Znowu między Niemcami a Rosją? Pytania o Polskę i Europę Wschodnią - Andrzej Nowak

Kup ebooka

69.90 zł
54.52 zł (53,82 zł najniższa cena z 30 dni)

-
Proszę czekać

Rozdział 7

Inna Europa?Opowieść o miejscumiędzy Rzymem a Moskwą

Rozmowa Andrzeja Nowakai Michała Przeperskiego

.

Geografia wyobrażona

MICHAŁ PRZEPERSKI: Czy żyjemy w Europie Wschodniej?

ANDRZEJ NOWAK: Pojęcia takie jak "Europa Wschodnia" nie są neutralnymi kategoriami geograficznymi. W dużej mierze stanowią element gry wyobrażeń, a czasem także rywalizacji politycznej czy cywilizacyjnej, w której różne ośrodki sił próbują narzucić własny sposób widzenia świata. W najstarszych wyobrażeniach Europa oznaczała nie cały kontynent, lecz raczej niewielki obszar gdzieś na pograniczu dzisiejszej Tracji czy Macedonii. Dopiero w epoce chrześcijańskiej pojęcie Europy zaczyna się upowszechniać w sensie bardziej zbliżonym do dzisiejszego. Stopniowo zastępuje wcześniejsze pojęcie christianitas, określające wspólnotę polityczno-religijną rozciągającą się na kontynencie. Europa zaczyna być rozumiana nie tylko jako przestrzeń geograficzna, lecz także jako wspólnota cywilizacyjna. Kiedy jednak dodajemy do tego słowa drugi człon - "Wschodnia" - sytuacja się komplikuje.

Wschód jest względny?

Dla mieszkańców Paryża Europą Wschodnią mogą być już Niemcy, leżące przecież na wschód od Francji. W tradycji habsburskiej funkcjonowało powiedzenie, przypisywane Klemensowi von Metternichowi, że na wschód od Ballhausplatz w Wiedniu zaczyna się Azja. Innymi słowy: już za Wiedniem zaczyna się przestrzeń postrzegana jako "Wschód". Jeżeli natomiast zapytamy wykształconych Polaków w XIX czy XX wieku, wielu odpowie, że Wschód zaczyna się dopiero na wschód od Polski - a czasem nawet za dawnymi granicami Rzeczpospolitej.

O "wymyślaniu Europy Wschodniej" pisał błyskotliwie amerykański historyk Larry Wolff. Dlaczego warto przeczytać jego książkę?

Wolff pokazuje, że już w XVIII wieku zaczęły funkcjonować dwa podstawowe modele interpretowania tej części kontynentu. Pierwszy z nich przedstawiał Europę Wschodnią jako peryferie - obszar zacofania, na którym dopiero zaczynają się przebijać "światła oświecenia". W tej wizji jest to przestrzeń, którą należy dopiero cywilizować, ocieplać, ożywiać. Nie jest jednak egzotyczna jak Chiny czy Persja, jest po prostu gorszą, zapóźnioną częścią tej samej cywilizacji. Drugi model interpretacji pojawia się w myśli Jeana-Jacques'a Rousseau. Widział on w niej pewien prymitywizm, ale właśnie on miał być źródłem szczególnej wartości. W tej części kontynentu, jego zdaniem, przetrwały jeszcze cnoty obywatelskie, które na Zachodzie uległy już zanikowi.

A zatem albo zapóźnione peryferie, albo przestrzeń zachowująca dawne cnoty?

Co więcej, Wolff wskazuje na przekonanie o pewnym "cofnięciu w czasie" tej części kontynentu. Można to nazwać łagodniej opóźnieniem cywilizacyjnym, a brutalniej - po prostu zacofaniem. Z takiej perspektywy Europa Wschodnia jawi się jako przestrzeń, którą należy dopiero cywilizować. Zachód występuje tu w roli nauczyciela, spoglądającego z wyższością na "uczniów" ze wschodniej części kontynentu.

Ale tak przecież nie było zawsze?

Naturalnie, region, w którym dziś rozmawiamy - Kraków, a szerzej: dawne ziemie Rzeczpospolitej i znaczna część wschodnich prowincji monarchii habsburskiej - nie był dzielony według osi Wschód-Zachód. Podstawowy podział przebiegał raczej wzdłuż osi Północ-Południe. Moskwa była wówczas identyfikowana nie ze "Wschodem", lecz z Północą. Mówiono o niej jako o "imperium północy". W polskiej tradycji literackiej echo tego określenia pojawia się choćby u Henryka Sienkiewicza, który w czasach zaborów mówił o Rosji jako o "Septentrionach". Staropolska Rzeczpospolita jest ciekawym przypadkiem właśnie dlatego, że nie mieściła się w prostym schemacie Wschód-Zachód. Elity polityczne i intelektualne orientowały się raczej na Południe - ku Rzymowi i Italii. Od średniowiecza właśnie tam jeżdżono studiować, tam szukano potwierdzenia swojego miejsca w europejskiej kulturze.

Kiedy zatem zamiast układu Północ-Południe zaczęto mówić o podziale Wschód-Zachód?

Oś Wschód-Zachód jest głęboko zakorzeniona w historii europejskiej cywilizacji. Wystarczy przypomnieć podział Cesarstwa Rzymskiego na część zachodnią i wschodnią. Ten podział można jednak widzieć jeszcze głębiej - w perspektywie religijnej. Chrześcijaństwo przyszło do Europy właśnie ze Wschodu. Stąd znane od wieków powiedzenie ex oriente lux - "ze wschodu światło". Rozumiane, rzecz jasna, jako światło religii. Nowością XVIII wieku było natomiast przeniesienie tego schematu na mapę nowożytnej Europy i stworzenie pojęcia Europy Wschodniej przeciwstawionej Europie Zachodniej.

Skąd się to wzięło?

Z szeregu przemian zachodzących w XVI i XVII wieku. Jedną z nich było odkrycie Nowego Świata. Nagle okazało się, że na zachód od Europy - tam, gdzie spodziewano się jedynie oceanu - istnieje nowy kontynent: Ameryka. Kraje Europy Zachodniej i Południowo-Zachodniej zaczęły w XVI i XVII wieku uczestniczyć w nowym podziale świata, związanym z ekspansją kolonialną. Wzmocniła ona gospodarczo i politycznie państwa tego regionu. Tymczasem Europa Wschodnia w zasadzie nie brała udziału w tym procesie. Zobaczymy raczej coś odwrotnego: w wielu przypadkach kraje Europy Wschodniej były ofiarami imperialnej dominacji, by wspomnieć o Węgrzech, Serbii czy Bułgarii.

Kolonializm to zatem jeden czynnik.

Drugi proces, który warto w tym kontekście przywołać, został opisany przez Immanuela Wallersteina w jego teorii systemu-świata. Ten wybitny socjolog i ekonomista zwrócił uwagę na przemiany zachodzące między XV a XVII wiekiem, kiedy to gospodarki krajów północno-zachodniej Europy zaczęły zdobywać dominującą pozycję w kształtującym się systemie światowym. Dotyczyło to przede wszystkim Niderlandów i Anglii, a w pewnym stopniu także Francji. W tym nowym układzie powstawało gospodarcze centrum, wokół którego formowały się obszary peryferyjne. Kolonie dostarczały surowców i rynków zbytu, dzięki czemu wzmacniały pozycję centrum, a jednocześnie utrwalały zależność gospodarek peryferyjnych. W teorii Wallersteina pojawia się również pojęcie półperyferii, do których zalicza on między innymi Europę Wschodnią.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Spis treści

Karta redakcyjna Wprowadzenie-dedykacja Rozdział 1. Niepodległość - wstęp do rozbiorów? Rozdział 2. "Europa Wschodnia" jako imperialna koncepcja - jak powstawała i jak funkcjonuje w historii relacji Rosji z Europą Rozdział 3. Granice Imperium i problem narodu w polskiej myśli politycznej lat 1772-1863 Rozdział 4. Między niemiecką zapałką a rosyjskim pożarem - widmo komunizmu w polskiej refleksji politycznej wieku zaborów Prolog. 1846 rok Nie tylko Krasiński albo o pierwszych skojarzeniach komunizmu z Rosją Józef Gołuchowski - analiza komunistycznej emancypacji i jej niemieckich źródeł Henryka Rzewuskiego mieszaniny antykomunistyczne Post scriptum - z perspektywy Komuny Paryskiej Rozdział 5. Odnowiona Rzeczpospolita, odnowione imperium? Rozdział 6. Droga do Rapallo. Niemcy w polityce Rosji Sowieckiej w świetle raportów Wiktora L. Koppa do Gieorgija W. Cziczerina z lat 1920-1921 Rozdział 7. Inna Europa? Opowieść o miejscu między Rzymem a Moskwą. Rozmowa Andrzeja Nowaka i Michała Przeperskiego Geografia wyobrażona Między Italią a Rusią Imperialna Europa w zenicie Iluzja stabilności Projekt niedokończony Europa podzielona Między Zachodem a pamięcią Wschodu Od "innej Europy" do pełnego partnerstwa? Przypisy

Punkty orientacyjne

Spis treści Okładka Strona tytułowa Początek tekstu