Wstęp

Być może w przyszłości szkoły nie będą wyglądać tak jak dzisiejsze. Może będziemy wykorzystywać całą społeczność jako środowisko kształcenia.

Anne Taylor[1]

Najpiękniejszym oraz najważniejszym dążeniem pedagogiki jest wspieranie młodych ludzi podczas odkrywania przez nich ich własnej życiowej drogi. W praktyce jest to niewątpliwie trudne zadanie, ale przynosi wiele satysfakcji podczas zauważania postępów oraz zmian. Praca z uczniami i uczennicami wymaga wielkiej wrażliwości, zrozumienia ich potrzeb, uważności, wiedzy, poczucia humoru, kreatywności oraz samoświadomości. Każde podjęte wraz z dziećmi działanie jest podwaliną pod rozwój ich ciekawości w stosunku do otaczającego świata, a w konsekwencji staje się trzonem charakteru przyszłego dorosłego człowieka. Umiejętne oraz inspirujące otwieranie nowych drzwi wiedzy przed młodym człowiekiem może stanowić najwspanialszą przygodę jego życia. Ogromną rolę w tej mierze od lat odgrywała społeczność, w której młodzi ludzie wzrastają. Historia pedagogiki ukazuje bogactwo różnych podejść dorosłych w stosunku do procesu kształcenia, nauczania i wychowywania. Należy zauważyć, że już w starożytności wyodrębniły się dwa podstawowe modele, które miały znaczący wpływ na dalszy rozwój europejskiej edukacji. Pierwszy z nich, spartański, który na pierwszym miejscu stawiał zdrowie fizyczne, do dziś stanowi podwalinę pod wychowanie poprzez sport. Drugi, ateński, poza rozwojem fizycznym, zorientowany był na doskonalenie duchowego wnętrza młodych ludzi, kształtowanie wartości estetycznych, budowanie poczucia moralności oraz pracę nad intelektem[2]. W ciągu kolejnych wieków działania dorosłych podlegały przemianom. Odkrywano, badano, zmieniano oraz wdrażano różne idee, metody, techniki, formy, sposoby kształcenia, nauczania i wychowania. Obserwowano skutki, wprowadzano modyfikacje, doskonalono. W ten sposób, na drodze procesu, edukacja uległa zmianie. W centrum działań pedagogicznych wciąż jednak pozostawał dorosły. To on stanowił podstawę procesu dydaktycznego. Budowanie relacji edukacyjnej dorosłego z dzieckiem jest czymś stosunkowo nowym. Aby doszło do tego przełomu, musiała nastąpić zmiana w sposobie myślenia o dziecku. Ważne okazały się: dążenie do samodzielnego rozwoju dziecka[3], uzmysłowienie sobie potrzeby walki o prawa dziecka[4], postawienie młodego człowieka w centrum troski pedagogicznej[5], tworzenie klimatu wolności[6], czy wreszcie rozpoznanie, czym są antypedagogika, pedagogika alternatywna oraz innowacyjność w aspekcie pracy z najmłodszymi[7]. To wszystko doprowadziło do ukształtowania zdemokratyzowanej kultury edukacyjnej, zwróconej na potrzeby, zainteresowania, aspiracje dziecka. Najważniejsze jest jednak to, że przekształceniu uległo również rozumienie roli dorosłego zaangażowanego w edukację dzieci i młodzieży. Współcześnie rola nauczyciela została przesunięta z pozycji centralnej na peryferyjną. Oznacza to, że nauczyciel wciąż jest bardzo ważny, ale jako mistrz - przewodnik, który wyznacza drogi poznania, śledzi poczynania młodych ludzi, stawia im wyzwania i prowadzi przez takie przestrzenie, których dzieci same ze swej perspektywy nie mogłoby dostrzec, gdyż zwyczajnie są one poza ich zasięgiem. Szkoła, pomimo ciągłej krytyki, też się zmienia. Współcześnie to wciąż ważna baza poznania, ale i przy tym przestrzeń wesoła, twórcza, dążąca do dobrych kontaktów z uczniami oraz rodzicami, otwarta na wszelkie inicjatywy pozaszkolne. To wreszcie instytucja, która stopniowo zaczyna rozumieć, że współcześnie środowiskiem kształcenia staje się cały świat, a granicami poznania są tylko brak otwartości na zmiany, działanie oraz próbowanie nowych rzeczy. Pedagogika XXI wieku nie zamyka się przed nowymi możliwościami. Szanując nauczanie formalne, wychodzi poza wypracowane schematy, podejmując próby otwierania przed młodymi ludźmi zupełnie nowych wrót. Poprzez różnorodne innowacje edukacyjne włącza dzieci w nowatorskie i twórcze obszary aktywności, umożliwiając poznawanie niesztampowych ścieżek rozwoju. Dąży do ukształtowania ludzi, którzy w przyszłości potrafią analitycznie oraz autonomicznie decydować o własnej drodze życiowej i wziąć za nią pełną odpowiedzialność.

Rodzajem przestrzeni edukacyjnej, która w czasie ostatnich lat bardzo zmieniła sposób myślenia o kształceniu oraz wychowywaniu najmłodszych pokoleń, są uniwersytety, miejsca niegdyś homogeniczne, elitarne oraz możliwe do poznania tylko dla tych, którzy mieli za sobą żmudną drogę edukacyjną i osiągnęli najlepsze wyniki. Obecnie, w rezultacie wielu czynników społeczno-historyczno-politycznych, uczelnie wyższe wkroczyły w nową erę rozwoju. Oto przy zachowaniu swoich struktur otworzyły się na dzieci i dla dzieci w sposób szczególny. Uczelnie wyższe włączyły się wielowymiarowo w proces rozwijania dziecięcych pasji, ukazując studiowanie nie tyle jako naukę, ale przede wszystkim jako inspirującą drogę do zgłębiania własnych pasji. Tym samym uczelnie wyższe przekształciły panujący ongiś sposób myślenia o dziecku. Jeszcze kilkanaście lat temu dziecko było przecież tylko podmiotem dociekań wybranych dyscyplin badawczych (np. pedagogicznych). Współcześnie młody człowiek jest aktywnym uczestnikiem zajęć na uniwersytetach. Stał się ważną oraz twórczą jednostką, która uzyskała możliwość nie tylko bycia uczestnikiem życia akademickiego, lecz również budowniczym przyszłej kultury naukowej. Dziecko zostało zaproszone do utożsamienia się z byciem studentem oraz badaczem, aktywnie doświadczając w ten sposób, czym jest odwieczna misja samodzielnego dążenia do poznania prawdy, dobra oraz piękna. W tej perspektywie uczestniczenia w społeczności akademickiej i prowadzenia badań widać, że współczesna edukacja oraz myśl pedagogiczna wychodzą szeroko poza swoje granice, stając się myślą ogólnouniwersytecką. W tym rozumieniu pedagogika nie jest już tylko pojedynczą nauką, która pyta siebie samą, w zakresie wąskiej specjalizacji, o to, jak kształcić, wychowywać oraz wspierać dziecko. Pedagogika staje się ważnym elementem każdej dziedziny naukowej, gdyż jest aktywną częścią dziecięcego świata. Przecież stwarzając małym studentom możliwości bycia w przestrzeni akademickiej, uniwersytety musiały otworzyć się na rozumienie procesów związanych z rozwojem dziecka. Łącząc tę wiedzę z własnymi dziedzinami, stały się otwartymi oraz innowacyjnymi formami edukacji, które uczą i zarazem badają w działaniu. Owa rewolucyjna innowacyjność edukacyjna stała się dla mnie inspiracją badawczą oraz drogą, przez którą sama prowadziłam dzieci przez wiele lat. Doświadczenia, obserwacje oraz przemyślenia stały się przyczynkiem do podjęcia rozważań nad szczególnym fenomenem pedagogicznym, jakim są uniwersytety dla dzieci. Rezultatem moich działań jest niniejsza rozprawa. Pisząc ją, starałam się nadać jej kształt wielowymiarowy, wielokontekstowy oraz przekrojowy, gdyż o uniwersytetach dla dzieci, w mojej opinii, nie można pisać inaczej.

Na rozwój uniwersytetów dla dzieci wpłynęły liczne procesy społeczne, historyczne oraz kulturowe. Na różnych etapach uniwersyteckie nauczanie dzieci wyglądało inaczej, a losy tej innowacji nie zawsze miały charakter długoterminowy. W mojej pracy wskażę moment dziejowy, w którym, według mnie, narodziła się idea uniwersytetów dla dzieci. Opiszę rozwój tej pierwotnej idei oraz przyczyny jej rozpadu. Następnie wyszczególnię procesy, które doprowadziły, według mnie, do ponownego rozkwitu uniwersytetów dla dzieci. Omówię ich współczesny obraz, który nie jest już pojedynczą ideą, ale spectrum uniwersyteckich działań skierowanych do dzieci. W mojej pracy odwołam się do wielu istniejących już publikacji, które dotychczas poruszały zagadnienie uniwersytetów dla dzieci. Zwykle podnosiły one kwestie albo zagadnień szczegółowych, albo analiz przypadku. W ramach opracowań książkowych podejmowano problematykę dotyczącą: treści wykładów na uniwersytetach dziecięcych[8], opisu konkretnego uniwersytetu dziecięcego[9], ujęcia wąskiej problematyki albo metody w perspektywie opisu konkretnych zajęć na określonym uniwersytecie dziecięcym, np.: matematyka[10], ekonomia[11]. Wśród tych prac najszersze spojrzenie dotyczyło uniwersytetów dziecięcych, rozumianych jako innowacje wyrosłe z możliwości, jaką stworzyło kształcenie ustawiczne[12]. Jest to niezwykle cenne ujęcie, którego treść wniosła wiele do dyskursu na temat kształtu oraz historii uniwersytetów dla dzieci w Polsce. Podjęta przez Ziółkowskiego problematyka odnosi się do twórczego oraz kreatywnego realizowania działań przez uczelnie wyższe. Ponadto praca została wzbogacona o skrupulatnie sporządzony spis uniwersytetów dla dzieci działających w całej Polsce wraz z opisem wybranych przez autora uniwersytetów dla dzieci: Unikids, Uniwersytet Dzieci, Polska Akademia Dzieci, Małopolski Uniwersytet dla Dzieci, Dzieci Przyszłości, Dziecięcy Uniwersytet Medyczny, Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy, Uniwersytet Dziecięcy Wyższej Szkoły Gospodarki w Bydgoszczy. Ziółkowski podjął również problem perspektyw rozwoju uniwersytetów dla dzieci, kładąc nacisk na konieczność współpracy wśród organizatorów uniwersytetów dziecięcych, w ramach której swój nieoceniony wkład ma Fundacja Promocji i Akredytacji Kierunków Ekonomicznych z rekomendacją Ministerstwa Edukacji Narodowej, która to była i jest inicjatorem kongresów uniwersytetów dziecięcych[13]. Poza pozycjami książkowymi odwołam się do publikacji, które są ważnym głosem w kontekście budowania znaczenia uniwersytetów dla dzieci w Polsce. Wśród artykułów analizowanych w rozprawie odniosłam się do tekstów dotyczących: historycznych źródeł idei uniwersytetów dziecięcych w odniesieniu do inicjatywy Marii Skłodowskiej-Curie[14], modeli uniwersytetów dla dzieci, ich finansowania i opłat[15], roli partnerstw w realizacji programu uniwersyteckiego dla dzieci[16], wzmacniania poczucia własnej skuteczności u dzieci w odniesieniu do projektu STEAM[17], socjalizacji w kontekście uniwersytetów dziecięcych na podstawie budowania społeczeństwa obywatelskiego[18], rysunków dzieci oraz ich analiz jako metody wspomagającej rozumienie pojęć w warsztatach na uczelniach dziecięcych oraz porównania odbioru w różnych kulturach[19], ekonomii na podstawie projektu EDU/AME[20], języków obcych na uniwersytetach dziecięcych[21], przestrzeni nauki oraz sztuki[22], rozwoju kluczowych kompetencji oraz uniwersalnych umiejętności dzieci i młodzieży[23], opinii nauczycieli[24], historii Polski i historii świata[25], konieczności większego przebywania dzieci na świeżym powietrzu[26].

Wreszcie przedstawię własną perspektywę odbioru tej innowacji edukacyjnej, wykorzystując metodę action research. Z pozycji badacza zaangażowanego, działającego, obserwującego, modyfikującego opiszę doświadczenia wyniesione z udziału w różnych innowacjach edukacyjnych: Polska Akademia Dzieci, Akademia Sztuki Myślenia, Stowarzyszenie Uniwersytetów Dziecięcych, Kongresy Uniwersytetów Dziecięcych. Na koniec spróbuję podjąć refleksję nad sytuacją uniwersytetów dla dzieci we współczesnej, przeformułowanej kulturze edukacji ze zwróceniem szczególnej uwagi na odpowiedzialność uniwersytecką za dziecko. Powstałe w wyniku badań przemyślenia opisałam liniowo, dzieląc pracę na trzy, główne części: Pojęcia - historia - przekształcenia; Badania w działaniu: w stronę praktyki edukacyjnej; Ujęcie krytyczne - wyzwania.

W części pierwszej, pt. Pojęcia - historia - przekształcenia, wyszłam od próby ujęcia rozumienia znaczenia samego uniwersytetu, by potem przejść do rozumienia samych uniwersytetów dla dzieci. Odwołując się do pojęcia uniwersytetu, przywołałam najważniejsze według mnie perspektywy postrzegania przemian, które na nim zachodziły[27], ukazując współczesne wyzwania oraz możliwości uczelni wyższych na drodze do udoskonalania tych innowacji edukacyjnych. Następnie przywołałam historyczny obraz uniwersytetów dziecięcych, na podstawie opublikowanego przeze mnie artykułu, w którym opisałam metodę pedagogiczną Marii Skłodowskiej-Curie, która w mojej opinii zapoczątkowała włączenie dzieci w przestrzeń uniwersytecką. Wreszcie zderzyłam ideę noblistki z późniejszą historią uniwersytetów dla dzieci w Polsce, by móc wskazać zakres i rodzaj przekształceń związanych z uniwersytetami dla dzieci.

Część drugą, pt. Badania w działaniu: w stronę praktyki edukacyjnej, poświęciłam dociekaniom w kontekście innowacji edukacyjnych, dotyczących uniwersytetów dla dzieci. Podczas badań zastosowałam podejście Kurta Lewina, zgodnie z którym badacz winien czynnie uczestniczyć we wszystkich praktykach i działaniach, równocześnie odnosząc się do teorii badań. Perspektywa ta miała na celu wskazanie możliwości, które niosą ze sobą uniwersytety dla dzieci. Każdy akt interpretacji, który wynikał z działania, był warunkiem rozumienia znaczenia uniwersytetów dla dzieci. W dalszej części ukazałam dwa studia przypadków, których byłam czynnym uczestnikiem, wpisujących się w uniwersytety dla dzieci: "Akademię Sztuki Myślenia" oraz "Polską Akademię Dzieci na Uniwersytecie Warszawskim". Takie umiejscowienie teorii w praktyce oraz praktyki w teorii wprowadza w kolejną część niniejszej rozprawy.

W części trzeciej, pt. Ujęcie krytyczne - wyzwania, skupiłam się na perspektywie antropologicznej, wykorzystując metafory występujące w życiu codziennym. Zabieg ten ma na celu naświetlić spectrum zmian, z którymi mierzą się nie tylko współczesne uniwersytety dla dzieci, ale i samo szkolnictwo wyższe. Takie ujęcie stanowi klamrę w stosunku do części pierwszej, w której najpierw skupiam się właśnie na uniwersytetach. Przywołuję metafory mody w kontekście zewnętrznego rozumienia uniwersytetów dla dzieci. Następnie skupiam się na przemianach kulturowych wynikłych z metafory domu towarowego. W dalszym toku rozważań podnoszę problem odpowiedzialności uniwersyteckiej za dziecko w aspektach wychowawczym oraz dydaktycznym. Zwracam szczególną uwagę na pojęcie "Dziecka Zarządzanego". Opisuję metaforę przejścia dziecka z pozycji ucznia na pozycję studenta. Odwołując się do dydaktyki akademickiej w odniesieniu do małego studenta, zwracam uwagę na metafory widowiska w kontekście wykładu czy powagi oraz zabawy w perspektywie ćwiczeń. Wywód wzbogacam o dydaktykę wystąpień małych wykładowców, aktywność studentów powstałą na prowadzonych przeze mnie konwersatoriach, która w sposób innowacyjny wprowadziła dorosłych studentów pedagogiki w przestrzeń uniwersytetów dla dzieci.

Kończąc, zastanawiam się nad tym, jakie jest znaczenie uniwersytetów dla dzieci oraz na czym w zasadzie polega rewolucyjność tej innowacji edukacyjnej. Interesują mnie przemiany, wartości i odpowiedź na zasadnicze pytanie: Czy nie jest tak, że nie tylko dzieci potrzebują uniwersytetów dla dzieci? Może uczelnie wyższe, z różnych względów, potrzebują uniwersytetów dla dzieci znacznie bardziej?

Przypisy

[1] Gordon Dryden, Jeannette Vos, Rewolucja w uczeniu, przeł. B. Jóźwiak, Zysk i Spółka, Poznań 2003, s. 108.

[2] Wychowanie poprzez sport. Wielość spojrzeń i doświadczeń, red. P. Mazur, Chełm 2014, s. 10-28, ISBN 978-83-61149-86-6, https://open.icm.edu.pl/server/api/core/bitstreams/2b5c29f6-117b-40ef-b099-a7aceb9926ef/content [stan z dnia: 11.04.2025].

[3] Ellen Key, Stulecie dziecka, przeł. I. Moszczyńska, Nasza Księgarnia, Warszawa 1928.

[4] Janusz Korczak, Prawo dziecka do szacunku, Książka, Warszawa-Kraków 1984.

[5] John Dawey, Demokracja i wychowanie. Wstęp do filozofii wychowania, przeł. Z. Bastgen, Książka i Wiedza, Warszawa 1963.

[6] Carl. R. Rogers, Freedom to learn, przeł. J. Szwajowska, Impuls, Kraków 1992; Carl R. Rogers, Barry Stevens, Person to Person: The Problem of Being Human, przeł. K. Jankowski, Czytelnik, Warszawa, 1978.

[7] Bogusław Śliwerski, Antypedagogika, "Kwartalnik Pedagogiczny", 1990, nr 1, s. 75-88; Bogusław Śliwerski, Pedagogika alternatywna. Postulaty, projekty i kontynuacje, Impuls, Kraków 2007; Bogusław Śliwerski, Współczesna myśl pedagogiczna. Znaczenia, klasyfikacje, badania, Impuls, Kraków 2009 oraz Bogusław Śliwerski, Współczesne teorie i nurty wychowania, Impuls, Kraków 2005.

[8] Ulrich Janssen, Ulla Steuernagel, Uniwersytet Dziecięcy. Mądre odpowiedzi na trudne pytania, przeł. R. Baranowska, Wydawnictwo Dwie Siostry, Warszawa 2013; Ulrich Janssen, Klaus Werner, Uniwersytet Dziecięcy wyjaśnia tajemnice kosmosu, przeł. E. Kopsik, G. Subocz, Wydawnictwo Dwie Siostry, Warszawa 2009; Uniwersytet (według) dzieci: od inicjacji poznawczej do integracji akademickiej, red. M. Jaworska-Witkowska, A. Olejniczak, Wydawnictwo Kujawsko-Pomorskiej Szkoły Wyższej w Bydgoszczy, Bydgoszcz 2013; Agnieszka Bojarska-Sokołowska, Edukacja matematyczna na tle innych dziedzin i działalności dziecięcych uniwersytetów na przykładzie Uniwersytetu dla Dzieci w Olsztynie, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie UWM, Olsztyn 2015.

[9] Przemysław Ziółkowski, Uniwersytet dla dzieci. Uniwersytet Dziecięcy Wyższej Szkoły Gospodarki jako przykład innowacji pedagogicznej na rzecz rozwoju twórczości i kreatywności dziecięcej, Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Gospodarki, Bydgoszcz 2016.

[10] Agnieszka Bojarska-Sokołowska, Edukacja matematyczna...

[11] Przemysław Ziółkowski, Uniwersytet dla dzieci...

[12] Ibidem.

[13] Ibidem, s. 82.

[14] Elżbieta Litwin-Sondej, Spółdzielnia Marii Skłodowskiej-Curie a uniwersytety dziecięce, Kwartalnik Pedagogiczny nr 64/4 (254)/2020, DOI:10.5604/01.3001.0013.8460.

[15] Maria Zając, The children university model and beyond - a pilot study, E-mentor nr 4(76)/2018, http://www.e-mentor.edu.pl/artykul/index/numer/76/id/1369 [stan z dnia: 20.02.2022].

[16] Krista Paquin, Beth Levinson, Marshall J. Beier, Sandeep Raha, The role of partnerships in delivering a children's university program: a case study of the McMaster Children and Youth University, E-mentor nr 4(76)/2018, http://www.e-mentor.edu.pl/artykul/index/numer/76/id/1370 [stan z dnia: 20.02.2022].

[17] Magdalena Maleczek, Why should children's universities strive to strengthen the children's self-efficacy?, E-mentor nr 4(76)/2018, http://www.e-mentor.edu.pl/artykul/index/numer/76/id/1371 [stan z dnia: 20.02.2022].

[18] Anna Karwińska, Challenges for socialization in contemporary Poland. The role of children's universities, E-mentor nr 4(76)/2018, http://www.e-mentor.edu.pl/artykul/index/numer/76/id/1372 [stan z dnia: 20.02.2022].

[19] Katarzyna Sanak-Kosmowska, Children's drawings and their analysis as a method supporting understanding of concepts in workshops at children's universities, E-mentor nr 4(76)/2018, http://www.e-mentor.edu.pl/artykul/index/numer/76/id/1373 [stan z dnia: 20.02.2022].

[20] Milena Więckowska, Economics in shorts, that is the Children's University of Economics and the Academy of Young Economist, E-mentor nr 4(76)/2018, http://www.e-mentor.edu.pl/artykul/index/numer/76/id/1374 [stan z dnia: 20.02.2022].

[21] Agnieszka Szlachta, Rozwijanie wielojęzyczności dziecka: koncepcja współbieżnego uczenia się języków obcych na Uniwersytecie Dziecięcym "Małego Poligloty", E-mentor nr 4(76)/2018, http://www.e-mentor.edu.pl/artykul/index/numer/76/id/1376 [stan z dnia: 20.02.2022].

[22] Barbara Kurowska, The meetings with the world of science and art - the activity of the University of Children and Parents at the Pedagogical University of Cracow, E-mentor nr 4(76)/2018, https://www.e-mentor.edu.pl/artykul/index/numer/76/id/1377 [stan z dnia: 08.05.2022].

[23] Danuta Morańska, The role of children's universities in developing key competences and universal skills of children and teenagers, E-mentor nr 4(76)/2018.

[24] Barbara Purandare, Kamila Stawczyk-Eder, Mariola Pawlaczyk, The organization of the 'Little Medic' project in the opinions of teachers - group tutors, E-mentor nr 4(76)/2018.

[25] Łukasz Przybyłek, Children's University of Interesting History - learning the history of Poland and the history of the world, E-mentor nr 4(76)/2018.

[26] Agnieszka Szlachta, Rozwijanie wielojęzyczności...

[27] Karl Jaspers, Idea uniwersytetu, przeł. W. Kunicki, Narodowe Centrum Kultury, Warszawa 2017; Umberto Eco, Dzieło otwarte, przeł. J. Gałuszka, L. Eustachiewicz, A. Kreisberg, M. Olesiuk, Czytelnik, Warszawa 1994; Umberto Eco, Jak pisać pracę dyplomową. Poradnik dla humanistów, przeł. G. Jurkowlaniec, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007; Hans-Georg Gadamer, Teoria, etyka, edukacja. Eseje wybrane, wyb. R. Godoń, red. P. Dybel, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego WUW, Warszawa 2008; Rosalind Gill, Beyond Individualism: The Psychosocial Life of the Neoliberal University, [w:] Dissident Knowledge in Higher Education, red. M. Spooner, J. McNinch, University of Regina Press, Canada 2018; Krzysztof Leja, Koncepcje zarządzania współczesnym uniwersytetem, Wydawnictwo Politechniki Gdańskiej, Gdańsk 2011.

[28] Friedrich Nietzsche, Tako rzecze Zaratustra, przeł. W. Berent, Tenet, Gdynia 1991, wers 158.

[29] Bogdan Nawroczyński, Życie duchowe. Zarys filozofii kultury, Księgarnia Wydawnicza F. Pieczątkowski i S-ka, Kraków-Warszawa 1947.