Pierwsza zwrotka: W czym tkwi tajemnica piosenki?
W tekście, w muzyce, w głosie śpiewającej artystki czy artysty? A może w czymś jeszcze innym, czymś nieuchwytnym? Tytuł książki pożyczyłem od francuskiego pisarza i filozofa Jean-Paula Sartre'a, który kiedyś powiedział, że są na świecie ludzie pióra, którzy stawiają na papierze matowe czarne znaczki, nie wiedząc, że istnieje zmysłowa piękność słowa! Powiedział tak dlatego, że napisał kilka piosenek dla genialnej Juliette Gréco. I tę zmysłową piękność słowa odczuł niejako na własnej skórze. Ja też odczułem ją i ciągle odczuwam, bo moje "matowe czarne znaczki" ożyły w interpretacji najwybitniejszych polskich wokalistek i wokalistów. W tym miejscu pragnę ich wszystkich przytulić do serca i powiedzieć: dziękuję.
Druga zwrotka: Jaki jest świat piosenek?
W tej książce są moje teksty i podteksty. Moje wielkie przeboje, tłumaczenia muzyczne - ale także moje utwory nieznane. Bo świat piosenek to nie tylko świat przebojów. Świat piosenek to świat, w którym ważna jest każda piosenka, nawet ta, która wzruszyła tylko jednego człowieka, dzięki której tylko jedna osoba poczuła, że jest jej lżej na świecie.
Gdyby świat moich piosenek był tylko światem przebojów, byłby nudny, bo przeboje wszyscy lub prawie wszyscy znają. A świat piosenek mniej znanych lub całkiem nieznanych jest pasjonujący, tajemniczy, odkrywający swoje ukryte strony w chwilach, które cię zaskakują, w których nie jesteś na to przygotowany. I myślisz sobie: O, kurczę, ale niespodzianka!
Trzecia zwrotka: Co jest ważniejsze: tekst czy muzyka?
Johann Wolfgang Goethe, z którym spędziłem ostatnich kilka lat, pisząc książkę Ciao, Goethe! Śladami Goethego w Italii, jest bohaterem sceny, o której opowiedział jego sekretarz J.P. Eckermann w książce Rozmowy z Goethem. Otóż pewnego razu, późnym wieczorem, poetę odwiedzili młodzi ludzie, przyjaciele jego synowej Ottilie. Wcześniej obejrzeli operę Mojżesz w Egipcie Rossiniego i w dyskusji dawali wyraz temu, że owszem, muzyka była wspaniała, ale libretto im się nie podobało. Goethe powiedział: "Kochane dzieci, nie rozumiem, jak możecie rozdzielać tekst i muzykę i odczuwać każde z osobna".
Ta bardzo mądra myśl dotyka istoty piosenki. W piosence tekst i muzyka tworzą jedność. Dlatego w tym miejscu chciałbym podziękować wszystkim moim kompozytorom. Tym, którzy są w tej książce, i tym, których w niej nie ma. Każdy Wasz pomysł muzyczny, każda Wasza nuta wniosły do moich tekstów to, co dla naszych słuchaczy jest najważniejsze, radość i smutek, światło dźwięków i miłość. Bo muzyka to jest miłość. Bo czasami, kiedy chcemy naprawdę coś powiedzieć, robimy to przy pomocy piosenki.
Czwarta zwrotka: Teksty i podteksty
Któregoś razu młoda dziennikarka zapytała Gustawa Holoubka: "Mistrzu, co dla pana jest ważniejsze: tekst czy kontekst?". Na co ten odpowiedział: "Droga pani, dla mnie najważniejszy jest podtekst, a tekst to pretekst!". I tak jak Sartre ofiarował mi tytuł, tak Gustaw Holoubek - motto.
Piąta zwrotka: Co to będzie za książka?
W grudniu 2025 roku miałem wieczór autorski wokół książki Ciao, Goethe! w Siedlcach. Sala w bibliotece miejskiej była za mała, spotkanie odbyło się w sali teatru miejskiego, przyszło prawie czterysta osób, atmosfera była wspaniała. Po spotkaniu podpisuję książki i nagle jedna z pań w kolejce pyta: "Nad czym pan teraz pracuje?". Odpowiadam: "Przygotowuję książkę z moimi piosenkami. Wie pani, po lewej stronie tekst, po prawej felieton o tej piosence, taki rodzaj "podtekstu", historia powstania lub jakieś refleksje...". Pani patrzy na mnie i czuję, co zaraz powie, że czeka na swoje ulubione przeboje, że będzie mogła teraz zaśpiewać to, co ma w głowie albo w sercu, ale przecież zna się na ogół pierwszą linijkę refrenu... Ale ona tego nie mówi. Pochyla się nade mną i słyszę: "O, to będzie co czytać".
I tego się trzymajmy.
Bridge
Czasami w piosence pojawia się taka część, która nie jest ani zwrotką, ani refrenem, nazywamy to między sobą angielskim słowem bridge, czyli most. Na przykład w piosence Czas nas uczy pogody to jest ta część zaczynająca się od słów: "Ilu ludzi czas wyleczył z ran". W tym bridge'u wyrażamy coś, co dopełnia tekst zwrotki czy refrenu - dopełnia, równoważy, pointuje. Dlatego w tym miejscu chciałbym uzupełnić to, co napisałem powyżej. Drodzy Czytelnicy, chciałbym się przyznać do rzeczy wręcz intymnej. Kiedy zasypiam, nadlatują nade mnie moje piosenki, te, które są mało znane albo zupełnie nieznane, i pytają: "Dlaczego nam się nie udało? Czy jesteśmy gorsze od tych, które zrobiły karierę?". Wtedy odpowiadam: "Ależ nie, jesteście piękne, kocham was tak samo jak tamte".
I dlatego że wszystkie moje piosenki traktuję tak samo, postanowiłem, że w tej książce żadnej nie wyróżnię. Nie będzie tu żadnych podrozdziałów: "Największe przeboje", "Kołysanki", "Piosenki kolędowe", "Tłumaczenia muzyczne", "Piosenki filmowe i teatralne", "Piosenki dla dzieci"... W tej sytuacji nawet ułożenie kolejności piosenek było ponad moje siły, bo nie chciałem, żeby ta była pierwsza, a ta ostatnia. Poprosiłem więc o to redaktora prowadzącego wydawnictwa Marginesy pana Adama Pluszkę. Teraz moje piosenki będą nadlatywać nad pana Adama, kiedy będzie zasypiał. Ale poradzi sobie, bo jest poetą, a poeci potrafią rozmawiać z piosenkami.
