Życie i dzieła Witelona, pierwszego filozofa pochodzącego z Polski, pozostają rzadko podejmowanym tematem badań. Większość z jego dzieł zaginęła. Znana jest tylko Perspectiva1 (Perspektywa) i list De causa primaria paenitentiae in hominibus et de natura daemonum2 (O przyczynie najgłębszego żalu za grzechy u ludzi i o naturze demonów). Zachowane źródła nie pozwalają na dokładne opracowanie jego biografii. Dopiero niedawno Jerzy Burchardt ustalił przypuszczalną datę urodzin i niektóre fakty z jego życia3. Według tego badacza Witelo urodził się prawdopodobnie w 1237 roku na Śląsku, w okolicach Legnicy albo Wrocławia4. Ojciec jego Henryk Stary z Żytyc (Zeitz), przybysz z Turyngii, pełnił urząd administratora dóbr księcia wrocławskiego Henryka III Białego5 z dynastii Piastów. Matka Witelona była Polką, jej imienia niestety nie udało się ustalić. Wiadomo tylko, że pochodziła z rodu rycerskiego określanego w źródłach de Borów6. Jerzy Burchardt identyfikuje tę miejscowość z Borowem nad Nysą Szaloną, między Jaworem a Strzegomiem7.
Imię Witelo jest pochodzenia germańskiego; było używane w Turyngii w XII i XIII wieku8. Tłumaczenie tego imienia na Ciołek, jak to zrobił Józef Sołtykowicz9 i inni - jest błędne. Zwrócił na to uwagę Leon Wituski już w roku 187010, jednak ten błąd powtarzany jest do naszych czasów. Witelo uczył się zapewne w Legnicy (trivium) i we wrocławskiej szkole katedralnej (quadrivium). Być może tam poznał księcia Władysława, syna księcia śląskiego Henryka II Pobożnego i Anny, córki Przemysła Ottokara I, króla czeskiego. Witelo i Władysław - jak napisał Burchardt - byli prawdopodobnie rówieśnikami11.
W latach pięćdziesiątych Witelo podjął studia na Uniwersytecie w Paryżu, na wydziale artium liberalium12 (sztuk wyzwolonych). Ryszard Palacz natomiast błędnie podaje, że studiował tam też teologię13. Witelo ukończył studia, zdobywając stopień magistra artium liberalium14. Powróciwszy na Śląsk15, uczył w szkole św. Piotra w Legnicy16. W latach pięćdziesiątych studiował w Paryżu również książę Władysław, w kraju odnotowany został w końcu roku 1257 z tytułem praepositus Wissegradiensis et cancellarius regni Bohemiae17. W jesieni 1262 roku Witelo, jako towarzysz i mentor młodego księcia Władysława, udał się do Padwy na studia18 na słynnym już wówczas Uniwersytecie, gdzie obydwaj zapisali się na wydział prawa kanonicznego19. Witelo studiował prawo kanonicze i prowadził zajęcia na wydziale artium20. W Padwie zapoznał się z traktatem De aspectibus (O widzeniu, Optyka) arabskiego filozofia Alhacena21. Studia prawa kanonicznego trwały sześć lat. Zapewne w ich trakcie uczony z Polski napisał zaginione później traktaty: De elementatis conclusionibus22 (O wnioskach z Elementów [Euklidesa]), Philosophia naturalis23 (Filozofia naturalna), Scientia motuum coelestium24 (Nauka o ruchu ciał niebieskich), Naturales animae passiones25 (Naturalne doznania duszy) i list De partibus universi26 (O częściach wszechświata). W zachowanym do naszych czasów liście De causa primaria penitentiae in hominibus et de natura daemonum, napisanym najprawdopodobniej w 1268 roku, jak to ustalił Aleksander Birkenmajer27, Witelo określił się jako plebanus28. Nie wiadomo, kiedy otrzymał święcenia kapłańskie, natomiast książę Władysław wyświęcony został w roku 1267 i objął arcybiskupstwo salzburskie29. Według przypuszczeń Jerzego Burchardta Witelo mógł być wyświęcony w tym samym czasie30, a w 1268 roku uzyskał stopień magistra prawa kanonicznego31. Miał zamiar studiować teologię32, ale od jesieni tego roku przebywał w Viterbo, na dworze papieskim. Celem jego pobytu było wykorzystanie zbiorów biblioteki papieskiej do pracy naukowej, a nie - jak napisał Aleksander Birkenmajer33 - oczekiwanie na stanowisko w hierarchii kościelnej. Przy kurii papieskiej w Viterbo znajdowała się wielka biblioteka oraz ośrodek badań naukowych i studiów Studium Curiae34, które można by uznać za pierwowzór późniejszej o przeszło trzy wieki Academia dei Lincei, czyli Papieskiej Akademii Nauk. Przebywali tam znakomici uczeni z całej Europy; przynajmniej kilku należy wymienić, ponieważ w tym środowisku żył i pracował Witelo.
Wielkie znaczenie dla poznania autentycznej myśli Arystotelesa miał dominikanin Wilhelm z Moerbeke we Flandrii (Guillelmus de Moerbeke, Willem van Moerbeke) - filozof i filolog, tłumacz greckich dzieł matematycznych, fizycznych i filozoficznych, współpracujący z Witelonem i Tomaszem z Akwinu. Pełnił urząd penitencjarza papieskiego i kapelana, później został mianowany arcybiskupem w Grecji35. Drugim wybitnym uczonym był Włoch Campano z Novary w Piemoncie (Campanus Novariensis) - matematyk, astronom i astrolog, a także lekarz. Przełożył na łacinę Elementy Euklidesa w piętnastu tomach, napisał wiele dzieł z matematyki i astronomii, np. Tractatus de sphera (Traktat o kuli), Theorica planetarum (Kontemplacja planet)36.
W Viterbo w latach 1267-1268 przebywał także Tomasz z Akwinu jako lektor konwentu dominikańskiego przy kurii papieskiej37. Tam pisał Sumę teologiczną (vide rozdział V niniejszej pracy).
W 1274 roku, w czasie II soboru w Lyonie, Wilhelm z Moerbeke spotkał swojego rodaka, dominikanina Hendrika Baten z Mechelen/Malines (Hendricus Batenus Mechliniensis),
1 Vitellionis mathematici doctissimi ???? ??????? id est de natura, ratione et proiectione radiorum visus, luminum, colorum, atque formarum, quam vulgo Perspectivam vocant, libri X, Norimbergae apud Io, Petreium 1535, editio princeps. (Tłumaczenie tytułu: Witelona matematyka najbardziej uczonego ksiąg dziesięć O optyce. To jest o naturze, sposobach rozchodzenia się promieni wzrokowych, światła, kolorów i form, którą powszechnie Perspektywą nazywają). Drugie wydanie w tej samej oficynie w roku 1551. Trzecie wydanie, poprzedzone Optyką Alhacena, ma tytuł: Opticae thesaurus. Alhazeni Arabis libri septem, nunc primum editi. Eiusdem liber De Crepusculis et Nubium ascensionibus. Item Vitellonis Thuringopoloni Opticae libri X. Omnes instaurati, figuris novis illustrati et aucti, adiectis etiam in Alhazenum commentariis a F. Risnero, Basileae 1572. (Skarbiec optyki. Alhazena Araba siedem ksiąg, teraz po raz pierwszy wydanych, tegoż księga O zmierzchu i Wznoszeniu się chmur. Również Witelona Turyngo-Polaka dziesięć ksiąg Optyki. Wszystkie odnowione, ozdobione nowymi rysunkami i powiększone, także z dodanymi przez F. Risnera komentarzami do Alhazena). Dalej cytuję za tym wydaniem, które oznaczam: Witelo, Perspectiva, podając numer księgi i teorematu. Wydawnictwo Johnson Reprint Corporation w Nowym Jorku wydało reprint tego wydania. Wstęp Davida C. Lindberga, New York-London 1972. Witelo przyjął nazwę Perspectiva. Vide dedykacja dla Wilhelma z Moerbeke OP, penitencjarza papieskiego: "PERSPECTIVORUM nomine... approbo" (PERSPEKTYW nazwę... aprobuję).
2 Witelonis, De causa primaria paenitentiae in hominibus et de natura daemonum, edidit G. Burchardt, w: J. Burchardt, List Witelona do Ludwika we Lwówku Śląskim. Problematyka teoriopoznawcza, kosmologiczna i medyczna, Wrocław 1979 (Studia Copernicana, XIX). Przekład polski: Witelon, O naturze demonów, przeł. B. Burliga, A. Szlakiewicz oraz św. Anzelm z Canterbury, O upadku diabła, przeł. G. Kotłowski, Gdańsk 2000. Przekład tekstu Witelona pt. O najgłębszej przyczynie ludzkiego żalu za grzechy i o naturze demonów, s. 19-54. Bez przypisów i objaśnień. Błędy translatorskie, np. nie wszystkie "intelligentiae" można przełożyć na "aniołów", a "ducis Zlesiae" znaczy "księcia Śląska", a nie "księcia Zalesia" (s. 40). Pierwszy przekład: Skrót traktatu "O najważniejszej przyczynie pokuty i o naturze demonów", przeł. T. Włodarczyk, w: 700 lat myśli polskiej. Filozofia i myśl społeczna XIII-XV wieku, wybrał, oprac., wstępem i przypisami opatrzył J. Domański, słowo wstępne napisał W. Tatarkiewicz, Warszawa 1978, s. 47-69.
3 J. Burchardt, Witelo filosofo della natura del XIII sec. Una biografia, Wrocław 1984.
9 J. Sołtykowicz, O stanie Akademii Krakowskiej, Kraków 1810, s. 10.
10 L. Wituski, O życiu i dziele optycznem Vitellona, Poznań 1870, s. 10.
11 J. Burchardt, Witelo filosofo..., op. cit., s. 37, przypis 98.
12 A. Birkenmajer, Witelo najdawniejszy śląski uczony, Katowice 1936, s. 13; Witelonis, De causa..., op. cit., s. 172, wiersz 511-512.
13 R. Palacz, Witelo jako filozof, w: Witelo - matematyk, fizyk, filozof, red. J. Trzynadlowski, Prace Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego, seria A, nr 266, Wrocław 1979, s. 53.
14 Witelo w liście De causa... (op. cit., s. 161, w. 11-12) wspomina o zajęciach prowadzonych na wydziale artium Uniwersytetu w Padwie, a zatem na pewno miał stopień magistra artium liberalium.
15 Witelonis, De causa..., op. cit., s. 172.
16 J. Burchardt, Witelo filosofo..., op. cit., s. 39.
17 Ibidem, s. 37, przypis 98: proboszcz wyszehradzki i kanclerz Królestwa Czech.
18 A. Birkenmajer, Witelo najdawniejszy..., op. cit., s. 13.
20 Witelonis, De causa..., op. cit., s. 161.
21 Opticae thesaurus. Alhazeni Arabis libri septem, nunc primum editi. Eiusdem liber De crepusculis et Nubium ascensionibus. Item Vitellonis Thuringopoloni Opticae libri X. Omnes instaurati, figuris novis illustrati et aucti, adiectis etiam in Alhazenum commentariis a F. Risnero, Basileae 1572. Optykę Alhacena cytuję za tym wydaniem i oznaczam: Alhazen, Opticae thesaurus, podając numer księgi i rozdziału.
22 Witelo, Perspectiva, op. cit., dedykacja oraz I, 28.
23 Ibidem, V, 18 i X, 80.
26 Witelonis, De causa..., op. cit., s. 167, w. 272-273.
27 A. Birkenmajer, Études sur Witelo, Partie III bis présentée a la séance du 29 mars 1926, "Bulletin international de l'Academie Polonaise de Sciences et des Lettres" 1926, s. 5-10. Przedruk w: idem, Études d'histoire des sciences en Pologne, Wrocław 1972, s. 412 (Studia Copernicana, IV). Cf. J. Burchardt, List Witelona..., op. cit., s. 35.
28 Witelonis, De causa..., op. cit., s. 1, w. 1-2.
29 J. Burchardt, Witelo filosofo..., op. cit., s. 37, 42. Papież Klemens IV mianował księcia Władysława arcybiskupem Salzburga w 1265 roku, "non obstante defectu in ordinibus et aetate considerata eius nobilitate sanguinis". Prawo kanoniczne nie pozwalało wyświęcać na kapłanów osób przed 30 rokiem życia. Książę musiał czekać. Cf. Allgemeine Deutsche Biografie, t. 43, Leipzig 1898, s. 696.
30 J. Burchardt, Witelo filosofo..., op. cit., s. 37.
31 Idem, List Witelona..., op. cit., s. 30.
32 A. Birkenmajer, Witelo najdawniejszy..., op. cit., s. 14.
34 A. Modigliani, P. Procaccioli, Il periodo medievale, w: Per una storia dell'Universita della Tuscia, a cura di M. Ridolfi, "Annali di storia delle universita italiane" 16, 2012, s. 23-26. O tym centrum nauki nie ma nawet wzmianki w The Cambridge History of Christianity, vol. 4, Christianity in Western Europe c. 1100-c.1500, ed. by M. Rubin and W. Simons, Cambridge 2014.
35 M. Grabmann, Guglielmo di Moerbeke O.P. il traduttore delle opere di Aristotele, traduzione da A. Parisella, Roma 1946, s. 48-50, 56-60, 85-167.
36 G.J. Toomer, Campanus of Novara, w: Dictionary of Scientific Biography, Ch.C. Gillispie editor in chief, New York 1971, vol. III, s. 23-29.
37 J.A. Weisheipl OP, Tomasz z Akwinu. Życie, myśl i dzieło, przeł. C. Wesołowski, Poznań 1985, s. 294-302; A. Walz OP, Saint Thomas d' Aquin, adaptation française par P. Novarina, Louvain 1962, s. 147-150.
