz potrzeba ograniczania składowania odpadów sprawiają, że materiały te stają się coraz ważniejszym obszarem badań pod kątem ich wykorzystania w geotechnice i budownictwie ziemnym.

W rozdziale 5 opisane są włókna chemiczne, które w zależności od pochodzenia mogą być sztuczne lub syntetyczne. Do najczęściej stosowanych zalicza się włókna polipropylenowe (PP), poliestrowe (PET), polietylenowe (PE), poliamidowe/nylonowe (PA) i inne. Stanowią one interesującą alternatywę zbrojenia podłoża w stosunku do tradycyjnych metod stabilizacji gruntu lub jako uzupełnienie standardowo używanych spoiw hydraulicznych. Decyduje o tym ich dostateczna wytrzymałość na rozciąganie, hydrofobowość, mała gęstość, odporność chemiczna, niski koszt oraz łatwa dostępność. Wadą bądź zaletą włókien chemicznych, w zależności od oczekiwań środowiskowych, jest brak biodegradowalności na rzecz trwałości rozwiązań. Podobnie jak w przypadku włókien naturalnych podstawowe badania prowadzone są pod kątem: wzmocnienia słabego podłoża, redukcji pęcznienia i skurczu gruntów ekspansywnych, częściowego zastąpienia nimi spoiw hydraulicznych, zmniejszenia ciężaru nasypu, zastosowania w drogownictwie, kontroli erozji powierzchniowej itd. Warto zwrócić uwagę na fakt, że włókna chemiczne często łączone są z innymi dodatkami, tworząc w ten sposób materiały kompozytowe o nowych właściwościach, które są przedmiotem coraz liczniejszych badań.

Rozdział 6 zawiera przegląd innowacyjnych technologii modyfikacji gruntów, do których zalicza się m.in. metody oparte na nanomateriałach: nanorurkach węglowych (powszechnie zwanych grafenem), nanokrzemionce, krzemionce koloidalnej, nanobentonicie, nanogruntach i laponicie. Operowanie materiałami na poziomie atomów i cząstek powoduje zmianę składu gruntu, jego struktury i interakcji między cząsteczkami, co finalnie poprawia jego właściwości mechaniczne. Podobne korzyści osiąga się, stosując stabilizację przez biocementację metodą mikrobiologiczną (MICP) lub enzymatyczną (EICP) albo przez żelowanie z wykorzystaniem lignosulfonianu. W rozdziale 6 poruszono także zagadnienia związane z wykonalnością ekonomiczną i oznaczeniem śladu węglowego.

W rozdziale 7, w Posumowaniu, autorki wyrażają nadzieję, że prezentowana książka wraz z tomem 1 spełnią oczekiwania szerokiej grupy inżynierów i badaczy geotechników, którzy w trakcie wykonywania swoich obowiązków zawodowych coraz częściej będą się spotykać z koniecznością stosowania alternatywnych metod wzmacniania i stabilizacji podłoża gruntowego.

Bibliografia do rozdziału 1

1. Jastrzębska M., Knapik-Jajkiewicz K., Kowalska M. (2024) Zrównoważona geotechnika - wybrane materiały alternatywne, Wyd. PWN, tom 1, Warszawa 2024.

2. NPRGN (2023), https://www.cire.pl/pliki/1/2018/nprgn_konsultacje_2.pdf [dostęp: 1.08.2023].