Żebractwo jest procederem znanym od setek lat. Jest to problem społeczny, który towarzyszy człowiekowi od czasów, kiedy ekonomia zdominowała nasze życie. Świat podzielił się na tych, którzy mają i na tych którzy nie mają. Żebractwo towarzyszy ubóstwu i wykluczeni społecznemu, jednak na przestrzeni czasu zmieniały się sposoby żebrania oraz sposób postępowania wobec tego rodzaju osób. W starożytności biednym był przede wszystkim niewolnik, byli również ubodzy, którym udzielano wsparcie.
Tak było w starożytnych Atenach, gdzie prawo do zasiłku posiadali między innymi niepełnosprawni. Wówczas powodem takiej opieki była duma narodowa, żebractwo bowiem traktowano jako zniewagę społeczeństwa. W Rzymie stosowano szeroko zapomogi dla żebraków, ponieważ obawiano się rozruchów. Stanowili oni swego rodzaju siłę polityczną. W okresie średniowiecza ubóstwo i żebractwo nabrało w pewnym sensie znaczenia religijnego.
Dary dla ubogich, pierwsze schroniska, szpitale dla biedoty wyznaczały nowy kierunek rozwoju tego zjawiska. Żebractwo specyficznie było charakterystyczne dla miast, pojawiła się wręcz instytucja zawodowego żebraka, wykorzystującego kalendarz kościelnego jałmużnictwa i różnego rodzaju festyny i okazje. Omawiane zjawisko zostało uregulowane w pierwszych aktach prawnych, w 1309 r. w Kastylii, w 1351 r. w Anglii, w 1444 r. w Prusach Krzyżackich.
W XV w. w średniowiecznej Europie wprowadzono rodzaj ewidencji tego zjawiska, żebracy nosili specjalne odznaki. Zarazem stosowano twarde prawo wobec tych osób, które mogły zostać wygnane, deportowane, umieszczone w domu dla ubogich czy zmuszone do pracy przymusowej. Edykt Genewski w roku 1539 r. prawnie wygnał żebraków, nie posiadających zawodu.
Podobnie w Poznaniu w roku 1579 nakaz opuszczenia miasta dotyczył żebraków którzy nie chcieli podjąć pracy. Inicjatywom humanitarnym prywatnym i kościelnym towarzyszyła budowa aparatu wymierzonego w żebractwo, tworzono więzienia, ustanawiano dozorców ubogich, bedeli, rotmistrzów ratusznych. Mimo powszechnej do dziś opinii, wśród żebraków w Polsce przedrozbiorowej tylko mniej niż jeden procent stanowili przestępcy[1].
Kolejne wieki stały się przyczyną dalszego pogarszania sytuacji żebractwa. Król August II nakazał usunięcie ich ze stolicy. Od XVII traktowano ten proceder, jako przestępstwo. W wieku XIX tworzono już specjalne kolonie dla żebraków, jak na przykład
w dzielnicy Górczyn w Poznaniu. Po pierwszej wojnie światowej zubożenie ludności zwiększyło liczbę osób żebrujących. Jednak ustawa o opiece społecznej z roku 1923 eliminowała włóczęgów oraz żebraków z grupy osób objętych pomocą, w roku 1927 wydano rozporządzenie Prezydenta państwa o zwalczaniu żebractwa i włóczęgostwa.
Określono w tym akcie po raz pierwszy żebraka, jako osobę, która w sposób zawodowy zajmuje się tym procederem. W okresie po drugiej wojnie światowej zjawisko to było ograniczone z uwagi na charakter ówczesnego systemu i jego represyjność. Po roku 1989 przemiany społeczne i ekonomiczne spowodowały, iż zjawisko żebractwa stało się w naszym kraju na powrót coraz poważniejszym problemem. Procederem tym zaczęli się zajmować przybysze z takich krajów jak Rumunia, Ukraina, Mołdawia[2].
Żebractwo stanowi zatem zjawisko społeczne, które dotyczy najbardziej zmarginalizowanych grup społecznych. Jest to problem złożony, osoby te żyją niejako na śmietniku społecznego życia. Wiele z tych osób miało kiedyś rodziny, życie lub pracę, jednak okoliczności, alkoholizm, narkomania, przemoc czy choroba psychiczna przyczyniły się do rozpadu ich dotychczasowego życia.
Dla niektórych z tychże jest to również sposób na życie, brak akceptacji lub niechęć do ponownego przystosowania się do życia. Do niedawna jeszcze znacząca większość żebraków na ulicach polskich miast stanowili cudzoziemcy, ze szczególnym uwzględnieniem Cyganów rumuńskich. Wskazano przy tym, iż przeciętny żebrzący Polak to osoba płci męskiej w starszym wieku, gdy w przypadku cudzoziemców dominowały młode kobiety, nierzadko z dziećmi.[3]
Żebraków można spotkać w miejscach gdzie przebywa wiele osób, na dworcach, w galeriach handlowych, w okolicy kościołów, stacji paliw. Żebractwo ma charakter stacjonarny, są to osoby, które związane są z konkretnym miejsce, miastem, osoba taka jest generalnie znana. Przebywa zwykle w tym samym miejscu i posługuje się tymi samymi technikami. Druga forma to żebractwo ruchome, to częściej osoby, które nie mają swojego miejsca, są obarczone w większym stopniu patologiami społecznymi.
Co bardziej interesujące, żebractwo może mieć charakter bierny lub czynny. W pierwszym przypadku to swego rodzaju figury żebracze, osoba prosi o konkretną pomoc, może posiadać psa, dziecko, grać lub posiadać inny rekwizyt. Osoba taka jest bierna, nie nagabuje nikogo, lecz prezentuje swój stan. W zakresie czynnym jest odwrotnie, osoba żebraka prosi o jałmużnę, może również przejawiać cechy natrętnego zachowania.[4]
[1] Counter-trafficking Data Brief 081217, IOM, https://www.iom.int/sites/default/files/our_work/DMM/ %20Data%20081217.pdf, (dostęp 30.11.2020).
[2] Global Estimates of Modern Slavery. Forced Labour and Force Marriage, International Labour Organization and Walk Free Foundation, Genewa, 2017, s. 34-37.
[3] Third report on the progress made in the fight against trafficking in human beings (2020) as required under Article 20 of Directive 2011/36/EU on preventing and combating trafficking in human beings and protecting its victims. Brussels, 20.10.2020 SWD(2020) 226 final. https://ec.europa.eu/anti-trafficking/sites/antitrafficking/files/staff_working_document_2020.pdf, s. 43-54.
[4] Hafeez-ur-Rehman Chaudhry, Anwaar Mohyuddin, Begging and Human Trafficking for Sexual Exploitation in Pakistan, w: (PDF) Begging and Human Trafficking for Sexual Exploitation in Pakistan (researchgate.net), s. 21.
[5] Trafficking in persons report. 2020, USA Department of Justice, w: 2020 Trafficking in Persons Report (state.gov) https://www.state.gov/wp-content/uploads/2020/06/2020-TIP-Report-Complete-062420-FINAL.pdf, s. 11-19.
[6] Ibidem, s. 23.
[7] Ibidem, s. 25-28.
[8] I. Wyciechowska, Przestępczość zorganizowana i przemyt ludzi, [w:] Świat wobec współczesnych wyzwań i zagrożeń, Scholar, pod red. J. Symonides, Warszawa 2010, s. 511.
[9] E. Sitek, Żebraczy biznes. Jamłużna dla gangu, "Policja 997" 2012, Nr 83, s. 10.
[10] Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/36/UE z dnia 5 kwietnia 2011 r. w sprawie zapobiegania handlowi ludźmi i zwalczania tego procederu oraz ochrony ofiar, zastępująca decyzję ramową Rady 2002/629/ WSiSW (Dz. Urz. UE L z 2011 r. Nr 101, s. 1). Plan Działań Przeciwko Handlowi Ludźmi na lata 2016-2018, (http:// handelludzmi.eu/hl/aktualnosci/6874,Krajowy-Plan-Dzialan-przeciwko-Handlowi-Ludzmi-na-lata-2016-2018.html). Sprawozdanie Komisji Europejskiej dla Parlamentu Europejskiego z postępów w zwalczaniu handlu ludźmi z 2018 r., https://ec.europa.eu/ home-affairs/sites/homeaffairs/files/what-we-do/policies/european-agenda-security/20181204_com-2018-777-report_en. pdf.
