Wprowadzenie

Bądźcie prostoduszni jak gołębie, a przezorni jak węże. (Mt 10,16)1

Czy teologiczne studium może pomóc w sytuacji, gdy rozdźwięk między naukami Ewangelii a kościelnymi realiami jest oczywisty, a w dodatku wygląda na nieusuwalny? Jeżeli sięga po tę książkę osoba wierząca, której cierpliwość do rzymskiego katolicyzmu się wyczerpuje, niech wie, że autor podziela jej odczucia. Jednak ma przy tym wrażenie, że dostrzega "ciasną bramę i wąską drogę" (por. Mt 7,14) między dostosowaniem się a odejściem.

Użyte w tytule książki słowa "zostać Kościołem" mają uświadomić czytelnikowi coś istotnego. Nie chodzi o to, żeby indywidualnie jakoś wytrwać wewnątrz trawionej kryzysem i mocno skompromitowanej instytucji, ale o to, żeby odnaleźć się razem z innymi wierzącymi jako Kościół - w biblijnym sensie terminu Ekkl?sia. Ten grecki wyraz oznaczał, jak wiadomo, społeczność zwołaną na zebranie, a w Nowym Testamencie stosuje się go na określenie wspólnoty osób, które w reakcji na słowo Chrystusa weszły do Jego szkoły życia i misji. W tym kontekście dobrym tłumaczeniem greckiego Ekkl?sia wydaje się wyrażenie "Gmina Zwołanych".

Odnalezienie się we współczesnej rzeczywistości Kościoła jako Ekkl?sia Chrystusa to duże wyzwanie, a w uchwyceniu jego specyfiki pomaga dwuznaczność polskiego słowa "zostać". Sformułowanie "zostać Kościołem" można zrozumieć albo w sensie "pozostania nim nadal", albo w znaczeniu "stania się nim" w jakiejś przyszłości. Otóż w perspektywie teologicznej Kościołem-Ekkl?sią jesteśmy już wszyscy razem po prostu na mocy chrztu, który został kiedyś udzielony każdej i każdemu. Jednocześnie trudno zaprzeczyć, że w praktyce wiele osób ochrzczonych nie ma poczucia tworzenia wspólnoty następców apostołów2, a całe społeczności parafii i innych kościelnych jednostek administracyjnych nie są traktowane podmiotowo przez swój "kler"3. Pytanie brzmi zatem, jak z jednej strony pozostać Ekkl?sią, nie wyrzec się powołania do wspólnej wędrówki w wierze - a z drugiej strony jak w praktyce stać się Kościołem żywym, zacząć przeżywać to, do czego jesteśmy zwołani przez Słowo Boga. Pytamy, jak realizować, a nawet wręcz egzekwować nasz status "królewskiego kapłaństwa" (por. 1 P 2,5.9).

Co prawda rzeczywistość zwana Kościołem rozczarowała tak wiele osób, a przy tym w sposób tak bolesny, że można się poważnie zastanawiać nad liczbą zainteresowanych nawet samym "pozostaniem w Kościele" w charakterze podopiecznych kleru. Tym bardziej można mieć wątpliwość, na ile atrakcyjna okaże się kolejna propozycja "budzenia Kościoła w duszach" - by użyć formuły Romana Guardiniego. Nawet osoby szczerze wierzące i zaangażowane w życie kościelne miewają dziś uczucie niesmaku na dźwięk haseł, z którymi rzeczywistość rozmija się wręcz dramatycznie. Tak, przyznajmy, mamy już serdecznie dość podniosłej mowy dokumentów i pięknych słów zaklinających rzeczywistość. Codzienność wielu parafii oraz innych struktur kościelnych szydzi sobie z teologii Ludu Bożego.

Ile już było zapału i oddania ze strony przebudzonych "świeckich"4, których aktywność odbiła się od ściany księżowskiej rutyny, została zlekceważona i zmarnowana? Jak niby mamy praktycznie "zostać Kościołem" (aktualizować bycie nim), skoro instytucja świetnie sobie radzi bez naszych działań, a oddolne inicjatywy wyraźnie sprawiają jej kłopot i niepokoją? I w ogóle czy warto po raz kolejny dać się nabrać na "odnowę Kościoła", gdy aktualne skandale pokazują, jak mało znaczy Ewangelia w korporacji wyświęconych? "Gdy walą się fundamenty, cóż zdziała prawy?" (Ps 11,3).

Ta książka nie jest jeszcze jedną agitacją za koncesjonowanym "apostolatem" w wąskim zakresie i za robieniem dobrej miny do złej gry. Nie próbuje zagłaskać problemu, jaki mamy z naszym Kościołem, z zastaną formą "rzymskiego" katolicyzmu5. Ale nie jest też manifestem zerwania z katolickością6. To próba towarzyszenia tym, którzy są wprawdzie zniesmaczeni do bólu i czują, że czas skończyć z wieloma "tradycjami, anulującymi słowo Boże" (por. Mk 7,13) - ale chcą też ufać, że Chrystus, sponiewierany wśród "swoich" (por. J 1,11), zachował wewnątrz naszej ruiny swój skarb, jak norwidowski "diament na dnie popiołu". Zmartwychwstały, który potrafi przejść przez ścianę grobu i zaryglowane drzwi bez zajmowania się ich rozbijaniem (por. J 20,26), może nas wyprowadzić poza kościelny matrix drogą rewolucji pokoju (por. Łk 10,5-6). To droga asertywnego dawania świadectwa o znajomości z Nim (por. Dz 1,8) oraz skrzykiwania się ze wspólnikami w tym doświadczeniu, żeby "przygotować Mu drogi" w naszym sąsiedztwie (por. Łk 1,76). Nie musimy przy tym atakować kościelnych biurokratów, bo "niewidomi przewodnicy niewidomych" sami się doprowadzą do klęski (por. Mt 15,14). Możemy spokojnie słuchać Bożych natchnień i robić swoje, a uzyskane w ten sposób doświadczenie da nam materiał do refleksji nad reformą. Życie wyprzedza regulacje, praca z Duchem Świętym poprzedza synod - ogolnokościelną wymianę intuicji, mającą zrodzić decyzje wyrażające wspólnotowe (a nie tylko biskupie lub papieskie) rozpoznanie tego, co słuszne (por. Dz 15,4.7-12.28).

Nie chodzi jednak o antyklerykalne przekreślenie wszystkiego, czym są i co robią wyświęceni słudzy Ekkl?sii. Wielu z nich szczerze pragnie pracować dla Boga i ludzi (czy ujmując rzecz inaczej: dla Boga w ludziach). Nie chodzi też o negację porządku kościelnego, podziału funkcji i ról we wspólnocie (por. 1 Kor 12,29). Poniższe studium chce być raczej aklerykalne, bo podział na "duchownych"7 i "świeckich" stanowi zastarzałe skrzywienie eklezjologii (uboczny efekt inkulturacji w świat imperium rzymskiego), nie wyrażając logiki Ducha Chrystusa8. Zamiast bez końca debatować nad wzajemną relacją tych "stanów", nad tym, co komu wolno i kto ma jaką pozycję, możemy zaufać "demokratycznemu" rozlaniu Ducha "na wszelkie ciało" (por. Jl 3,1; Dz 2,17). To ważne: nikt w Ekkl?sii nie ma monopolu na mądrość - nikt z wyświęconych, ale też żaden "świecki" charyzmatyk. Choć rolą niektórych jest "czuwanie" (episkop?) nad wspólną wiernością drodze Chrystusa, nie chodzi jednak o to, żeby "panowali nad wiarą" pozostałych. Pismo głosi, że w mądrości wiary wszyscy stoimy na własnych nogach (por. 2 Kor 1,24), dysponujemy "Bożym namaszczeniem", święceniami prorockimi (por. 1 J 2,20.27). A służąca dobru wspólnoty ocena owoców czyjejś aktywności kościelnej (por. Mt 7,20) zakłada jej wcześniejszy swobodny rozwój, nawet gdy w trakcie tego rozwoju pojawiają się elementy negatywne, "chwasty w rosnącym zbożu" (por. Mt 13,30).

Tak, chrześcijanin nie musi być prowadzony za rękę przez duszpasterza, bo dziećmi mamy być tylko w odniesieniu do Boga (por. Mt 18,3). W układaniu wewnątrzkościelnych stosunków możemy i powinniśmy się zachowywać jak dorośli (por. 1 Kor 14,20), traktując się nawzajem po siostrzanemu i bratersku - i w tym kontekście dbając o posłuszeństwo jedynemu Mistrzowi (por. Mt 23,8.10). Istnieje droga biegnąca slalomem między czekaniem na aprobatę "władzy duchownej" a buntem wobec wszystkiego, co kościelne. Mamy prawo żyć Ewangelią od zaraz, nie prosząc o niczyją zgodę. Mamy prawo to robić w przymierzu "dwojga lub trojga" (lub więcej) siostrzanych i bratnich dusz - niekoniecznie sformalizowanym. Mamy prawo wykazywać eklezjalną i misyjną wyobraźnię. Jeśli ktoś chciałby nas wtłoczyć w martwe schematy, w których sam tkwi, to "zostawmy obumarłemu grzebanie obumarłych" (por. Mt 8,22)9. Możemy iść za żywym Chrystusem drogą modlitwy i pielęgnowania dobrych relacji, dzielenia się Słowem, wspierania mających się źle. To nie musi się dziać w przykościelnej salce, nie wymaga pieczątki kurii, nie musi przy tym asystować nikt w koloratce. Wystarczy nasza wrażliwość na Ewangelię, uważność na "znaki chwili obecnej" (Mt 16,3), splot pokory i odwagi w badaniu pojawiających się inspiracji.

Istnieje droga krytycznej ortodoksji oraz "obywatelskiej" wolności wierzących, niesprzeczna z lojalnością wobec Kościoła (rozumianego jako wspólnota w dziedzictwie słowa i sakramentów). Do pójścia nią potrzeba uczciwej powtórki z Nowego Testamentu, życia tym, co stanowi jego sedno, i świadomości ewolucyjnego charakteru tradycji. Kościół się zmienia, a teologia dojrzewa. Żeby zostać Kościołem w sensie pozostania nim, trzeba nim zostać w sensie stawania się - dokonać wewnętrznego przemieszczenia. Nie potrzebujemy stanięcia murem za Kościołem, jaki znamy, lecz powrotu do źródeł, a zarazem wyjścia naprzód, ku prorockim wyzwaniom. Chrystus jest drogą (por. J 14,6), a Jego Ekkl?sia wciąż jest w trakcie wędrówki ku pełni Prawdy (por. J 16,13; Ef 4,13).

Nie chodzi więc o to, żeby zostać w kościelnej rzeczywistości, jaką ona jest obecnie, ale właśnie o to, żeby z niej wyjść i zostać tym, czym jesteśmy w marzeniach pełnych Ducha. Oczywiście bez aspiracji do idealnego stanu rzeczy (nieosiągalnego przed Dniem Ostatecznym), ale też bez godzenia się na ugrzęźnięcie w jego zaprzeczeniu. Ideałem na dziś jest droga, porzucenie konformizmu, zapamiętałe dążenie naprzód wynikające z bycia "zdobytymi przez Chrystusa" (Flp 3,12). Zostać w pielgrzymującej Ekkl?sii to opuścić mury systemu nałożonego na żywe Ciało Pana (por. 1 Kor 12,27).

Wybranie drogi "opozycji ewangelicznej" jest wskazane w sytuacji, gdy Kościół przestaje być sobą - gdy fałszuje własne misterium lunae (powołanie do bycia "księżycem" Chrystusa)10 i zamiast "Wschodu z wysoka" (por. Łk 1,78) odbija splendor "pychy tego życia" (por. 1 J 2,16). Oczywiście, grzech pychy zagraża też nam, którzy się na to oburzamy. Trzeba uważać, konfrontując upadki innych z naszą wiedzą o tym, jak być powinno - bo jednak pozostaje faktem, że "wiedza nadyma, a miłość buduje" oraz że "jeśli komuś się zdaje, że coś wie, to jeszcze nie wie, w jaki sposób to wiedzieć" (por. 1 Kor 8,1-2). Zdrowa opozycja ewangeliczna wymaga ukochania dziedzictwa odkryć, refleksji oraz pobożności "świętego, wiernego Ludu Bożego" (jak lubi mówić papież Franciszek), czucia się spadkobiercami pokoleń prostych wierzących, a nie patrzącymi z góry ekspertami. Oczywiście, chodzi o bycie spadkobiercami krytycznymi, zarówno wobec siebie samych, jak i wobec duchowej rodziny, jaką jest Kościół. Miłość nie wyklucza krytyki, a nawet właśnie do niej uprawnia. Na kartach Pierwszego Testamentu11 prorocy potrafili mówić w sposób ostry o ludzie, do którego należeli i który kochali - inspirowani przez Boga, który pierwszy ukochał ten lud. Nie wszczynali buntu, ale stawali się dysydentami, głosem sumienia niepozwalającym zastygnąć w błędach.

Ewangeliczna opozycja w Kościele także oznacza porzucenie konformizmu na rzecz prorockiego fermentu, a zarazem rezygnację z rewolty na rzecz pokojowego sprzeciwu. To droga łączenia prostoty z przebiegłością - "gołębiej" prostolinijności w czytaniu Ewangelii z "wężową" giętkością w pokonywaniu labiryntu uwarunkowań, w jakich uwięzła Gmina Zwołanych, nasza rodzina (por. Mt 10,16). Chyba najlepiej rozpocząć taką drogę od zrobienia sobie małych, osobistych rekolekcji. Żeby nie być ideologami Kościoła, lecz organami żywej Ekkl?sii, potrzebujemy na moment się zatrzymać, ucichnąć wobec "subtelnego głosu ciszy" (kol d'mama dakka, por. 1 Krl 19,12) zamilknąć "przed obliczem Pana" (por. Za 2,17). Potrzebujemy pozwolić Bogu na "pozbieranie na nowo" (re-collectio) naszych połamanych serc i rozbieganych myśli. Potrzebujemy również wzajemnych kontaktów i dzielenia się owocami takich zatrzymań, echami dotykającego nas Słowa. Skromnym wkładem w ten oddolny synod chce być niniejsza książka.

Bibliografia

Biblia pierwszego Kościoła, tłum. R. Popowski, Warszawa 2017.

Grecko-polski Nowy Testament, tłum. R. Popowski, M. Wojciechowski, Warszawa 1994.

Hebrajsko-polski Stary Testament: Prorocy, opr. A. Kuśmirek, Warszawa 2008.

BibliePolskie.pl - przekłady Biblii na język polski; http://bibliepolskie.pl/zzteksty_vers_por.php [dostęp: 10.04.2024].

Interlinear Bible, https://biblehub.com/interlinear [dostęp: 10.04.2024].

Breviarium fidei. Wybór doktrynalnych wypowiedzi Kościoła, opr. S. Głowa, I. Bieda, Poznań 1989.

R. A. Burridge, Cztery Ewangelie, jeden Jezus? Interpretacja symboliczna, tłum. W. Fladziński, Kraków 2014.

A. Chouraqui, Dziesięć przykazań dzisiaj, tłum. A. St. Gościniak, E. Karwowska, Warszawa 2002.

O. Clément, Ojcze nasz, tłum. H. Paprocki, Białystok 1993.

O. Clément, Pamiętniki nadziei. Rozmowa z Jeanem-Claudem Noyer, tłum. M. Żurowska, Poznań 2008.

O. Clément, Wierność bez nadziei, tłum. D. Zańko, "Znak" 2001, nr 5.

V. Codina, Kościół wykluczonych. Teologia z perspektywy Nazaretu, tłum. K. M. Kaproń, Kraków 2018.

Credo del Popolo di Dio, https://it.cathopedia.org/wiki/Credo_del_Popolo_di_Dio [dostęp: 8.02.2022].

J. Daniélou, Teologia judeochrześcijańska. Historia doktryn chrześcijańskich przed Soborem Nicejskim, tłum. S. Basista, Kraków 2002.

F. Dostojewski, Bracia Karamazow, tłum. A. Wat, t. 1, London 1993.

P. Evdokimov, Prawosławie, tłum. J. Klinger, Warszawa 1964.

Ch. Foster, Dochodzenie w sprawie "Jezus", tłum. M. Wojciechowski, Kraków 2010.

Franciszek, encyklika Evangelii gaudium, Watykan 2013.

R. Girard, Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica, tłum. E. Burska, Warszawa 2002.

A. Grecki, Urzeczywistnianie Kościoła w eklezjalnych wspólnotach podstawowych w Brazylii, "Roczniki Teologiczne" 2019, t. LXVI, z. 9, s. 51-62.

A. Grün, O duchowości inaczej, tłum. K. Zimmerer, Kraków 2004.

T. Halík, Pandemia jako doświadczenie ekumeniczne, w: Odkrywanie wspólnoty. Wiara w czasach pandemii koronawirusa, red. W. Kasper, G. Augustin, tłum. M. Chojnacki, Kraków 2020, s. 131-164.

T. Halík, Popołudnie chrześcijaństwa. Odwaga do zmiany, tłum. T. Maćkowiak, Kraków 2022.

J. G. Healey, Let the Basic Christian Communities Speak. Some Pastoral Theological Reflections on Portezuelo and Beyond, "Missiology. An International Review", 1983, vol. 11, p. 15-30.

Św. Ignacy Loyola, Ćwiczenia duchowne, tłum. J. Ożóg, Kraków 2010.

Ignatius in Lutheran light, https://www.thinkingfaith.org/articles/20110729_2.htm [dostęp: 29.05.2022].

Jakich bezpieczników potrzebuje duchowość charyzmatyczna?, "Więź" 2021, nr 4 (686), s. 91-104.

Katechizm Kościoła katolickiego, Poznań 1994.

Z. J. Kijas, Wprowadzenie do myślenia teologicznego, Kraków 2005.

M. Kita, Kościół rzymskokatolicki, w: W drodze za Chrystusem. Kościoły chrześcijańskie w Polsce mówią o sobie, red. H. Tranda, M. Patalon, Kraków 2009, s. 233-261.

M. Kita, Ekumenizm. Żyć z paradoksami, w: Chrześcijaństwo przed nami, red. J. Makowski, J. Salamon, Kraków 2008, s. 111-121.

M. Kita, Nazarejczyk - uniwersalna Mądrość, "Kultura - Media - Teologia" 2021, nr 45, s. 27-55.

M. Kita, Szanse i zagrożenia związane z uwzględnianiem sensus fidelium we współczesnej praktyce sprawowania Magisterium, w: Wiara - wiarygodność, red. D. Wąsek, Biblioteka Teologii Fundamentalnej, t. 9, Kraków 2014, s. 153.

P.-H. Kolvenbach, Sentire cum ecclesia aprés le Deuxieme Concile du Vatican, tłum. J. Poznański, https://jezuici.pl/2016/11/peter-hans-kolvenbach-sj-sentire-cum-ecclesia-drugim-soborze-watykanskim [dostęp: 29.05.2022].

J. Lemański, Dlaczego Abraham uwierzył Bogu (Rdz 15, 6), "Verbum Vitae" 2004, nr 5, s. 21-35.

C. S. Lewis, Ziarno paproci i słonie, w: tenże, Rozważania o chrześcijaństwie, tłum. Z. Kościuk, Warszawa 2002, s. 174-189.

J. Majewski, Teologia na rozdrożach, Kraków 2005.

J. Majewski, Wiara w trudnych czasach, Warszawa 2019.

G. Martelet, Spotkać Chrystusa w Ewangelii, tłum. M. Romanek, Kraków 1999.

T. Merton, C. Miłosz, Listy, tłum. M. Tarnowska, Kraków 1991.

T. Merton, Źródła kontemplacji. Rekolekcje w Opactwie Getsemani, tłum. T. Bieroń, Poznań 1998.

Brat Moris, Wierzę w Kościół, Kraków 2006.

J. H. Newman, List do Księcia Norfolk. O sumieniu, tłum. A. Muranty, Bydgoszcz 2002.

Z. Nosowski, Krytyczna wierność. Jakiego katolicyzmu Polacy potrzebują, Warszawa 2014.

G. O'Collins, Jezus nasz Odkupiciel. Chrześcijańskie ujęcie zbawienia, tłum. J. Pociej, Kraków 2009.

Ojciec Kuśmierski: Nie można wykluczyć zmiany nauczania Kościoła o homoseksualizmie, rozmawia I. Dudkiewicz, https://magazynkontakt.pl/ojciec-kusmierski-nie-mozna-wykluczyc-zmiany-nauczania-kosciola-o-homoseksualizmie [dostęp: 14.07.2022].

J. Parandowski, Niebo w płomieniach, Warszawa 1988.

Paweł VI, homilia, plac św. Piotra, 30 czerwca 1968 r., https://www.vatican.va/content/paul-vi/it/motu_proprio/documents/hf_p-vi_motu-proprio_19680630_credo.html [dostęp: 8.02.2022].

J. Pelikan, Tradycja chrześcijańska. Historia rozwoju doktryny, t. 1: Powstanie wspólnej tradycji (100-600), tłum. M. Höffner, Kraków 2008.

R. Rohr, Nieśmiertelny diament. W poszukiwaniu prawdziwego ja, tłum. M. Chojnacki, Kraków 2017.

H. Pietras, Od prezbiteratu do kapłaństwa: ewolucja urzędu i pojęć, "Studia Bobolanum" 2002, nr 3, s. 5-17.

J. Prusak, Jak kocha Bóg. Dylematy spowiednika, w: Wyzywająca miłość. Chrześcijanie a homoseksualizm, red. C. Gawryś, K. Jabłońska, Warszawa 2013, s. 230-241.

R. Rohr, Uniwersalny Chrystus. Prawda, która zmienia wszystko, tłum. W. Drążek, Kraków 2023.

C. Sedmak, Kościół ubogich. Papież Franciszek i transformacja ortodoksji, tłum. D. Chabrajska, Warszawa 2018.

B. Sesboüé, J. Wolinski, Bóg zbawienia, w: Historia dogmatów, t. 1, red. B. Sesboüé, tłum. P. Rak, Kraków 1999.

B. Sesboüé, Ch. Theobald, Słowo zbawienia, w: Historia dogmatów, t. 4, red. B. Sesboüé, tłum. P. Rak, Kraków 2003.

B. Sesboüé, Władza w Kościele. Autorytet, prawda i wolność, tłum. P. Rak, Kraków 2003.

H. Seweryniak, Świadectwo i sens. Teologia fundamentalna, Płock 2003.

Sobranije socziinienij Władimira Siergiejevicza Sołowjowa, t. 3, Sankt-Peterburg 1901-1907.

P. Sikora, Na biskupach Kościół się nie kończy, https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,5796817.html [dostęp: 28.07.2022].

J. Sosnowski, Co Bóg zrobił szympansom?, Warszawa 2015.

A. Spadaro, Serce wielkie i otwarte na Boga. Rozmowa z papieżem Franciszkiem, tłum. Z. Kasprzyk, Kraków 2013.

G. Strzelczyk, Wielki dzień powszechnego wstydu, "W Drodze" 2017, nr 1, s. 20-33.

K. Strzelecka, Berit-Przymierze, Warszawa 1995.

Taizé. Pielgrzymka zaufania na ziemi, Taizé 1988.

Teologia fundamentalna, t. 5: Poznanie teologiczne, red. T. Dzidek, Ł. Kamykowski, A. Napiórkowski, Kraków 2006.

D. Wąsek, Nowa wizja zarządzania Kościołem, Kraków 2014.

J. Welby, kazanie na dzień Wniebowstąpienia, 14 maja 2015 r., kościół St Martin-in-the-Fields na londyńskim Trafalgar Square, https://www.anglicannews.org/news/2015/05/ascension-is-about-power-and-victory,-but-not-as-we-know-it-abp-welby.aspx [dostęp: 23.12.2021].

M. Wlekły, Raban! O Kościele nie z tej ziemi, Warszawa 2019.

N. T. Wright, Dobra Nowina. Wiadomość, która zmieniła świat, tłum. M. Chojnacki, Kraków 2016.

N. T. Wright, The Resurrection of the Son of God, Minneapolis 2003.

J. Zizioulas, Being as Communion. Studies in Personhood and the Church, Crestwood, NY 1997.

Indeks osób

A

Abraham

Akwila

Albert Wielki

Ambroży z Mediolanu

Annasz

Apollos

Augustin George

Augustyn z Hippony

B

Barnaba, apostoł

Basista Sebastian

Bergman Ingmar

Bergoglio Jorge Mario zob. Franciszek

Benedykt XVI, właśc. Joseph Ratzinger

Bernard z Clairvaux

Białkowska Monika

Bieroń Tomasz

Bonawentura z Bagnoregio

Brat Moris, właśc. Maurin Maurice

Brat Roger z Taiz?, właśc. Roger Louis Schütz-Marsauche

Burridge Richard A.

Burska Ewa

C

Chabrajska Dorota

Chojnacki Marek

Chomiakow Aleksiej Stiepanowicz

Chouraqui André

Clément Olivier

Codina Victor

Cyprian z Kartaginy

D

Daniélou Jean

Dawid

Debora

Dostojewski Fiodor Michajłowicz

Drążek Wojciech

Dreher Rod

Duda Sebastian

Dudkiewicz Ignacy

Dzidek Tadeusz

E

Endean Philip

Evdokimov Paul

Festinger Leon

Fladziński Wojciech

Foster Charles

Franciszek, właśc. Jorge Mario Bergoglio

F

Franciszek Blachnicki

Freeman Laurence

G

Galileusz, właśc. Galileo Galilei

Galileo Galilei zob. Galileusz

Gawryś Cezary

Girard René

Gościniak Andrzej St.

Grecki Andrzej

Grün Anselm

Guardini Roman

H

Halík Tomáš

Healey Joseph G.

Herod Antypas

Höffner Marta

Houselander Caryll

I

Izajasz

J

Jabłońska Katarzyna

Jaira córka

Jakub

Jakub Starszy, apostoł

Jan Chryzostom

Jan Ewangelista

Jan Paweł II, właśc. Karol Wojtyła

Jan z Pergamonu, właśc. Joannis Zizioulas

Jezus Chrystus passim

Juda

K

Kajfasz Józef

Kamykowski Łukasz

Kananejka

Kaproń Kasper M.

Karwowska Ewa

Kasper Walter

Kasprzyk Zbigniew

Kelly John N. D.

Kephas zob. Piotr, apostoł

Kijas Zdzisław Józef

Kita Marek

Klinger Jerzy

Kolvenbach Peter-Hans

Konstantyn I Wielki

Korneliusz

Küng Hans

L

Lemański Janusz

Leon I Wielki

Lewis C. S., właśc. Clive Staples Lewis

Lewis Clive Staples zob. Lewis C. S.

Loyola Ignacy

Luter Marcin

Ł

Łazarz

Łukasz, ewangelista

Łukoszczyk Krzysztof

M

Maćkowiak Tomasz

Majewski Józef

Makowski Jarosław

Marek, ewangelista

Maria z Nazaretu, Matka Jezusa

Maritain Jacques

Martelet Gustave

Mateusz, ewangelista

Maurin Maurice, zob. Brat Moris

Merton Thomas

Mieszkowski Tadeusz

Miłosz Czesław

Miriam, prorokini

Misijuk Włodzimierz

Mojżesz

Montini Giovanni Battista zob. Paweł VI

Mrukówna Julia

Muranty Anna

N

Napiórkowski Andrzej

Newman John Henry

Nikodem

Nosowski Zbigniew

O

O'Collins Gerald

Oktawian August

Orygenes

Ożóg Jan

P

Paprocki Henryk

Parandowski Jan

Patalon Mirosław

Paweł VI, właśc. Giovanni Battista Montini

Paweł z Tarsu

Pelikan Jaroslav

Pietras Henryk

Pietraszko Stanisław

Piłat z Pontu

Piotr, apostoł (Kephas)

Pociej Jan

Popowski Remigiusz

Poznański Jacek

Prusak Jacek

Pryscylla

R

Rahner Karl

Rak Piotr

Ratzinger Joseph zob. Benedykt XVI

Rohr Richard

Romanek Michał

Rossano Pietro

Rufeisen Daniel

S

Salamon Janusz

Salomon

Samarytanka

Saul

Schütz-Marsauche Roger Louis zob. Brat Roger z Taiz?

Sedmak Clemens

Sesboüé Bernard

Seweryniak Henryk

Sikora Piotr

Smart Stefan

Sołowjow Władimir Siergiejewicz

Sosnowski Jerzy

Sowiński Grzegorz

Spadaro Antonio

Strzelczyk Grzegorz

Strzelecka Kinga

Szaweł z Tarsu zob. Paweł z Tarsu

Szymanowski Adam

T

Tarnowska Maria

Theobald Christoph

Tomasz z Akwinu

Tranda Hanna

W

Ware Kallistos

Wat Aleksander

Wąsek Damian

Welby Justin

Wlekły Mirosław

Włodkowa Zofia

Wojciechowski Michał

Wojtyła Karol zob. Jan Paweł II

Wolinski Joseph

Wright Nicholas Thomas

Z

Zabawa Krzysztof

Zahradníček Jan

Zańko Dorota

Zatorski Tadeusz

Zimmerer Katarzyna

Ziółkowski Andrzej

Zizioulas Joannis zob. Jan z Pergamonu

Ż

Żurowska Maria