Słowo wstępne
Nie sposób zrozumieć albańskie podejście do życia (także współcześnie) oraz specyficzną dla Albańczyków hierarchię wartości czy zwyczaje bez wcześniejszego zaznajomienia się z pojęciem Kanunu. Kanun to nic innego jak prawo zwyczajowe, którego zasady i regulacje przekazywano drogą ustną z pokolenia na pokolenia wśród mieszkańców terenów górskich, których kontakty ze światem zewnętrznym były bardzo ograniczone. Obszary te często były odizolowane od reszty świata. Tereny, o których mowa, obejmują najwyższe pasmo Gór Dynarskich, o swoistej nazwie Góry Przeklęte. Ze względu na swoją izolację ich mieszkańcy musieli we własnym zakresie zorganizować się i wprowadzić zasady porządkujące wspólne życie. Reguły dyktowane przez Kanun zawsze miały pierwszeństwo przed prawem stanowionym, bez względu na starania podejmowane zarówno ze strony kolejnych władców próbujących wprowadzić swoje panowanie na tych obszarach, jak i Kościoła. Kanun funkcjonował przez lata jako alternatywne lub dodatkowe źródło prawa.
Najbardziej znanym kodeksem albańskiego prawa zwyczajowego jest Kanun Leki Dukagjiniego, który obowiązywał (a częściowo gdzieniegdzie jego niektóre elementy obowiązują nawet do dzisiaj) na wybranych terenach północnej Albanii i Kosowa. Warto zaznaczyć, że nie jest to jedyny znany kodeks. W innych zamieszkanych przez Albańczyków regionach, a niekiedy pojedynczych wioskach, ukształtowały się odrębne kodeksy. Z kilku zachowanych wersji Kanunu to właśnie Kanun Leki Dukagjiniego jest tym powszechnie znanym oraz tym, który został najlepiej zbadany. Wszystko za sprawą albańskiego katolickiego duchownego, Shtjefëna Gjeçoviego, który spisał go w 1913 roku. Wcześniej ów kodeks istniał wyłącznie w formie ustnej. Kanun nazwano imieniem albańskiego księcia, który w XV wieku walczył u boku największego bohatera narodowego Albańczyków, Skanderbega, przeciwko imperium osmańskiemu. Tereny, na których obowiązywały prawa wspomnianego Kanunu, obejmowały obszary podlegające Lekowi Dukagjiniemu - i stąd właśnie wzięła się jego nazwa.
Prawa zawarte w Kanunie stanowią jedne z najbardziej unikalnych elementów tożsamości narodowej Albańczyków. To właśnie on dał podwaliny głównym składowym albańskiej kultury, spośród których najważniejszą rolę odgrywają honor, wartość danego słowa (besa) i rodzina. Dzięki przywiązaniu do tego kodeksu Albańczycy zachowali swoją odrębność narodową na Bałkanach (pomimo kilkuwiekowej otomańskiej dominacji na tych terenach). Przyglądając się bliżej temu kodeksowi, można zauważyć, że zawiera on zasady regulujące wszelkie sfery życia i aktywności. Jest swego rodzaju przewodnikiem po wszystkich elementach na poszczególnych etapach życiowych, z którymi przyszło się mierzyć mieszkańcom albańskiej północy. Poza kwestiami związanymi z honorem, dziedziczeniem, gościnnością czy obowiązkami męża wobec żony znajdziemy w nim również konkretną odpowiedź na to, w jakiej kolejności powinna być podawana gościom kawa, w jaki sposób pozdrawiać osoby nam znane i obce oraz jak rozwiązywać rodzinne konflikty. Wszystkie prawa, sankcje oraz obowiązki są ściśle określone, nie ma w nich miejsca na dowolność interpretacyjną. Kanun spisany przez Gjeçoviego zawiera aż 1263 artykuły, które zgrupowano w dwunastu księgach. Każda z tych części dotyczy odrębnej sfery życiowej. Duchowny wyodrębnił następujące części: Kościół, Rodzina, Małżeństwo, Dom, Inwentarz i własność, Praca, Przekazanie własności, Przysięga, Honor, Szkody, Prawo dotyczące przestępstw, Prawo sądowe, Zwolnienia i Wyjątki.
Do najbardziej znanych i równocześnie najbardziej kontrowersyjnych zasad ujętych w Kanunie należy prawo i obowiązek krwawej zemsty. Jest to jednak bardzo niewielki fragment całego kodeksu. Niezaprzeczalnie, przez pryzmat Kanunu widać, że najważniejszą wartością w życiu Albańczyków jest rodzina. Małżeństwo i założenie rodziny stanową jeden z najbardziej istotnych etapów w życiu jednostki. Nie ma w tym jednak nic ze współczesnej romantycznej otoczki. Małżeństwo stanowiło kontrakt, było aranżowanym nawiązaniem relacji pomiędzy dwoma rodzinami a najważniejszymi czynnikami przy wyborze odpowiedniego kandydata bądź kandydatki były kwestie ekonomiczne i dobre imię rodziny. Ciekawym zjawiskiem były zwyczaje "wtórnego małżeństwa", kiedy to dochodziło do małżeństwa z bratem zmarłego męża i siostrą zmarłej żony. Specyficznym zjawiskiem były zaręczyny "w brzuchu", które zawierane były przez dwie zaprzyjaźnione ciężarne kobiety, lub zaręczyny "w kołysce" - w obu przypadkach odbywało się to bez konsultacji z mężczyznami. Kobieta mogła zrezygnować z zamążpójścia tylko w przypadku przyjęcia statusu "zaprzysiężonej dziewicy" (virgjinesha). W zamian za wstrzemięźliwość seksualną, a co za tym idzie rezygnację z posiadania potomstwa, kobieta faktycznie stawała się mężczyzną w oczach społeczeństwa. Po złożeniu przysięgi mogła wykonywać pracę na roli, przywdziać męski strój, brać udział w męskich zgromadzeniach, nosić broń. Innymi słowy, przyjmowała na siebie obowiązki i zadania mężczyzn. Kobiety decydowały się na ten krok również w momencie, w którym w rodzinie zabrakło dorosłego mężczyzny. Zaprzysiężona dziewica mogła wówczas przejąć opiekę nad swoją rodziną.
Znajomość wielu wątków albańskiego prawa zwyczajowego pozwala nam w znacznej mierze zrozumieć dzisiejszą kulturę albańską. Należy przyznać, że wraz z rozwojem nowoczesnego państwa znaczenie prawa zwyczajowego uległo zmniejszeniu. Kanun niezaprzeczalnie jednak przyczynił się do budowy podstaw moralnych społeczeństwa albańskiego i umocnienia w nim takich wartości jak honor, braterstwo i współodpowiedzialność. Samodzielne egzekwowanie i nakładanie wszelkich sankcji (takich jak zemsta krwi) zgodnych z prawem zwyczajowym jest współcześnie prawnie zabronione. Nie oznacza to jednak, że do takich incydentów nie dochodzi. Reguły Kanunu wywierają wciąż silny wpływ na życie Albańczyków, zwłaszcza tych pochodzących i żyjących na terenach wiejskich. Powrót do tradycyjnych zasad utrwalonych w Kanunie nastąpił z początkiem lat 90. XX wieku, kiedy w Albanii upadł komunizm, a w Kosowie coraz silniejszy stawał się opór wobec władzy utożsamianej z Serbami.
Kanun pobudzał i pobudza nadal wyobraźnię pisarzy - najlepszym tego przykładem jest książka "Zanim dojrzeją granaty". Należy jednak pamiętać, że powieść Rene Karabasz - chociaż nawiązuje do albańskich praw zwyczajowych i jest nimi wyraźnie inspirowana - w żaden sposób nie stanowi dokumentu. Akcja tej powieści jest literacką fikcją zrodzoną w głowie autorki, jest jej protestem przeciwko patriarchalnym porządkom i nierównemu traktowaniu płci, a nie traktatem o albańskich obyczajach i historii.
Barbara Jarysz-Markaj
